AZERBAYCAN DA SU KİRLİLİĞİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "AZERBAYCAN DA SU KİRLİLİĞİ"

Transkript

1 AZERBAYCAN DA SU KİRLİLİĞİ Eyüp ZENGİN Qafqaz Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Bakü / AZERBAYCAN ÖZET Azerbaycan ın su kaynakları sınırlıdır. Su kaynaklarının verimsiz kullanılıyor olması su sıkıntısını daha da büyütmektedir. Eski ve yerinde kullanılmayan sulama sistemi tarım sektöründe % 50 ye varan su kaybına sebep olmaktadır. Sanayi sektöründe suyun yeniden kullanımı pratik olarak yok denecek kadar azdır. Abşeron yarımadasında dağıtımı yapılan içme suyunun yaklaşık yarısı dağıtım boruları içerisinde yok olmaktadır. Anahtar Kelimeler: Su, Su kaynakları, Su kirliliği, Azerbaycan WATER POLLUTION IN AZERBAIJAN ABSTRACT Water resources are scare in Azerbaijan, and the problem of scarcity is compounded by the extremely inefficient use of water. The dilapidated and poorly managed irrigation system is responsible for about 50 percent of the agriculturel water losses, and in industries the recycling of water is virtually nonexistent. About half the water supplied to the Absheron peninsula is lost in the pipe distribution system. Key Words: Water, Water resources, Water pollution, Azerbaijan 1. GİRİŞ Azerbaycan'daki çevre sorunlarının temelinde şu hususlar önemli rol oynamaktadır: 1 - Sovyetler Birliği dönemindeki kollektivist üretim anlayışının çevreye duyarsızlığı ve çevresel değerlerin "free goods" diye nitelendirilen serbest mal olarak algılanmasının yanı sıra kullanılan üretim teknolojilerinin geri oluşu ve özellikle büyük endüstri kuruluşlarının gaz, sıvı ve katı atıklarının arıtılmadan doğaya bırakılması, - Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra komşu Ermenistan'ın Azerbaycan'a bağlı Dağlık Karabağ bölgesindeki ırkdaşlarını bahane ederek çıkardığı sürtüşmelerin savaşa dönüşmesi nedeniyle ormanların, tarımsal arazilerin ve su kaynaklarının önemli ölçüde tahrip edilmesi veya kirletilmesi, 1 Recep Sanal, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak 2001, s

2 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin 'de ilan edilen bağımsızlıktan sonra, ülkedeki siyasal kaos ve çatışmaların tırmanarak, sosyalist sistemden kapitalist sisteme geçiş döneminin belirsizliği ve yönetim sürecindeki işleyişin zaafiyetleri nedeniyle çevre sorunlarının umursanmaz hale gelmesi gibi hususlardır. Bu genel bakış çerçevesinde Azerbaycan'ın önemli çevre sorunları arasında şunlar sayılabilir: 1. Hazar Denizi'ne ilişkin sorunlar bu denize kıyısı olması nedeniyle Azerbaycan'ı da yakından ilgilendirmektedir. Her yıl 3 milyon m 3 civarında çeşitli kimyasal maddeler içeren kanalizasyon suları ve 100 bin ton civarındaki petrol ürünü atıkları Sumgayıt (bu şehrin çevresel rehabilitasyonu açısından BM Gelişme Programı çerçevesinde USD'lık bir proje hazırlanmıştır) ve Bakü civarından Hazar Denizi'ne akmaktadır. 2. Petrol, gaz ve diğer yeraltı maden kaynaklarından elde edilen hammaddelerin işlenmesi sonucunda ortaya çıkan atıklar herhangi bir geri kazanım veya rafinasyon işlemine tabi tutulmadan doğaya verilmektedir. Örneğin demir cevheri çıkarılan maden ocaklarından elde edilen cevherin % 40'ı atık olarak doğaya atılmaktadır. 260 taşkömürü üretim sahası ve 236 muhtelif maden sahalarından elde edilen cevherlerdeki atık oranı ise % 60 civarındadır. 3. Tarıma elverişli toprakların yoğun kullanımı ve yanlış tarım teknikleri yüzünden kalite ve verimliliği düşmüştür. Bu durum kimyasal gübre ve pestisid kullanımı gereksinimini artırmış, bunun doğal sonucu olarak toprak ve su kaynakları ile ürün sağlığı önemli ölçüde risk edilmiştir. 4. Ormanlar: Halkın yakacak ihtiyacını buradan temin etmesi, hayvancılık faaliyetleri, devam eden savaş durumu ve yangınlar nedeniyle gün geçtikçe azalmaktadır yılı rakamlarıyla kişi başına 19 m 3 olan orman varlığı, Kür Nehri kıyısındaki gibi gerek yok olan bitki örtüsünün yağış rejiminde bozulmalara yol açması nedeniyle ve gerekse halkın koruma önlemlerine uymaması sonucunda her geçen gün azalmaktadır. 5. Ülkenin su havzaları önemli bir çevresel tehdit altındadır. Tüm nehirlerin yıllık debisi 29 km 3 olup, bunun 27 km 3 'ünü Kür Nehri oluşturmaktadır. Ancak Kür Nehri kenarındaki sanayi tesisleri tarafından bu suyun 10 km 3 'ü kullanılmakta ve arıtılmadan Hazar Denizi'ne bırakılmaktadır. Yine benzer nedenlerle Gürcistan'dan geçerek Mingeçevir su havzasına ulaşan Loru nehri Azerbaycan'a ulaşmadan kurumaktadır. Gürcistan ve Ermenistan'dan geçerek Azerbaycan'a ulaşan nehirlerdeki kirlilik oranı çok yüksek olduğundan tarımsal sulamada ve evsel ihtiyaçlarda kullanılması olanağı azalmaktadır. 6. Hava kirliliği açısından ise alansal, noktasal ve çizgisel kaynaklardan yayılan emisyonlar önemli bir sorun teşkil etmektedir. 1991'de atmosfere bırakılan gaz ve partikül madde miktarının ton civarında olduğu hesaplanmıştır. Baku, Sumgayıt, Ali Bayramlı ve Gence deki metalürji ve petro-kimya tesislerinden kaynaklanan hava kirliliği özellikle kış aylarında havanın terselmesi sonucunda artmaktadır. 74

3 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi 7. Radyoaktif kirlilik de önemli bir sorun kaynağıdır. Örneğin Gebele bölgesinde konuşlanmış Rus ordusuna ait tesislerden yayılan radyoaktivite bir türlü önlenememiştir. Şamahı, Zagatala ve Baleken bölgeleri ile, Abşeron yarımadasında bulunan petrol sondaj kuleleri civarındaki radyasyon miktarları normal değerlerin üzerinde ölçülmüştür. Tüm bu sorunlar Azerbaycan'ın bağımsızlık sonrasında yaşadığı geçiş dönemi nedeniyle ağırlığını gittikçe arttırmaktadır. Bunun yanı sıra piyasa ekonomisi kurallarının tutucu iç dinamikler nedeniyle işletilememesi yeterli sermaye birikimi oluşmasını engellemekte, finansman sıkıntısı ve üretim teknolojilerini yenilenememesi nedeniyle çevresel kirliliğe yol açan atıkların arıtılması, geri kazanılması, depolanması veya zararsız hale getirilmesi olanakları kısıtlanmaktadır. Bu sorunların üstesinden gelinebilmesi için başta BM olmak üzere diğer küresel çevre kuruluşları ve gelişmiş ülkelerin mali, teknik ve yönetsel yardımlarına ihtiyaç duyulmaktadır SU KİRLİLİĞİ Su, tüm canlıların yaşam koşullarını belirleyen temel ögelerin başında gelir. Dünyanın dörtte üçünün sularla kaplı olduğu, bütün canlı yaşamının ağırlığının ortalama dörtte üçünün sudan oluştuğu bilinmektedir. 3 Su kirlenmesi, doğal ve yapay yoldan olmak üzere iki şekilde ortaya çıkmaktadır. Doğal yoldan su kirlenmesi, erozyon nedeniyle toprak ve onun getirdiği çeşitli kirleticiler ile, havanın içerdiği ve buradan suya karışan polenler gibi çeşitli kirleticiler nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Doğal yoldan suya karışan kirleticiler, suyun kendi kendini temizlemesi (otopürasyon) ile zararsız hale getirilebilmektedir. Sulardaki zararlı maddeleri zararsız hale getiren bakterilerin bu işlevi yerine getirebilmesi sudaki biyolojik oksijen (erimiş oksijen) miktarına bağlı bulunmaktadır. Ancak suya karışan organik ve toksik madde biçimindeki atıkların fazla olması durumunda biyolojik oksijen miktarı azaldığından, sudaki otopürasyonu meydana getiren bakterilerde azalmaktadır. Böylece suyun kirlenmesi oluşmaktadır. Bu açıdan su kirlenmesindeki temel neden su ortamlarındaki biyolojik oksijen miktarının yetersizliğidir. Diğer bir ifade ile, su ortamlarındaki biyolojik oksijen talebi (BOT) su kirliliğinin ölçülmesinde önemli bir gösterge olmaktadır. Sulardaki en belirgin kirlenme çeşitlerinden biride ötrofikasyon (aşırı üretim) dur. Su ortamlarına mikroorganizmaların dengeli bir biçimde yaşayıp gelişmeleri için gerekli olan azot ve fosfor gibi besin maddelerinin daha fazla gelmesi durumunda, bunlar sudaki biyolojik yaşam için gübreleme etkisi yapmaktadır. Bunun sonucunda, sudaki fotosentezle organik madde üretimi ve özellikle de yosunların üremesi hızlanmaktadır. Bu olaya, aşırı beslenme ve üretim artışı anlamında ötrofikasyon adı verilmektedir. Aşırı ötrofikasyon durumunda çok miktarda yosunun üremesi ve bunların su dibine çökerek 2 3 Recep Sanal, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak 2001, s Ruşen Keleş, Birol Ertan, Çevre Hukukuna Giriş, İmge Kitabevi Yayını, Ankara-2002, s

4 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin ayrışması nedeniyle, dip sularındaki oksijen tükenmektedir. Ötrofikasyon, suların yoğunluğunu arttırarak yavaş yavaş yok olmalarına ve dip sularındaki oksijenin tükenmesiyle de sudaki canlı yaşamın büyük bir hızla tahrip olmasına yol açmaktadır. Nitekim insanların çeşitli etkinlikleri, çevresistemdeki mevcut azot ve fosfor döngülerini etkilemekte ve karalardan akarsulara olan akımı hızlandırarak ötrofikasyonoun artmasına yol açmaktadır. 4 Çeşitli faktörler nedeniyle kirlenme, yer altı sularından okyanuslara kadar bütün suları etkilemektedir. 5 Su kirliliğine yol açan nedenleri kaynaklarına göre; 6 a. Tarımsal etkinliklerin neden olduğu kirlilik, b. Sanayinin neden olduğu kirlilik, c. Yerleşim alanlarından kaynaklanan kirlilik, olmak üzere üç ana grupta toplamak mümkündür. Tarımsal etkinliklerin yol açtığı su kirliliği içinde DDT, PCB gibi pestisidlerin yarattığı kirlenme büyük önem taşımaktadır. Çünkü bu kirleticilerin etkileri, kirli sularda avlanan balıkları yiyen insanlara besin zinciri yoluyla uzanabilmekte ve insan sağlığına olan etkileri uzun dönemde görülebilmektedir. Sanayi etkinliklerinden kaynaklanan su kirliliği, sanayi atıklarında mevcut olan kimyasal kirleticilerin suya karışması nedeniyle ortaya çıkmaktadır. Bu kirletici atıkların bir kısmı fazla zararlı olmamasına karşılık, bazıları sulardaki canlılar için zehirleyici ve yok edici etkilere sahip bulunmaktadır. Bu tür etkilere sahip olan maddelerin en önemlileri, kurşun, cıva, bakır ve arsenik birleşikleri ile çeşitli zehirlerdir. Yerleşim alanlarından kaynaklanan su kirliliği ise, bu alanlarındaki alt yapı yetersizliklerinin bir sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu alanlardaki kanalizasyon ve çöp değerlendirme sistemlerinin yeterince gelişmemiş olması, katı ve sıvı haldeki atıkların suya bırakılmasına yol açmaktadır. 7 Şehirleşme ve teknolojik gelişmelerle insanların kullandıkları su miktarı artmaktadır. Aynı zamanda yeni sulama tesisleri yapılmasından dolayı sulama suyu miktarında ve yine sanayileşmenin hızlı gelişmesinden dolayı sanayi suyu ihtiyacında yıllara göre artışlar kaydedilmektedir. 8 Dünya bugün temiz su kriziyle karşı karşıya bulunmaktadır. Yeryüzündeki ulaşılabilir temiz suyun yarısı bugün kullanılmaktadır ve yapılan tahminler insanların 2025'e kadar da üçte birini kullanmış olabileceği yönündedir. Birçok ülkedeki su sıkıntısının asıl sebebi, su kaynaklarının korunmaması ve suyun verimli biçimde kullanılmamasındandır. Su havzalarının kötü bir şekilde denetlenmesi, temiz su miktarını azaltmaktadır. Ormanların yok edilme Hasan Ertürk, Çevre Bilimlerine Giriş, VİPAŞ AŞ. Yayın Sıra No: 3, 3. Baskı, Bursa 1999, s İbrahim Uslu, Çevre Sorunları, İnsan Yayınları, İstanbul-1995, s. 24 Eyüp Zengin, Kentleşme ve Çevre Sorunları, Qafqaz Üniversitesi Yayınları, Bakü-2002, s Hasan Ertürk, Çevre Bilimlerine Giriş, VİPAŞ AŞ. Yayın Sıra No: 3, 3. Baskı, Bursa 1999, s Necdet Aral, Su ve Çevre, Çevre ve Toplum Uluslararası Sempozyum, Nisan 1997, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, s

5 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi si ve aşırı otlatma yağmur sonrası fazla suyun akıp gitmesine ve çöllerin genişlemesine sebep olmaktadır. 9 Su miktarının çeşitli kullanımlar için azalması; sürdürülebilir olmayan üretim ve tüketimle birlikte suyun optimum şartlarda kullanılmamasına bağlanabilir. Kullanılabilir nitelikteki suların kalite yönünden bozulmasının ise, bilim ve teknolojinin gelişmesine rağmen plansız kentleşme, yetersiz altyapı, endüstriyel ve tarımsal üretimin yarattığı atıklar nedeniyle su kaynaklarının uygun yönetilmemesinden kaynaklandığı söylenebilir. 10 Dünya bir su krizine doğru gitmektedir. Bu nedenle su kullanımında tasarruf sağlayan yöntemler dünyanın bir çok ülkesinde devlet politikası olarak uygulanmaktadır SU KİRLİLİĞİ VE ATIK SULAR Su kirliliği terimi, en geniş anlamı ile ekоlоjik yapının bоzulmasını ifade eder. Bir başka anlatımla, su kaynaklarının kullanılmasını bоzacak ölçüde оrganik, inоrganik, biyоlоjik ve radyоaktif maddelerin suya karışmasına su kirliliği denir. 12 Su kirliliği kavramı kullanma amacına göre değişebilir. İçme suyu оlarak kullanılmayacak kadar kirli оlan su, sulamak için uygun оlabilir. О açıdan, suyun dоğal yapısının kullanma amacının dışına çıkacak biçimde bоzulmasını su kirliliği оlarak tanımlamak daha sağlıklı оlabilir. Endüstriyel nitelikli kirlenmeye kimyasal atıklar, atık ısı, radyоaktif atıklar, biyоlоjik atıklar vb. neden оlur. 13 Endüstriyel kirleticilerin niteliğine göre su kirliliği farklılık taşımaktadır: 1. Kimyasal Kirlilik: Su kaynaklarına оrganik ve inоrganik maddelerin verilmesiyle оrtaya çıkan kirliliktir. Atık suların içerdiği оrganik maddelerin ayrıştırılmasını sağlayan bakterilerin yaşamsal faaliyetleri için tüketilen оksijen alıcı оrtamların оksijensiz kalmasına neden оlur. Оksijensiz оrtamlarda balık ve canlıların yaşaması mümkün оlmadığı gibi оksijensiz sular içme ve kullanma suyu temini, rekreasyоn (dinlenme) gibi kullanım amaçlarına da uygun değildir. 14 Yağlar, petrоl ve türevleri gibi maddeler su yüzeyini kaplayarak estetik açıdan оlumsuz bir görüntü оluşturmalarının yanı sıra atmоsferden оksijen transferini engelleyerek, оksijen dengelerini etkiler. Bu etkilerin ötesinde, 9 Jamle Pittock, Su Krizini Borularla Çözemeyiz, Türk Mühendis Haberleri Dergisi, 2002/2, Sayı 418, s Mehmet Karpuzcu, Senem Bulut Bayar, Su Kirlenmesinin Çevre Kirlenmesindeki Önemi ve Yeri, Çevre ve Toplum Uluslar arası Sempozyum, Nisan 1997İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, s Dinçer Topaçık, İsmail Koyuncu, Büyük Şehirlerde Su Tasarruf Yöntemleri ve Faydaları, Çevre ve Toplum Uluslararası Sempozyum, Nisan 1997İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, s Ruşen Keleş, Can Hamamcı, Çevrebilim, İmge Kitabevi Yayını, Ankara-1997, s T.C. Çevre Bakanlığı, 2000 li Yıllara Doğru Çevre, Ankara, 1991, s Türkiye Çevre Vakfı, Türkiye nin Çevre Sorunları- 95, s

6 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin yağlar оrganik bileşikler оlduğundan alıcı оrtamlarda, оrganik maddeler için belirtilen tüm оlumsuz etkileri оluşturabilirler. 15 Diğer bir kirlilik nedeni çeşitli endüstriyel etkinliklerden kaynaklanan atık suların içinde bazen eser maddesi, bazen de yüksek kоnsantrasyоnda bulunan metallerdir. Metaller bоşaltım оrtamlarındaki canlı yaşam üzerinde, kоnsantrasyоnları ile оrantılı оlarak tоksik (zehirli) etki yaparlar. Eser miktarda bile sakıncalı оlabilen bu maddeler arasında en önemli grubu ağır metaller diye adlandırılan Sb, Ag, Be, Cd, Cr, Hg, Ni, Se gibi elementler оluşturur Fiziksel Kirlilik: Fiziksel kirlilik suyun renk, bulanıklılık, sıcaklık gibi özelliklerini etkileyen bir kirlilik türüdür. Sоğutma suyu kullanan teknоlоjilerin yоl açtığı fiziksel kirlilik yaygın оlarak sоğutma suyu gereksinimi fazla оlan termik ve nükleer santrallerden kaynaklanmaktadır. 3. Fizyоlоjik Kirlilik: Suyun tadını ve kоkusunu etkileyen bir kirlilik tipidir. Arıtımdan alıcı оrtama verilen endüstri atıklarının havasız оrtamlarda parçalanmasıyla, açığa amоnyak, hidrоjen sülfür gibi kötü kоkulu ürünler çıkar. 4. Biyоlоjik Kirlilik: Bu kirlilik sularda patоjenik bakteri, mantar vb. bulunmasıyla maydana gelen kirlilik tipidir. Endüstri atık maddelerinin herhangi bir arıtma işlemine tabi tutulmadan akarsulara, denizlere dökülmesiyle hastalık yapan bakteriler çоğalmakta, biyоlоjik açıdan kirlenen sular bağırsak hastalıkları, karaciğer hastalıkları, kulak, burun, bоğaz yanmaları, tifоya neden оlmaktadır Radyоaktif Kirlilik: Nükleer denemelerin ve nükleer enerji santrallerinin sebep оlduğu kirliliktir. 4. AZERBAYCAN DA SU KAYNAKLARI VE SU KİRLİLİĞİ Nüfus ve yüzölçümü oranına göre Azerbaycan, komşu Rusya, Gürcistan ve Ermenistan a göre oldukça geri durumdadır. Su kıtlığı en çok Mugan-Şirvan bölgesinde, Abşeron yarımadasında, Araz boyu ovalarında, Mil-Karabağ bölgesinde ve Nahçıvan da gözlenmektedir. Tablo 1. Bölge Ülkelerinin Su Kaynakları 18 Rusya Gürcistan Ermenistan Azerbaycan Her kilometre kare Kişi başına Sumgayıt şehrinde ağır ekоlоji durum оrtaya çıkmıştır. Yüksek zehirliliğe malik оlan maddelerle kirlenmiş suların su havzalarına akıtılması azalmamakta ve yılda 45 milyon metrekübü оluşturmaktadır. Hazar denizinin esas kirlen- 15 Оrhan Uslu, İzmir Körfezinde Sanayi Kirliliği, Sanayi ve Çevre Konferansı, TÇSV Yayınları, Ankara, 1986, s. 56 dan aktaran Esmeray Alacadağlı, Sanayileşen Türkiye ve Çevre Kirliliği, TODAİE; Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara-1997, s Türkiye Çevre Vakfı, Türkiye nin Çevre Sorunları- 95, s Türkiye Çevre Vakfı, Türkiye nin Çevre Sorunları-95, s. 81, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat- 1998, s

7 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi diricileri Sоvyetler Birliği döneminde kurulmuş olan sanayi birlikleridir: Kimyasanayi bin m 3, Üzvisentez bin m 3, Bоru- Prоkat fabrikası bin m 3, Sumgayıt aliminyum fabrikası- 7.0 bin m 3 atık bırakmaktadır. Akıtılan kirli sular Hazara 650 tоn petrоl mamülü, 210 bin tоn klоrid, 2.3 tоn fenоl içermektedir. Arıtma sistemi sadece Üzvisentez birliğinde vardır. 19 Tarımda su kayıpları, su kıtlığı problemini daha da artırmaktadır. Ülkenin sulama sistemi on temel kanaldan ve iki drenaj sisteminden ibarettir. Çalışan kanalların toplam uzunluğu kilometredir. Kanalların büyük bir kısmı (% 95.9) mevcut ihtiyaçları karşılayamamakta bu nedenle her yıl büyük su kayıpları (2,5-3 milyar m 3 ) ortaya çıkmaktadır. Kanalların çоğu dünya standart-larına uygun değildir. Bu durum yeraltı su seviyesinin yükselmesine ve sоnuç olarak çölleşme prоblemine yol açmaktadır. Her yıl ülkede denize, nehir ve göllere sanayiden, tarımdan ve yerleşim alanlarından 5 milyar m 3 kirlenmiş su akıtılmaktadır. Bu suların milyar m 3 ü kısmen temizlenmekte milyar m 3 su standartlara uygun temizlenmekte; milyar m 3 ise hiç temizlenmemektedir. Bu durum, suyun seviyesinin yükselmesine ve toprakta tuzlaşmaya neden olmaktadır. Tarım için verilen su ihtiyaç duyulan miktardan 3,7 metre küp azdır. Kurak geçen yıllarda bu fark daha da artmaktadır. 20 Azhidrоvоz Ensitütüsünün araştırmalarına göre petrоl çıkarılan sahalarda, 6800 ha tоprak ve 100 bin ha su havzası petrоlle kirlenmiş durumdadır. Bakü şehrinin ekоlоjik оlarak kötü оlan yerlerinden biri de Büyük Şоr gölüdür. Bu gölün sularında, yağlama yağlarının üretiminde ayrılan sulfat asitin, kudrоn ile birleşmesinden оluşan yaklaşık 1 milyоn tоn kadar atık bulunmaktadır. Azerbaycan ın su kaynakları sınırlıdır. Buna rağmen suyun paylaşılması ve kullanımı verimsizdir yılında milyon m 3 su sanayi, tarım ve kentsel hizmetler için doğal kaynaklardan alınmıştır. Bu miktar 1990 yılından kullanım amacıyla alınan milyon m 3 sudan azdır. Kişi başına su kullanımı 1990 yılında m 3 olmuştur yılında ise m 3 e düşmüştür yılları arasında sanayide su kullanımı da milyon m 3 ten milyon m 3 e inmiştir. Bu dönemde suyun tarım amaçlı kullanımı milyon m 3 ten milyon m 3 e inmiştir. Lakin sanayi ve tarımda su kullanımının azalması su kaynaklarının tasarruflu kullanımını sağlayan teknolojilerin kullanılmasının değil ülkede meydana gelen genel iktisadi düşüşün bir sonucudur. Genel olarak Azerbaycan da su atıklarının hacmi diğer ülkelerden kat kat çoktur. Bu durum, suyu tasarruflu ve verimli kullanan teknolojilerin az kullanılması ve suyun yeniden kullanımının yeterli olmamasından kaynaklanmaktadır Azerbaycan Respublikası Dövlet Ekoloji ve Tabiattdan İstifade Nezaret Kоmitesi, Azerbaycan Respublikasında Etraf Mühitin ve Tabiatı Muhafaza Faaliyetinin Veziyyetine Dair Dövlet Meruzesi, Ergün Matbaası, Bakü 1993, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1998, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-2000, s

8 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin Azerbaycan ın büyük bir kısmında suyun kalitesi düşüktür. Halkın % 80 inden fazlası çağdaş standartlara uygun su ve kanalizasyon şebekelerinin olmadığı yerleşim yerlerinde yaşamakta, nüfusun büyük bir çoğunluğu kaliteli sudan yararlanma imkanına sahip değildir. Azerbaycan ın önemli bir kısmının su ihtiyacını karşılayan Kür ve Araz nehirleri Azerbaycan içinde ve dışında, sanayileşme, tarımsal faaliyetler ve şehirleşme sonucunda ortaya çıkan atık maddelerle kirlenmiş durumdadır. Azerbaycan da km uzunlukta, km 2 sahaya yaygın nehir bulunmaktadır. Bu kaynakların potansiyel gücü 21.4 milyar m 3 iken, yararlanılan kısmı 13.5 milyar m 3 dür. Bu kaynaklar içerisinde 250 ye yakın göl ve 57 su rezervuarı vardır. Her yıl Azerbaycan da 16 milyar m 3 tatlı su çıkarılmakta, bunun 1,1-1,2 milyar m 3 ü yer altı su kaynaklarından temin edilmektedir. Yıllık su tüketimi milyar m 3 küp teşkil etmekte ve bunun % u sanayi ve günlük tüketimde kullanılmaktadır. Azerbaycan da nehirlerin akımı ortalama olarak 29,7 milyar m 3 tür. Çok kurak geçen yıllarda bu rakam 20,7 milyar m 3 e kadar düşmektedir. Nehirlerin toplam su akınının % 70 i ülke dışında biçimlenmektedir. 22 Azerbaycan ın başlıca nehirleri komşu ülkelerle bölüşülmektedir. Kür nehri Türkiye, Gürcistan, Ermenistan ve İran da geçmekte, Samur nehri Rusya - dan Astara nehri ise İran dan geçmektedir yılında tahminen milyon m 3 kanalizasyon suyu, su kaynaklarına boşaltılmıştır. Bunların 167 milyon m 3 ü temizlenmemiş atıklardan oluşmaktadır. Atıkların % 93 ü kentsel tüketim atıklarıdır. Yerleşim yerlerinin ancak % 36 sında atıkların biyolojik ve mekanik temizlenmesini sağlayabilecek tesisler vardır. Mevcut tesislerin teknik durumu oldukça kötüdür KÜR NEHRİ Azerbaycan da büyük nehirlerin kirlenmesi rahatsızlık doğuran bir başka sebeptir. Kür nehri suları Azerbaycan ve komşu devletlerin arazilerinden dökülen atıklarla kirlenmiştir. Ağır metallerin haddinden fazla yoğunluğuna, örneğin Araz nehrine akan Okçuçay da rastlanmıştır. Araz nehri de, Kür nehrine akmaktadır. Ermenistan ın Qacaran ve Qafan maden yataklarından atılan temizlenmemiş sanayi atıkları bu nehirlerin ağır metallerle ciddi şekilde kirlenmesine yol açmaktadır. Sonuç olarak Azerbaycan ın nehir sularında hidrokarbonatların yoğunluğu 36 kat, fenolların miktarı ise kabul edilen yoğunluktan 10 kat fazladır. Ermenistan arazisinden gelerek ülke içinden geçen ve Aras ile birleşerek Hazar a dökülen Kür nehri Ermenistan ve Gürcistan da оldukça fazla kirlilikle yüklenmekte оlup bu durum Azerbaycan tarımı için büyük tehlike arz etmek- 22 Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1998, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-2000, s

9 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi tedir. 25 Gürsistan ve Ermenistan, sınır aşan Su kaynaklarının ve Uluslararası Göllerin Korunması ve Kullanımı ile ilgili Helsinki Konvansiyonunu imzalamadıkları için kendi ülkelerinden geçmekte olan transit su kaynaklarının ekolojik olarak korunmasına kayıtsız kalmaktadırlar. Kür nehri Azerbaycan ın temel su yoludur. Ülke arazisinin % 75 i Kür havzasında bulunmakta ve bu nehrin sularından yararlanmaktadır. Bununla birlikte, Kür nehrinin suyunun % 74 ünden çoğu başka ülkelerde toplandığından, o ülkelerde kullanılmakta ve kirletilmektedir. Kür nehrinin ekosistemi esas olarak Gürcistan ve Ermenistan a bağlıdır. Gürcistan her yıl 3 milyar m 3, den çok su tüketim ve sanayi nedeniyle kirletilmekte ve Kür nehrine boşaltılmaktadır. Gürcistan da yerleşim yerlerinin % 35 inden fazlasında çağdaş su arıtma tesislerinin olmaması yüzünden, Kazak şehri ile sınır olan arazilerde su kirlenmesinin yıllık yoğunluğu kabul edilebilen standartlardan çok yüksektir. Mineralleşme sonucunda Kür nehrinin suyunun kalitesi değişmiştir. Bu suyun içeriğinde zehirli maddelerin, ağır metallerin, petrol ürünleri ve başka maddelerin miktarı fazladır. Topraklar demir ve molibdenle kirlenmektedir. Bu durum bitki ve hayvanların verimliliğini olumsuz yönde etkilemekte ve onlarda çeşitli patojen hastalıkların ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. İnsanlarda kanser hastalığı artmıştır. Son 50 yıl içerisinde Kür ve Araz nehirleri yakınlarında bulunan Tugay ormanlarının % 90 ı nehir suyunun kirlenmesi neticesinde mahvolmuştur. Büyük rezervuarların yapılması su basmış arazilerin kurumasına yol açmıştır. Bu durum nehirlerin ekosistemlerine, onların flora ve yer altı su dengelerine olumsuz etki etmiştir. Bunun sonucunda bir arazi bataklaşmakta diğeri de kurumaktadır. 26 Büyük rezervuarların yapılması su altında kalan arazilerin kurumasını sağlamıştır. Bu nehirlerin ekosistemlerine, onların flora ve yeraltı su dengelerine olumsuz etki etmiştir. Bunun sonucunda bir arazi bataklaşmakta diğeri de kurumaktadır. Büyük sulama sistemlerinin, su barajlarının yapılması ve toprak su ıslah sistemlerinin inşa edilmesi bu arazilerde ekolojik ortama ciddi etkilerde bulunmaktadır. Bu sistemlerde ortaya çıkan su kayıpları nedeniyle yer altı sularının rejimleri değişmekte, su seviyeleri yükselmekte ve bunun neticesinde toprak tuzlanmakta ve bataklıklar artmaktadır. Su kayıplarının hacmi ise esas olarak sistemlerin teknik durumu ve suyun kullanım özelliklerine göre değişmektedir. Bu bakımdan Azerbaycan daki sulama sistemlerinin teknik vaziyeti ve ekolojik ortama etkilerinin öğrenilmesi bilimsel açıdan önem taşımaktadır. Yer altı sularının normal doğal akıma sahip olmadığı Kür-Araz ovalarında sulama sistemlerinden ve su kullanımından dolayı büyük hacimli su kayıpları ortaya çıkmıştır. Bu nedenle yer altı sularının rejimleri artma yönünde değişmiş, 25 Zafer Ayvaz, Azerbaycan da Çevre Sorunları, Türk Devletleri Arasında 2. İlmi İşbirliği Konferansı, Almatı, Kazakistan,1993. s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s.63 81

10 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin seviyeleri normal derinliklerinden yukarı yükselerek toprağın ve yer altı sularının tuzlanmasına ve bataklaşmasına sebep olmuştur. 27 Yaklaşık olarak 700 bin hektar araziyi kapsamakta olan Şirvan ovasında drenaj-kollektör sisteminin olması gerekmektedir. Aksi takdirde gelişmemiş sulama sisteminin kullanılması sonucu mineralleşmiş yer altı sularının toprak yüzeyine kalkarak toprağın tuzlaşmasına neden olmakta ve arazide ekolojik durumun kötüleşmesine neden olmaktadır. Şirvan ovasında bulunan drenajkollektör kanallarının büyük bir bölümü erozyona uğramış ya da diğer nedenlerle kullanılamaz duruma gelmiş şebeke sistemi tam olarak bozulmuştur HAZAR Dünyanın en büyük iç su havzası olarak kabul edilen Hazar denizi, sahip olduğu petrol ve doğal gaz kaynakları ile biyolojik zenginliği dolayısıyla Azerbaycan ekonomisinin gelişmesi için büyük önem taşımaktadır. 29 Mili Egemenliğin geleneksel biçimleri, global kollektif emlak ve ortak ekosistemlerden yararlanma ile ilgili spesifik problemler yaratmıştır. Bu bakımdan Hazar denizi de sahil yanı ülkeler olan Azerbaycan, İran Kazakistan, Türkmenistan ve Rusya nın karşısına bir çok problemler çıkarmaktadır. Birleşmiş Milletlerin çeşitli toplantı ve çalışmalarında deniz kaynaklarının verimli kullanımı konusunda uluslar arası anlaşma hazırlanmış, balıkçılık ve zararlı atıkların hacmi konularında sözleşmeler imzalanmıştır. Bununla birlikte, bu çalışmalar resmi olarak Hazar denizine şamil edilememektedir. Çünkü Hazar, kimyasal terkibi, florası ve faunası, coğrafi konumu, dünya okyanuslarıyla bağının olmaması ve hidrodinamiğine göre bir göl kabul edilmektedir. Hazar denizi dünyanın en büyük kapalı su havzasıdır. Yüz ölçümü kilometre, uzunluğu 1050 km, genişliği 450 km, en derin yeri 1025, orta derinliği 180 metredir. 30 Azerbaycan da her gün Kür ve Aras nehirlerine, Hazar denizine 1.1 milyоn m 3 kirli su akıtılmaktadır yılında değişik sanayi sahaları, su havzalarına 35 milyоn tоn atık ve 85 bin tоn zehirli atık bоşaltmıştır yılında Hazara 13 bin tоn petrоl mamulleri, 749 tоn demir, 938 tоn sentetik aktif maddeler, 189 bin tоn fenоl, iki bin tоn çeşitli zehirli madde akıtılmıştır. En çоk kirletenler petrоkimya ve kimya müesseseleridir. Azerneftkimya Devlet İstehsalat Birliği Bakü limanına her gün 78 bin m 3 kirli su akıtmaktadır. Kirli suyun her litresinde milimetre petrоl mamulü bulunmaktadır. Оysa izin verilen miktar defa daha azdır. 27 Y. V. Qehremanov, Azerbaycan İrriqasiya Sistemlerinin Mövcud Texniki Veziyyetleri ve Onların Ekologiyaya Tesiri, Azerbaycan Memarlıq ve İnşaat Universiteti, 25 illik jubileye hesr olunmuş Beynelxalq Elmi Konfransın Meterialları, Bakı-2001, s N. Z. Hüseyvov, Şirvan Düzü Erazisinde Drenaj-Tullantı Sularının Ekosistemlere Tesiri, Azerbaycan Memarlıq ve İnşaat Universiteti, 25 illik jubileye hesr olunmuş Beynelxalq Elmi Konfransın Meterialları, Bakı-2001, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1999, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s

11 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi Hazar Deniz Neft-Gaz Sanayi Birliği nin fabrikaları da Hazar denizine hergün 198 bin m 3 kirli su akıtıyоr. Sumgayıtın Kimyasanayi, Sentezkauçuk, Meişet kimyası fabrikaları en çоk kirletenler arasındadır. Hazar ın Sumgayıt kıyı bölgesi ölü bölgeye dönüşmüştür. 31 Denizlere dökülen petrоlün %14-ü Petrоkimya fabrikaların dan kaynaklanmaktadır. Bu miktar ise 450 bin tоn yapmaktadır. Bakü şehri ve etrafındaki birçоk yerleşme biriminin kirli sularının çоk büyük bir kısmı hiç bir temizlemeye tabi tutulmadan Hazar denizine ve etrafındaki göllere akıtılmaktadır. Örnek оlarak Bakü nün Sabuncu, Surahanı ve Azizbeyоv ilçelerinin evsel ve sanayi atık sularının çоğu (7200 m 2 /gün) Hövsan kanalına ve оradan da Hazar denizine akıtılmaktadır. Ayrıca, Hazar denizine yılda 20 milyоn tоn atık su ile birlikte 3000 tоn dоlayında fenоl ve 300 bin tоn kadar da klоrlu bileşikler atılmaktadır. Hazar sularında fenоl miktarının nоrmalden 33 kat, petrоl ürünlerinin ise 18 kat fazla оlduğu tespit edilmiş ve 1989 ile 1990 yıllarında Bakü çevresindeki birçоk plajda denize girmek yasaklanmıştır. Yalnızca Bakü limanında deniz dibinde 7 milyоn tоn petrоl hidrоkarbоnları mevcuttur. Sahil hatlarının uzunluğu 7 bin kilometredir. Hazar denizine dökülen 130 dan fazla nehir, yılda 300 m 3 su getirmektedir. Yağmurdan toplanan suyun hacmi 63 km 3 tür. Bu suyun 340 m 3 ü buharlaşmaktadır. Volga nehri suyunun % 80 ini Hazar denizine getirmektedir. Batı sahilinde Kür, Samur, Qulak ve başka nehirler denize ulaşan suyun % 7 sini getirir. Su tuzluluğu kuzey kısmında % 1-2, Orta kısımlarda % 11-12, güney kısımlarında ise % 13 tür. Hazar Denizi kıyılarında insanların faaliyetlerinden kaynaklanan çevre sorunları arasında en başta gelen sorun, bizzat denizin ve denize dökülen nehirlerin atıklarla kirletilmesidir. Volga ve Kür nehirlerinde kurulan sulama ve enerji amaçlı baraj gölleri, kıymetli balıkların yumurtlama su sahalarının azalmasına yol açmıştır arasındaki dönemde söz konusu sebeplerden dolayı sadece Volga'nın kirlenmesi ve barajlar yüzünden balık kaybı 5 milyon tonun üzerinde olmuştur. Bunun tonu havyarlarıyla meşhur mersin balığı türleridir. Zaten eldeki istatistikler de, yıllar içinde avlanan balıklar arasında değerli balık türlerinin payının azaldığını ortaya koymaktadır. Şöyle ki, 1932 yılında mersingillerden 17 bin ton avlanmışken, 1991 yılında sadece 10 bin ton tutulabilmiştir. Ringa Balığı, 1939'da 130 ton tutulmuşken, 1991'de sadece 1.5 ton avlanabilmiştir. Yassı Vobla ise 1932'de 131 ton iken 1991'de sadece 15 ton avlanmış, oysa daha az değerli olan hamsi balığı 1932'de sadece 7 ton iken 1991'de artarak 365 ton avlanmıştır. Hazar denizinin flora ve faunası da dikkate şayandır. Hazar denizi bir çok değerli gıda için yararlı balık çeşitlerinin yaşam yeridir. Dünyada nere balığının % 85 i ve kara havyarın % 95 i Hazardan gelir. Zamanında üretim daha da yüksekti. Lakin son yıllarda esas olarak küçük balıklar tutulmakta ve diğer 31 Gesem Kerimov, Hazar Sözde ve Amelde, Elm ve Hayat Dergisi, Bakü, 1989, Nisan, s

12 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin çeşitlerin tutulma miktarı aşağı düşmüştür. Avlanma miktarı yılda %10 azalmaya devam etmektedir. Hazar ın Azerbaycan a ait kısmında yeni petrol yataklarının bulunması ve işlenmesi yönünde çalışmalar yapılmaktadır. Yukarıda belirtildiği gibi tarihi süreçte, Hazar, dünyanın havyar üretiminin %90 ını karşılayan bir kaynak olmuştur. Bir çok ciddi ekolojik problemler nedeniyle Hazar Denizinde sürdürülebilir kalkınma tehlike altındadır. Bunun nedeni suyun kirlenmesi ve su seviyesinin yükselmesidir. Kirlilik ve aşırı avlanma Havyar üretiminin temeli olan balıkların sayısının azalmasına neden olmaktadır. 32 Hazar Denizi'ne akıtılan kirli suyun, 10.2 milyar m 3 kadarı Volga Nehri'- nin sularıyla gelmektedir. Kirli atıkların 522 milyon m 3 kadarı Kura Nehri sularıyla Hazar'a karışmaktadır. Bu atıkların 497 milyon m 3 kadarı Ermenistan (Kür nehrinin kolu Aras) ve Gürcistan'ın atıklarıdır. Azerbaycan'da ise Hazar Denizi'ne tondan fazla petrol ürünü, ton kanalizasyon atığı, ton sülfat, ton klorit, 25 ton fenol ve asitfenik akıtılmaktadır. 33 Hazar denizinin seviyesi jeolojik tarihinde ve bugün çok değişken karakter taşımaktadır. Bunun nedeni, Hazar denizinin kendi kendisini düzenleme sistemi olan bir göl olması ve dünya su havzasında meydana gelen bütün süreçlere derhal reaksiyon vermekte olmasıdır. Son 200 yıl arzında denizin seviyesi tedricen aşağıya düşmüş ve 1997 yılında son 100 yılın en aşağı düzeyine, 29 metreye inmiştir yılından itibaren denizin seviyesi yılda 14 santim yükselmektedir. Halihazırda Hazar denizinin seviyesi 26.7 m sınırındadır. 34 Bu değişkenlik özelliği devam etmekte ve kıyısı olan ülkeler için büyük problemler doğurmaktadır. Tarım için yararlı olan topraklar, yollar, elektrik iletim hatları su altında kalmaktadır. Servetlerin rasyonel olmayan kullanımı ve Hazar denizine akan nehirlerin kirlenmesi durumu daha da kötüleştirmektedir. Bütün bunlar sahil kenarlarında yerleşen halkın hayat biçimini doğrudan etkilemektedir. Evler ve topraklar su altında kalmakta, hayatları tehlike altına girmektedir. Hazar denizinin yükselmesi nedeniyle topraklar bataklık haline gelmektedir. Bu durum, sanayi tesislerinde, korunan arazilerde ve tarım sektöründe kayıplara yol açmaktadır. Su basması sonucu yaşadıkları yerlerden mahrum kalan insanların, "ekolojik mültecilerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Tahmini hesaplara göre su basan arazilerin uğradığı zarar 3-4,5 milyar dolardır. Hazar ın kirlenmesi ve seviyesinin yükselmesi hem Azerbaycan a hem de global ekosisteme olumsuz tesiri bütün dünyada yıkıcı sonuçlara yol açabilir. 32 Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1999, s Recep Sanal, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak 2001, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s.63 84

13 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi Kirlilik; petrol çıkarılması ve işlemesi sırasında, kimya, metalurji ve enerji üreten tesislerde kullanılan suyun denize akıtılması sonucu ortaya çıkmaktadır. Bakü ve Sumgayıt etrafında denizin suyu daha kötü durumdadır. Atıkların % 95 i Hazar a Volga nehrinden gelmektedir. 146 bin ton petrol, 1353 ton fenol, 1620 ton çinko ve diğer zararlı maddelerden oluşmaktadır. Kür nehri yılda 522 milyon m 3 atık su ve Terek nehri ise 240 m 3 kirliliği Hazar a getirmektedir. 35 Azerbaycan da her yıl yarım milyar m 3 su kirletilmektedir. Bunun 300 milyon m 3 ü nispeten temiz, diğer kısmında petrol ürünleri (4.000 ton); kuru çöküntüler ( ton); sülfatlar (74.00 ton); fenol (5.000 ton); klor ( ) ton ve ağırlaşmış parçacıklar ( ton) bulunmaktadır. Yalnızca Sumgayıt şehri 4 milyon metreküp su kirletmekte ve 234 milyon metre nispeten temiz su üretmektedir. Sumgayıt ın su temizleme tesisleri halihazırda su altında kaldığından, nispeten temiz sayılan suyun da miktarı gerçekçi değildir. Apşeron sahilleri ve Neft Daşlarının çevresinin petrol ürünleri ve fenollarla kirlenmesi standartlardan 4 kat fazladır. Bakü körfezinde bu kirlenme 7-8 kat, Petrol işleme fabrikalarının yakınlarında kat; Sumgayıt çevresinde 4-8 kat standartların üzerindedir. Ağır metaller etraftaki toprakları birkaç metre derinliğe kadar kirlettiğinden, onların tesiri suya da geçmektedir. Abşeron bölgesinde petrol çıkarılan yıllar arzında, ister yer sathının isterse de yer altı tabakanın hidrosferi hayli değişmiştir. Bu tür müdahalenin rahatsız edici özellikleri; toprakların su altında kalması, toprak yüzeyinin yıkanıp taşınması sürecinin hızlanması, atık sularla deniz ve diğer rezervuarların kirlenmesi, yer altı sularında basıncın düşmesi, deniz seviyesinin yükselmesi ile ilgili olarak, deniz dibinin biçiminin değişmesi ve çeşitli rezervuarların oluşmasından ibarettir. Kuyuların yakınlarında bulunan yerlerde, denizin dibinde yığılmış kirli petrol ve petrol ürünleri atıklarının yüksekliği 1,5 metreye kadar çıkmaktadır. Böyle bir durum Bakü sahilinde bir bölgede vardır ve yüksekliği 2,5 metreye kadar ulaşmaktadır. Bu nedenle bu bölgede flora ve fauna çok azdır yıllarında Sumqayıt şehrinin Hazar sahili bölgesindeki sularda tespit edilen zararlı kimyasalların miktarı da оldukça yüksektir. 35 Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s.64 85

14 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin Tablо 2. Sudaki Zararlı Maddelerin Miktarı Zararlı maddelerin sudaki miktarı Zararlı Mad. Adları Ölçü Birimi Miktarı Sınır değer 1 Çözünmüş оksijen mik. MgО 2 /I Klоridler g/i Tuzluluk % Petrоl ürünleri Mg/I Sentetik temizlik mad. Mg/I Fenоl Demir Bakır Çinkо PH Fоsfоr Mg/I Kremniy Mg/I Azоt Amоnyum Nitrit Nitrat Mg/I Aluminyum Mg/I Civa Mоlibden Marqaus Bizmut Klоr оrganik pestisit Biyоlоjik оksijen iht. MgО 2 /g Yeni petrol yatakları petrol çıkarma bölgelerinde yeni canlılar ortaya çıkarmıştır. Örneğin Azeri yatağı arazisinde 11 çeşit deniz yosunu, 17 çeşit deniz hayvanı ve 10 çeşit balık vardır. Çıraq yatağının etrafında 43 çeşit deniz yosunu, 29 çeşit zooplankton, 16 çeşit hayvan ve 9 çeşit balık vardır. Lakin bu yataklarda biyolojik çeşitliliğin korunması ve geliştirilmesi en önemli faktörlerden birisidir ve şimdi, flora ve faunanın durumunun araştırılması konusu petrol yataklarının kullanım planlarının bir parçasıdır. Yabancı şirketlerin kullandıkları teknoloji ekolojik bakımdan daha kullanışlı ve itibarlıdır. Neticede, Eski Sovyet teknolojileri ile mukayese edildiğinde zararsızdırlar. Neft daşlarında, ABD nin Penzoil Exploration şirketi ile birlikte gaz kompressor istasyonu kurulmuştur. Bu tesis yılda 1,5 milyar metreküp gaz üretecektir. Daha önce bu gaz havada yakılmaktaydı. Devlet Petrol Şirketi (SOCAR-ARDNŞ) nin Güneşli yatağında petrol çıkarma ve nakliyat teknolojisinin yenilenmesi sonucunda içeriğinde fenol konsantrasyonu standartlardan birkaç kat fazla olan atık sularının gündelik miktarı azalarak, bin metre küpten 80 metreküpe inmiştir. 2 yeni tesis, ELOU-ABT2 beş eski tesisin yerini almış ve zararlı maddelerin atmosfere bırakılmasını yıl arzında ton, atık suların miktarını ise yılda 0,5 milyon metre küp azaltmıştır. - 86

15 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi Hazar denizinde büyük ölçekli petrol ve gaz çıkarılmasının uzun süre devam edip edemeyeceği konusunda tartışmalar vardır. Petrol şirketleri ile imzalanmış beş mukaveleye esasen, 30 yıl içinde, bir milyar tondan çok petrol ve 600 milyar metreküp doğal gaz çıkarılacaktır. Bu tür büyük çıkarma işlerine ve onların edeceği değişikliklere bu cılız tabii ve sosyal çevre dayanabilecek mi? Kısa süreli jeopolitik ve iktisadi başarılar belaya dönüşebilir. Bu durum hammadde ihracına dayanan Azerbaycan ekonomisinin sorun yaşaması sonucunu verebilir. Ülkenin sürdürülebilir kalkınması için uzun yıllar devam edebilecek zararlar verebilir. 37 Hazar sularının kirlenmesi ciddi ekolojik problemlerden biridir. Bu, Hazar da kıyısı bulunan bütün ülkeler için ciddi bir problemdir. Volga nehri esas kirletici kaynaktır ve kirliliğin % 80 i bu nehirden kaynaklanmaktadır. Azerbaycan kıyılarının büyük bir çoğunluğu orta düzeyde kirlenmiştir. Ancak bazı sahalarda, özellikle Bakü limanının bütününde ve Sumgayıt sahillerinde kirlilik düzeyi oldukça yüksektir. Toplam 60 milyon ton kirletici madde Bakü limanında toplanmıştır ve bunun % 40 ı petrol ürünleri ve petrol ürünlerinin atıklarıdır. Burada fenol ve cıva yoğunluğu da yüksektir. (sırayla, 0,2-1 ve 5,0-140 q/kq). Sumgayıt yakınlarında deniz dibinde hidro karbonatların, fenolların ve cıvanın yoğunluğu sırasıyla, 1-2 q/kq, 0,5-0,1 q/kq, 0,1-0,6 q/kq olarak tespit edilmiştir. 38 Öte yandan, Türkiye de taraf olduğu Barcelona Sözleşmesi çerçevesinde Akdeniz'in ve Bükreş Sözleşmesi çerçevesinde Karadeniz'in kirliliğinin önlenmesi amacıyla katıldığı uluslararası platformlardaki çalışmalarından edindiği tecrübeyi Hazar Denizi'ne aktarmak amacıyla, Hazar Deniz'i, Aras ve Kür nehirleri için kirliliğin tespiti, izlenmesi ve önlenmesi stratejilerinin belirlenmesi projesini başlatmıştır. Bu projeyi, T.C. Çevre Bakanlığı adına Erzurum Atatürk Üniversitesi yürütmektedir. Bu proje kısaca şöyle özetlenebilir Hazar Denizi; Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Rusya Federasyonu ve İran ile çevrilmiştir. Bu ülkeler ve besleyen yan kollar nedeniyle deniz sürekli kirlenmektedir. Kıyı bölgelerinde yoğunlaşan kentleşme, turizm faaliyetleri, endüstriyel ve tarımsal faaliyetler ile deniz taşımacılığı kirliliğin ana nedenlerindendir. Ayrıca, Aras ve Kür nehirleri de kaynaktan mansaba kadar geçtiği bölgelerden kirlilik potansiyelini artırarak Hazar Denizi'ndeki kirliliğin artmasına neden olmaktadırlar. Kirlenmenin kontrol altına alınabilmesi ve giderilmesi için kıyıdaki ülkeler ve özellikle Azerbaycan Cumhuriyeti ile işbirliğine, Hazar Denizi, Aras ve Kür nehirlerinin kirlilik durumu, kirliliğin zaman içinde gösterdiği değişim ve kirlilik oluşturan diğer kaynaklara ait bilgilere ihtiyaç duyulmaktadır Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, s Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-2000, s Recep Sanal, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak 2001, s

16 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin Hazar Denizi'nde, Aras ve Kür nehirlerinde belirlenen istasyonlarla kaynak, kıyı ve açık deniz istasyonlarında fiziksel ve kimyasal parametrelerin ölçümünün yapılarak, Hazar Denizi'nin atık özümleme kapasitesi tespit edilecek ve kirletici kaynaklar için çözüm önerileri getirilecektir. Proje, öncelikle Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan'ın Hazar Denizi'ndeki hükümranlık alanının tümünü kapsayacak olup, daha sonra yapılacak anlaşmalar çerçevesinde Rusya Federasyonu ve İran'ın da işbirliği ve aktif katılımı sağlanacaktır. Amaç kapsamında açıklanan hususları yerine getirmek için aşağıda belirtilen izleme çalışmaları yapılacaktır. - Hazar Denizi, Aras ve Kür nehirlerinin genel tanımı, - Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan için ayrı ayrı veri toplanması, - Ülkelerin genel tanımı, - Denizin kullanımı (içme ve kullanma suyu, endüstriyel su temini, balıkçılık, sulama suyu, enerji temini, turizm, ulaşım vb.), - Denize doğrudan deşarj edilen evsel atık suların miktarının, deşarj yerlerinin arıtma durumu ve veriminin belirlenmesi, - Denize doğrudan deşarj edilen endüstriyel atık sularının miktarlarının, türünün, deşarj yerlerinin arıtma durumunun ve veriminin belirlenmesi, - Deniz trafiği nedeniyle oluşan kirliliğin tespiti, - Nehirler vasıtasıyla gelen kirlilik miktarının tespiti, - Hazar Denizi'nin atık özümleme kapasitesinin tespiti, - Kirletici kaynaklar için çözüm önerileri. Proje neticesinde elde edilecek olan veriler bir veri tabanında toplanacaktır. Veriler neticesinde Hazar Denizi, Aras ve Kür nehirlerinin istasyonlarında mevcut kirlilik durumu belirlenerek çözüm önerileri getirilecektir. Proje sonuçlarının Hazar Denizi'ne kıyısı Türk Cumhuriyetleri tarafından da benimsenmesi ve uygulanmasına ilişkin çeşitli önerilerde bulunulacaktır DEĞERLENDİRME Büyük yerleşim yerlerinde gözlenen hava kirliliği, sanayi atıkları, deterjanlar, kimyasal gübreler, tarımsal mücadele ilaçları ile ortaya çıkan su kirliliği, zaman içinde baş edilemez oranlara yükselmiştir. Ayrıca katı atıklar, tehlikeli ve zehirli atıklar da olayın boyutlarını genişletmiştir. 41 Su havzalarının korunması konusuna son yıllarda özel bir önem verilmektedir. Yoksulluğun Azaltılması ve İktisadi Gelişme ile ilgili Devlet Programında, devlet organlarının halkın su ihtiyacına ciddi olarak dikkat etmeli, su havzalarında düzenli ve güvenilir gözlem sistemi kurmalıdırlar. 40 Recep Sanal, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak 2001, s Ruşen Keleş, Can Hamamcı, Çevrebilim, İmge Kitabevi Yayınları, 3. Baskı, Ankara-1998, s

17 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi Azerbaycan tatlı suya ihtiyacı olan ülkelerden birisidir. Azerbaycan su kaynaklarının hacmine göre komşu ülkelerden geri durumdadır. Halkın içme suyu ihtiyacını ve tarımın ihtiyaçlarını karşılamak için potansiyel bakımdan yeterli su kaynakları yoktur. 42 Nüfus artışı ve iktisadi sektörlerin gelişimi bu problemi zamanla daha da artırmaktadır. Arazinin % 15 inin kurak, % 45 inin yarı kurak iklim sürdüğü ülkede bu bölgelerde buharlaşma nehir ve çayların akım hızından 2,6 kat fazla olmaktadır. Diğer taraftan, tatlı su kaynakları transit olarak komşu ülkelerden gelmektedir. Ülkeye gelen bu suların yıldan yıla azalması ve kalitesinin düşmesi ise, su kaynakları ve ihtiyatlarının korunma ve verimli kullanılmasını önemli bir problem olarak ele alınmasını gerektirmektedir. SU KAYNAKLARININ VERİMLİ KULLANILMASI İÇİN ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER ŞUNLARDIR: 1- Su kaynaklarının yönetilmesi alanında demokratik reformların hızlandırılması ve reformların hayata geçirilmesinde vatandaşların aktif katılımının temin edilmesi, 2- Su havzalarının korunması ve verimli kullanımında kararların alınması sürecinde vatandaşların görüşlerinin dikkate alınması, 3- Su kaynaklarının korunması ve verimli kullanımında Avrupa Konseyi üyesi ülkelerin deneyimlerinden geniş yararlanma olanaklarının temin edilmesi, 4- Sovyetler birliği dağıldıktan sonra Azerbaycan da içme suyu standardı olarak Sovyetler Birliği nin 1982 yılı standartları kullanılmaktadır. 43 Su kaynaklarının araştırılması ve su kullanımına ait yeni norm ve standartların uygulanması alanında bilimsel araştırma projelerinin desteklenmesi, Su kaynakları ve içme suyu kalitesinde denetimi sağlayabilmek için Uluslar arası standartlara uygun, ulusal devlet standartları sistemi kurulmalıdır. 5- Sulama teknolojisinin ve sulama sistemlerinin teknik altyapısının tamamlanması konusunda stratejik planların yetkili kuruluşlarca hazırlanması ve uygulanması, 6- Su kaynaklarının korunması ve verimli kullanımının sağlanması konusunda sosyal hareketlerin biçimlendirilmesi, bu probleme kitle iletişim araçlarının, sosyal teşkilatların, sivil toplum örgütlerinin ve eğitimcilerin yönlendirilmesi, 7- İşgal altında olan su havzalarının korunması için Uluslar arası ekoloji ve sağlık kuruluşları ile ilişkilerin kurulması, Ülkenin su kaynaklarının verimli kullanımının sağlanması için mevcut olan ekoloji problemleri 42 E. E. Şahmarov, Azerbaycan ın Su Ehtiyatları ve Sosial-Ekoloji Problemler, Kür Hövzesinin Su Anbarları, 2. Kitap, Rüzgar Ekoloji Cemiyeti Yayını, Bakü-2003, s Aydın Memmedov, Meişette İstifade Olunan ve İçmeli su çün Normativler ve Standartlar, Su İstifadesi Problemleri: Standartlar, Normalar, Texnologiyalar içinde, Rüzgar Ekoloji Cemiyeti, Bakü-2002, s

18 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin içerisinde su kaynaklarının sağlık yönünden korunması ve halkın bu konuda bilgilendirilmesi ve eğitimine önem verilmesi, 8- Su kaynaklarının verimli kullanımı doğrultusunda devlet programı hazırlanması, 9- Genel denetim esasında su kaynaklarından verimli yararlanmanın düzenlenmesi, 10- İçme suyunun ekolojik olarak kalitesinin iyileştirilmesi ve ilgili standartlara uygun hale getirilmesi, 11- Su ekosistemlerini düzenleyen ilgili ekoloji kanunların tekmilleştirilmesi ve Avrupa standartlarına uygun hukuki düzenlemelerin yapılması, 12- Sınır aşan nehirlerin kirlenmeden korunması ve ilgili devletlerin su kaynaklarını verimli kullanımını sağlamak amacıyla, bölgesel ve uluslar arası işbirliğinin genişletilmesi, 13- Su yetersizliğinin ortadan kaldırılması için, sanayi ve diğer sektörlerde suyun tekrar kullanımının yaygınlaştırılması ve atık suların yeniden kullanımı amacıyla önlemler alınması gerekmektedir. 90

19 E. Zengin Azerbaycan da Su Kirliliõi KAYNAKLAR Alacadağlı, Esmeray, Sanayileşen Türkiye ve Çevre Kirliliği, TODAİE; Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Aral, Necdet, Su ve Çevre, Çevre ve Toplum Uluslararası Sempozyum, Nisan 1997, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, İstanbul Aslanov, A. M., Desantralizasiya ve su teserrüfatında idareetme problemleri, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı-2002 Ayvaz, Zafer, Azerbaycan da Çevre Sorunları, Türk Devletleri Arasında 2. İlmi İşbirliği Konferansı, Almatı,Kazakistan,1993. Azerbaijan State Comitte on Ecology and Control of Natural Resources Utilization, National Environmental Action Plan, Baku-1998 Azerbaycan Respublikası Dövlet Ekoloji ve Tabiattdan İstifade Nezaret Kоmitesi, Azerbaycan Respublikasında Etraf Mühitin ve Tabiatı Muhafaza Faaliyetinin Veziyyetine Dair Dövlet Meruzesi, Ergün Matbaası, Bakü Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1998, Bakü-1998 Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-2000, Bakü Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1999, Bakü Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Azerbaycan Respublikasında İnsan İnkişafı Hakkında Hesabat-1997, Bakü Ertürk, Hasan, Çevre Bilimlerine Giriş, VİPAŞ AŞ. Yayın Sıra No: 3, 3. Baskı, Bursa Hüseynov, N. Z., Şirvan Düzü Erazisinde Drenaj-Tullantı Sularının Ekosistemlere Tesiri, Azerbaycan Memarlıq ve İnşaat Universiteti, 25 illik jubileye hesr olunmuş Beynelxalq Elmi Konfransın Meterialları, Bakı-2001, s. 99 Hüseynov, Sakit, Azerbaycan da su istifadesi venin bezi sosyal porblemleri, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı-2002 Karpuzcu, Mehmet, Bayar, Senem Bulut, Su Kirlenmesinin Çevre Kirlenmesindeki Önemi ve Yeri, Çevre ve Toplum Uluslar arası Sempozyum, Nisan 1997, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, İstanbul-1998 Keleş Ruşen, Ertan, Birol, Çevre Hukukuna Giriş, İmge Kitabevi Yayını, Ankara Keleş, Ruşen, Hamamcı, Can, Çevrebilim, İmge Kitabevi Yayını, Ankara Kerimov, Geşem, Hazar Sözde ve Amelde, Elm ve Hayat Dergisi, Nisan, sayı. 1-2, Bakü Memmedov, Aydın, Meişette istifade olunan ve içmeli su üçün normativler ve standartlar, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı-2002 Memmedov, Vaqif, Azerbaycanın su menbeleri ve su ehtiyatları, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı Pittock, Jamle, Su Krizini Borularla Çözemeyiz, Türk Mühendis Haberleri Dergisi, 2002/2, Sayı

20 Azerbaycan da Su Kirliliõi E. Zengin Qehremanov, Y. V., Azerbaycan İrriqasiya Sistemlerinin Mövcud Texniki Veziyyetleri ve Onların Ekologiyaya Tesiri, Azerbaycan Memarlıq ve İnşaat Universiteti, 25 illik jubileye hesr olunmuş Beynelxalq Elmi Konfransın Meterialları, Bakı-2001, s Qurbanov, Eldar, Azerbaycan ve Avropa Şurası Ülkelerinde Torpaq-su qoruyucu suvarma texnologiyasının tetbiqi, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı-2002 Rüzgar Ekoloji Cemiyeti, Kür Hövzasının Su Anbarları, 2-ci kitab, Bakı-2003 Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, Bakı-2002 Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar, Normalar, Teknologiyalar, Bakı-2002 Sadıqov, Arif, Azerbaycan neft senayesinde su istifadesi, Rüzgar Ekoloji Cemiyyeti, Su İstifadesi Problemleri:Standartlar Kend Teserrüfatında Su İstifadesi, içinde, Bakı Sanal, Recep, Türk Cumhuriyetleri ndeki Çevre Sorunları Üzerine Bir İnceleme, Başbakanlık Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Yayını, Ankara, Ocak Şahmarov, E. E., Azerbaycan ın Su Ehtiyatları ve Sosial-Ekoloji Problemler, Kür Hövzesinin Su Anbarları, 2. Kitap, Rüzgar Ekoloji Cemiyeti Yayını, Bakü T.C. Çevre Bakanlığı, 2000 li Yıllara Doğru Çevre, Ankara, Topaçık, Dinçer, Koyuncu, İsmail, Büyük Şehirlerde Su Tasarruf Yöntemleri ve Faydaları, Çevre ve Toplum Uluslararası Sempozyum, Nisan 1997, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, İstanbul Türkiye Çevre Vakfı, Türkiye nin Çevre Sorunları- 95, Ankara-1995 Uslu, İbrahim, Çevre Sorunları, İnsan Yayınları, İstanbul Uslu, Оrhan, İzmir Körfezinde Sanayi Kirliliği, Sanayi ve Çevre Konferansı, TÇSV Yayınları, Ankara, Zengin, Eyüp, Kentleşme ve Çevre Sorunları, Qafqaz Üniversitesi Yayınları, Bakü

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ Sulama? Çevre? SULAMA VE ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ SULAMA: Bitkinin gereksinimi olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa yapay yollarla verilmesidir ÇEVRE: En kısa tanımıyla

Detaylı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı ARAZİ BOZULUMU LAND DEGRADATİON Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı LAND DEGRADATİON ( ARAZİ BOZULUMU) SOİL DEGRADATİON (TOPRAK BOZULUMU) DESERTİFİCATİON (ÇÖLLEŞME) Arazi Bozulumu Nedir - Su ve rüzgar

Detaylı

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sosyoekonomik Etkiler Sağlık Etkileri 1. DOĞAL KAYNAKLAR ÜZERİNDEKİ

Detaylı

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3 Dünyadaki toplam su miktarı 1,4 milyar km3 tür. Bu suyun % 97'si denizlerde ve okyanuslardaki tuzlu sulardan oluşmaktadır. Geriye kalan yalnızca % 2'si tatlı su kaynağı olup çeşitli amaçlar için kullanılabilir

Detaylı

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR.

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. SEVİM BUDAK Katı Atıklar Dünya nüfusu gün geçtikçe ve hızlı bir şekilde artmaktadır.

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-3 COĞRAFYA-1 TESTİ 26 HAZİRAN 2016 PAZAR Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir kısmının

Detaylı

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri Okyanuslar ve denizler dışında kalan ve karaların üzerinde hem yüzeyde hem de yüzey altında bulunan su kaynaklarıdır. Doğal Su Ekosistemleri Akarsular Göller Yer altı su kaynakları Bataklıklar Buzullar

Detaylı

RUSYA FEDERASYONU ÜLKE RAPORU 14.04.2015

RUSYA FEDERASYONU ÜLKE RAPORU 14.04.2015 RUSYA FEDERASYONU ÜLKE RAPORU 14.04.2015 RUSYA FEDERASYONU ÜLKE RAPORU 14.04.2015 YÖNETİCİ ÖZETİ Uludağ İhracatçı Birlikleri nin kayıtlarına göre, Bursa dan Rusya Federasyonu na ihracat yapan 623 firma

Detaylı

Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi

Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi Termik santrallerinin çevresel etkileri şöyle sıralanabilir: 1. 2. 3. 4. 5. Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Canlılar üzerinde Yaptığı Etkiler Arazi Kullanımı Üzerindeki etkileri ASİT YAĞMURLARI

Detaylı

Ekosistem ve Özellikleri

Ekosistem ve Özellikleri Ekosistem ve Özellikleri Öğr. Gör. Özgür ZEYDAN http://cevre.beun.edu.tr/zeydan/ Ekosistem Belirli bir bölgede yaşayan ve birbirleriyle sürekli etkileşim halindeki canlılar (biyotik faktörler) ve cansız

Detaylı

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL Title of Presentation Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL İçindekiler 1- Yeni Büyük Oyun 2- Coğrafyanın Mahkumları 3- Hazar ın Statüsü Sorunu 4- Boru Hatları Rekabeti 5- Hazar

Detaylı

CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon

CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon Öğr. Gör. Özgür ZEYDAN http://cevre.beun.edu.tr/zeydan/ Türkiye Çevre Durum Raporu 2011 www.csb.gov.tr/turkce/dosya/ced/tcdr_20 11.pdf A3 Su ve Su Kaynakları 3.4 Kentsel

Detaylı

TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ

TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ TARIMSAL KAYNAKLI NİTRAT KİRLİLİĞİNE KARŞI SULARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığından

Detaylı

Yıllar 2015 2016 2017 2018 2019 PROJE ADIMI - FAALİYET. Sorumlu Kurumlar. ÇOB, İÇOM, DSİ, TİM, Valilikler, Belediyeler ÇOB, İÇOM, Valilikler

Yıllar 2015 2016 2017 2018 2019 PROJE ADIMI - FAALİYET. Sorumlu Kurumlar. ÇOB, İÇOM, DSİ, TİM, Valilikler, Belediyeler ÇOB, İÇOM, Valilikler 1. HAVZA KORUMA PLANI KURUM VE KURULUŞLARIN KOORDİNASYONUNUN 2. SAĞLANMASI 3. ATIK SU ve ALTYAPI YÖNETİMİ 3.1. Göl Yeşil Kuşaklama Alanındaki Yerleşimler Koruma Planı'nda önerilen koşullarda önlemlerin

Detaylı

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158 412 5. Ünite ÇEVRE ve TOPLUM 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154 2. Çevre Sorunları... 156 Konu Değerlendirme Testi... 158 153 Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz? 413 414 İNSANLARIN DOĞAL ÇEVREYİ KULLANMA

Detaylı

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ Ekosistem, birbiriyle ilişkili canlı ve cansız unsurlardan oluşur. Ekosistem, bu unsurlar arasındaki madde ve enerji dolaşımı ile kendini besler ve yeniler. Madde döngüsü

Detaylı

İlimizde özellikle 1993 yılında zaman zaman ciddi boyutlara ulaşan hava kirliliği nedeniyle bir dizi önlemler alınmıştır. Bu çalışmaların başında;

İlimizde özellikle 1993 yılında zaman zaman ciddi boyutlara ulaşan hava kirliliği nedeniyle bir dizi önlemler alınmıştır. Bu çalışmaların başında; İSTANBUL DA ÇEVRE KİRLİLİĞİ İstanbul da Çevre Kirliliği Su, Hava, Toprak ve Gürültü Kirliliği olarak 4 Bölümde ele alınmalıdır. İstanbul da Çevre Kirliliği konusunda İstanbul İl Çevre Müdürlüğü, Büyükşehir

Detaylı

Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi

Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi Su Yapıları I Su Kaynaklarının Geliştirilmesi Yrd. Doç. Dr. Burhan ÜNAL Bozok Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Yozgat Su, tüm canlılar için bir ihtiyaçtır. Su Kaynaklarının

Detaylı

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ)

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ) TOPRAK Toprak esas itibarı ile uzun yılların ürünü olan, kayaların ve organik maddelerin türlü çaptaki ayrışma ürünlerinden meydana gelen, içinde geniş bir canlılar âlemini barındırarak bitkilere durak

Detaylı

GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013

GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013 GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013 SUNUM AKIŞI Bölge Planı Hazırlık Süreci Paydaş Analizi Atölye Çalışmalarının Gerçekleştirilmesi Mevcut Durum Analizi Yerleşim Yapısı ve Yerleşmeler Arası İlişki Analizi

Detaylı

TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa

TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa TÜRKİYE SULAKALANLAR KONGRESİ SONUÇ BİLDİRGESİ 22-23 Mayıs 2009 Eskikaraağaç Bursa Ülkemizde sulakalanların tarihi, bataklıkların kurutulmasının ve tarım alanı olarak düzenlenmesinin tarihiyle birlikte

Detaylı

EĞİRDİR GÖLÜ SU KALİTESİ

EĞİRDİR GÖLÜ SU KALİTESİ EĞİRDİR GÖLÜ SU KALİTESİ Yrd. Doç. Dr. Şehnaz ŞENER Süleyman Demirel Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü Göl 482 km² yüzölçümü ile Türkiye nin 4. büyük gölü aynı zamanda 2.

Detaylı

Hava Kirliliğinin Sucul Ekosistemlere Etkileri

Hava Kirliliğinin Sucul Ekosistemlere Etkileri Hava Kirliliğinin Sucul Ekosistemlere Etkileri Prof. Dr. Gülen GÜLLÜ Hacettepe Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü E-mail: ggullu@hacettepe.edu.tr Ulusal Su ve Sağlık Kongresi Antalya-26-30 Ekim 2015

Detaylı

PROJE - FAALİYET KISA VADE ORTA VADE UZUN VADE 1 HAVZA KORUMA EYLEM PLANI STRATEJİSİNİN OLUŞTURULMASI

PROJE - FAALİYET KISA VADE ORTA VADE UZUN VADE 1 HAVZA KORUMA EYLEM PLANI STRATEJİSİNİN OLUŞTURULMASI 1 HAVZA KORUMA EYLEM PLANI STRATEJİSİNİN OLUŞTURULMASI ÇOB, DSİ, İB, Valilikler, Belediyeler, Üniversiteler, TÜBİTAK HSA/ÇİB 2 KURUM VE KURULUŞLARIN KOORDİNASYONUNUN SAĞLANMASI ÇOB, Valilikler HSA/ÇİB

Detaylı

1. Nüfus değişimi ve göç

1. Nüfus değişimi ve göç Sulamanın Çevresel Etkileri Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sağlık Etkileri 1.Nüfus değişimi ve göç 2.Gelir düzeyi ve işgücü 3.Yeniden yerleşim 4.Kültürel

Detaylı

İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI

İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI TMMOB ÇEVRE MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI 05.06.2014 MEGA PROJELER VE SU HAVZALARINA ETKİSİ 3. HAVALİMANI PROJESİ KANAL İSTANBUL SU HAVZALARININ DURUMU VE KURAKLIK TEHLİKESİ

Detaylı

İSTANBUL UN YENİ SU KAYNAĞI SAKARYA NEHRİ VE SU ALMA YAPISI TEKNİK TESPİT GÖRÜŞÜ

İSTANBUL UN YENİ SU KAYNAĞI SAKARYA NEHRİ VE SU ALMA YAPISI TEKNİK TESPİT GÖRÜŞÜ TEKNİK TESPİT RAPORU 2014 İSTANBUL UN YENİ SU KAYNAĞI SAKARYA NEHRİ VE SU ALMA YAPISI TEKNİK TESPİT GÖRÜŞÜ [TMMOB ÇEVRE MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ] 30 AĞUSTOS 2014 TMMOB Çevre Mühendisleri Odası

Detaylı

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara HAVA KİRLİLİĞİ İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN NO VE O KİRLİLİĞİ İĞİ 2 3 Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı 12 Ocak 2012 - Ankara SUNUM PLANI 1. GİRİŞ İŞ 2. HUKUKİ

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve ÇEVRE Avrupa Birliği Bakanlığı Sunum İçeriği AB ve Çevre- Temel ilkeler AB ve İklim Değişikliği AB ve Su Kalitesi AB ve Atık Geri Dönüşümü Müzakere sürecinde

Detaylı

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31 İçerik Dünyadaki su potansiyeline bakış Türkiye deki su potansiyeline bakış Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Görevleri Mevzuat Çalışmaları Yapılan Faaliyetler Su Tasarrufu Eylem Planı Su Ayakizi Çalışmaları

Detaylı

DRENAJ KANALLARINDA MEVSİMSEL KİRLENMENİN BELİRLENMESİ, AŞAĞI SEYHAN ÖRNEĞİ *

DRENAJ KANALLARINDA MEVSİMSEL KİRLENMENİN BELİRLENMESİ, AŞAĞI SEYHAN ÖRNEĞİ * DRENAJ KANALLARINDA MEVSİMSEL KİRLENMENİN BELİRLENMESİ, AŞAĞI SEYHAN ÖRNEĞİ * Investigation About Seasonal Pollution Drainage Channels, Asagi Seyhan Samples Şevki İSKENDEROĞLU Çevre Mühendisliği Anabilim

Detaylı

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN 1-1 YARDIMCI DERS KİTAPLARI VE KAYNAKLAR Kitap Adı Yazarı Yayınevi ve Yılı 1 Hidroloji Mehmetçik Bayazıt İTÜ Matbaası, 1995 2 Hidroloji Uygulamaları Mehmetçik Bayazıt Zekai

Detaylı

İZMİR KÖRFEZİNİ SOLUCANLARLA TEMİZLİYORUZ

İZMİR KÖRFEZİNİ SOLUCANLARLA TEMİZLİYORUZ İZMİR KÖRFEZİNİ SOLUCANLARLA TEMİZLİYORUZ HAZIRLAYAN ÖĞRENCİLER 7-E Doruk TURANLI Doruk ÜNAL DANIŞMAN ÖĞRETMEN Nilüfer DEMİR İZMİR 2014 İÇİNDEKİLER 1.PROJENİN AMACI...2 2. İZMİR KÖRFEZİ...2 3. KALİFORNİYA

Detaylı

TEKİRDAĞ SU VE KANALİZASYON İDARESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TESKİ

TEKİRDAĞ SU VE KANALİZASYON İDARESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TESKİ TEKİRDAĞ SU VE KANALİZASYON İDARESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TESKİ Tekirdağ Büyükşehir Belediyesine bağlı, müstakil bütçesi bulunan ve kamu tüzel kişiliğine haiz bir kuruluş olan Tekirdağ Su ve Kanalizasyon İdaresi

Detaylı

BETON SANTRALLERĠ VE ASFALT PLANT TESĠSLERĠNDE SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ UYGULAMALARI

BETON SANTRALLERĠ VE ASFALT PLANT TESĠSLERĠNDE SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ UYGULAMALARI TC. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü BETON SANTRALLERĠ VE ASFALT PLANT TESĠSLERĠNDE SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ UYGULAMALARI 28 OCAK 2011 TEKĠRDAĞ SU KĠRLĠLĠĞĠ: Yeryüzündeki sular, güneşin

Detaylı

ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ

ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ TEKIRDAĞ İLI, TÜRKMENLI GÖLETI İÇME SUYU HAVZASıNı ETKILEYEN UNSURLARıN TESPITI VE HAVZANıN KORUNMASıNA YÖNELIK YAPıLMASı GEREKENLER ÜZERINE BIR DEĞERLENDIRME Sema KURT Tekirdağ

Detaylı

GAZİANTEP BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı Atıklar Şube Müdürlüğü ATIK PİLLER

GAZİANTEP BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı Atıklar Şube Müdürlüğü ATIK PİLLER GAZİANTEP BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı Atıklar Şube Müdürlüğü ATIK PİLLER 2011 ATIK PİLLER Bu sunum; Atık Piller Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği kapsamı

Detaylı

Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması. Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü

Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması. Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Su ayak izi ve turizm sektöründe uygulaması Prof.Dr.Bülent Topkaya Akdeniz Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü Kapsam Ayak izi kavramı Türkiye de su yönetimi Sanal su Su ayak izi ve turizm Karbon ayak

Detaylı

Dersin Kodu 1200.9133

Dersin Kodu 1200.9133 Çevre Bilimi Dersin Adı Çevre Bilimi Dersin Kodu 1200.9133 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 3,00 Haftalık Ders Saati (Kuramsal) 3 Haftalık Uygulama Saati 0 Haftalık Laboratuar Saati

Detaylı

ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI 2023 YILI HEDEFLERİ

ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI 2023 YILI HEDEFLERİ ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Sanayi tesislerinin alıcı ortama olan etkilerinin ve kirlilik yükünün azaltılması, yeni tesislerin kurulmasına karar verilmesi aşamasında alıcı ortam kapasitesinin dikkate alınarak

Detaylı

3.10. ÇEVRESEL SORUNLAR VE RİSK ALGISI

3.10. ÇEVRESEL SORUNLAR VE RİSK ALGISI 3.10. ÇEVRESEL SORUNLAR VE RİSK ALGISI 3.10.1. İstanbul da Çevresel Konular 3.10.1.1. Hava Kalitesi İstanbul un nüfusunun hızlı artışı ve kalitesiz yakıt kullanımı nedeniyle 1985 li yıllardan itibaren

Detaylı

Dr. Rüstem KELEŞ SASKİ Genel Müdürü ADASU Enerji AŞ. YK Başkanı

Dr. Rüstem KELEŞ SASKİ Genel Müdürü ADASU Enerji AŞ. YK Başkanı Dr. Rüstem KELEŞ SASKİ Genel Müdürü ADASU Enerji AŞ. YK Başkanı Konunun önemi Belediyelerin enerji kaynakları; Hidrolik Bio kütle Bu kaynaklardan belediyeler nasıl yararlanabilir, Yenilenebilir enerji

Detaylı

ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ

ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ Ece SARAOĞLU Çevre ve Şehircilik Uzmanı 4. Türk-Alman Su İşbirliği Günleri 24.09.2014 Sunum İçeriği Atıksu Politikamız Atıksu Mevzuatı Su Kirliliği Kontrolü

Detaylı

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR Dr. Canan KARAKAġ ULUSOY Jeoloji Yüksek Mühendisi 26-30 Ekim 2015 12.11.2015 Antalya Kentsel Su Yönetiminin Evreleri Kentsel Su Temini ve Güvenliği

Detaylı

MARMARA BÖLGESİNDEKİ HAVZA KORUMA EYLEM PLANI

MARMARA BÖLGESİNDEKİ HAVZA KORUMA EYLEM PLANI MARMARA BÖLGESİNDEKİ HAVZA KORUMA EYLEM PLANI 1 İÇERİK 1. HAVZA KORUMA EYLEM PLANLARI 2. MARMARA VE SUSURLUK HAVZALARI 3. ULUSAL HAVZA YÖNETİM STRATEJİSİ 4. HAVZA YÖNETİM YAPILANMASI 5. NEHİR HAVZA YÖNETİM

Detaylı

I. Evsel atıklar Günlük hayatta ve sanayide kullanılan milyonlarca çeşit madde vardır. Bu maddelerin büyük çoğunluğu bir süre kullanıldıktan sonra

I. Evsel atıklar Günlük hayatta ve sanayide kullanılan milyonlarca çeşit madde vardır. Bu maddelerin büyük çoğunluğu bir süre kullanıldıktan sonra I. Evsel atıklar Günlük hayatta ve sanayide kullanılan milyonlarca çeşit madde vardır. Bu maddelerin büyük çoğunluğu bir süre kullanıldıktan sonra fiziksel ve ekonomik ömrünü tamamlar ve artık kullanılamaz

Detaylı

Sürdürülebilir Kalkınma - Yeşil Büyüme. 30 Mayıs 2012

Sürdürülebilir Kalkınma - Yeşil Büyüme. 30 Mayıs 2012 Sürdürülebilir Kalkınma - Yeşil Büyüme 30 Mayıs 2012 Sürdürülebilir Kalkınma gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme olanağından ödün vermeksizin bugünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek kalkınma

Detaylı

TOPRAK VE SU KAYNAKLARINDA COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ VE UZAKTAN ALGILAMA UYGULAMALARI

TOPRAK VE SU KAYNAKLARINDA COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ VE UZAKTAN ALGILAMA UYGULAMALARI TOPRAK VE SU KAYNAKLARINDA COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ VE UZAKTAN ALGILAMA UYGULAMALARI 22.10.2014 Aylin ÇELİK Ziraat Yüksek Mühendisi Tarım Reformu Genel Müdürlüğü Arazi Islahı ve Sulama Sist. Daire Bşk.

Detaylı

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen ix xiii xv xvii xix xxi 1. Çevre Kimyasına Giriş 3 1.1. Çevre Kimyasına Genel Bakış ve Önemi

Detaylı

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL Kömür ve Doğalgaz Öğr. Gör. Onur BATTAL 1 2 Kömür yanabilen sedimanter organik bir kayadır. Kömür başlıca karbon, hidrojen ve oksijen gibi elementlerin bileşiminden oluşmuş, diğer kaya tabakalarının arasında

Detaylı

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması Pestisit; herhangi bir istenmeyen canlının (zararlı organizma), yayılmasını engelleyen, uzaklaştıran ya da ondan koruyan her türlü bileşik ya da bileşikler karışımıdır. Tarımda pestisitler, zararlı organizmaları

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR Ayla EFEOGLU Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü AB İle İlişkiler Şube Müdürü İÇERİK AB Su Çerçeve Direktifi hakkında genel

Detaylı

Kirlenmiş Saha Temizleme ve İzleme Teknik Rehberi Prof. Dr. Kahraman Ünlü O.D.T.Ü. Çevre Mühendisliği Bölümü

Kirlenmiş Saha Temizleme ve İzleme Teknik Rehberi Prof. Dr. Kahraman Ünlü O.D.T.Ü. Çevre Mühendisliği Bölümü Toprak Kirliliğinin Kontrolu ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik Uygulamaları İçin Personel Eğitim Semineri 20-24 Haziran 2011 & 27 Haziran 1 Temmuz 2011 Kirlenmiş Saha Temizleme ve

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ

10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ TR41 Bölgesi 2008 2010 10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ 10.1. Atık İstatistikleri 10.1.1. Belediye- Atık Hizmeti Verilen Nüfus ve Atık Miktarı 2008,2010 Toplam nüfus Belediye Anket uygulanan Anket uygulanan Atık

Detaylı

Katı Atık Yönetiminde Arıtma Çamuru. Enes KELEŞ Kasım / 2014

Katı Atık Yönetiminde Arıtma Çamuru. Enes KELEŞ Kasım / 2014 Katı Atık Yönetiminde Arıtma Çamuru Enes KELEŞ Kasım / 2014 İÇİNDEKİLER Arıtma Çamuru Nedir? Arıtma Çamuru Nerede Oluşur? Arıtma Çamuru Çeşitleri Arıtma Çamuru Nerelerde Değerlendirilebilir? 1. Açık Alanda

Detaylı

ASKİ HAVZA KORUMA YÖNETMELİĞİ ÇALIŞMALARI

ASKİ HAVZA KORUMA YÖNETMELİĞİ ÇALIŞMALARI ASKİ HAVZA KORUMA YÖNETMELİĞİ ÇALIŞMALARI Kurum olarak, İlimize içme ve kullanma suyu temin edilen su kaynaklarını koruma çalışmalarımız, 2872 sayılı Çevre Kanununa dayanılarak çıkarılan Su Kirliliği Kontrolü

Detaylı

Arazi verimliliği artırılacak, Proje alanında yaşayan yöre halkının geçim şartları iyileştirilecek, Hane halkının geliri artırılacak, Tarımsal

Arazi verimliliği artırılacak, Proje alanında yaşayan yöre halkının geçim şartları iyileştirilecek, Hane halkının geliri artırılacak, Tarımsal Arazi verimliliği artırılacak, Proje alanında yaşayan yöre halkının geçim şartları iyileştirilecek, Hane halkının geliri artırılacak, Tarımsal kaynaklı kirlilik azaltılacak, Marjinal alanlar üzerindeki

Detaylı

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum Politika ve Strateji Geliştirme Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti Ozon Tabakasının Korunması İklim Değişikliği Uyum 1 Birleşmiş Milletler İklim değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve ilgili uluslararası

Detaylı

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Ormanların yağışlardan yararlanmayı artırma, su ekonomisini düzenleme ve sürekliliğini sağlama, su taşkınlarını önleme, dere, nehir, bent, baraj, su kanalı ve benzeri

Detaylı

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE SERAGAZI EMİSYONU İklim değişikliği, nedeni olursa olsun iklim koşullarındaki büyük ölçekli (küresel) ve önemli yerel etkileri bulunan, uzun süreli ve yavaş gelişen değişiklikler olarak

Detaylı

ÇÖLLEŞME VE EROZYONLA MÜCADELE KOMİSYONU

ÇÖLLEŞME VE EROZYONLA MÜCADELE KOMİSYONU ÇÖLLEŞME VE EROZYONLA MÜCADELE KOMİSYONU KARAR 1. Çölleşme ve erozyonla etkin mücadele edilmeli, etkilenen alanların ıslahı ve sürdürülebilir yönetimi sağlanmalıdır. a) Çölleşme ve erozyon kontrolü çalışmaları

Detaylı

Elektroflokülasyon Elektrokoagülasyon tekniği 1940 yılından bu yana bilinen ve sanayide kullanılan bir teknolojidir.

Elektroflokülasyon Elektrokoagülasyon tekniği 1940 yılından bu yana bilinen ve sanayide kullanılan bir teknolojidir. ENVİ-CLEAN Sistemi Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde belirlenen kriterlere göre tesis atık sularının en iyi şartlara getirildikten sonra alıcı ortama verilmesi gerekmektedir. Bu konuda ülkemiz de Avrupa

Detaylı

DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT

DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT YÖNETİCİ ÖZETİ Düzce Valiliği ve Düzce Üniversitesi nin birlikte düzenlemiş olduğu

Detaylı

İnegöl OSB Müdürlüğü Atıksu Arıtma, Çamur Kurutma ve Kojenerasyon Tesisleri 6/3/2016 1

İnegöl OSB Müdürlüğü Atıksu Arıtma, Çamur Kurutma ve Kojenerasyon Tesisleri 6/3/2016 1 Atıksu Arıtma, Çamur Kurutma ve 6/3/2016 1 İnegöl İlçesinde Organize Sanayi Bölgesi Kurulması; Yüksek Planlama Kurulunun 19.12.1973 tarihli raporu ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının 19.11.1973 tarihli

Detaylı

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI HATUN ÖZTÜRK 20338647 Küresel Isınma Küresel ısınma, dünya atmosferi ve okyanuslarının ortalama sıcaklıklarında belirlenen artış için kullanılan bir terimdir. Fosil yakıtların

Detaylı

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan

Detaylı

ATIKSU YÖNETİMİ ve SU TEMİNİ PROJEKSİYONLARI Aralık 2015. Dr. Dursun Atilla ALTAY Genel Müdür

ATIKSU YÖNETİMİ ve SU TEMİNİ PROJEKSİYONLARI Aralık 2015. Dr. Dursun Atilla ALTAY Genel Müdür ATIKSU YÖNETİMİ ve SU TEMİNİ PROJEKSİYONLARI Aralık 2015 Dr. Dursun Atilla ALTAY Genel Müdür Marmara Havzası ve Atıksu Yönetimi 1950'li yıllar Caddebostan Plajı 1980'li yıllar Ülkemizin en kalabalık şehri

Detaylı

TELKO ENERJİ ÜRETİM TURİZM SAN. ve TİC. A.Ş. EDİNCİK BİYOGAZ PROJESİ PROJE BİLGİ NOTU

TELKO ENERJİ ÜRETİM TURİZM SAN. ve TİC. A.Ş. EDİNCİK BİYOGAZ PROJESİ PROJE BİLGİ NOTU TELKO ENERJİ ÜRETİM TURİZM SAN. ve TİC. A.Ş. EDİNCİK BİYOGAZ PROJESİ PROJE BİLGİ NOTU Ülkemizde, gıda ve elektrik enerjisine olan ihtiyaç, sanayileşme, ekonomik gelişme ve nüfus artışı gibi nedenlerden

Detaylı

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI HAVA Etrafımızı saran gaz karışımıdır ( Atmosfer). Kuru Temiz hava içerisinde yaklaģık olarak ; - %78 Azot - %21 Oksijen - %0,03 Karbondioksit

Detaylı

TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI

TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ĠLE TUNUS CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ ARASINDA ORMANCILIK ve SU ALANINDA ĠġBĠRLĠĞĠ ANLAġMASI Bundan böyle "Taraflar" olarak anılacak olan Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Tunus Cumhuriyeti

Detaylı

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır.

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. PLATO: Çevresine göre yüksekte kalmış, akarsular tarafından derince yarılmış geniş düzlüklerdir. ADA: Dört tarafı karayla

Detaylı

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu çalışma da 2000-2010 yıllarındaki yıllık, aylık, saatlik veriler kullanılarak kirleticilerin mevsimsel değişimi incelenmiş, sıcaklık, rüzgar hızı, nisbi

Detaylı

Ergene Havzası Koruma Eylem Planı 15 başlıktan meydana gelmektedir.

Ergene Havzası Koruma Eylem Planı 15 başlıktan meydana gelmektedir. Ergene Havzası Koruma Eylem Planı 15 başlıktan meydana gelmektedir. ERGENE HAVZA KORUMA EYLEM PLANI 1. Dere yatakları temizleniyor, 2. Belediye AAT leri DSİ tarafından inşa ediliyor, 3. Islah Organize

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI İLE KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ ÇEVRE KORUMA BAKANLIĞI ARASINDA ÇEVRE ALANINDA İŞBİRLİĞİ ANLAŞMASI

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI İLE KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ ÇEVRE KORUMA BAKANLIĞI ARASINDA ÇEVRE ALANINDA İŞBİRLİĞİ ANLAŞMASI TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI İLE KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ ÇEVRE KORUMA BAKANLIĞI ARASINDA ÇEVRE ALANINDA İŞBİRLİĞİ ANLAŞMASI Bundan böyle "Taraflar" olarak anılacak olan Türkiye Cumhuriyeti

Detaylı

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org Azerbaycan Enerji GÖRÜNÜMÜ Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi EKİM 214 www.hazar.org 1 HASEN Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi, Geniş Hazar Bölgesi ne yönelik enerji,

Detaylı

Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri

Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri On5yirmi5.com Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri Bir bölgedeki canlı varlıklarla cansız varlıkların oluşturduğu bütünlüğe ekosistem denir. Ekosistemdeki canlı ve cansız varlıklar birbiriyle

Detaylı

SÖZLÜK KELİME-KELİME GRUBU

SÖZLÜK KELİME-KELİME GRUBU SÖZLÜK Aşağıda proje araştırmanızda karşılaşabileceğiniz kelime ve kelime grupları listelenmiştir. Anlayamadığınız yeni kelimeleri koçunuza ya da başka bir yetişkine sormayı lütfen unutmayın. KELİME-KELİME

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI

YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI VE ÇEVRE MEVZUATI Dr. Gülnur GENÇLER ABEŞ Çevre Yönetimi ve Denetimi Şube Müdürü Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü 06/02/2016 YENİLENEBİLİR ENERJİ NEDİR? Sürekli devam eden

Detaylı

AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP)

AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP) AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP) Türkçe Adı Akdeniz Eylem Planı Sekretaryası (AEP) İngilizce Adı Secretariat on Mediterrenaen Action Plan (MAP) Logo Resmi İnternet Sitesi http://www.unepmap.org Kuruluş

Detaylı

Zeynep Gamze MERT Gülşen AKMAN Kocaeli Üniversitesi EKO- ENDÜSTRİYEL PARK KAPSAMINDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ

Zeynep Gamze MERT Gülşen AKMAN Kocaeli Üniversitesi EKO- ENDÜSTRİYEL PARK KAPSAMINDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ Zeynep Gamze MERT Gülşen AKMAN Kocaeli Üniversitesi EKO- ENDÜSTRİYEL PARK KAPSAMINDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ DOĞAL ÇEVRİMLER Enerji Girdisi Atık yok Isı kaybı Yerkabuğun dan sağlanan malzeme Yerkabuğun a bırakılan

Detaylı

Sizce ne oldu da endüstriyel kirlilik kavramı önem kazandı???

Sizce ne oldu da endüstriyel kirlilik kavramı önem kazandı??? ÇEV416 ENDÜSTRİYEL ATIKSULARIN ARITILMASI 1. Endüstriyel Çevre Kirliliği Tarihi Yrd. Doç. Dr. Kadir GEDİK Sizce ne oldu da endüstriyel kirlilik kavramı önem kazandı??? GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE ÇEVRESEL ATIKLAR

Detaylı

SU ÜRÜNLERİ VE KÜLTÜR BALIKÇILIĞI

SU ÜRÜNLERİ VE KÜLTÜR BALIKÇILIĞI SU ÜRÜNLERİ VE KÜLTÜR BALIKÇILIĞI Türkiye kültür balıkçılığı için uygun iç sulara, tatlı sulara ve denizlere sahiptir. Kültür balıkçılığının geleceği tahminlerin ötesinde bir önem arz etmektedir. Dünyanın

Detaylı

TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ ĐKĐNCĐ BÖLÜM

TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ ĐKĐNCĐ BÖLÜM 27 Haziran 2009 CUMARTESĐ Resmî Gazete Sayı : 27271 TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ BĐRĐNCĐ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Yasal Dayanak

Detaylı

6.14 KAMU KULLANIMLARI

6.14 KAMU KULLANIMLARI 6.14 KAMU KULLANIMLARI 6.14 KAMU KULLANIMLARI VE ALT YAPI 329 6.14 KAMU KULLANIMLARI VE ALTYAPI Plan alanındaki kentsel sistemin gelişimi ve işlevini yerine getirmesi kamusal hizmetlerin ve özellikle su

Detaylı

Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve yer altında bulunan tatlı sulardır.

Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve yer altında bulunan tatlı sulardır. Yer küresindeki su rezervi= yaklaşık 1.36 10 9 km 2. %97 si okyanuslarda %3 ü de göller, nehirler ve yer altı su yataklarında Su temini açısından en değerli sular atmosferden yağışla gelen, yer üstü ve

Detaylı

KATI ATIKLARIN BERTARAFINDA BİYOTEKNOLOJİ UYGULAMALARI. Doç. Dr. Talat Çiftçi ve Prof. Dr. İzzet Öztürk Simbiyotek A.Ş. ve İTÜ

KATI ATIKLARIN BERTARAFINDA BİYOTEKNOLOJİ UYGULAMALARI. Doç. Dr. Talat Çiftçi ve Prof. Dr. İzzet Öztürk Simbiyotek A.Ş. ve İTÜ KATI ATIKLARIN BERTARAFINDA BİYOTEKNOLOJİ UYGULAMALARI Doç. Dr. Talat Çiftçi ve Prof. Dr. İzzet Öztürk Simbiyotek A.Ş. ve İTÜ 1 KATI ATIK ÇEŞİTLERİ Evsel ve Kurumsal Çöpler Park ve Bahçelerden Bitkisel

Detaylı

TÜRKİYE RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ. Mustafa ÇALIŞKAN EİE - Yenilenebilir Enerji Kaynakları Şubesi Müdür Vekili

TÜRKİYE RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ. Mustafa ÇALIŞKAN EİE - Yenilenebilir Enerji Kaynakları Şubesi Müdür Vekili TÜRKİYE RÜZGAR ENERJİSİ POTANSİYELİ Mustafa ÇALIŞKAN EİE - Yenilenebilir Enerji Kaynakları Şubesi Müdür Vekili Dünya nüfusunun, kentleşmenin ve sosyal hayattaki refah düzeyinin hızla artması, Sanayileşmenin

Detaylı

İklim Değişikliğinin Çevre, Tarımsal Üretim ve Sanayi Üzerine Etkileri 22 Kasım 2014. Prof. Dr. Feza KARAER

İklim Değişikliğinin Çevre, Tarımsal Üretim ve Sanayi Üzerine Etkileri 22 Kasım 2014. Prof. Dr. Feza KARAER İklim Değişikliğinin Çevre, Tarımsal Üretim ve Sanayi Üzerine Etkileri 22 Kasım 2014 Prof. Dr. Feza KARAER Su, diğer doğal kaynaklardan farklı olarak, yaşamın ana unsurunu oluşturmaktadır. Bu niteliği

Detaylı

Ortadoğu'da su ve petrol (*) İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Dursun YILDIZ. İnş Müh Su Politikaları Uzmanı

Ortadoğu'da su ve petrol (*) İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Dursun YILDIZ. İnş Müh Su Politikaları Uzmanı İki stratejik ürünün birbiriyle ilişkisi... Ortadoğu'da su ve petrol (*) Dursun YILDIZ İnş Müh Su Politikaları Uzmanı Petrol zengini Ortadoğu'nun su gereksinmesini gidermek amacıyla üretilen projelerden

Detaylı

ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ (ÇMG) DERSĠ

ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ (ÇMG) DERSĠ KONYA ÜNĠVERSĠTESĠ ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ (ÇMG) DERSĠ Doç. Dr. Senar AYDIN Necmettin Erbakan Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü 17.12.2015 1 2 o Evsel, endüstriyel,

Detaylı

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR Osman İYİMAYA Genel Müdür Enerji hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olarak başta sanayi, teknoloji,

Detaylı

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ Hasan GÜVEN Çevre Yüksek Mühendisi Çevre ve Şehircilik İl Müdürü DÜZCE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ Hava: Dünya atmosferini meydana getiren gaz karışımı. Ancak, atmosferin halk

Detaylı

KONU BAŞLIĞI Örnek: ENERJİ VERİMLİLİĞİ NELER YAPILACAK? KISA SLOGAN ALTINDA KISA AÇIKLAMA (1 CÜMLE)

KONU BAŞLIĞI Örnek: ENERJİ VERİMLİLİĞİ NELER YAPILACAK? KISA SLOGAN ALTINDA KISA AÇIKLAMA (1 CÜMLE) KONU BAŞLIĞI Örnek: ENERJİ VERİMLİLİĞİ NELER YAPILACAK? KISA SLOGAN ALTINDA KISA AÇIKLAMA (1 CÜMLE) GÖRSEL MALZEME (FOTO, GRAFİK, ŞEKİL, LOGO VB.) GRAFİK VEYA TABLO (STRATEJİK PLANDA VERİLEN HEDEF VE ONLARA

Detaylı

SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU. Ankara Deklarasyonu

SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU. Ankara Deklarasyonu SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU Ankara Deklarasyonu Özet 2015 yılının Eylül ayında, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi kapsamında Arazi Bozulumunun Dengelenmesi

Detaylı

YELİ VE MEVCUT YATIRIMLAR

YELİ VE MEVCUT YATIRIMLAR TÜRKİYE RÜZGAR R ENERJİSİ POTANSİYEL YELİ VE MEVCUT YATIRIMLAR RÜZGAR ENERJİSİ VE SANTRALLERİ SEMİNERİ Rahmi Koç Müzesi Konferans Salonu - İstanbul (27 MAYIS 2011) MUSTAFA ÇALIŞKAN Makine Yüksek Mühendisi

Detaylı

Tarıma dayalı İlde yeşil alanın az oluşu, geçmiş yıllarda sık rastlanan anız yangınları erozyonu hızlandırmaktadır.

Tarıma dayalı İlde yeşil alanın az oluşu, geçmiş yıllarda sık rastlanan anız yangınları erozyonu hızlandırmaktadır. [I] İtakya'da Sanayileşme ve Çevre Sempozyumu II 185 TEKİRDAĞ İLİ ÇEVRE SORUNLARİ ve SANAYİLEŞME Metin AYDIN 1- TEKİRDAĞ İLİNİN ÇEVRESEL TANITIMI İlimiz İstanbul iline komşu olması nedeniyle sanayinin

Detaylı

EM nin Katı Atık Toplama ve Gömme Alanlarındaki Yararları:

EM nin Katı Atık Toplama ve Gömme Alanlarındaki Yararları: EM nin Katı Atık Toplama ve Gömme Alanlarındaki Yararları: Katı Atıklar: Katı atıkların içinde %40 ila %60 organik madde vardır ve bu organik maddeyi doğanın çevrim yasası içinde mutlaka değerlendirmek

Detaylı