T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI BAKIRKÖY RUH VE SİNİR HASTALIKLARI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1 NÖROŞİRURJİ KLİNİĞİ. Başhekim : Doç. Dr.

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI BAKIRKÖY RUH VE SİNİR HASTALIKLARI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1 NÖROŞİRURJİ KLİNİĞİ. Başhekim : Doç. Dr."

Transkript

1 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI BAKIRKÖY RUH VE SİNİR HASTALIKLARI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1 NÖROŞİRURJİ KLİNİĞİ Başhekim : Doç. Dr. Erhan KURT Klinik Şefi : Doç. Dr. M.Murat TAŞKIN DENEYSEL OMURİLİK YARALANMASI MODELİNDE HİPERBARİK OKSİJEN TEDAVİSİNİN METİLPREDNİZOLONUN VE HER İKİ TEDAVİNİN KOMBİNASYONUNUN ETKİLERİNİN BİYOKİMYASAL PARAMETRELERLE KARŞILAŞTIRILMASI Uzmanlık Tezi Dr.Tolga GEDİZ İstanbul 2009

2 İÇİNDEKİLER GİRİŞ VE AMAÇ.. 1 GENEL BİLGİLER 2 Birincil ve ikincil hasar mekanizmaları..2 Deneysel omurilik yaralanması..4 Omurilik yaralanmasının patofizyolojisi 5 Omurilik yaralanmasının patolojisi..23 Omuriliğin yenilenmesi 25 Omurilik yaralanmasında potansiyel olarak etkili olabilecek medikal tedaviler.26 HİPERBARİK OKSİJEN TEDAVİSİ 36 GEREÇ VE YÖNTEM 49 BULGULAR 54 TARTIŞMA.57 SONUÇ 61 ÖZET..62 SUMMARY 63 KAYNAKLAR...64

3 TEŞEKKÜR Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Nöroşirurji kliniğinde asistanlık eğitimime başladığım ilk günden bu zamana asistanı olarak çalışmaktan onur duyduğum, cerrahi eğitimimiz için her konuda bizleri teşvik eden klinik şefimiz Sayın Doç.Dr. M.Murat TAŞKIN a sonsuz saygı ve teşekkürlerimi sunarım. Uzmanlık eğitimi boyunca bilgi ve tecrübelerini bizimle paylaşan kliniğimiz uzmanları Op.Dr. Kemal AVLAR, Op.Dr. Ahmet DİKİLİTAŞ, Op.Dr. Levent UYSAL, Op.Dr.Ali İhsan IŞIK, Op.Dr. Çağatay KEMERLİ, Op.Dr.Engin OZAR a saygı ve teşekkürlerimi sunarım. Asistanlık eğitimim süresince verdikleri desteklerden dolayı 3 NRŞ Klinik Şefi Sayın Op.Dr. Halil TOPLAMAOĞLU na ve klinik uzmanlarına, 2 NRŞ kliniği uzmanlarına en derin saygı ve teşekkürlerimi sunarım. Nöroloji rotasyonum boyunca klnik gözlem ve deneyimlerini bizimle paylaşan 1 Nöroloji Klinik Şefi Doç.Dr.Baki ARPACI ve klinik uzmanlarına teşekkürü borç bilirim. Asistanlığım süresince çalıştığım tüm asistan arkadaşlarıma, başta sorumlu hemşire Şenay APAN olmak üzere tüm hemşirelere, poliklinik, ameliyathane, anestezi ve yoğun bakım çalışanlarına minnet ve şükran duygularımı sunarım. Her zaman sevgi, sabır ve desteğini hissettiğim, eğitim boyunca her türlü fedakarlıkta bulunan karım Alev GEDİZ e ve tüm aileme teşekkür ederim. Dr.Tolga GEDİZ

4 GİRİŞ VE AMAÇ Günümüzde gelişen cerrahi tekniklere karşın omurilik yaralanmaları, ciddi bir sağlık sorunu olmaya devam etmekte olup, önemli oranda iş gücü kaybına neden olmakta, yaşam kalitesini düşürmekte ve tedavi maliyetlerini belirgin ölçüde artırmaktadır. Ülkemizdeki akut omurilik yaralanmalarının insidansı yılda yeni vaka olarak bildirilmekte ve prevelansı her yıl 12.7/ olduğu tahmin edilmektedir (1). Amerika Birleşik Devletleri ndeki insidansı ise yılda yeni vaka, prevalansı her yıl 30-50/ olarak bildirilmektedir (2). Geçen son üç dekatta omurilik hasarından sonra nörolojik fonksiyonlarda iyileşme stratejilerine ilgi giderek artmıştır.yapılan deneysel çalışmalar, yaralanma sonrası oluşan omurilik hasarının, travmadan sonra daha da kötüleşebildiğini göstermiştir. Bu fenomenin açıklanması için çeşitli patofizyolojik mekanizmalar öne sürülerek birincil ve ikincil hasar kavramları ortaya konmuştur (3-7). Birincil hasar travma anında gerçekleşir, doku hasarı ve hücre ölümü sonucu meydana gelir. Ikincil hasar ise endojen hücre ölümü yollarının aktivasyonu ile sonuçlanan, birincil hasar ile başlatılmış hücre ölüm kaskadının bir sonucudur. Deneysel çalışmalar ve klinik gözlemler omurilik lezyonlarının büyük miktarda ikincil hasar mekanizmasıyla genişlediğini göstermektedir. Geçerli olan kanıtlar oksijen radikalleri oluşmasının ve hücre membranı lipid peroksidasyonunun ikincil hasar sürecinde önemli bir rol oynadığı yönündedir. Günümüzde travmaya bağlı omurilik yaralanmalarında özellikle ikincil hasarı önlemeye yönelik olarak çeşitli tedavi yöntemleri denenmektedir. Ancak bunlardan yüksek dozda metilprednizolon tedavisi hariç hiçbiri rutin tedavi yöntemleri arasına girememiştir (8,9,10). Akut omurilik yaralanmasında yüksek doz metilprednizolonun ikincil hasara bağlı gelişen lipid peroksidasyonunu, serbest radikal formasyonunu ve ödemi sınırlandırarak etki ettiği düşünülmektedir. Ancak bu tedavinin etkinliği hakkında halen tartışmalar bulunmaktadır. Young ve arkadaşları tarafından omurilik hasarına yönelik tüm tedavi yaklaşımlarının metilprednizolon agonist çalışmasıyla karşılaştırılması tavsiye edilmiştir (11). Literatürde yeni tedavi yöntemlerinin yüksek doz metilprednizolon tedavisiyle karşılaştırılması yapılmış ve kombine tedavileri denenmiş birçok çalışma mevcuttur (16-19). Kapalı bir basınç odası içerisinde tümüyle basınç altına alınan bir hastaya 1 atmosfer absolute (ATA) basınç değerinin üzerinde aralıklı olarak %100 oksijen solutulması şeklinde uygulanan medikal bir tedavi yöntemi olan Hiperbarik Oksijen Tedavisi (HBOT), akut travmatik iskemilerde başarıyla uygulanmaktadır. Literatürde yeralan birkaç çalışmada

5 HBOT un travmatik omurilik ve beyin hasarına etkileri gösterilmektedir (20-33). Her ne kadar HBOT un bazı endikasyonlarda yararları klinik olarak geniş tecrübelerle kanıtlanmış olsa da bazı endikasyonlar için biyokimyasal mekanizma henüz tam olarak net değildir. Laboratuvar araştırmalarındaki hayvan modellerinin kullanımı, uygulanmasının basit olması, kolay tatbik edilebilirliği, ucuzluğu ve neden-sonuç ilişkisi dolayısıyla insanlarla benzerlik göstermesi nedeniyle oldukça yaygındır. Sıçanlar, temininin kolay olması, yapılan cerrahi müdahalelere dirençli olmaları ve omurilik kan akımının insanınkiyle son derece benzerlik göstermesi nedeniyle deneysel omurilik yaralanmasında son yıllarda tercih edilen deney hayvanları olmuşlardır Deneysel hayvan modelleri içerisinde klip kompresyon metodu insanlarda omuriliğin akut kompresyon travmasını en iyi biçimde taklit edebilen model olarak seçilmiştir. Bu çalışmada sıçanlarda klip kompresyon metoduyla gerçekleştirilen deneysel omurilik yaralanması modelinde hiperbarik oksijen ve yüksek doz metilprednizolon tedavilerinin ayrı ayrı ve kombine olarak etkinliklerinin malondialdehid (MDA) ve süperoksit dismutaz (SOD) parametreleriyle biyokimyasal olarak araştırılması planlanmıştır. GENEL BİLGİLER BİRİNCİL VE İKİNCİL HASAR MEKANİZMALARI Akut omurilik hasarına yol açan patolojik sürecin iki basamaklı olduğu varsayılmıştır (5). Omurilik travması başlangıçta mekanik olarak omurilik yapılarının bozulması ve buna bağlı olarak gelişen ikincil olayların toplu olarak komşu sağlam dokuları harap etmesiyle sonuçlanır. Birincil hasar tipik olarak başlangıçtaki mekanik hasara dayalı iken ikincil hasar ilerleyici hücre hasarıdır. Hem mekanik travmaya bağlı ilk doku harabiyeti hem de sonradan gelişen ikincil hasarın boyutu darbe anında omuriliğe dağılan enerji ile ilgidir. Künt travmaya bağlı omurilik hasarı fleksion, ekstansiyon, aksiyal yüklenme, rotasyon ve distraksiyonu içeren çeşitli zorlanmalar sonucunda, osteoligamentöz vertebranın bozulmasına bağlı olarak gelişir. Bu güçler omurilikte birincil mekanik hasara yol açarlar. Birincil mekanik hasar nöronal doku hasarına, aksonların kaybına, kanamaya neden olan arteriol ve venüllerin ruptürüne ve aksoplazmik transportun blokajına neden olur. Klinik olarak bunların en hafif formu omurilik kontüzyonudur. Kısa süreli geçici nörolojik defisitle seyreder. İçlerinden en ağır şekli ise tam ve kalıcı paralizidir. İlk durum lokal aksonal depolarizasyon ve geçici

6 disfonksiyonun sonucu iken tam ve kalıcı paralizi durumu epicenter hasarından başlayarak ikincil doku hasarının yayılımını takiben gelişen birincil aksonal ve nöral hasarlanma sonucunda oluşur. Bunların ara formu olan kısmi paralizide ise lezyon altında motor ve duyusal fonksiyonlar kısmen korunmuştur. İkincil hasar kavramı ilk defa 1911 yılında Allen tarafından ortaya atılmıştır. Allen köpeklerde deneysel omurilik yaralanması gerçekleştirdikten sonra myelotomi ve hematomyelin drenajı yapmış; sonrasında bu köpeklerin nörolojik fonksiyonlarında iyileşme olduğunu gözlemleyerek ikincil hasar kavramını ortaya atmıştır. Allen 1914 yılında hemorajik nekrotik arterlerin içinde omuriliği ek olarak hasarlandıracak zararlı bir ajan bulunduğu teorisini ileri sürmüştür. Bu hasarlandırıcı ajanı biyokimyasal faktör olarak tanımlamıştır. Bu, travma sonrası devam eden otodestrüksiyonun ilk deneysel kanıtı olmuştur. Omurilik künt travmalarının yaklaşık yarısında lezyon seviyesi altında klinik olarak hiçbir motor ve duyusal fonksiyonun bulunmadığı tam paralizi vardır. Ancak tam paralizili hastaların postmortem çalışmalarında mekanik hasardan kurtulan nöronal dokular gözlenmiştir. Bu gözlemler omuriliğin künt travmalarından sonra tam motor ve duyusal paralizisi olduğu varsayılan hastalarda bile, nadiren transseksiyon geliştiğini göstermektedir. Hayvan deneyleri sonucunda omuriliğin hasarlı bölgesini geçen aksonların %1.4 ila %12 sinin kurtulmasıyla birlikte nörolojik fonksiyonların anlamlı ölçüde sürdürüldüğü gösterilmiştir. Minimal motor fonksiyon gözlemlenen kısmi paralizili bir hastanın postmortem incelemesinde ise hasar bölgesinin altında normal akson sayısının yaklaşık olarak % 7 sinin sağlam kalmış olduğu tespit edilmiştir. Ancak insanlarda anlamlı distal nörolojik fonksiyonlar olması için omuriliğin ne kadarının sağlam kalması gerektiği günümüzde henüz net olarak bilinmemektedir. Birincil hasar beklenmedik nedenlere bağlı olduğu için genellikle engellemez ve şiddeti değiştirilemez. Bu nedenle birincil hasarın medikal ya da cerrahi tedavisi yoktur, ancak ikincil hasarı engellemek teorik olarak mümkündür. Akut omurilik yaralanması olan hastalara günümüzdeki medikal ve cerrahi müdahalelerin amacı ikincil hasarı en aza indirmek ve mekanik hasardan kurtulan nöronal yapıların korunmasıdır. Omurilik dokusunun korunmasına yönelik faydalı çok küçük girişimler bile nörolojik iyileşme ile ilgili fonksiyonları büyük ölçüde etkileyebilir. Bu hastalara süratle travma resüsitasyonu yapılması ve uygun nöroprotektif medikal müdahalelerin eklendiği yoğun bakım desteği verilmesi son derece önemlidir.

7 DENEYSEL OMURİLİK YARALANMASI İlk olarak omuriliğin künt travması ile başlayan patofizyolojik süreçle ilgili bildiğimiz bilginin aslında çok azının insan çalışmalarından kaynaklandığı belirtilmelidir. Bu bilgilerin çok önemli kısmı çok çeşitli hayvan türleri ve hasar paradigmalarının kullanıldığı deneysel olarak omurilik hasarı gerçekleştirilen hayvan modellerinden gelmektedir. Laboratuvar şartlarında ümit vaat etmesine rağmen insanlar üzerindeki denemelerde, etkinliğinin gösterilemediği nöroprotektif tedaviler yorumlandığında bu durumun hesaba katılması önemlidir. İnsanlarda akut travmatik omurilik hasarına yönelik rasyonel bir tedavi yaklaşımının geliştirilebilmesi için kantitatif bir travma uyarısına bağlı gelişen omuilik lezyonunun morfolojisi ve fonksiyonel iyileşmesi ile korelasyon gösterebilecek standardize edilmiş ve tekrarlanabilir bir hayvan modeline ihtiyaç vardır. Omuriliğe künt biçimde hasar verildiği modeller, akut patofizyolojik süreçleri incelemek için faydalı olmalarına rağmen bu modellerde lezyonun bulunduğu segmentin periferinde sağlam aksonlar kaldığı için aksonal yenilenmenin incelenmesi zordur. Omuriliğin tamamen veya kısmî olarak kesildiği modeller aksonal yenilenmenin incelenmesinde faydalıdırlar. Ancak bu modeller insanlarda karşılaşılan tipik yaralanmayı iyi şekilde temsil etmemektedirler. Bu nedenle akut patofizyolojik çalışmalar için pek uygun değildir. Künt omurilik yaralanması hasarın şiddetinin derecelendirilebilmesi için yaygın olarak yüksekten ağırlık düşürme ve klip veya balon kompresyon modelleri kullanılmıştır yılında Tator ve Rivlin tarafından geliştirilen klip kompresyon modelinde omurilik çeşitli zaman aralıklarında anevrizma klipleri ile klempe edilmekte ve bu sayede değişik düzeylerde travma oluşturulabilmektedir (34). Bu modelde klip kapanma gücü ve kompresyon süresi değiştirilerek istenen şiddette hasar oluşturulabilmektedir. Bu modelin avantajı omuriliğin tamamının travmaya maruz bırakılarak, aynı zamanda iskemiye yol açmasıdır ki bu da insanlarda meydana gelen travma sonrası gelişen omurilik hasarına benzer bir model olmaktadır. Deney hayvanı olarak sıçanlar, deneysel zorlukları tolere edebilmeleri ve omurilik kan dolaşımlarının insanlara çok benzemesi yanında ekonomik ve kolay elde edilebilme avantajları da olduğu için omurilik yaralanması modelleri için uygun görünmektedirler. Khan ve Griebel 1983 yılında sıçanlarda deneysel omurilik hasarı oluşturan üç tekniği (ağırlık düşürme metodu, anevrizma klibi kompresyon metodu ve ekstradural balon kompresyon metodu) karşılaştırmışlardır (35). Bu araştırmacılar tekrarlanabilir lezyonların en iyi biçimde anevrizma

8 klibi kompresyon metodu ve ekstradural balon kompresyon metodu ile elde edildiğini göstermişlerdir. Ağırlık düşürme tekniğiyle oluşturulan omurilik hasarının patogenezindeki major faktörün mekanik olduğuna oysa klip ve balon kompresyon tekniklerinde hem mekanik hem de vasküler faktörlerin etkili olduğuna inanılmaktadır. Ağırlık düşürme tekniği ile akut omurilik hasarı oluşturulduğu çalışmalarda post-travmatik iskemi gelişmediği için bu ön çalışmalar özellikle de vasküler teori olmak üzere ikincil hasar teorisini destekler nitelikte değildir. Klip kompresyon metodunun en önemli dezavantajı ise tam bir laminektomi gereksinimidir. Laminektomi yapılırken omuriliğin yerini minimum değiştirecek biçimde klibin ön kolunun ekstradural pasajı için pediküllerin de çıkarılması gerekmektedir. Deneysel modeller arasında ortak payda gri ve beyaz cevherin ikisinin birden harabiyetidir. Lezyon bölgesi; erkenden kanama, kan-omurilik bariyerinin bozulması, nöronal hücre kaybı ve monositlerin, makrofajların ve nötrofillerin infiltrasyonu ile karakterizedir. İlerleyici nekroz ve aktif fagositoz omuriliğin hücresel mimarisini değiştirmek üzere beraber hareket eden anahtar süreçlerdir. Hasardan birkaç saat sonra hasarlanmış omurilik tipik olarak belirgin aksonal dejenerasyon ve gri cevherin en azından bir kısmını ve bitişik beyaz cevherde yerleşen içi-sıvı dolu bir kavite sergiler (5). OMURİLİK HASARININ PATOFİZYOLOJİSİ DAMARSAL DEĞİŞİKLİKLER Her ne kadar iskemi sonucunda gelişen kesin mekanizmalar tamamen netleşmemişse de omurilik içindeki lokal damarsal değişiklikler sonucu gelişen iskeminin ikincil hasarın en önemli yönlerinden birisi olduğu düşünülmektedir. Bu damarsal değişiklikler, intraparankimal kanamaya yol açan damarların kesilmesi; ödem gelişmesiyle yakından ilişkilendirilmiş kanomurilik bariyerinin bozulması; omurilik kanlanmasının miktarını etkileyen vazoaktif moleküllerin salınımı ve otoregülasyonun kaybıdır (5). Bütün bu damarsal hadiseler hep birlikte omuriliğin değişen derecelerde iskemisine neden olurlar. İskemi sadece hücrelerin ölümüyle sonuçlanmaz. Bunun yanında omuriliğin daha da hasarlanmasına yol açan eksitotoksisiteyi içeren ikincil gelişen olayların kaskadını tetikler. Bu birincil olarak mikrovasküler bir hadisedir ve anterior spinal arter gibi daha büyük çaplı damarlar normal biçimde kalırlar (37). İnsanlar üzerinde yapılan postmortem çalışmalarda kanlanmanın beyaz cevherden ziyade gri cevherde esaslı şekilde kötüleştiği gösterilmiştir. Bu durum gri cevherin çoğunu sentrifugal olarak besleyen sulkal arteriyel damar ağının bozulmasıyla ve/veya

9 trombozuyla ilgili olabilir (36). Noble ve Wrathall sıçanlarda dereceli kontüzyona bağlı hasardan sonra santral kanamanın anatomik karakteristiklerini araştırmışlardır. Başlangıçtaki travmanın ağırlığı ile doğrudan orantılı olan kanamanın büyüklüğü hasar bölgesinde en fazladır. Rostral ve kaudal segmentlerde dorsal sütunun içine doğru uzanır. Santral kanama gri cevheri ve değişken oranlarda hasarın epicenterinde bitişik beyaz cevheri tutar. Hasara uzak bölgelerde kanama tipik olarak dorsal sütunun en santral kısmında bulunur (40). Verilen bu bilgiler ışığında iskemik hasarın miktarını sınırlamak için stratejiler geliştirmeye yönelik hatırı sayılır bir araştırma çabasının olması ise şaşırtıcı değildir. İskemik, nekrotik merkezi çevreleyen penumbral zon a özel ilgi gösterilmiştir. Bu bölgede zaman içerisinde ilerleyici hücre ölümü görülür. Bu nedenle penumbral bölgenin korunmasının fonksiyonel iyileşmeye önemli bir tesiri olabilir. Nöronların metabolik açıdan yüksek ihtiyaçları, gri cevheri iskemik hasara son derece duyarlı hale getirir. Normalde omurilikte mikrovasküler hemodinamiklerin sıkı kontrolünü sağlayan otoregülatuar mekanizmaların kaybıyla bu hassasiyet daha da şiddetlenebilir. Normalde otoregülasyonla sistolik kan basıncının yaklaşık olarak 50 ila 130 mmhg arasındaki dalgalanmaları sırasında lokal omurilik hemodinamiklerini oldukça sabit tutulabilir. Otoregülasyonun bozulması omuriliği sistemik arteriyel basınca karşı savunmasız kılar (37). Akut travma geçirmiş hastalarda eklenilen yaralanmalara ve/veya nörojenik şoka ikincil sistemik hipotansiyon ve sempatik tonüslerinin kaybına bağlı bradikardileri olabileceği için süratli travma resüsitasyon, sıkı takip ve sistolik kan basıncının korunması başlangıçtaki bakımın kritik yönleridir. Omurilik yaralanması sonrası mümkünse ortlama arteriyel basıncın 90 mmhg veya üstünde tutulması önerilmiştir (38). İronik biçimde iskeminin bu dönemini takiben omurilik bir reperfüzyon dönemine maruz kalır ki bu sırada sekonder hasarı gerçekten daha alevlendiren oksijenden türeyen serbest radikaller belirgin biçimde artar (39). Kanamayı çevreleyen dokulardaki kan akımının azalması değişik derecelerde iskemiyle sonuçlanır (40). İskemik hasar aşağıdaki olaylardan birinden veya hepsinden kaynaklanarak ortaya çıkabilir: 1. Kan-omurilik bariyerinin bozulmasına bağlı vazojenik ödem, 2. Bitişik dokuların doğrudan basısısıyla mekanik travma sonucu veya oksihemoglobin ile endotelini içeren eritrosit komponentlerine maruziyete bağlı olarak meydana gelen vazospazm.

10 Serbest radikaller iskemik veya hipoperfüze dokunun reperfüzyonundan sonra hızlıca oluşurlar. Serbest radikal üretilmesi ile sonuçlanan bir süreç fagositik hücrelerin aktivasyonu ve hemoglobin degradasyonu sırasında yüksek konsantrasyonlarda bulunan katalitik metal iyonlarının serbestleşmesidir. Santral sinir sistemi özellikle serbest radikal hasarına hassatır (41). Hücre membranları, serbest radikal hasarına duyarlı olan çoklu doymamış zincirli yağ asitleri açısından zengindirler. Bununla birlikte santral sinir sistemi antioksidan savunma mekanizmalarıyla bu olayı sınırlar. Beyin ve omurilik düşük düzeyde katalaz aktivitesi ve orta düzeylerde süperoksit dismutaz ve glutatyon peroksidaz aktivitesi sergiler. Deneysel olarak omuriliğin kontüzyonu önemli miktarda intraparankimal kanama oluşturur. Nöral ve glial dokuların bu kanamaya verdikleri cevap önemlidir. Hem oksigenaz (HO), hemin biliverdin, karbonmonoksit ve demire degradasyonunda yer alan hız kısıtlayıcı bir enzimdir (42). Bu arayol safra pigmentlerinin güçlü bir antioksidan olduğunun gösterilmesi açısından önemlidir. Safra pigmentlerinin serbest radikal hasarına bağlı hücre hasarına karşı hücresel savunmada önemli fonksiyonları vardır. Hem oksigenazın başlıca alt tipleri; mikroglial formu HO-1, yapısal formu HO-2 yakın zamanda santral sinir sistemindeki transkriptlerinin bildirildiği HO-3 dür. HO-1 çeşitli uyaranlarla indüklenebililir. Sağlam spinal kordta HO-1 in bazal ekspresyonu nöronlar tarafından kısıtlanmıştır. Kontüzyona bağlı hasardan sonra astrositler, mikroglia ve makrofajlarda HO-1 in indüklendiği gösterilmiştir (42). İndüksiyon paterni posttravmatik kanamanın açığa çıktığı bölgelere karşılık gelir. Bu nedenle kanama spinal kord hasarından sonra HO-1 in güçlü bir indükleyicisi olabilir. Burada sorulması gereken asıl soru ise HO-1 in glial indüksiyonunun travmaya maruz kalmış omurilik için koruyucu mu yoksa zararlı mı olduğudur. Her ne kadar oldukça tartışmalı olsa da HO-1 in santral sinir sistemi için koruyucu olduğu hakkındaki kanıtlar giderek artmaktadır. KAN-OMURİLİK BARİYERİNİN BOZULMASI Omurilik hasarından sonra kan-omurilik bariyerinin bozulması endotelyal glikokaliks boyunca anyonik yüklü alanın geçici bir kaybı ve plazma proteinlerinin gelişigüzel biçimde damar dışına çıkışıyla karakterizedir. Dolaşımdaki moleküllere karşı kan-omurilik bariyerinin bozulma süreci 4 ila 28 gün arasında değişir. Bariyer bozulması sadece hasarlı bölge ile sınırlı değildir ve tüm omurilik boyunca ilerler (43). Kan-omurilik bariyerinin hasardan sonra en

11 azından 28. güne kadar [14C]-aminoizobütirik asit gibi küçük moleküllere geçirgenliğinin sürdürdüğü gösterilmiştir. Kontüzyona bağlı omurilik hasarından sonra magnetik rezonans görüntülemesiyle bu kadar uzun bir süre bariyerin bozulduğu doğrulanmıştır. Bariyer geçirgenliğinin bozulması, omuriliğin inflamatuar hücrelerin toksik etkilerine maruz kalmasına neden olur. Ayrıca glutamat ve glisin gibi amino asit nörotransmitterleri ortamda yüksek konsantrasyonda bulundukları zaman hücrelere toksik olabilirler. İnfiltre lökositlerin nöral yapılara zararlı olduğu yönünde önemli deliller vardır. Ayrıca inflamatuar bir cevabın yokluğunda da bariyer bozukluğunun zararlı olabileceği kanıtlanmıştır. Kan beyin bariyerinin geçici bozukluğunun sürekli HSP32 ve HSP70 stres proteinlerinin (heat shock proteins) salınımına yol açtığını gösterilmiştir. HSP70 hücre hasarının ispatlanmış bir markırıdır. HSP32 stres proteininin oksidatif stresin bir göstergesi olduğu daha önce bildirilmiştir (44). ENDOTEL HASARI Travmatize omurilik, bariyerin ortadan kalkmasıyla ödem gelişiminde rolü olan sitokinler ve vazoaktif peptidleri de içeren geniş bir spektruma yayılmış maddelere maruz kalır (45). Bu bulgular birlikte ele alındığında omurilik hasarından sonraki ikincil patogenezde bariyerin ortadan kalkmasının önemi vurgulanmaktadır. Endotelin-1 (ET-1), 21 aminoasitli bir peptiddir ve aort endotel hücrelerinin süpernatanı içinde tanımlanmıştır (46). Endotelin-1 karakterize edildikten sonra ek olarak 3 izoformu tanımlanmıştır ki bunlar endotelin-2 (ET-2), endotelin-3 (ET-3) ve vazoaktif intestinal konstriktör polipeptiddir (VIC). Bu peptidler ayrı ayrı genler tarafından kodlanırlar. ET-1 in omurilik hasarından sonra kan-omurilik bariyeri bozulmasına karıştığı kanıtlanmıştır. Hasarlı omurilikte kan-omurilik bariyerinin bozulmasıyla birlikte bu peptidin ekspresyonu artmıştır. Sağlam omuriliğe ET-1 in intratekal verilmesi kan- omurilik bariyerinin bozulmasıyla sonuçlanır. ET-1 e bağlı vazokonstriksiyonun farmakolojik blokajı travmatik omurilik hasarından sonraki kan-omurilik bariyerinin bozulmasını zayıflatır (47). ET-1 e bağlı patoloji biyolojik olarak kısmen endotelin reseptörlerinin alt tipleriyle ilişkilidir. ETA, ETB1 ve ETB2 adı verilen en az üç tane endotelin reseptörü vardır ki, bunlar santral sinir sisteminde vasküler reaktiviteyi etkilerler. ETA reseptörleri vasküler düz kas hücresinde yerleşmişlerdir. Bunlar belirgin ve sürekli vazokonstriksiyona neden olur. ETB reseptörü ETB1 ve ETB2 olmak üzere iki alt tipe ayrılmıştır. ETB1 alt tipi vasküler endotel hücrelerinde yerleşmiştir ve vazodilatasyon meydana getirir. Oysa ETB2 reseptörü vasküler

12 düz kas hücrelerinde mevcuttur ve vazokonstriksiyon oluşturur. Bundan dolayı travmatize omurilikte ET-1 e bağlı vasküler değişiklikler (yani; bariyerin kalkması, vazokonstriksiyon) ya ETA ya da ETB2 reseptör alt tipleri vasıtasıyla yapılır. ETA reseptörü özellikle subaraknoid hemorajiye ikincil vazospazmla ve iskemik hasara eşlik eden uzayan vazokonstriksiyonla çok yakın bir ilişkisi vardır (47). SERBEST RADİKALLER Serbest radikaller eşleşmemiş elektronlara sahip moleküllerdir. Bu durum onları lipidlere, proteinlere ve DNA ya karşı yüksek düzeyde reaktif yapar. Moleküler oksijenin kendisi (O 2 ) böyle iki adet eşleşmemiş elektrona sahiptir. Oksijene bir elektronun eklenmesi süperoksidin, iki elektronun eklenmesi hidrojen peroksidin ve üç elektronun eklenmesi ise yüksek düzeyde reaktif hidroksil radikalinin meydana gelmesine neden olur. Bu üç serbest radikalin oluşmasını serbest veya proteine bağlı demir katalizleyebilir. Süperoksidin nitrik oksitle birlikte interaksiyonuyla yapılanan diğer bir yüksek düzeyde reaktif serbest radikal peroksinitrittir (ONOO - ). Serbest radikaller hücre membranındaki yağ asitlerinin progresif oksidasyonuna neden olarak oksidasyon süreci geometrik biçimde daha çok serbest radikal oluşmasına yol açar. Oluşan bu serbest radikaller reaksiyonun hücre yüzeyi boyunca yayılmasına neden olabilir (48). Oksidatif stres yine mitokondriyal anahtar solunum zincir enzimlerini bozarak, DNA ve DNA yla ilgili proteinleri değiştirerek ve sodyum-potasyum ATP azı inhibe ederek müşterek biçimde metabolik yıkıma sonrasında da nekrotik veya apopitotik hücre ölümüne neden olabilir. Lipid peroksidasyonunun bilhassa omurilik yaralanmasının akut patofizyolojisinde hem hipoperfüzyonun ilk döneminde hem de belki de çok daha belirgin biçimde reperfüzyon döneminde aşırı derecede önemli olduğu düşünülmektedir (49). Oksidatif reaksiyonların malondialdehid gibi ürünlerinin omurilik yaralanmasının hayvan modellerinde künt travmadan sonra hızlıca arttığı gözlenmiştir (50). Oysa alfa-tokoferol, askorbat gibi antioksidanlar ise muhtemelen tükettikleri için bu ürünlerin azalmasına neden olurlar. Biyolojik sistemlerde elektron alıcı moleküllere serbest radikaller denir. Serbest radikallerden aktif oksijen türevlerine kısaca oksidanlar denir. Bu oksidanlar organizmada süperoksit dismutaz (SOD), katalaz (CAT) ve glutatyon peroksidaz (GSH-Px) gibi enzim sistemleri ile seruloplazmin, transferrin, indirgenmiş glutatyon (GSH), metiyonin, vitamin E ve vitamin C gibi antioksidanlar tarafından yıkılırlar. Enzimatik antioksidanlar:

13 Birincil : Süperoksit Dismutaz, Se bağımlı Glutatyon peroksidaz, Glutatyon S transferaz, Katalaz İlişkili olanlar: NADPH-Kinon oksidoredüktaz, Glutatyon S transferaz, Epoksit hidrolaz, UDP-Glukronil transferaz, Sulfonil transferaz, Glutatyon redüktaz, Glukoz 6 fosfat dehidrogenaz, 6 fosfoglukonat dehidrogenaz, İzositrat dehidrogenaz, GSSG ve konjuge taşıyıcılar Enzimatik olmayan antioksidanlar: Vit. E, Vit. C, Glutatyon, flavonoidler, haptoglobulin, likopen, metallotiyonein, bilurubin, ubikinon, deferoksamin, ebselen, B karoten, ürat, seruloplazmin, transferin, albümin, melatonin, sistein, ferritin, mannitol, oksipurinol, probukol Oksidanlar ve insan hastalıkları arasındaki ilişki, oksidanlar ve antioksidanlar arasındaki dengeye bağlıdır. Bu dengede oksidanlar lehine bir artış oksidatif strese neden olur. Patofizyolojik olaylarla sonuçlanan oksidatif hasar ortaya çıkar. Oksijen Türevi Serbest Radikaller (ROT) aeorobik organizmalarda bazı fizyolojik olaylar esnasında oluşur. Bunların fizyolojik şartlardaki başlıca kaynağı mitokondrial elektron transport zinciridir. Genellikle hücrede kullanılan oksijenin %95 i mitokondrilerde kademeli olarak dört elektron ilavesiyle suya indirgenir. Normal şartlar altında mitokondrial elektron - taşıma zinciri esnasında oksijenin %1-2 si O 2 radikaline dönüşür. Başlıca ROT süperoksit - radikali (O 2 ), hidroksil radikali (HO ), hidrojen peroksit (H 2 O 2 ), hipokloröz asit (HOCl), singlet oksijen (singlet O 2 ) dir. Serbest radikallerin hücresel hasar yaptığının en iyi tanımlandığı durumlar pulmoner oksijen toksisitesi, post-iskemik reperfüzyon hasarı, iltihabi durumlar, radyasyon hasarı, birçok kimyasal maddenin toksitesidir. Bunlara ilaveten Alzheimer, yaşlanma, göz hasarı ve diğer birçok patolojik durumlarda serbest radikallerin rol oynadığı gösterilmiştir. Bunlardan en çok çalışılmış olanları halojenli hidrokarbonlar, aromatik halojenli hidrokarbonlar, sigara dumanı, alkol, diquat, paraquat dioksinler, asetominofen, halotan, adriamisin, bleomisin, demir, nitrofurantoin, furasemid, asbest, ozon, menadion, ve dieldrendir. Serbest radikaller bazen de fizyolojik olarak koruyucu işlev görürler. Aktive olmuş fagositler serbest radikal oluştururlar. Stres durumlarında katekolamin düzeyi artar, katekolaminlerin oksidayonuyla serbest radikaller oluşur. Tiyoller, hidrokinonlar, flavinler, tetrahidroproteinler ve antibiotikler gibi küçük makromoleküllerin otooksidasyonuyla, ksantin oksidaz ve triptofan dioksijenaz enzimi aracılığıyla ya da peroksizomlar ile plazma

14 membranındaki lipooksijenazlar ve prostoglandin sentetazlar aracılığıyla çeşitli serbest radikaller üretilir. Peroksizomlar çok önemli hücre içi H 2 O 2 kaynağıdırlar. - Süperoksit Radikali (O 2 ), moleküler oksijene ekstra bir elektron bağlanmasıyla meydana - gelir. Milisaniyelik bir yarı ömrüyle zayıf bir oksidan güçlü bir redüktandır. O 2 oksijen toksisitesinde önemli bir faktördür ve Süperoksit Dismutaz (SOD) enzimi de buna karşı - organizmayı korur. O 2 zayıf bir oksidan olduğu için kendi başına önemli bir hücre hasarına yol açması muhtemel gözükmemektedir. Süperoksit radikali oluştuktan sonra tiyol gruplarıyla reaksiyon verebilir. Bu yolla ya GSH tüketilmesine yol açarak hücreyi ileri derecede oksidatif strese sokar ya da diğer hücresel proteinler üzerindeki tiyollerle reaksiyon vererek onları inaktive ederler. Kısa yarı ömrü olması nedeniyle sadece hemen yakınındaki tiyol gruplarıyla reaksiyon vereceği tahmin edilmektedir. Önemli bir oksidatif strese yol açabilen bir dizi reaksiyonu da başlatır. - Haber-Weiss Reaksiyonu, O 2 ve H 2 O 2 nin demir varlığında bileşerek HO oluşturması reaksiyonudur. Üretilen bu HO çok önemli hücresel hasara yol açar - O 2 + H 2 O 2 HO + - OH + O 2 E. Coli den elde edilen bir enzim olan ferrik uptake regulator (fur) protein geri dönüşümlü olarak demire bağlanır (organizmadaki demir hakkında bilgi verir). Fur geninde oluşan mutasyon devamlı demir alımına yol açarak demir yükünü oksidatif stresi ve DNA - hasarını arttırır. O 2 intrasellüler demir depolarından demiri serbest hale getirir. Ferritin +3 - değerlikli demir içerir ve O 2 bunu +2 değerlikli demire dönüştürerek serbest hale geçebilmektedir. Serbest hale geçen demir iyonu Haber Weiss reaksiyonu gibi demir bağımlı olan ve radikal üreten reaksiyonlarda kullanılabilir veya diğer önemli serbest radikal aracılıklı - hücre hasarlarında rol oynayabilir. Ayrıca O 2, Fe +3 ile reaksiyona girerek oksitleyici perferril - radikalini oluşturur. Ancak O 2, çok kısa yarı ömre sahip olduğu için çoğunlukla bu bahsedilen - reaksiyonlara uğrayamaz. O 2 derhal dismutasyon reaksiyonuyla H 2 O 2 ve oksijene dönüşür. Bu dismutasyon reaksiyonu spontan oluşabilir. SOD enzimiyle de kat hızlandırılır. - 2O 2 + 2H + O 2 +H 2 O 2 Süperoksit anyonları hemen hemen tüm aerobik hücrelarda fizyolojik olarak üretilmektedir. Başlıca kaynağı mitokondrilerde ve endoplazmik retikulumda bulunan elektron transport zincirinin çeşitli komponentlerinden moleküler oksijene sızan elektronlardır. Ayrıca aktive edilen beyaz kan hücrelerinden, ksantin-ksantin oksidaz sisteminden, prostanoid yolağı boyunca ve katekolaminlerden süperoksit radikali oluşmaktadır. Aktive edilen fagosit

15 hücreleri, monositler, nötrofiller, eozinofiller ve makrofajlar gibi hücreler süperoksit radikali üretirler. Radikal üretimi fagositlerin girinti oluşturarak bakterileri tahrip etmesinde önemlidir. Nötrofillerce kullanılan diğer öldürücü mekanizma ise myeloperoksidaz sistemidir. Bu enzim klorürü güçlü bir antibakteriyel ajan olan hipokloröz asite (HOCl) oksitlemek için süperoksit radikalinin dismutasyonuyla üretilen H 2 O 2 yi kullanır. H 2 O 2 + Cl - HOCl + OH - Tiyol grupları HOCl ile kolayca okside edilir. Bu nedenle glutatyon (GSH), N-asetilsistein ve merkaptopropiyonil glisin gibi küçük moleküllü tiyol gruplarını, HOCl nin oksidatif hasarına karşı koruyucu olarak kullanır. Fonksiyonel veya kazara invivo oluşan süperoksit anyonu spontan olarak dismute olur: - 2O 2 + 2H + H 2 O 2 + O 2 İnsan trombositleri her trombosit başına 1 fg (fentogram) SOD içerir ki bu değer lökositlerde bulunanın beşte biridir. Trombositler süperoksit anyonu üretebilmelerine rağmen bunun trombosit aggregasyonuyla ilişkili olup olmadığı açık değildir. Yapılan ilk çalışmalar sonucunda süperoksit anyonu üretimininin trombosit agregasyonuyla bir ilişkisi gösterilememiştir. Örneğin kromoglikat O2 - üretimini engellemiş ancak trombosit agregasyonunu etkilememiştir. Gliseraldehid, indirgenmiş riboflavin, flavin adenin mononükleotid (FMN), flavin adenin dinükleotid (FAD), adrenalin, tetrahidropteridinler, sistein gibi tiyol bileşikleri oksijen - varlığında O 2 oluştururlar. Bu reaksiyonlardan önemli bir tanesi oksihemoglobin oluşumudur. Hemoglobin oksitlenmeden önce Fe +2 iyonu içerir. Fakat oksijene bağlandığı zaman bir ara yapı oluşur ve bir elektron, bir demir iyonu ile oksijen arasında yer değiştirir. Fe +2 O 2 Fe +3 - O 2 - Bu şekilde oksihemoglobin dekompozisyona uğrayabilir ve O 2 salabilir. Hem Fe +2 - O 2 O 2 + Hem Fe +3 Geride kalan Fe +3 lü yapı normal hemoglobin gibi oksijen bağlayamayan ve biyolojik olarak inaktif olan methemoglobin adını alır. Bu şekilde bir günde insan eritrositlerinde - bulunan hemoglobinin %3 ü oksidasyona uğrayıp O 2 meydana getirir ve bu hücreler devamlı - olarak bir O 2 etkisine maruz kalırlar. Hiçbir sentez faaliyeti olmaksızın ortalama 120 gün - ömrü olan insan eritrositleri kendilerini, O 2 ve H 2 O 2 ye karşı bakır- çinko SOD (Cu-Zn SOD),

16 katalaz, Glutatyon peroksidaz (GSH-Px) ve başta glukoz-6-fosfat dehidrojenaz (G6PD) başta olmak üzere pentoz fosfat yolağı enzimleri vasıtasıyla korurlar. - Süperoksit iyonları (O 2 ), triptofan amino asitinin ve melaninlerin UV ye maruziyeti sonucunda oluşurlar. Melaninler tirozin (aromatik aminoasit) oksidasyonu ve polimerizasyonuyla meydana gelirler. İnsan derisindeki kahverengi ve siyah melaninler (ömelanin) güneş ışığındaki UV ye karşı koruyucu rol oynarlar. Melanin polimeri birçok çiftlenmemiş elektron içerir. Bu yüzden melaninler büyük bir serbest radikal kaynağı olarak - - görülebilirler. Ömelaninler O 2 üretirler ancak çabucak temizlenirler. O 2 melanin kinolonlarını semikinolona indirger ve hidrokinonları da semikinonlara indirger. Böylece ömelaninler birer radikal temizleyicisidirler. Omurilik yaralanmalarında süperoksit radikali oluşumuna yol açan mekanizmalar; araşidonik asit kaskadı, nörotransmitterlerin otoenzimatik otooksidasyonu, mitokondrial ksantinoksidaz aktivasyonu, ekstravaze olan hemoglobinin oksidasyonu şeklinde özetlenebilir. Hidroksil Radikali (HO - ), biyolojik sistemlerde bilinan en güçlü radikaldir. O 2 ve H 2 O 2 in demir iyonu varlığında reaksiyona girmesi sonucu oluşur ki bu reaksiyon Haber- Weiss reaksiyonu olarak adlandırılır. Ayrıca canlı hücrelerin başlıca bileşeni su olduğu için bu hücrelerin X ışını veya gama ışınları gibi iyonize radyasyona maruz kalmaları sonucunda su moleküllerinden hidrojen radikali (H ) ve HO meydana gelir. H O H H + OH (X ışını veya gama ışını) H 2 O 2 nin Fe +2 ve Cu + ile reaksiyona girmesiyle HO oluşabilmektedir. H 2 O 2 toksisitesinin büyük çoğunluğunun, oluşan HO iyonuna bağlı olduğu düşünülmektedir yılında Fenton tarafından gözlenen bu reaksiyon Fenton Reaksiyonu olarak bilinmektedir. Fe +2 + H 2 O 2 Ara kompleks Fe +3 + OH + OH - HO, hemen hemen tüm hücresel makromoleküllerle reaksiyon verebilir. Başlıca etkileri lipidler, proteinler, sitokromlar ve nükleik asitler (DNA ve RNA) üzerinedir. İskemik kalp hastalığı ve inme gibi hastalıkların patogenezinde önemli role sahiptir. HO DNA daki deoksiribozla reaksiyona girerek çok çeşitli ürünler oluştuğu ve bunların bazılarının da bakteriyel test sistemlerinde mutajen olduğu gösterilmiştir. Yine aromatik halkaya katılma özelliği gösterirler ki DNA ve RNA da pürin ve pirimidin bazlarına katılarak radikal oluştururlar. Örneğin; timine katılarak timin radikalini oluşturur ve bu radikalde oksijenle

17 reaksiyona girerek son derece aktif timin peroksil radikali oluşumu gibi bir dizi reaksiyona katılabilir. HO bu şekilde DNA nın bazları ve şekerine ciddi zararlar verir ve aynı zamanda DNA zincir kırılmasını indükler. Hasar çok kapsamlı olursa hücresel koruyucu sistemler tarafından tamir edilemeyebilir ve hücre ölür. Hücre yaşamına devam ederse bu sefer de mutasyonlar görülebilir. Hidroksil radikalinin reaktivitesi o kadar yüksektir ki, canlı hücrede meydana geldiği andan itibaren derhal yakınındaki her biyolojik molekülle reaksiyon verir. Örneğin karbonat -2 - iyonuyla (CO 3 ) reaksiyona girer ve güçlü bir oksidan ajan olan karbonat radikalinin (CO 3 ) oluşur. Hidroksil radikalinin en iyi tanımlanmış biyolojik hasarı lipid peroksidasyonunu stimüle etmesidir. Hidrojen Peroksit (H 2 O 2 ), süperoksit radikalinin spontan ya da SOD ile katalizlenen dismutasyon reaksiyonuyla veya moleküler oksijenden iki elektron alarak indirgenmesiyle meydana gelir. - 2O 2 + 2H + O 2 + H 2 O 2 Bu şekilde oluşan H 2 O 2 ortamdaki oksijen miktarı ile orantılı olarak artar. Bazı peroksizomal enzimler de serbest O2 ne ihtiyaç duymadan H 2 O 2 üretirler. Bunlar Glikolat oksidaz, D-aminooksit, ürat oksidaz, L-hidroksil asit oksidaz ve yağ asidi Açil-CoA oksidaz enzimleridir. Karaciğerde H 2 O 2 yi yıkan etkili mekanizmaların varlığı nedeniyle üretilen H 2 O 2 miktarı devamlı mol /lt arasında tutulur, devamlı H 2 O 2 üretilir ve yıkılır. - H 2 O 2 oluştuktan sonra ya doğrudan oksidatif hasar yapar ya da O 2 ile daha reaktif serbest radikal oluşturarak hasara yol açabilir (HO ). H 2 O 2 zayıf oksidan bir ajandır ve kendisinin oluşturduğu hasar protein tiyolleri oksitleme ve DNA da zincir kırılmaları meydana getirme yeteneği nedeniyledir. Bu yolla glikolitik yolak enzimlerinden olan gliseraldehit-3- fosfat dehidrojenaz enzimini (GAPDH) inaktive eder ve yüksek dozda H 2 O 2 ye maruziyet glikolizin inhibisyonu nedeniyle ATP boşalmasına neden olur. H 2 O 2 bu etkisini doğrudan GAPDH etkileyerek ya da GAPDH enzimi kofaktörü olan nikotinamid adenin dinükleotid (NAD) seviyesini azaltarak veya hücrelerde ph değişikliği yaparak gösterir. ATP nin ikinci sentez yolağı olan mitokondriyal oksidatif fosforilasyon oksidanlardan özellikle de H 2 O 2 den etkilenmektedir. H 2 O 2 e maruziyetle saniyeler içinde DNA zincir kırılmaları olduğu gösterilmiştir. Ortamdan H 2 O 2 nin uzaklaştırılmasıyla büyük oranda DNA kırılmaları tamir edilmiştir. H 2 O 2 hücre membranını geçebildiği için DNA hasarı yapma riski fazladır ve

18 stoplazmada katalaz enziminin inhibisyonu hasarı arttırmıştır. Ortama katalaz ilavesi DNA hasarını tamamen önlemiştir fakat SOD ilavesi ile DNA hasarı önlenememiştir. Böylelikle de H 2 O 2 nin DNA kırılmalarına neden olan başlıca oksidan olduğu ortaya konulmaktadır. Hipokloröz Asit (HOCl) te radikal olmadığı halde ROT arasında yer almaktadır. HOCl, fagositik hücrelerin bakterileri öldürmesinde önemli bir rol oynar. Aktive edilen monositler, - nötrofiller, eozinofiller ve tüm makrofajlar O 2 üretirler. Fagositik hücrelerin bakterileri öldürmesinde radikal üretimi çok önemlidir. Özellikle nötrofiller içerdikleri miyeloperoksidaz - enzimi aracılığıyla O 2 dismutasyonuyla oluşan H 2 O 2 molekülünü klorür iyonuyla birleştirerek güçlü bir antibakteriyel ajan olan HOCl e dönüştürür: H 2 O 2 + Cl HOCl + OH HOCl, tiyol gruplarını, aminleri, aminoasitleri, tiyoeterleri, nükleotidleri ve hemoproteinleri kolaylıkla oksitler. Dolayısıyla hipokloröz asit (HOCl) toksisitesine karşı GSH, N-asetilsistein ve merkaptopropiyonil glisin gibi proteinler etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Singlet Oksijen (singlet O 2 ), oksijen molekülünün daha reaktif bir türüdür ve moleküler oksijenin enerji almasıyla meydana gelir. Laboratuar ortamında H 2 O 2 ve soğuk alkali çözeltisi üzerinden klor gazı geçirilmesiyle oluşan hipoklorit iyonu karışımından singlet O 2 üretilebilmektedir. Cl 2 + OH - Cl - + OCl - + H + OCl - + H 2 O 2 Cl - +H 2 O + O 2 Bu reaksiyon biyolojik olarak önemlidir. Zira fagositik hücrelerde miyeloperoksidaz aracılığıyla biyolojik ortamlarda HOCl üretilmektedir. Singlet O2 yine laboratuvar ortamında fotosensitizasyon reaksiyon ile üretilmektedir. Riboflavin türevleri olan FAD ve FMN, klorofil a ve b, bilüribin, retinal, porfirin gibi biyolojik moleküller üzerine belirli bir dalga boyunda ışık gönderildiği zaman singlet O2 meydana gelmektedir. Göz retinası sürekli ve yoğun şekilde ışığa maruz kalmaktadır. Retinada bulunan retinal pigmenti ışığa maruziyetle singlet O 2 üretebilir ve gözde harabiyete yol açabilir. Çünkü retinal pigmentinin bulunduğu kısımda yüksek oranda doymamış lipitler mevcuttur ve singlet O 2 bu lipidlere kolaylıkla atak yaparak hasar oluşturabilir. Nitrik Oksit (NO), basit bir radikal gaz olup su ve yağda kolayca çözülebilir ve hücre içinde serbestçe diffüze olur. Nitrik oksit; O 2 ile reaksiyona girerek nitrojen dioksit ve

19 peroksilnitrit gibi çok yüksek okside edici özellikleri olan moleküllere dönüşür. Bu oksidanlar NO dan daha toksiktir. NO düşük miktarlarda hem molekülüne bağlanır ancak ortamdaki NO miktarı tiyollerle ve hücrelerin protein, lipid ile nitröz iyon ve nitrolizasyonunu bozarak, oksidatif yaralanmaya yol açar. Peroksinitrat, süperoksit ile NO nun reaksiyonundan ortaya çıkan toksik bir serbest radikaldir ve patolojik durumlarda NO ototoksisitesine neden olur. LİPİD PEROKSİDASYONU Biyomembranlar ve hücre içi organeller (mitokondri ve endoplazmik retikulum) membran fosfolipidlerinin varlığı dolayısıyla oksidatif ataklara karşı özellikle hassastırlar. Hidroksil radikalinin membran fosfolipid komponentlerinden olan çoklu doymamış yağ asitleri üzerindeki etkisi, hücresel oksidatif hasarda başlıca etkin faktör olarak yorumlanmaktadır. Biyolojik membranların başlıca bileşenleri protein ve lipid olup, protein içeriği de membranın fonksiyonuna göre değişmektedir. Hayvansal hücre membranındaki lipidlerin çoğu fosfolipid yapısında olup bunlar içinde en sık bulunanı lesitin (fosfatidilkolin)dir. Bazı membranlar özellikle de plazma membranı, önemli miktarda sfingofosfolipid ve kolesterol içerir. Hayvan hücrelerinde membran lipidlerinin yağ asiti yan zincir karbonlu dallanmamış karbon zincirlerini ihtiva eder. Membran lipidlerinin yan zincirini oluşturan başlıca yağ asitleri palmitik asit, stearik asit, oleik asit, linoleik asit, linolenik asit, araşidonik asit, gliserol, sfingozin ve inozitol dur. Hidroksil radikali bir yağ asitinin (LH) metilen kısmından bir hidrojen iyonu kopararak lipid radikali (L ) oluşturur. Bu safhaya lipid peroksidasyonunun başlama (initiation) safhası denir. Bu reaksiyon hem membran lipidleri hem de besinsel yağlar için geçerlidir. Bu nedenle besinleri korumak için iyonize radyasyon kullanılması sakıncalıdır. HO + LH H 2 O + L Oluşan Karbon radikalleri (R-CH) kendilerini stabilize etmek için yeniden moleküler düzenlemeye giderek konjuge dienleri oluştururlar. Konjuge dienler ise aerobik ortamda O 2 ile reaksiyona girerek peroksi radikalini (peroksil) oluştururlar (ROO veya RO 2 ). Peroksil radikalinin oluşması önemlidir. Çünkü komşu olan başka bir lipid molekülünden hidrojen atomu koparıp lipid hidroperoksit (lipid peroksit) oluştururken yeni bir lipid radikali oluşturur ki, bu safhaya ilerleme (propagation) denir.

20 Yeni oluşan karbon radikali oksijenle reaksiyona girerek başka bir peroksil radikalini oluşturur. Böylece oluşan lipid peroksidasyonu zincir şeklinde devam eder. Lipid hidroperoksite kısaca lipid peroksit te denilir. Ancak bunun içine siklik peroksitler de girmektedir. Çünkü peroksi radikalinin alternatif bir ürünü siklik peroksitlerdir. Sonuç olarak membran çoklu doymamış yağ asitleri zincirlerindeki bir H+ atomu uzaklaşması ile başlayan reaksiyon, lipid peroksitlerinin aldehit ve diğer karbonil bileşilere dönüşmesiyle sona ermektedir. Bu aldehit grubu bileşiklerden biri olan malondialdehidin ölçüm yöntemi, lipid peroksidasyonunun ölçümünde en sık kullanılan yöntemdir. Çoklu doymamış yağ asitleri, hücre membranı, endoplazmik retikulum ve mitokondri gibi hayati organeller için gereklidir. Bunların yapısal bozulmaları hücresel fonksiyonlar açısından çok önemli sonuçlar doğurabilir. Peroksidayon reaksiyonlarının serbest radikallerin başlıca etkisi olduğu düşünülmektedir. Membrana bağlı enzim destekleyicisi olan çoklu doymamış yağ asitleri, serbest radikaller tarafından oluşturulan peroksidatif hasara karşı son derece duyarlıdırlar. Membran lipidlerinin peroksidasyona uğraması sonucu membran sertleşir ve akışkanlığı azalır, membrandaki iyon pompaları (Ca +2 ) ve permeabilite değişir, lizozomal frajilite artar, mikrozomal enzimlerde değişiklikler meydana gelir. Sonuçta membrana bağlı enzimleri inaktive hale gelir, protein sentezi inhibe olur, DNA replikasyonu engellenir, mitokondrial solunum durur. Membranda yağ asidi yan zincirinin devamlı aldehit ve pentan gibi hidrokarbonlar üretmesi membran bütünlüğünün tamamen kaybolmasına yol açar. Lizozom membranlarının yırtılmasıyla hidrolitik enzimler hücrenin geri kalan kısmına boşalır ve hasarın daha da artmasına yol açar. Karaciğer ve eritrosit membranlarının peroksidasyonunun yüksek moleküler ağırlıklı protein agregatları oluşumuna yol açtığı bilinmektedir. Eritrosit membranının lipit peroksidasyonu, eritrositin şeklini değiştirebilme ve sıkışma yeteneklerinin kaybolmasına bağlı olarak kapillerlerden geçerken hemolizine yol açar. Lipid peroksidasyonunun yapısal hasara yol açmasının yanı sıra günümüzde yapısal hasarların da lipid peroksidasyonuna neden olduğu bilinmektedir. Hücre ve doku harabiyetinden sonra geçiş metal iyonları ortama bol miktarda salınır. Bununla beraber siklooksijenaz ve lipooksijenaz enzimlerinin aktivasyonu lipid peroksidasyonu hızlandırır. EKSİTOTOKSİSİTE VE ELEKTROLİT BOZUKLUKLARI Son 10 yılda yapılan deneysel çalışmalar eksitatör aminoasitlerin birçok santral sinir sistemi hastalığının patogenezinde rol oynadığını ortaya koymuştur. Serebral iskemi, kafa

21 travması, omurilik yaralanması, epilepsi, hareket bozuklukları ve bazı kronik dejeneratif hastalık modellerinde eksitatör aminoasit antagonistleri ile yapılan çalışmalar bu ilaçların tedavi edici etkilerini ortaya koymuştur (51,52). Santral sinir sisteminin en önemli eksitatör aminoasidi glutamattır (52). Glutamat, glutaminerjik sinir uçlarında mitokondriyal bir enzim olan glutaminaz enzim aracılığı ile glutaminden sentezlenir. Sentezlendikten sonra ATP gerektiren bir işlemle presinaptik veziküllere taşınır ve burada depolanır. Hücre membranının depolarizasyonu sonucu sinir uçlarındaki veziküllerden sinaptik aralığa kalsiyum iyonuna bağımlı bir süreçle glutamat salınımı gerçekleşir. Sinaptik aralığa salınan glutamat postsinaptik uçta bulunan spesifik reseptörleri aktive ederek etkilerinin ortaya çıkmasını sağlar. Normal koşullarda sinaptik aralığa salınan glutamat sodyum iyonuna bağımlı yüksek afiniteli glutamat geri alım taşıyıcılarıyla hızla ortamdan uzaklaştırılır. Bu taşıyıcılar nöron ve glial hücrelerin membranlarında bulunur. Glial hücre içine alınan glutamat glutamin sentetaz enzimi aracılığı ile dönüştükten sonra tekrar glutaminerjik sinir uçlarına gönderilir. Glutamat reseptörleri metabotropik ve iyonotropik reseptörler olarak ikiye ayrılır. Metabotropik reseptörler transmembran proteinlerine bağlıdırlar ve uyarıldıklarında GTP üretimine yol açarlar. GTP fosfoinozitolü hidrolize eder. Bu da inozitol-1,4,5-trifosfatı oluşturur. ITP-3 ise hücre depolarından Ca ++ serbestlenmesine yol açar. İyonotropik reseptörler ligand kapılı iyon kanallarıdır. Bu reseptörler kendilerini selektif olarak aktive eden bileşiklere göre 3 alt tipe ayrılır. Bunlar: (a) N-metil D-aspartat (NMDA) reseptörleri; (b)ampa (delta-amino-3-hidroksi 5-metil 4-izoksazol-propionik asit) ya da Quisqualat reseptörleri; (c) Kainat reseptörleridir. NMDA reseptörleri temel olarak hücre içine kalsiyum iyonu girişine aracılık ederler. NMDA reseptörü glutamat ve glisin için bağlanma yerine sahip kompleks yapıda bir reseptördür. Aktive olabilmeleri için hem glutamatın hem de glisinin reseptöre bağlanmış olması gerekir. Ayrıca poliaminler (spermin ve spermidin gibi) de bu reseptörlerin aktivasyonunu arttırırlar. Bu reseptör voltaja bağımlı olarak magnezyum iyonu tarafından bloke edilir. Dinlenme potansiyelindeki bir nöronda magnezyum iyonu NMDA reseptöründen kalsiyum iyonunun akışını bloke eder. Ancak depolarizasyonla beraber magnezyum iyonunun ortamdan uzaklaşması ile bu blokaj ortadan kalkar.

22 AMPA reseptörleri GLUR1-4 (Glu RA-D) adlandırılan 4 subünitin ikişerli kombinasyonundan oluşmuşturlar. AMPA reseptörleri esas olarak sodyum iyonu geçişine aracılık ederler (GluR2 subüniti içermeyenler kalsiyum iyonuna da son derece geçirgendirler). AMPA reseptörlerinin eksitoksisitedeki rollerini depolarizasyon oluşturarak, voltaj bağımlı kalsiyum kanallarını açarak, sodyum-kalsiyum pompasının işleyişini tersine çevirerek ve Glu- R2 subünitinin üretimini azaltarak gösterirler. Kainat reseptörlerinin ise GluR5-7, KA1-2 subüniteleri vardır. Deneysel omurilik yaralanmasında hasardan sonraki ilk 15 dk içindeki eksitatör nörotransmitterlerin toksik düzeye ulaştığı bildirilmiştir (51). Omurilik yaralanmasında aşırı glutamat birikiminin nedenleri; hücre membranının polarizasyonuna bağlı olarak sinaptik veziküllerden glutamat salınımın uyarılması ve ATP yetmezliğine bağlı olarak glutamat geri alım mekanizmalarının çalışmamasıdır. Omurilik yaralanmasından sonra gelişen eksitatör glutamat artışı intrasellüler kalsiyum iyonların artışına yol açarak hücre ölümünde rol oynar. Omurilik yaralanması ve iskemiyi takiben mikrodiyaliz yöntemi ile yapılan çalışmalar ekstrasellüler alandaki glutamat ve aspartat miktarında aşikar bir artış olduğunu göstermiştir. Farooque ve ark. bu artışın hasarın derecesi ile orantılı olduğunu belirtmişlerdir Sodyum dengesinin bozulması omurilik yaralanmasının patofizyolojisinde özellikle beyaz cevherin aksonal ve glial komponentlerinin hasarında önemlidir. Sodyumun hücre içine akışı voltaj kapılı sodyum kanallarının aktivasyonu ve hücre dışına kalsiyumu atarak sodyumla değiştiren sodyum-kalsiyum değiştiricisinin yanında NMDA, AMPA ve kainat reseptörlerinin (eksitotoksisitenin başka bir manifestasyonu) glutamatla aktivasyonunun sonucu olabilir. Normal koşullarda aksiyon potansiyelinin yayılımı voltaj kapılı sodyum kanallarının aktivasyonu aracılığıyla sodyumun hücre içine geçici akışına yol açar. Ancak masif depolarizasyon ve adenozin trifosfat (ATP) yetmezliğine bağlı sodyumun hücre dışı kompartmanlara geri dönememesi aksonların içinde sodyumun (dolayısıyla da suyun) toksik miktarda birikimine yol açar. Hücresel fonksiyonların yerine getirilmesi için hücrenin intrasellüler-ekstrasellüler Na-K gradiyentlerinin dengelenmesi gerekir. İntrasellüler Na konsantrasyonu ekstrasellülerden daha düşükken K konsantrasyonu 50 kat daha yüksektir. Bu elektrokimyasal gradiyentin devamı bariyer işlevi gören sağlam hücre memranı ve bu membrana bağlı enzim olan Na-K ATPase ın normal aktivitesini gerektirir.

SERBEST RADİKALLER, OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDAN SİSTEMLER

SERBEST RADİKALLER, OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDAN SİSTEMLER SERBEST RADİKALLER, OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDAN SİSTEMLER SERBEST RADİKALLER Serbest radikaller dış yörüngelerinde eşlenmemiş elektron bulundurmaları nedeniyle diğer bileşiklerden farklı kimyasal bileşiklerdir.

Detaylı

Serbest radikal. yörüngelerinde) eşleşmemiş tek. gösteren, nötr ya da iyonize tüm atom veya moleküllere denir.

Serbest radikal. yörüngelerinde) eşleşmemiş tek. gösteren, nötr ya da iyonize tüm atom veya moleküllere denir. Superoxide Dismutase Hazırlayanlar: Funda İLHAN (050559017) Ebru KORKMAZ (050559021) Mehtap BİRKAN (050559008) Nihan BAŞARAN (050559007) Prof. Dr. Figen ERKOÇ Gazi Eğitim Fakültesi GAZİ İ ÜNİVERSİTESİİ

Detaylı

TRAVMATİK SPİNAL KORD LEZYONLARINDA MEDİKAL TEDAVİ

TRAVMATİK SPİNAL KORD LEZYONLARINDA MEDİKAL TEDAVİ TRAVMATİK SPİNAL KORD LEZYONLARINDA MEDİKAL TEDAVİ Dr.Hakan BOZKUŞ VKV Amerikan Hastanesi, Nöroşirurji Bölümü Omurilik Hasarı Birincil hasar İkincil hasar Sistemik değişiklikler (bradikardi, hipotansiyon,

Detaylı

III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler

III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler MBG 111 BİYOLOJİ I 3.1.Karbon:Biyolojik Moleküllerin İskeleti *Karbon bütün biyolojik moleküllerin omurgasıdır, çünkü dört kovalent bağ yapabilir ve uzun zincirler

Detaylı

Beyin Kan Dolaşımı ve İskemi Patofizyolojisi

Beyin Kan Dolaşımı ve İskemi Patofizyolojisi Beyin Kan Dolaşımı ve İskemi Patofizyolojisi Yrd. Doç. Dr. Aysel MİLANLIOĞLU Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji ABD Beyin metabolik olarak vücuttaki en aktif organlardan biridir ve bu aktiviteyi

Detaylı

Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir.

Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir. METABOLİZMA ve ENZİMLER METABOLİZMA Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir. A. ÖZÜMLEME (ANABOLİZMA) Metabolizmanın yapım reaksiyonlarıdır. Bu tür olaylara

Detaylı

OKSİJENLİ SOLUNUM

OKSİJENLİ SOLUNUM 1 ----------------------- OKSİJENLİ SOLUNUM ----------------------- **Oksijenli solunum (aerobik): Besinlerin, oksijen yardımıyla parçalanarak, ATP sentezlenmesine oksijenli solunum denir. Enzim C 6 H

Detaylı

Yoğun Bakımda Nörolojik Resüsitasyon

Yoğun Bakımda Nörolojik Resüsitasyon Yoğun Bakımda Nörolojik Resüsitasyon Dr.Canan Aykut Bingöl Yeditepe Üniversite Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Kardiak Arrest 200 000-375 000 kardiak arrest/yıl (ABD) %20 spontan dolaşım sağlanıyor

Detaylı

6. BÖLÜM MİKROBİYAL METABOLİZMA

6. BÖLÜM MİKROBİYAL METABOLİZMA 6. BÖLÜM MİKROBİYAL METABOLİZMA 1 METABOLİZMA Hücrede meydana gelen tüm reaksiyonlara denir Anabolizma: Basit moleküllerden kompleks moleküllerin sentezlendiği enerji gerektiren reaksiyonlardır X+Y+ENERJİ

Detaylı

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Hücre zedelenmesi etkenleri Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Homeostaz Homeostaz = hücre içindeki denge Hücrenin aktif olarak hayatını sürdürebilmesi için homeostaz korunmalıdır Hücre zedelenirse ne olur? Hücre

Detaylı

Serbest radikallerin etkileri ve oluşum mekanizmaları

Serbest radikallerin etkileri ve oluşum mekanizmaları Serbest radikallerin etkileri ve oluşum mekanizmaları Serbest radikallerin yapısında, çoğunlukla oksijen yer almaktadır. (reaktif oksijen türleri=ros) ROS oksijen içeren, küçük ve oldukça reaktif moleküllerdir.

Detaylı

TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ

TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ CEMRE URAL 1, ZAHİDE ÇAVDAR 1, ASLI ÇELİK 2, ŞEVKİ ARSLAN 3, GÜLSÜM TERZİOĞLU 3, SEDA ÖZBAL 5, BEKİR

Detaylı

21.11.2008. I. Koenzim A nedir? II. Tarihsel Bakış III. Koenzim A nın yapısı IV. Asetil-CoA nedir? V. Koenzim A nın katıldığı reaksiyonlar VI.

21.11.2008. I. Koenzim A nedir? II. Tarihsel Bakış III. Koenzim A nın yapısı IV. Asetil-CoA nedir? V. Koenzim A nın katıldığı reaksiyonlar VI. Hazırlayan: Sibel ÖCAL 0501150027 I. Koenzim A nedir? II. Tarihsel Bakış III. Koenzim A nın yapısı IV. Asetil-CoA nedir? V. Koenzim A nın katıldığı reaksiyonlar VI. Eksikliği 1 2 Pantotenik asit (Vitamin

Detaylı

2. Kanun- Enerji dönüşümü sırasında bir miktar kullanılabilir kullanılamayan enerji ısı olarak kaybolur.

2. Kanun- Enerji dönüşümü sırasında bir miktar kullanılabilir kullanılamayan enerji ısı olarak kaybolur. Enerji Dönüşümleri Enerji Enerji; bir maddeyi taşıma veya değiştirme kapasitesi anlamına gelir. Enerji : Enerji bir formdan diğerine dönüştürülebilir. Kimyasal enerji ;moleküllerinin kimyasal bağlarının

Detaylı

BİYOLOJİK OKSİDASYON. Doç.Dr.Remisa GELİŞGEN

BİYOLOJİK OKSİDASYON. Doç.Dr.Remisa GELİŞGEN BİYOLOJİK OKSİDASYON Doç.Dr.Remisa GELİŞGEN OKSİDASYON-REDÜKSİYON REAKSİYONLARI Elektronların bir atom veya molekülden bir diğerine geçişleri redoks reaksiyonu olarak adlandırılmaktadır. Redoks : e-transferi

Detaylı

YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI. 11. Sınıf

YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI. 11. Sınıf YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI 11. Sınıf 1) Oksijenli solunumda, oksijen molekülleri, I. Oksidatif fosforilasyon II. Glikoliz II. Krebs Evrelerinden hangilerinde kullanılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C)

Detaylı

BİYOİNORGANİK KİMYA 5. HAFTA

BİYOİNORGANİK KİMYA 5. HAFTA BİYOİNORGANİK KİMYA 5. HAFTA ESER ELEMENTLER İnsan vücudunda en yüksek oranda bulunan element oksijendir. İkincisi ise karbondur. İnsan vücudunun kütlesinin %99 u sadece 6 elementten meydana gelir. Bunlar:

Detaylı

BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ...

BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ... BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ... 1 Bilinmesi Gereken Kavramlar... 1 Giriş... 2 Hücrelerin Fonksiyonel Özellikleri... 2 Hücrenin Kimyasal Yapısı... 2 Hücrenin Fiziksel Yapısı... 4 Hücrenin Bileşenleri... 4

Detaylı

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ)

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ) T.C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİYOKİMYA ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3

Detaylı

Yeni Tanı Hipertansiyon Hastalarında Tiyol Disülfid Dengesi

Yeni Tanı Hipertansiyon Hastalarında Tiyol Disülfid Dengesi Yeni Tanı Hipertansiyon Hastalarında Tiyol Disülfid Dengesi İhsan Ateş 1, Nihal Özkayar 2,Bayram İnan 1, F. Meriç Yılmaz 3, Canan Topçuoğlu 3, Özcan Erel 4, Fatih Dede 2, Nisbet Yılmaz 1 1 Ankara Numune

Detaylı

Epilepsi nedenlerine gelince üç ana başlıkta incelemek mümkün;

Epilepsi nedenlerine gelince üç ana başlıkta incelemek mümkün; Epilepsi bir kişinin tekrar tekrar epileptik nöbetler geçirmesi ile niteli bir klinik durum yada sendromdur. Epileptik nöbet beyinde zaman zaman ortaya çıkan anormal elektriksel boşalımların sonucu olarak

Detaylı

KARDİYOVASKÜLER HASTALIKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE TÜTÜN KULLANIMI: MEKANİZMA. Mini Ders 2 Modül: Tütünün Kalp ve Damar Hastalıkları Üzerindeki Etkisi

KARDİYOVASKÜLER HASTALIKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE TÜTÜN KULLANIMI: MEKANİZMA. Mini Ders 2 Modül: Tütünün Kalp ve Damar Hastalıkları Üzerindeki Etkisi KARDİYOVASKÜLER HASTALIKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE TÜTÜN KULLANIMI: MEKANİZMA Mini Ders 2 Modül: Tütünün Kalp ve Damar Hastalıkları Üzerindeki Etkisi TEMEL SLAYTLAR Kardiyovasküler Hastalıkların Epidemiyolojisi

Detaylı

SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR

SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR Yard.Doç.Dr Doç.Dr.. Mustafa ALTINIŞIK ADÜ Tıp Fakültesi Biyokimya AD AYDIN-2000 1 Sunum Planı Oksijen, reaktif oksijen türleri (ROS) ve serbest radikaller

Detaylı

KARBON ve CANLILARDAKİ MOLEKÜL ÇEŞİTLİLİĞİ

KARBON ve CANLILARDAKİ MOLEKÜL ÇEŞİTLİLİĞİ KARBON ve CANLILARDAKİ MOLEKÜL ÇEŞİTLİLİĞİ Karbonun önemi Hücrenin % 70-95ʼ i sudan ibaret olup, geri kalan kısmın çoğu karbon içeren bileşiklerdir. Canlılığı oluşturan organik bileşiklerde karbon atomuna

Detaylı

Maskeli Hipertansiyonda Anormal Tiyol Disülfid Dengesi

Maskeli Hipertansiyonda Anormal Tiyol Disülfid Dengesi Maskeli Hipertansiyonda Anormal Tiyol Disülfid Dengesi İhsan Ateş 1, Mustafa Altay 1, Nihal Özkayar 2, F. Meriç Yılmaz 3, Canan Topçuoğlu 3, Murat Alışık 4, Özcan Erel 4, Fatih Dede 2 1 Ankara Numune Eğitim

Detaylı

HÜCRE FİZYOLOJİSİ Hücrenin fiziksel yapısı. Hücre membranı proteinleri. Hücre membranı

HÜCRE FİZYOLOJİSİ Hücrenin fiziksel yapısı. Hücre membranı proteinleri. Hücre membranı Hücrenin fiziksel yapısı HÜCRE FİZYOLOJİSİ Hücreyi oluşturan yapılar Hücre membranı yapısı ve özellikleri Hücre içi ve dışı bileşenler Hücre membranından madde iletimi Vücut sıvılar Ozmoz-ozmmotik basınç

Detaylı

Hücre solunumu ve fermentasyon enerji veren katabolik yollardır. (ΔG=-686 kcal/mol)

Hücre solunumu ve fermentasyon enerji veren katabolik yollardır. (ΔG=-686 kcal/mol) hücre solunumu Hücre solunumu ve fermentasyon enerji veren katabolik yollardır. (ΔG=-686 kcal/mol) C 6 H 12 O 6 + 6 O 2 6 CO 2 + 6 H 2 0 + enerji (ATP + ısı) Hücre solunumu karbonhidratlar, yağlar ve protein

Detaylı

Hasar Kontrol Cerrahisi yılında Rotonda ve Schwab hasar kontrol kavramını 3 aşamalı bir yaklaşım olarak tanımlamışlardır.

Hasar Kontrol Cerrahisi yılında Rotonda ve Schwab hasar kontrol kavramını 3 aşamalı bir yaklaşım olarak tanımlamışlardır. Doç. Dr. Onur POLAT Hasar Kontrol Cerrahisi 1992 yılında Rotonda ve Schwab hasar kontrol kavramını 3 aşamalı bir yaklaşım olarak tanımlamışlardır. Hasar Kontrol Cerrahisi İlk aşama; Kanama ve kirlenmenin

Detaylı

HÜCRE ZAR SİSTEMLERİ. Yüzey (plazma) zarı: Tüm hücrelerde var. İç zar: Ökaryotik hücrelerde var.

HÜCRE ZAR SİSTEMLERİ. Yüzey (plazma) zarı: Tüm hücrelerde var. İç zar: Ökaryotik hücrelerde var. HÜCRE ZAR SİSTEMLERİ Yüzey (plazma) zarı: Tüm hücrelerde var. İç zar: Ökaryotik hücrelerde var. HÜCRE ZARININ GÖREVLERİ Hücre içini çevresinden ayırır Hücrenin iç bölümlerini belirler Proteinlere bağlı

Detaylı

YARA İYİLEŞMESİ. Yrd.Doç.Dr. Burak Veli Ülger

YARA İYİLEŞMESİ. Yrd.Doç.Dr. Burak Veli Ülger YARA İYİLEŞMESİ Yrd.Doç.Dr. Burak Veli Ülger YARA Doku bütünlüğünün bozulmasıdır. Cerrahi ya da travmatik olabilir. Akut Yara: Onarım süreci düzenli ve zamanında gelişir. Anatomik ve fonksiyonel bütünlük

Detaylı

Yağ Asitlerinin Metabolizması- I Yağ Asitlerinin Yıkılması (Oksidasyonu)

Yağ Asitlerinin Metabolizması- I Yağ Asitlerinin Yıkılması (Oksidasyonu) Yağ Asitlerinin Metabolizması- I Yağ Asitlerinin Yıkılması (Oksidasyonu) Yrd. Doç. Dr. Bekir Engin Eser Zirve Üniversitesi EBN Tıp Fakültesi Tıbbi Biyokimya A.B.D. Yağ Asitleri Uzun karbon zincirine sahip

Detaylı

KİMYA-IV. Yrd. Doç. Dr. Yakup Güneş

KİMYA-IV. Yrd. Doç. Dr. Yakup Güneş KİMYA-IV Yrd. Doç. Dr. Yakup Güneş Organik Kimyaya Giriş Kimyasal bileşikler, eski zamanlarda, elde edildikleri kaynaklara bağlı olarak Anorganik ve Organik olmak üzere, iki sınıf altında toplanmışlardır.

Detaylı

ayxmaz/biyoloji Adı: 1.Aşağıda verilen atomların bağ yapma sayılarını (H) ekleyerek gösterin. C N O H

ayxmaz/biyoloji Adı: 1.Aşağıda verilen atomların bağ yapma sayılarını (H) ekleyerek gösterin. C N O H Adı: 1.Aşağıda verilen atomların bağ yapma sayılarını (H) ekleyerek gösterin. C N O H 2.Radyoaktif izotoplar biyologları için önemlidir? Aşağıda radyoakif maddelerin kullanıldığı alanlar sıralanmıştır.bunlarla

Detaylı

MİTOKONDRİ Doç. Dr. Mehmet GÜVEN

MİTOKONDRİ Doç. Dr. Mehmet GÜVEN MİTOKONDRİ Doç.. Dr. Mehmet GÜVENG Hemen hemen bütün b ökaryotik hücrelerde ve ökaryotik mikroorganizmalarda bulunur. Eritrositlerde, bakterilerde ve yeşil alglerde mitokondri yoktur. Şekilleri (küremsi

Detaylı

METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS

METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS METABOLİK DEĞİŞİKLİKLER VE FİZİKSEL PERFORMANS Aerobik Antrenmanlar Sonucu Kasta Oluşan Adaptasyonlar Miyoglobin Miktarında oluşan Değişiklikler Hayvan deneylerinden elde edilen sonuçlar dayanıklılık antrenmanları

Detaylı

Yağ Asitlerinin β Oksidayonu. Prof. Dr. Fidancı

Yağ Asitlerinin β Oksidayonu. Prof. Dr. Fidancı Yağ Asitlerinin β Oksidayonu Prof. Dr. Fidancı Yağ Asitlerinin Beta Oksidasyonu Yağ asitlerinin enerji üretimi amacı ile yıkımında (yükseltgenme) en önemli yol β oksidasyon yoldudur. β oksidasyon yolu

Detaylı

FİZYOLOJİ LABORATUVAR BİLGİSİ VEYSEL TAHİROĞLU

FİZYOLOJİ LABORATUVAR BİLGİSİ VEYSEL TAHİROĞLU FİZYOLOJİ LABORATUVAR BİLGİSİ VEYSEL TAHİROĞLU Fizyolojiye Giriş Temel Kavramlar Fizyolojiye Giriş Canlıda meydana gelen fiziksel ve kimyasal değişikliklerin tümüne birden yaşam denir. İşte canlı organizmadaki

Detaylı

Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri

Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemlerine Giriş Doç. Dr. Bahar Tunçtan ME.Ü. Eczacılık Fakültesi Farmakoloji Ab.D. ME.Ü. Tıp Fakültesi

Detaylı

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar 5.111 Ders Özeti #12 Bugün için okuma: Bölüm 2.9 (3. Baskıda 2.10), Bölüm 2.10 (3. Baskıda 2.11), Bölüm 2.11 (3. Baskıda 2.12), Bölüm 2.3 (3. Baskıda 2.1), Bölüm 2.12 (3. Baskıda 2.13). Ders #13 için okuma:

Detaylı

FTR 205 Elektroterapi I. Temel Fizyolojik Cevaplar. ydr.doç.dr.emin ulaş erdem

FTR 205 Elektroterapi I. Temel Fizyolojik Cevaplar. ydr.doç.dr.emin ulaş erdem FTR 205 Elektroterapi I Temel Fizyolojik Cevaplar ydr.doç.dr.emin ulaş erdem GİRİŞ Klinikteki en büyük sorunlardan biri de elektrofizyolojik bilgileri pratikte organize etmek ve uygulamaktır. Günümüzdeki

Detaylı

LİZOZOMLAR Doç. Dr. Mehmet Güven

LİZOZOMLAR Doç. Dr. Mehmet Güven LİZOZOMLAR Doç.. Dr. Mehmet GüvenG Lizozomlar tek bir membran ile çevrili evrili veziküler yapılı organellerdir. Lizozomlar eritrosit dışıd ışındaki tüm t m hayvan hücrelerinde h bulunur. Ortalama olarak

Detaylı

OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDANLAR

OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDANLAR OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDANLAR Oksidatif Stres Analiz Parametreleri ve Oksantest Oksante Ar-Ge Laboratuvarı 2012 OKSİDATİF STRES VE ANTİOKSİDANLAR Serbest radikaller, besinlerin oksijen kullanılarak

Detaylı

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA PROGRAM KOORDİNATÖRÜ Prof. Dr. Güldal MEHMETÇİK, gmehmetcik@neu.edu.tr YÜKSEK LİSANS DERSLERİ EBM 600 Uzmanlık Alanı Dersi Z 4 0 4 EBM 601 Biyokimya I S 3 0 3 EBM 602 Biyokimya I Laboratuvar S 0 3 1 EBM

Detaylı

EGZERSİZİN DAMAR FONKSİYONLARINA ETKİSİ

EGZERSİZİN DAMAR FONKSİYONLARINA ETKİSİ EGZERSİZİN DAMAR FONKSİYONLARINA ETKİSİ İçerik Dolaşım sisteminin kısa anatomi ve fizyolojisi Egzersizde periferal dolaşımın düzenlenmesi-etkili mekanizmalar Damar endotelinin ve Nitrik Oksitin (NO) periferal

Detaylı

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ Eğitim Yılı

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ Eğitim Yılı Dönem I. 2. Ders Kurulu II. HÜCRE BİLİMLERİ-I Eğitim Programı Eğitim Başkoordinatörü: Dönem Koordinatörü: Koordinatör Yardımcısı: Doç. Dr. Erkan Melih ŞAHİN Prof. Dr. Alirıza ERDOĞAN Yrd. Doç. Ders Kurulu

Detaylı

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ Kan, kalp, dolaşım ve solunum sistemine ait normal yapı ve fonksiyonların öğrenilmesi 1. Kanın bileşenlerini, fiziksel ve fonksiyonel özelliklerini sayar, plazmanın

Detaylı

Resüsitasyonda HİPEROKSEMİ

Resüsitasyonda HİPEROKSEMİ Resüsitasyonda HİPEROKSEMİ Prof.Dr.Oktay Demirkıran İ.Ü.Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dalı Yoğun Bakım Bilim Dalı Acil Yoğun Bakım Ünitesi Avrupa da yaklaşık 700,000/yıl

Detaylı

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın Hücre iletişimi Tüm canlılar bulundukları çevreden sinyal alırlar ve yanıt verirler Bakteriler glukoz ve amino asit gibi besinlerin

Detaylı

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur..

Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. Can boğazdan gelir.. Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.. 1 BESLENME BİLİMİ 2 Yaşamımız süresince yaklaşık 60 ton besin tüketiyoruz. Besinler sağlığımız ve canlılığımızın devamını sağlar. Sağlıklı bir

Detaylı

Beyin Kan Akımı B.O.S. ve Beyin Metabolizması. Dr Şebnem Gülen sebnem@baskent.edu.tr

Beyin Kan Akımı B.O.S. ve Beyin Metabolizması. Dr Şebnem Gülen sebnem@baskent.edu.tr Beyin Kan Akımı B.O.S. ve Beyin Metabolizması Dr Şebnem Gülen sebnem@baskent.edu.tr Beyin kan akımı Kalp debisinin %15 i 750-900 ml/dk Akımı regüle eden ve etkileyen üç temel faktör; Hipoksi Hiperkapni

Detaylı

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ)

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ) TOPRAK Toprak esas itibarı ile uzun yılların ürünü olan, kayaların ve organik maddelerin türlü çaptaki ayrışma ürünlerinden meydana gelen, içinde geniş bir canlılar âlemini barındırarak bitkilere durak

Detaylı

6. glikolizde enerji kazanım hesaplamalarında; Substrat düzeyinde -ATP üretimi yaklaşık yüzde kaç hesaplanır? a. % 0 b. % 2 c. % 10 d. % 38 e.

6. glikolizde enerji kazanım hesaplamalarında; Substrat düzeyinde -ATP üretimi yaklaşık yüzde kaç hesaplanır? a. % 0 b. % 2 c. % 10 d. % 38 e. www.lisebiyoloji.com ayxmaz/biyoloji Test Çoktan Seçmeli 1. Hangi terim moleküllerin parçalanması ile açığa çıkan enerjinin depolandığı metabolik yolları ifade eder? a. anabolik yollar b. Katabolik yollar

Detaylı

ADIM ADIM YGS-LYS 55. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-15 VİRÜSLER

ADIM ADIM YGS-LYS 55. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-15 VİRÜSLER ADIM ADIM YGS-LYS 55. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-15 VİRÜSLER Virüsler Hücresel yapı da dahil olmak üzere canlıların ortak özelliklerini göstermeyen canlılardır. Prokaryotlardan daha küçüklerdir.

Detaylı

8. KONU: VİRAL KOMPONENTLERİN BİYOLOJİK FONKSİYONU Kodlama: Her virüs kendine özgü proteini oluşturmakla birlikte, proteinde nükleik asidi için

8. KONU: VİRAL KOMPONENTLERİN BİYOLOJİK FONKSİYONU Kodlama: Her virüs kendine özgü proteini oluşturmakla birlikte, proteinde nükleik asidi için 8. KONU: VİRAL KOMPONENTLERİN BİYOLOJİK FONKSİYONU Kodlama: Her virüs kendine özgü proteini oluşturmakla birlikte, proteinde nükleik asidi için koruyucu kalkan görevi görmektedir. Protein kendi kendine

Detaylı

ĐÇERĐK. Vitamin B6 Formları. LOGO www.themegallery.com. Tarihsel Bakış. Yapısal Formüller. 4 Piridoksin Piridoksal Piridoksamin Piridoksal-fosfat

ĐÇERĐK. Vitamin B6 Formları. LOGO www.themegallery.com. Tarihsel Bakış. Yapısal Formüller. 4 Piridoksin Piridoksal Piridoksamin Piridoksal-fosfat LOGO ĐÇERĐK Tarihsel Bakış B6 Vitamininin Genel Özellikleri Kimyasal Ve Biyolojik Fonksiyonları Biyokimyasal Fonksiyonları YRD. DOÇ. DR. BEKİR ÇÖL SUNAN: DUYGU BAHÇE Emilim, Transport ve Metabolizma İmmün

Detaylı

ENDOTEL VE BİYOKİMYASAL MOLEKÜLLER

ENDOTEL VE BİYOKİMYASAL MOLEKÜLLER ENDOTEL VE BİYOKİMYASAL MOLEKÜLLER Endotel Damar duvarı ve dolaşan kan arasında tek sıra endotel hücresinden oluşan işlevsel bir organdır Endotel en büyük endokrin organdır 70 kg lik bir kişide, kalp kitlesix5

Detaylı

Anestezi Esnasında ve Kritik Hastalıklarda Ortaya Çıkan Hipoksinin Tedavisinde Normobarik/Hiperbarik Ek Oksijen Tedavisinin Kullanımı FAYDALIDIR

Anestezi Esnasında ve Kritik Hastalıklarda Ortaya Çıkan Hipoksinin Tedavisinde Normobarik/Hiperbarik Ek Oksijen Tedavisinin Kullanımı FAYDALIDIR Anestezi Esnasında ve Kritik Hastalıklarda Ortaya Çıkan Hipoksinin Tedavisinde Normobarik/Hiperbarik Ek Oksijen Tedavisinin Kullanımı FAYDALIDIR Prof. Dr. A. Necati GÖKMEN DEÜ Tıp Fakültesi Anesteziyoloji

Detaylı

SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder

SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder SİNİR SİSTEMİ SİNİR SİSTEMİ Sinir sistemi vücutta, kas kontraksiyonlarını, hızlı değişen viseral olayları ve bazı endokrin bezlerin sekresyon hızlarını kontrol eder. Çeşitli duyu organlarından milyonlarca

Detaylı

Dr. M. Emin KAFKAS İnönü Üniversitesi Antrenörlük Eğitimi Bölümü 2015/Malatya

Dr. M. Emin KAFKAS İnönü Üniversitesi Antrenörlük Eğitimi Bölümü 2015/Malatya Dr. M. Emin KAFKAS İnönü Üniversitesi Antrenörlük Eğitimi Bölümü 2015/Malatya Outline (İzlence) 1. Hafta Biyokimya Nedir? Organizmadaki Organik Bileşiklerin Yapısı. 2. Hafta Enerji Sistemleri 3. Hafta

Detaylı

Notlarımıza iyi çalışan kursiyerlerimiz soruların çoğunu rahatlıkla yapılabileceklerdir.

Notlarımıza iyi çalışan kursiyerlerimiz soruların çoğunu rahatlıkla yapılabileceklerdir. Biyokimya sınavı orta zorlukta bir sınavdı. 1-2 tane zor soru ve 5-6 tane eski soru soruldu. Soruların; 16 tanesi temel bilgi, 4 tanesi ise detay bilgi ölçmekteydi. 33. soru mikrobiyolojiye daha yakındır.

Detaylı

ÜRİNER SİSTEM ANATOMİ ve FİZYOLOJİSİ

ÜRİNER SİSTEM ANATOMİ ve FİZYOLOJİSİ ÜRİNER SİSTEM ANATOMİ ve FİZYOLOJİSİ İdrar oluşturmak... Üriner sistemin ana görevi vücutta oluşan metabolik artıkları idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırmak ve sıvı elektrolit dengesini korumaktır. Üriner

Detaylı

Biochemistry Chapter 4: Biomolecules. Hikmet Geçkil, Professor Department of Molecular Biology and Genetics Inonu University

Biochemistry Chapter 4: Biomolecules. Hikmet Geçkil, Professor Department of Molecular Biology and Genetics Inonu University Biochemistry Chapter 4: Biomolecules, Professor Department of Molecular Biology and Genetics Inonu University Biochemistry/Hikmet Geckil Chapter 4: Biomolecules 2 BİYOMOLEKÜLLER Bilim adamları hücreyi

Detaylı

2006 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI

2006 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI 2006 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI 1. BÖLÜM 1. I. Adaptasyon II. Mutasyon III. Kalıtsal varyasyon Bir populasyondaki bireyler, yukarıdakilerden hangilerini "doğal seçilim ile kazanır? D) I veii E)

Detaylı

METABOLİZMA REAKSİYONLARI. Hazırlayanlar Prof. Dr. Ayşe CAN Prof.Dr. Nuriye AKEV

METABOLİZMA REAKSİYONLARI. Hazırlayanlar Prof. Dr. Ayşe CAN Prof.Dr. Nuriye AKEV METABOLİZMA REAKSİYONLARI Hazırlayanlar Prof. Dr. Ayşe CAN Prof.Dr. Nuriye AKEV METABOLİZMA Canlı sistemde maddelerin uğradığı kimyasal değişikliklerin hepsine birden metabolizma, bu değişiklikleri meydana

Detaylı

Sfingozin türevi membran lipidleri

Sfingozin türevi membran lipidleri Dr. Suat Erdoğan Sfingozin türevi membran lipidleri Sfingolipidler Sfingomyelin Glikolipidler Kolesterol ve Steroidler Bu tür lipidler gliserol içermezler Yapıda bir amino alkol olan sfingozin bulunur

Detaylı

13 HÜCRESEL SOLUNUM LAKTİK ASİT FERMANTASYONU

13 HÜCRESEL SOLUNUM LAKTİK ASİT FERMANTASYONU 13 HÜCRESEL SOLUNUM LAKTİK ASİT FERMANTASYONU Laktik Asit Fermantasyonu Glikozdan oksijen yokluğunda laktik asit üretilmesine LAKTİK ASİT FERMANTASYONU denir. Bütün canlılarda sitoplazmada gerçekleşir.

Detaylı

BİTKİ BESLEME DERS NOTLARI

BİTKİ BESLEME DERS NOTLARI BİTKİ BESLEME DERS NOTLARI Dr. Metin AYDIN KONYA 2011 BİTKİ BESİN ELEMENTLERİNİN GÖREVLERİ, ALINIŞ FORMLARI ve KAYNAKLARI Besin Elementi Bitkideki Görevi Alınış Formu Kaynakları Karbon (C) Karbonhidratların

Detaylı

Canlılarda Enerjitik Olaylar, Fotosentez ve Kemosentez, Aerobik Solunum ve Fermantasyon

Canlılarda Enerjitik Olaylar, Fotosentez ve Kemosentez, Aerobik Solunum ve Fermantasyon Canlılarda Enerjitik Olaylar, Fotosentez ve Kemosentez, Aerobik Solunum ve Fermantasyon SOLUNUM İki çeşit solunum vardır HÜCRE DIŞI SOLUNUM: Canlıların dış ortamdan O 2 alıp, dış ortama

Detaylı

Atomlar ve Moleküller

Atomlar ve Moleküller Atomlar ve Moleküller Madde, uzayda yer işgal eden ve kütlesi olan herşeydir. Element, kimyasal tepkimelerle başka bileşiklere parçalanamayan maddedir. -Doğada 92 tane element bulunmaktadır. Bileşik, belli

Detaylı

BİYOLOJİ DERS NOTLARI YGS-LGS YÖNETİCİ MOLEKÜLLER

BİYOLOJİ DERS NOTLARI YGS-LGS YÖNETİCİ MOLEKÜLLER www.benimdershanem.esy.es Bilgi paylaştıkça çoğalır. BİYOLOJİ DERS NOTLARI YGS-LGS YÖNETİCİ MOLEKÜLLER NÜKLEİK ASİTLER Nükleik asitler, bütün canlı hücrelerde ve virüslerde bulunan, nükleotid birimlerden

Detaylı

HÜCRE ZARINDA TAŞINIM

HÜCRE ZARINDA TAŞINIM HÜCRE ZARINDA TAŞINIM Yrd. Doç. Dr. Aslı AYKAÇ YDÜ TIP FAKÜLTESİ BİYOFİZİK AD Küçük moleküllerin zardan geçişi Lipid çift tabaka Polar moleküller için geçirgen olmayan bir bariyerdir Hücre içindeki suda

Detaylı

REAKSİYON KİNETİĞİ, REAKSİYONLARLA İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR VE METABOLİZMA. Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004

REAKSİYON KİNETİĞİ, REAKSİYONLARLA İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR VE METABOLİZMA. Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004 REAKSİYON KİNETİĞİ, REAKSİYONLARLA İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR VE METABOLİZMA Doç.Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2004 1 Reaksiyon (tepkime) türleri 1 Gerçekte tüm organik tepkimeler dört sınıftan

Detaylı

Vitamin C. Elif AKMAN Yrd.Doç.Bekir ÇÖL. Kollagen Biyosentezi

Vitamin C. Elif AKMAN Yrd.Doç.Bekir ÇÖL. Kollagen Biyosentezi Vitamin C Elif AKMAN Yrd.Doç.Bekir ÇÖL Biyokimyasal Fonksiyonları Kollojen biyosentezi Karnitin biyosentezi Nöradrenalin biyosentezi Antioksidan Etkisi Vitamin C ve Kardiyovasküler Hastalıklar BİYOKİMYASAL

Detaylı

BAKTERİLERİN GENETİK KARAKTERLERİ

BAKTERİLERİN GENETİK KARAKTERLERİ BAKTERİLERİN GENETİK KARAKTERLERİ GENETİK MATERYALLER VE YAPILARI HER HÜCREDE Genetik bilgilerin kodlandığı bir DNA genomu bulunur Bu genetik bilgiler mrna ve ribozomlar aracılığı ile proteinlere dönüştürülür

Detaylı

İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri

İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri Prof. Dr. Öner Süzer Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Farmakoloji ve Klinik Farmakoloji Anabilim Dalı www.onersuzer.com Son güncelleme: 10.03.2009

Detaylı

Hd 50. Hidrojen Molekülleri. Hidrojen bakımından zengin alkali su. Gerekli mineral takviyeleri. Üstün antioksidan etkisi

Hd 50. Hidrojen Molekülleri. Hidrojen bakımından zengin alkali su. Gerekli mineral takviyeleri. Üstün antioksidan etkisi Hd 50 Hidrojen Molekülleri Hidrojen bakımından zengin alkali su Üstün antioksidan etkisi Gerekli mineral takviyeleri Dayanıklı ve mükemmel performans Hidrojen molekülleri doğal ortamda bulunur, basit yapıdadır

Detaylı

Solunum sistemi farmakolojisi. Prof. Dr. Öner Süzer

Solunum sistemi farmakolojisi. Prof. Dr. Öner Süzer Solunum sistemi farmakolojisi Prof. Dr. Öner Süzer www.onersuzer.com 2 1 3 Havayolu, damar ve salgı bezlerinin regülasyonu Hava yollarının aferent lifleri İrritan reseptörler ve C lifleri, eksojen kimyasallara,

Detaylı

Çizelge 2.6. Farklı ph ve su sıcaklığı değerlerinde amonyak düzeyi (toplam amonyağın yüzdesi olarak) (Boyd 2008a)

Çizelge 2.6. Farklı ph ve su sıcaklığı değerlerinde amonyak düzeyi (toplam amonyağın yüzdesi olarak) (Boyd 2008a) - Azotlu bileşikler Su ürünleri yetiştiricilik sistemlerinde oksijen gereksinimi karşılandığı takdirde üretimi sınırlayan ikinci faktör azotlu bileşiklerin birikimidir. Ana azotlu bileşikler; azot gazı

Detaylı

HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin

HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin HÜCRE YAŞLANMASI Hücrenin biyosentez mekanizmalarındaki hatalar toplamıdır Hücresel metabolizmanın yavaşlaması sonucu geri dönüşü olmayan olaylar toplamıdır Yaşlılık

Detaylı

¹GÜTF İç Hastalıkları ABD, ²GÜTF Endokrinoloji Bilim Dalı, ³HÜTF Geriatri Bilim Dalı ⁴GÜTF Biyokimya Bilim Dalı

¹GÜTF İç Hastalıkları ABD, ²GÜTF Endokrinoloji Bilim Dalı, ³HÜTF Geriatri Bilim Dalı ⁴GÜTF Biyokimya Bilim Dalı Dr. Derda GÖKÇE¹, Prof. Dr. İlhan YETKİN², Prof. Dr. Mustafa CANKURTARAN³, Doç. Dr. Özlem GÜLBAHAR⁴, Uzm. Dr. Rana Tuna DOĞRUL³, Uzm. Dr. Cemal KIZILARSLANOĞLU³, Uzm. Dr. Muhittin YALÇIN² ¹GÜTF İç Hastalıkları

Detaylı

1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.-

1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.- 1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.- Biyokimya sözcüğü biyolojik kimya (=yaşam kimyası) teriminin kısaltılmış şeklidir. Daha eskilerde, fizyolojik kimya terimi kullanılmıştır. Gerçekten de Biyokimya

Detaylı

Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma. Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu

Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma. Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu Cerrahi Hastada Beslenme ve Metabolizma Prof.Dr. İsmail Hamzaoğlu Travma ve cerrahiye ilk yanıt Total vücut enerji harcaması artar Üriner nitrojen atılımı azalır Hastanın ilk resüsitasyonundan sonra Artmış

Detaylı

Stres Koşulları ve Bitkilerin Tepkisi

Stres Koşulları ve Bitkilerin Tepkisi Stres Koşulları ve Bitkilerin Tepkisi Stres nedir? Olumsuz koşullara karşı canlıların vermiş oldukları tepkiye stres denir. Olumsuz çevre koşulları bitkilerde strese neden olur. «Biyolojik Stres»: Yetişme

Detaylı

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ 05-06 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 0: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ Ders Kurulu Başkanı: / Başkan Yardımcıları: / Histoloji Embriyoloji Yrd. Doç. Dr. Bahadır Murat Demirel / Üyeler: / Tıbbi / Dersin AKTS

Detaylı

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak İNME Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları TND ye aittir. Kaynak

Detaylı

ARI ZEHİRİ BİLEŞİMİ, ÖZELLİKLERİ, ETKİ MEKANİZMASI. Dr. Bioch.Cristina Mateescu APİTERAPİ KOMİSYONU

ARI ZEHİRİ BİLEŞİMİ, ÖZELLİKLERİ, ETKİ MEKANİZMASI. Dr. Bioch.Cristina Mateescu APİTERAPİ KOMİSYONU ARI ZEHİRİ BİLEŞİMİ, ÖZELLİKLERİ, ETKİ MEKANİZMASI Dr. Bioch.Cristina Mateescu APİTERAPİ KOMİSYONU Arı Zehiri - Tanım Arı zehiri, bal arıları tarafından öncelikle memelilere ve diğer iri omurgalılara karşı

Detaylı

AKUT SOLUNUM SIKINTISI SENDROMU YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SHMYO İLK VE ACİL YARDIM BÖLÜMÜ YRD DOÇ DR SEMRA ASLAY 2015

AKUT SOLUNUM SIKINTISI SENDROMU YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SHMYO İLK VE ACİL YARDIM BÖLÜMÜ YRD DOÇ DR SEMRA ASLAY 2015 AKUT SOLUNUM SIKINTISI SENDROMU YAKIN DOĞU ÜNİVERSİTESİ SHMYO İLK VE ACİL YARDIM BÖLÜMÜ YRD DOÇ DR SEMRA ASLAY 2015 Nonkardiyojenik Akciğer Ödemi Şok Akciğeri Travmatik Yaş Akciğer Beyaz Akciğer Sendromu

Detaylı

RATLARDA ALT EKSTREMİTE

RATLARDA ALT EKSTREMİTE T.C. ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ FİZYOLOJİ ANABİLİM DALI RATLARDA ALT EKSTREMİTE İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINA KARNOZİNİN ETKİSİ UZMANLIK TEZİ DR. BİLGE ALAÇAM DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr. Sadun

Detaylı

Bu Ünitede; Şokun Tanımı Fizyopatoloji Şokta sınıflandırma Klinik Özellikler Tedavi anlatılacaktır

Bu Ünitede; Şokun Tanımı Fizyopatoloji Şokta sınıflandırma Klinik Özellikler Tedavi anlatılacaktır Doç. Dr. Onur POLAT Bu Ünitede; Şokun Tanımı Fizyopatoloji Şokta sınıflandırma Klinik Özellikler Tedavi anlatılacaktır Öğrenim Hedefleri; Şokun genel tanımını Şoktaki genel fizyopatoloji ve kompanzasyon

Detaylı

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet Chapter 10 Summary (Turkish)-Özet Özet Vücuda alınan enerjinin harcanandan fazla olması durumunda ortaya çıkan obezite, günümüzde tüm dünyada araştırılan sağlık sorunlarından birisidir. Obezitenin görülme

Detaylı

Öğr. Gör. Dr. İlker BÜYÜK (Botanik, 10. Hafta): Fotosentez FOTOSENTEZ

Öğr. Gör. Dr. İlker BÜYÜK (Botanik, 10. Hafta): Fotosentez FOTOSENTEZ FOTOSENTEZ Elektron Koparılması ve Floresans Enerjisi Elektronlar negatif (e - ) ve protonlar pozitif (p + ) yüklüdür. Bu nedenle protonlar elektronları çekerler. Elektronlar ise, belli bir enerjiye sahiptir

Detaylı

BİR GENEL KASPAZ İNHİBİTÖRÜ OLAN QVD-OPH NİN NÖROPROTEKTİF ETKİLERİNİN DENEYSEL SPİNAL KORD TRAVMASI MODELİNDE İNCELENMESİ.

BİR GENEL KASPAZ İNHİBİTÖRÜ OLAN QVD-OPH NİN NÖROPROTEKTİF ETKİLERİNİN DENEYSEL SPİNAL KORD TRAVMASI MODELİNDE İNCELENMESİ. T. C. Sağlık Bakanlığı Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Beyin ve Sinir Cerrahisi Kliniği BİR GENEL KASPAZ İNHİBİTÖRÜ OLAN QVD-OPH NİN NÖROPROTEKTİF ETKİLERİNİN DENEYSEL SPİNAL KORD TRAVMASI MODELİNDE

Detaylı

Enzimler ENZİMLER ENZİMLER ENZİMLER İSİMLENDİRME ENZİMLER

Enzimler ENZİMLER ENZİMLER ENZİMLER İSİMLENDİRME ENZİMLER Enzimler Yrd.Doç.Dr. Ahmet GENÇ Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu q Vücuttaki tüm reaksiyonlar, tüm işlem sonunda kendileri değişmeden reaksiyonların hızını artıran protein katalizörler olan enzimler

Detaylı

Adrenal Korteks Hormonları

Adrenal Korteks Hormonları Adrenal Korteks Hormonları Doç. Dr.Fadıl Özyener Fizyoloji AD Bu derste öğrencilerle Adrenal korteks hormonlarının (AKH) sentez ve salgılanması, organizmadaki hücre, doku ve sistemlerde genel fizyolojik

Detaylı

Kanın fonksiyonel olarak üstlendiği görevler

Kanın fonksiyonel olarak üstlendiği görevler EGZERSİZ VE KAN Kanın fonksiyonel olarak üstlendiği görevler Akciğerden dokulara O2 taşınımı, Dokudan akciğere CO2 taşınımı, Sindirim organlarından hücrelere besin maddeleri taşınımı, Hücreden atık maddelerin

Detaylı

SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR

SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR SERBEST OKSİJEN RADİKALLERİ VE ANTİOKSİDANLAR Yaşam için oksijen (O 2 ) Havasız yerde yaşayamayız. Yaşamımızı sürdürmek için havanın moleküler oksijenini (O 2 ) tükettiğimizi biliyoruz. Total oksijen tüketimimizin

Detaylı

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX! Özel Formülasyon DAHA İYİ Yumurta Verimi Kabuk Kalitesi Yemden Yararlanma Karaciğer Sağlığı Bağırsak Sağlığı Bağışıklık Karlılık DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Detaylı

ENZİMLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ - II. Doç Dr. Nurzen SEZGİN

ENZİMLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ - II. Doç Dr. Nurzen SEZGİN ENZİMLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ - II Doç Dr. Nurzen SEZGİN bstrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate Enzyme substrate

Detaylı

LABORATUVAR TESTLERİNİN KLİNİK YORUMU

LABORATUVAR TESTLERİNİN KLİNİK YORUMU LABORATUVAR TESTLERİNİN KLİNİK YORUMU Alanin Transaminaz ( ALT = SGPT) : Artmış alanin transaminaz karaciğer hastalıkları ( hepatosit hasarı), hepatit, safra yolu hastalıklarında ve ilaçlara bağlı olarak

Detaylı

Travmatik Beyin Yaralanması Doç Dr Özlem GÜNEYSEL Dr Lütfi Kırdar Kartal EAH Acil Tıp Kliniği

Travmatik Beyin Yaralanması Doç Dr Özlem GÜNEYSEL Dr Lütfi Kırdar Kartal EAH Acil Tıp Kliniği Travmatik Beyin Yaralanması Doç Dr Özlem GÜNEYSEL Dr Lütfi Kırdar Kartal EAH Acil Tıp Kliniği 2 3 4 5 6 7 8 9 Tanım Mekanik güçler sonucu beyin fonksiyonlarında bozulma. Geçici / Kalıcı Klinik Sersemlik

Detaylı