Ankara'da Tüketilen Sebzelerde Nitrat ve Nitrit İçeriği

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Ankara'da Tüketilen Sebzelerde Nitrat ve Nitrit İçeriği"

Transkript

1 Resuıts were discussed in respect to the probability of carcinogenic nitrosamine formation and/or methemoglobinemic effect. GİRİŞ Nitrat bitkisel materyalin doğal bir bileşenidir. Miktarı ; bitkinin cinsine, iklime, coğrafik koşullara, gübrelemeye ve ayrıca olgunlaşma ve saklanma koşulları gibi çevresel etmenlere bağlı olarak de ğişiklik gösterebilir (1). (*) H.Ü. Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Toksilrnloji Ana Bilim Dalı, 186 Hacettepe - Ankara. F ABAD Farın. Bil. Der. FABAD J. Pharm. Sci. 7, , , , 1982 Ankara'da Tüketilen Sebzelerde Nitrat ve Nitrit İçeriği Gülay AK.ÖZ(*) Filiz HINCAL(*) özet : Günlük diyetimizin önemli bir bölümünü oluşturan çeşit~ li sebzelerde, nitrat ve nitrit içeriği diazoloma - kenetleme reaksiyonu na dayanan spektrofotometrik bir yöntemle tayin edilmiştir. Nitrat tayinleri kadmiyum - indirgeme kolonu kullanılarak nitrite indirgenmeyi takiben yapılmı şt ır. Genel olarak nitrit miktarları yaz aylarında yüksek bulunmuştur. Ayrıca nitrat ve nitrit içeriklerinin bekletme ve haşlama işlemleri ile değişimi incelenmiştir. Sonuçlar, karsinojenik nitrozaminlerin oluşu mu ve methemoglobinemiye sebep olma olasılıkları yönünden tartışılmıştır. NITRATE AND NITRITE CONTENT OF MARKET VEGETABLES in ANKARA Summary : Nitrate and nitrite content of several vegetables which comprise an important part of our daily diet were determined, by a spectrophotometric method based on a diazotization coupling reaction. Nitrate determinations were accomplished following a reduction procedure to nitrite using a cadmium - reduction column. In general, nitrite contents were found to be higher in summer. The effects of storage and cooking procedures were also determined.

2 mü esasına dayanır. Nitrat tayinleri ise aynı yöntemle, bir kadmiyum - indirgeme kolonundan geçirilmeyi takiben yapılmıştır. Kullanılan Çözeltiler : Tampon Çözelti (ph 9.6) : Der. HCl : Der. NH 4 : Su (2 : 5 : 13), 1/10 oranında seyreltilerek kullanılır. narak temizlenir. Her çalışma günü sonunda 0.1 N HCl, su ve tampon çözelti ile yıkanarak rejenere edilebilir. lizi: örneklerin Toplanması ve Ana,.. Sebze örnekleri Aralık 1980 Şubat 1981 tarihleri ile Haziran 198l'de Ankara'nın çeşitli pazar yerlerinden rastgele örnekleme ile 187 Carrez I Çözeltisi : K 4 (F'e CCN) 6 J. 3H 2 0'ın o/ol5'lik sulu çözeltisidir. Carrez II Çözeltisi : ZnS0 4 7H 2 0'm o/o30'lık sulu çözeltisidir. Sulfanilamid Belirteci.:. Sul fanilamid'in 5 N HCl içinde hazır. lanmış %0.S'lik çözeltlsidir. Kenetleme Belirteci : N.. (1 - naftil) - etilendiamin dihidroklorürün %0.S'lik sulu çözeltisidir. Kadmiyum İndirgeme Kolon larmm Hazırlanışı : 500 ml, %20'lik CdS0 4 çözeltisi 100 g Zn granülü ile 3 saat reak siyona bırakılır. Granüller üzerin de oluşan metalik Cd partikülleri kazınır, homojenize edilir, elenir ve mesh büyüklükteki partikül. ler ayrılır. 1.2.cm (iç çap) X 30 cm boyutlarında cam kolonlara (,..,, 7 cm yükseklikte) tek düze doldurulur. çözelti ile yıkanır. Kolonlar kullanılmadıkları sü rece %20'lik Nacı çözeltisi ile dolu olarak muhafaza edilir. Kullanımdan önce bidistile su ve tampon Her kullanımdan sonra tampon çözelti ile yıka Genel olarak nitrat toksisitesi in vivo veya in vitro koşullarda bakteriler aracılığı ile veya in vitro koşullarda intramoleküler reaksi yonlar ile dönüştüğü nitrit nedeniyledir (2). Nitritler, özellikle bebeklerde methemoglobinemiye se bep olurlar (3, 4). Bunun yan ıs ıra nitritlerin, besinlerde doğal olarak bulunan ya da ku llanılan bazı ilaçların yapısındaki aminlerle in vivo veya in vitro koşullarda birleşerek kuvvetli karsinojenik etkiye sahip nitrozaminleri oluşturdukları bilin mektedlr _(5, 6). Yapay gübre kullanımındaki ar tış, içme ve kullanma sularının kalitesinin çevresel faktörlere bağımlılığı ve nitrat ve nitritlerin et ürünlerinde koruyucu, renk ve aroma iyileştirici olarak ku llanımları nedeniyle besinlerdeki nitrit ve nitrat içeriğinin incelenmesi ve değerlendirilmesi sağlık açısından ö nem taşır. GEREÇ VE YÖNTEM Nitrit miktar tayinleri bir diazolama - kenetleme reaksiyonunu takiben oluşan azo - boyar maddenin spektrofotometrik olarak ölçü

3 Tablo 2'de ise aynı usulle çalışılan 7 çeşit yaz dönemi sebzesinin - ve N içerikleri verilmiştir. Sebzelerin yaz ve kış dönemlerindeki - ve N0 2 - içerikleri a rasındaki farkların önem kontrolü sonuçlan Tablo 3'de görülmektedir. Pişirme işlemleri sırasında kaybedilen No 3 - ve No 2 - miktarları. nı araştırmak üzere haşlanmış ıs rumunun standart N0 2 - çözeltisi ile aynı olması, geniş bir konsantrasyon ranjında Beer kanununa uygunluk ve N0 2 - standart eğrisi ile kolondan geçirilmiş - standart eğrisinin birbiri ile aynı oluşu ko lon etkinliğini göstermektedir. Tayinlerde aynı usulle hazırlanmış 3 kolon paralel olarak kulla nılmıştır. Standart eğriler 3 kolon için ayrı ayrı çizildiğinde aynı bu panak ve pazı örneklerinde analizler yapılmıştır. Sonuçlar Tablo 4'de görülmektedir. Bekletme süresinin - ve N0 2 - miktarlarına etkisi k ıvırcık örneklerinde araştırılmıştır. Sonuçlar Tablo S'de görülmektedir. SONUÇ ve TARTIŞMA Bu çalışmada kullanılan yöntem Adriaanse ve Robbers (7) ile Schall ve Hatcher (8) tarafından tarif edilen yöntemlerden uyarlanmıştır. - ve N0 2 - miktarlarının aynı yöntemle tayin edilmesi analiz süresini kısalttığı gibi kimyasal madde kullanımı yönünden de avantajlıdır. Kullanılan diazolama ve kenetleme belirteçlerinin ve sonuçta oluşan renkli kompleksin dayanıklılığı ve renk şiddetinin fazla oluşu yönteme üstünlük sağlamaktadır. N0 2 - tayinlerinde verim %92 - loo'dür. Cd - indirgeme kolonları kullanımı takiben yapılan - tayinlerinde ise verim %97 98'dir. Kolondan geçirilen standart - çözeltisinin absorpsiyon spekt alınmış, aynı gün bekletilmeksizin analize edilmiştir. Sebzeler ayıklanıp yıkandıktan sonra bidistile suyla yıkanır. Belirli miktar tartılıp tamponlu su ile blendorda homojenize edilir. Berraklaştırıcı ajanların (Carrez ~ ve takiben Carrez Il) ilavesiyle belirli süre bekletilip filtre kağıdından süzülür. Belirli miktar süzüntü (Süzüntü A) alınır, tamponlanır ve 1 ml/dak. akış hızında Cd - indirgeme kolonundan geçirilir. Süzüntünün (Süzüntü B) belirli bir miktarına sulfanilamid belirteci ve. takiben kenetleyici belirteç ilavesinden 20 dakika sonra 540 nm'de absorbans ölçümü yapılır. Bulunan değer sebzenin N0 2 - ve (indirgenmiş) - toplam miktarını verir. örneğin N0 2 - içeriği, Süzüntü A'da yapılan direkt ölçümle saptanır. BULGULAR Tablo l'de, her biri farklı za. manlarda alınan lo'ar örnekle ça. lışılan 16 çeşit kış dönemi sebzesinde No 3 - ve N0 2 - içerikleri görülmektedir.

4 Biber ,03 O.Ol Fasulye O.Ol Havuç !?:.Şl O.Ol Ispanak Kabak o O.Ol Kara Lahana Karnabahar o O.Ol Kereviz K. Turp ' O.Ol Kıvırcık O.Ol Lahana O.Ol Maydanoz Pazı Pırasa o O.Ol Salatalık o O.Ol s. Turp o.o o (1) x = Aritmetik Ortalama (3) S_ = Standart Hata... (2) S = Standart Sapma (4) v = Varyasyon Katsayısı co ' x Nitrat İçeriği (ppm) Nitrit İçeriği (ppm) Sebze Alt ve üst x(l) sc2 ı S_C3J vc~ı Alt ve üst :x:<ı> SSC2J S_C3J VC4J x x (O= 10) sınırlar sınırlar Tablo 1. Kış Dönemiınde Sebzelerde Ölçülen Nitrat ve Nitrit Miktarları

5 Biber Fasulye o Kabak Kıvırcık !, Maydanoz Pazı Salatalık O.Ol Tablo 2: Yaz Döneminde Sebzelerde Ölçülen Nitrat ve Nitrit Miktarları Nitrat İçeriği (ppm) Nitrat İçeriği (ppm) -- Sebze Alt ve üst x s s... v Alt ve üst x s s... v in = 10) sınırlar x sınırlar. x... :g

6 Tablo 4 : Haşlama İşlemleriyle Kaybedilen Nitrat ve Nitrit Miktarları (% Kayıp Olarak) Kıyılıp - Haşlanmış Bütün Haşlanmış No ± 3.0 Ispanak No No Pazı No ± ± ıunmuştur. Ayrıca bu tayinler 6 ay ara ile tekrarlandığında ve ista. tistiksel olarak değerlendirme ya. pıld ığında tekrarlanabilirliğin çok yüksek olduğu saptanmıştır. Bitki ekstrelerindeki pigment leri ve bulanıklık veren materyeli çöktürmek üzere ilave edilen K 4 [Fe(CN) 6 J, takiben ilave edilen ZnS0 4 ile hemen çökelek vererek ortamdan uzaklaştırılmaktadır. Ay rıca bu yolla K 4 [Fe(CN) 6 ] 'ın No 2 - ile reaksiyona girmesi de önlenmektedir. Yapılan kontrol çalışmaları ile, berraklaştırıcı ajanların tayin yöntemini önemli ölçüde et ki lemediği gözlenmiştir. - ve N0 2 -'in birlikte bulunuş unun birbirlerinin tayinlerini bozma olas ılıkları, ça lı şılan sebze- Tablo 3 : Yaz ve Kış Dönemlerinde Nitrat ve Nitrit Miktarları Arasındaki Farkın önem Kontrolü Nitrit Nitrat Sebze p Artış Görülen p Artış Görülen dönem dönem Biber P<0.01 Yaz P<0.001 Yaz Fasulye P>0.05 P>0.05 Kabak P<0.01 Yaz P>0.05 Kıvırcık P< Yaz P<0.01 Kış Maydanoz P< Yaz P>0.05 Pazı P> 0.05 P<0.001 Kış Salatalık P < Yaz P<0.01 Yaz

7 Nitrit Nitrat Kıvırcık 1. Gün 2. Gün 3. Gün 1. Gün 2. Gün 3. Gün örnek No <mg/kg) (o/o Artış) (% Artış) lmg/kg) 1% Azalma) 1% Azalma) Tablo 5 : Bekletme Süresinin Nitrit ve Nitrat Miktarlarına Etkisi ~ ~

8 tarı, olgunluk dönemi koşulları gibi bitkide - birikimini etkileyen faktörlerin değişkenliğine bağlanabilir. İstatistiksel değerlendirmeler (fasulye dışında) tüm sebzelerde N0 2 - ve - içerikleri arasında önemli bir korelasyonu olmad ığın ı (P > 0.05). göstermiştir. Bu da No 2 - oluşumunun sadece yüksek - içeriğine bağlı olmadığını gösterii' ve - 'i N0 2 - e ihdirı;e- İncelenen sebzeler N0 2 - ve - içerikleri (ortalama değerleri) itibariyle sıralandığında aşağıdaki tablo çıkmaktadır : kg) a) Kış döneminde N0 2 - (mg/ Kara lahana (0.31) > Ispanak (0.19) > Biber '(0.13) > Fasulye (0.12) > Maydanoz (0.11) > Pa2a 193' yen bakterilerin mevcudiyet ve faaliyetlerinin önemini vurgular. Diğer taraftan Tablo 3'de görüldüğü gibi (fasulye ve pazı dışında) N0 2 - içeriğinin yaz döneminde öneqı.1i ölçüde yüksek oluşu da bu yorumu desteklemektedir. Ancak, yine de - miktarının yüksek oluşunun, uygun koşullarda, yüksek oranda NO- 2 'e dönüşme olasılığını artıracağ ı unutulmamalıdır. - miktarları kışın, kıvırc ık ve pazı'da yaklaşık 2 kez artarken, biber ve salatalıkta yazın daha yüksek bulunmuştur. Cemeroğlu ve Doğan (9) da, 1977 yılında Ankara çevresinde tüketilen pazı'ların kış ay l arında daha yüksek oranda - içerdiğini bildirmektedirler. O lgunlaşma döneminde ışık şiddetinde azalmanın bitkide - birikmesini artırmas ı (1) k ış ay ların daki artışın en önemli nedeni ola rak kabul edilebilir. Ancak iklim şartlarının yanısıra o l gunlaşma döneminde aşırı gübreleme, su eksikliği, beslenme bozukl uğu, kimyasal işlemlerle bitkinin zarar görmesi gibi etkili diğer faktörlerin de bu değişkenliklerde payı olduğu düşünülebilir. terde bulunabilme oranları gözönüne alınarak seçilen çeşitli oranlarda - ve N0 2 -'in ( - /N0 2 - = ) birlikte analizi ile araştırılmıştır. - tayinlerinin her oran için %100 verimle, N02 - tayinlerinin ise her oran için yine sabit bir verimle (o/o!)g) yapılabildiği saptanmıştır. ;Kullanılan yöntemin Fe (Il), Fe(III) 1 Sn(I!), Cu(I!), Ag(l), Ag!Il), Sb (!II) ve S0 3-2 tarafından interfere edilmedi(h bildirilmektedir (8). Sonuçlar, gerek yaz gerekse kış döneminde incelenen sebzelerin hepsinde - ve N0 2 - içer iğinin geniş varyasyonlar gösterdiğini ortaya koymaktadır. Yaz ve kış dönemleri karşılaştırıldığında, genel bir değerlendirm e ile kış aylarındaki varyasyonların ( - = % %148.19, N0 2 - =%13.5~-% ), yaz aylarındaki vary:.'.syonlardan! - = % %73.53, N0 2 - = % %105.2G) büyük olduğu görülmektedir. Varyasyonların bu derece yüksel~ olu.~u yapay gübreleme, güneş ışığı, sıcaklık, nem mik

9 içeriğinde,..., %50-55, pazıd a N0 2 - içeriğinde,..., %35-50, - içeri ğinde - %50 70 oranında (haş la' ma suyuna geçmek suretiyle) kayıp olmaktadır. Dolayısıyla özellikle bebekler için sebze püresi hazırlanmasında haşlama suyunun atılması önerilebilir. Ancak bu yolla bazı yararlı besin elementlerinin de uzaklaştırılabileceği unutulmamalıdır. 194 oluşum riski unutulmamalıdır. Nitrozaminler, N0 2 - ile sekonder, ter. siyer ya da kuaterner aminlerin asit ortamda in vivo veya in vitro reaksiyona girmesi ile oluşurlar!5, 15-18). Bu reaksiyonlar in vitro besinlerin işlenmesi, hazırlanması veya saklanması esnasında ya da in vivo gastro intestinal sistemde oluşabilmekted ir. Söz konusu aminler ise doğal olarak besinler içinde bulunabildiği gibi bazı pestisit ve Oda ısısında bekletme esnasında bakteriyel etki ile -; N0 2 -'e indirgenebilmektedir. Kıvırcık örneğinde de görüldüğü gibi N0 2 - miktarında artış 3 günde %398'e varabilmektedir. görülen örnekler arası yine bakteryel içerik Artışlarda kararsızlık ve gelişim farklarına bağlanabilir. Bu sonuçlar, özellikle - içeriği yüksek olan sebzelerin bekletme sürecinde tehlikeli düzeyde N0 2 - içeriğine u laşabileceklerini gösterir. Dolayıs ıyla sebzelerin taze tüketiminin önemini vurgular. Ayrıca azalan - miktarlarının, artan N0 2 - miktarına kıyasla fazla oluşu, N0 2 - 'in NH 3 'a indirgenmesi veya nitrozamin oluşturması olasılıklarını dü şündürür. Methemoglobinemik etki yönünden - ve N0 2 - ın en etkili olduğu grup, özellikle 3 aylıktan daha küçük O - 1 yaş grubu bebeklerdir 13, 4). Daha büyük çocuklarda ve yetişkinlerde methemoglobinemi vak'aları nadir görülür. Ancak methemoglobinemiden de daha önemli olarak kuvvetli karsinojenik özelliğe sahip nitrozaminlerin (0.09) > > Kıvırcık!0.07) > Kabak!0.06) > Salatalık (0.02) lg/kg) b) Kış Döneminde Pazı (2.91) > Kıvırcık 0.39) > Kara Lahana Cl.16) > Siyah Turp f0.65) > Maydanoz (0.48) > Kabak (0.40), Ispanak!0.40) > Fasulye (0.35) >... > Salatalık!0.09) > Biber!0.04). kg) c) Yaz Döneminde N0 2 - (mg/ Kıvırcık (1.24) > Maydanoz (0.41) > Pazı!0.34) > Biber (0.31) > Fasulye ıo.23) > Kabak 0.14) > Salatalık (0.10). kg) d) Yaz Döneminde No 3 - (g/ Pazı (0.92) > Kıvırcık <0.76) > Maydanoz (0.52) > Kabak (0.32) > Fasulye <0.26) > Salatalık (0.19) > Biber <0.08). Bu sonuçlar - ile ilgili li teratür verileri ile de benzerdir (9-14). Haşlama esnasında ıspanak N0 2 - içeriğinde - %25-35, -

10 r ğine ayrı bir önem kazandırmaktadır. Gıda Tüzüğümüzde içme ve kullanma suları için 45 mg/l, memba suları için 25 mg/l'llk üst sı nırlar konulmuş olmasına karşın tstanbul'da yap ılan bir araştırmada kuyu sula rında mg/l'ye varan NO- 3 düzeyleri bulunmuştur (21). Yine ülkemizde yapılan araştırmalarda doğal meyve sularının - içeriği çok düşük olmakla bir- 4. Phillips, W.E.J., «Naturally Occuring Nitrate and Nitrite in Foods in Relation to Infant!Methemoglobinemia», Cosmet. Toxicol, 9, Food , 5. Lijinsky, w., Epstein, S.S., «Nitrosamines as Envlronmental Carcinogens», Nature, 225, 21 23, Lijinsky, W., «Reactlon of 195 likte ticari meyva sularında yüksek bulunmuştur (22, 23). Bu da işlenmede kullanılan suların - içeriğinin yüksek olduğunu göstermektedir. Bu konu, yültsek - içerikli suların tüketildiği bölgelerde mide kanseri riskinin yüksek olduğunu gösteren araştırmalar (24-26) da gözönüne a lınarak ö nemle değerlend irilmelidir. (Geliş Tarihi : ) KAYNAKLAR ı. Wolff, I.A., Wasserman, A.E., ı«nitrates, Nitrites and Nitrosamines», Science, 177, ıs -19, Achtzehn, M.K., Hawet, H., «Zur Nitritbildung in Gemüse und Gemüsezubereitungen. I. Mitt Rohspinab>, Nahrung, 14, , Knotek, Z., Schmldt, P., «Pathogenesis, Incidence and Possibilitles of Preventing Alimentary Nitrate Methemoglobinemia in Infants», Pediatrics, 34, 78-83, herbisitlerde, ilaçlarda ve baharatlarda da bulunmaktadır. O halde yüksek N0 2 - ve - içeriğinin gerek methemoglobinemi, gerekse kanserojen nitrozamin o luşma riskini artırdığı önemle gözönüne alınarak; ı - Küçük bebeklere verilecek sebze seçiminde düşük - içerikliler tercih edilmelidir. 2 - Gerek bebeklerde gerekse yetişkinlerde sebzelerin taze tüketimine özen gösterilmelidir. 3 - Sebze tarımında gereksiz ve aşırı yapay gübrelemeden kaçınılmalıdır. 4 - Methemoglobinemi riskini azaltıcı (19) ve nitrozamin oluşum reaksiyonlarını inhibe edici etkisi olduğu saptanan (20) C vitaminin bol miktarda alımına dikkat edilmelidir. Diğer taraftan sebzelerdeki N0 2 - ve - içeriğinin kontrol edilebilen veya edilemeyen çeşitli faktörlere bağlı olarak bu derece yüksek değişkenlik göstermesi içme ve kullanma sularının - içeri

11 Drugs With Nitrous Acid as a Source of Carcinogenic Nitrosamines», Cancer Res., 34, , Adriaanse, A., Robbers, J.E., «Determination of Nitrite and Nitrate in Some Horticultural and Meat Products and in Samples of Soil», J. Sci. Food Agric., 20, , Schall, E.D., Hatcher, D.W., «Colorimetric Determination of Nitrates and Nitrites in Feeds», J. Anı. Offic. Agric. Chem., 51, , Cemeroğlu, B., Doğan, A., «Pazı Yapraklarında Nitrat Miktarrn Doğa, 2, 72-74, Wilson, J.K., «Nitrate in Foods and its Relation to Health», Agrooı. J. 41, 20-24, Jackson, W.A., Steel, J.S., Boswell, V.R., «Nitrates in Edible Vegetables and Products», Proc. Am. Soc. Hort. Sci., 90, , Achtzehn, M.K., Hawat, H., «Die Anreicherung Von Nitrat in den (:lemüsearteneine Möglichkeit der Nitratin Toxikation bei.:muglingen?», Nachrung, 13, , Siciliano, J., Krulick, S., Reisler, H.G., Schwartz, J.H., White, J.W., «Nitrate and Nitrite Content of Some I'resh. and Processed Market. Vegetaples», J. Agric. Food. Cheın., 23, , Tekeli, S.T., Gürses, Ö.L., «Türkiye'de Yetiştirilen Ispanakların Nitrat Miktarları üzerinde Araştırmalar», Ankara üniv. Ziraat Fak. Yıll ığı, 22, , Lijinsky, W., Keefer, L., Conrad, E., Van de Bogard, R., «Nitrosation of Tertiary Amines and Some Biological Implicationsı>, J. Natl. Cancer. Inst., 49, , Fiddler, W., Pensabane, J.W., Doerr, R.C., Wasserman, AE., «Formation of N - Nitrosodimentylamine from Naturally Occuring Quaternary Ammonium Compounds and Tertiary Amines», Nature, 236, 307, Mirvish, S.S., «Formation of N - Nitroso Compounds Chemistry, KineUcs and ın vivo Occurence», Toxicol, Appl. Pharmacol., 31, , Gross, R.L., Newberne, P.M., «Naturally Occuring Toxic Substances in Foods», Clin. Pharmacol. Ther., 22, , Kociba, R.J., Sleight, S.D.,_ «Nitrite Toxicosis in the Ascorbic Acid Deficient Guinea Pig», Toxjcol. Appl. Pharmacoı., 16, , Kalus, W.H., F~lby, W.G., «In- hibition of Nitr9samine Forıınation by Ascorbic Acid : Participatiori of Free Radicals in its Anaerobic ReactioTI" with Nitrite», -Expetieptia; 36,' (1980)-.-

12 ı 197- ' Tattersall, G., «Bacteria, Nitro-- samines and Cancer of the Stomach», Brit. J. Cancer, 28, , Juhasz, L., Hill. M.J., Nagy, G., «Possible Relationship Between Nitrate in Drinking Water and Incidence of Stomach Cancer.», IARC Sci. Publ., 31, , Armijo, R., Gonzales, A., Orel." lana, M., Coulson, A.H., Sayre, J.W., Detels, R., «Epidemiology of Gastric Cancer in Chile : II - Nitrate Exposures and Sto- mach Cancer Frequency», Int. J. Epidemiol., 10, 57-62, Güray, ö., Demir, L., «İstanbul Sula rında Methemoglobinemi Sebebi Olarak Nitrat Araştırması», Tıp. Fak. Mecm., 39, , Ekşi, A., «Doğal ve Ticari Turunçgil Meyve. Sularında Nitrat Miktarı ve Kalite Kontrolü A ç ısından Anlamı», Ankara Üniv. Ziraat Fak. Yıllığı, 25, , Ekşi, A., Cemeroğlu, B., «Doğal ve Ticari Bazı Meyve Sularında Nitrat Miktarl üzerinde Araştırma, Ankara üniv. Ziraat Falı:. Yıllığı, 26, , Hill. M.J., Hawksworth, G.