Küresel İklim Değişikliğinin Kabuk Böcekleri Üzerinde Beklenen Etkileri. The Expected Effects of the Global Climate Change on Bark Beetles

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Küresel İklim Değişikliğinin Kabuk Böcekleri Üzerinde Beklenen Etkileri. The Expected Effects of the Global Climate Change on Bark Beetles"

Transkript

1 Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi 3 (2): , 2010 ISSN: , Küresel İklim Değişikliğinin Kabuk Böcekleri Üzerinde Beklenen Etkileri Ziya ŞİMŞEK¹ * Yalçın KONDUR 1 Muharrem ŞİMŞEK 2 ¹Çankırı Karatekin Üniversitesi Orman Fakültesi, Çankırı, TÜRKİYE 2 Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enst., Bitki Koruma Anabilim Dalı, Ankara, TÜRKİYE * Sorumlu Yazar Geliş Tarihi : e-posta: : Kabul Tarihi : Özet Ülkemiz, küresel iklim değişikliğinin etkileri bakımından risk grubu ülkeler arasındadır. Kuraklık ve sıcaklık; ağaç direnci ve kabuk böcekleri populasyonu üzerine doğrudan ve dolaylı olarak etki edeceği gibi, ekosistemin fonksiyonunu ve meşcere yapısını da değiştirebilecektir. Nitekim Ülkemizde de son 50 yılda ortalama hava sıcaklığının 1oC yükselmesi ve kabuk böceği zararının artmış olması, bu kanıyı güçlendirmektedir. Sıcaklığın artması; yaz mevsimlerinin uzamasına, böceklerin uzun süre zarar yapmasına, üreme gücünün artmasına, daha saldırgan haplotiplerin ortaya çıkmasına, daha yüksek kesimlere doğru göç etmelerine ve ağaçları su stresine sokarak en önemli savunma bariyeri olan reçine üretiminin olumsuz yönde etkilenmesine neden olabilmektedir. Ağaçlarda görülen su açığı (ihtiyacı); kabuk böcekleri salgınını tetikleyen ana etkenlerden birisi olduğundan, bu böceklerin, küresel iklim değişikliğinin habercisi olduğuna inanmaktadır. Bu çalışma ile Kabuk Böceklerinin Salgın Dinamiği; Kuraklık ve Sıcaklığın Böcek Performansı Üzerine Doğrudan Etkileri; Ağaç Direnci ve Böcek Performansı Üzerine Dolaylı Etkileri (Su Stresinin Odun Delicilerinin Çekiciliği Üzerine Etkileri, Uzun Süren Kuraklığın Kabuk böcekleri Üzerine Etkileri); literatür ve mevcut bilgiler ışığı altında ele alınarak ayrı ayrı incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: İklim değişikliği, kuraklık, kabuk böcekleri, orman yönetimi The Expected Effects of the Global Climate Change on Bark Beetles Abstract Turkey is one of the risky countries in regard to the effects of the global climatic change. Drought and high temperature may affect tree resistance and bark beetle populations while affecting the ecosystem functions and stand structure. An increase of 1 C mean temperature and the increased damage of bark beetles during the last 50 years support this thought. Temperature increase causes to the extended summers, extended damage periods by insects, increased reproduction, to appearing of more hostile haplotypes, migrations to higher elevations and adversely affecting the resin production which is one of the most important defense mechanisms in trees while exposing trees to water stress. Water deficiency (requirement) of trees is one of the causes to trigger the bark beetle outbreaks and these beetles are believed to be a messenger of the global climatic change. In this study, the outbreak dynamics of bark beetles, direct and indirect effects of temperature and drought on beetle performance (attraction of water stres for wood borers, effects of prolonged drought on bark bettles) were discussed with regard to literature and current knowledge. Keywords: Climate change, drought, bark beetles, forest management GİRİŞ Bilindiği üzere küresel ısınma, sera gazlarının atmosferde birikmesiyle yeryüzü ve yeryüzüne yakın atmosfer tabakalarında sıcaklığın artması; küresel iklim değişimi ise küresel ısınmaya bağlı olarak, diğer iklim elemanlarının değişmesidir. Bugüne kadar gözlenmiş olan küresel değişmeler; geçen yüzyıl süresince, sıcaklıkta 0,5 C lik bir artma, deniz seviyesinde bu yüzyılın başından beri 20 cm lik bir artma, stratosfer sıcaklığında azalma, orta enlemlerdeki yağış miktarında artma ve subtropik enlemlerdeki yağışta azalma şeklinde ortaya çıkmıştır. Dünyamızın, önümüzdeki yüz yılda son yıldakinden daha fazla bir ısınmayla karşı karşıya kalacağı bilinmektedir. En iyimser tahminle bile 2100 yılında sıcaklığın 1,4 o C ve deniz seviyesinin 9 cm artması; orta ve daha yüksek enlemlerde yer alan ormanların büyük miktarının yok olması; tarımsal alanlarda ve dünya gıda üretiminin azalması beklenilmektedir [1]. Meydana gelecek iklim değişiklikleri, tarım ve orman alanlarında bulunan hastalık/zararlı böcek durumunu etkiyeceği gibi, hayvan ve bitkilerin doğal yaşam alanlarında da değişikliklere yol açabilecektir. Sıcaklığın artması; yaz mevsimlerinin uzamasına, böceklerin daha uzun süre zarar yapmasına ve ağaçları su stresine sokarak en önemli savunma bariyeri olup yapımında su bulunan reçine üretimini de olumsuz yönde etkilemektedir. Su açığı (ihtiyacı); kabuk böcekleri zararını tetikleyen ana etkenlerden birisi olduğundan, küresel iklim değişikliğinin habercisi olduğuna inanmaktadır. Sıcaklığın artmasıyla birlikte böceklerin bir yılda verdikleri döl sayısı da

2 150 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 artabileceği gibi, biyoloji-fenoloji ilişkisi bozulabilecek, bitki ve hayvanlar kutuplara, üst dağlık kesimlere-yüksek rakımlara doğru göç edeceklerdir. Nitekim geçtiğimiz yüzyılda küresel yüzey sıcaklığının 0,6 C artması [2], Ülkemizde de son 50 yılda ortalama hava sıcaklığı 1 o C yükselmiş olması [3] sonucunda bazı böceklerin daha yüksek rakımlarda zararlı duruma geçmeleri ve giderek yayılma eğiliminde bulunması bu kanımızı güçlendirmektedir. Türkiye karmaşık iklim yapısı içinde, özellikle küresel iklim değişikliğine bağlı olarak görülebilecek bir iklim değişikliğinden en fazla etkilenecek ülkelerden birisidir. Doğal olarak üç tarafından denizlerle çevrili olması, arızalı bir topografyaya sahip bulunması ve orografik özellikleri nedeniyle, Türkiye nin farklı bölgeleri iklim değişikliğinden farklı biçimde ve değişik boyutlarda etkilenecektir. Örneğin, sıcaklık artışından daha çok çölleşme tehdidi altında bulunan Güney Doğu ve İç Anadolu gibi kurak ve yarı kurak bölgelerle, yeterli suya sahip olmayan yarı nemli Ege ve Akdeniz bölgeleri daha fazla etkilenmiş olacaktır. Görüldüğü üzere Tarım ve Ormancılığımızı bekleyen ve insanlık için önemli bir tehdit de Küresel iklim değişikliğidir. Küresel iklim değişimiyle birlikte sert ve devamlı esecek rüzgârlar, suyun topraktan daha hızlı bir şekilde buharlaşmasına yol açacak, bu da bazı bölgelerin eskisinden daha kurak olmalarına neden olabilecektir. Ülkemizde iğne yapraklı ve geniş yapraklı olmak üzere ha olan orman varlığımızın %48 i ( ha) verimli, %52 si ( ha) bozuk vasıflıdır. Çankırı ilimizde ise orman varlığımızın ancak %1 i ( ha) bulunmaktadır [4]. Bu ilimizde bulunan orman alanının %35 i ise ( ha) Ilgaz ormanlarında yer almaktadır. Ormanların yaklaşık %60 ı sarıçam, karaçam; %15-20 si göknar; %10 u meşe; %10 u ise diğer ağaç türlerinden oluşmaktadır. Yaklaşık 2/3 si kurak ve yarıkurak karakterde olan Ülkemizde, 417,7 mm yıllık ortalama yağışı ve 11,1 C sıcaklığı ile Çankırı, yarıkurak alanlar içerisinde yer almaktadır. Bu durum, böcek salgınlarının tetiklenmesinde, olumsuz toprak koşullarıyla birlikte önemli rol oynamakta ve ağaçlandırma çalışmalarını olumsuz yönde etkilemektedir. Orman varlığımızın sınırlı olması yanında, Akdeniz iklim kuşağında bulunması nedeniyle küresel iklim değişikliğinden daha çok etkilenmektedir. Bu durum, özellikle su açığından kaynaklanmaktadır. İbreli ağaçlara herhangi bir zamanda az sayıda böcek saldırabildiğinden; sağlıklı ağaçlar ürettikleri reçineyi salgılamak suretiyle küçük kabuk böceklerini boğarak kendi savunmalarını kendileri yapabilme imkânına sahiptirler. Ağaçların reçinelerini su tüketerek yapması, kuraklık-böcek salgını ilişkisini gösteren önemli bir parametredir. Küresel iklim değişikliğine bağlı olarak, orman ekosisteminde bulunan canlıların popülasyon dinamikleri sürekli değişebileceğinden, günümüzde zararlı durumda bulunmayan bazı böcek türlerinin de zamanla salgın yapabileceği gerçeğini unutmamalıdır. Kabuk böcekleri; küresel iklim değişikliğinden en çok etkilenen böcek türleridir [5]. Bu nedenle, küresel iklim değişikliğinin, başta Çankırı orman alanlarında olmak üzere Ülkemizde bulunan kabuk böcekleri popülâsyonu üzerindeki olası etkilerini; literatür ve mevcut bilgiler ışığında değerlendirmek suretiyle bazı önlemlerin alınmasına katkıda bulunmak üzere bu çalışma ele alınmıştır. MATERYAL VE METOT Ilgaz Dağı Milli Parkı (Yenice ve Doruk) nda yürütülen çalışmanın ana materyalini dağın güney aklan ının alt kesiminde yer alan ve denizden yüksekliği 1300 m olan Yenice orman alanı ile üst kesimde yer alan ve denizden yüksekliği 1900 m olan Doruk orman alanında bulunan ibreli ağaç türleri, feromon tuzaklar ile streoskopik mikroskop, buz kabı, altimetre ise diğer materyal olarak yer almıştır. İklim değerleri; çalışma alanına yerleştirilen termohigroğraf yardımıyla kaydedilmiştir. Çalışmanın yürütüldüğü alanda bulunan kabuk böcekleri sayılmış, populasyon yoğunluğundaki değişmeler, tuzaklara geliş ve uçuş seyri, iklim verileriyle ilişkileri, bunların konukçu bitkileri, ormancılık bakımından birinci derecede önemli veya potansiyel türler belirlenmiş; elde edilen bulgular mevcut bilgi ve literatür bildirişleriyle değerlendirilmiştir. ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA Kabuk Böceklerinin Salgın Dinamiği İklim değişikliği seyri üzerinde yapılan tahmine göre; bu değişikliğin hem bitki, hem zararlı böceklerin fizyolojisi üzerinde doğrudan ve çok yönlü etkileri olacağı söylenebilir. Nitekim iklim değişikliğinin, bitki ve bu bitkileri yiyen zararlılar arasındaki ilişki üzerinde değişik etki yapacağından dolayı, topluluk seviyesinde (community-level) bunların doğrudan etkilerinin tek tek belirlenmesi mümkün görülmemektedir. Örneğin, ortalama hava sıcaklığının minimum düzeyde (1 C) artması; Epirrita autumnata Borkhausen (Lepidoptera: Geometridae) ile bunun zararlısı böcek arasındaki interaksiyonun bozulmasına neden olabilecek ve söz konusu zararlı populasyonunun gelişme oranını üç kat arttırabilecektir [6]. British Columbia da Dendroctonus ponderasa (Hopkins) nın geçmiş yıllara ait meteorolojik kayıtlar ile zararlının bulunduğu uygun alanlar arasındaki ilişkiye göre yapılan haritalarda yıllık böcek yayılışı ile iklim değişimi birlikte ele alınarak yıllara göre yayılış alanının genişleyip genişmediği incelenmiştir. Değişik yıllara ait ( ile ) iklim değerlerinden 10 yıllık aralıklarla elde edilen verilerle yapılan değerlendirmelere göre, iklim bakımından uygun habitatların yayılışında

3 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , belirgin bir artış olduğu anlaşılmıştır. Dahası, 1970 ten beri, geçmişte uygun olmayan alanlarda bile bulaşma sayısınının giderek arttığı ve D.ponderosae popülasyonlarının bu yeni alanlara doğru yayıldığı görülmüştür. D.ponderosae nın geçmiş yıllarda iklim bakımından uygun olmayan alanlara hızlı bir şekilde yerleşmesi ve iklim değişimiyle ilişkili olarak Kuzey Amerika da devam eden sıcaklık artışının, böceğin yayılış alanınının daha da kuzeye, doğuya ve daha yüksek rakımlara yayılmalarına neden olduğunu göstermiştir [7]. Küresel ısınma sonucunda bazı böcek türlerinin haplotiplerinin oluştuğuna dair kayıtlara rastlanılmaktadır. Nitekim filogenetik olarak moleküler teknikler kullanmak suretiyle Ips typographus L. un Avrupa populasyonlarının genetik kompozisyonunu üzerinde yapılan çalışmaya göre İskandinav Ülkelerinde sözü edilen türün sadece bir tipi bulunmasına karşın, Orta Avrupa da değişik haplotiplerinin bulunduğu anlaşılmaıştır [8, 9]. Küresel iklim değişikliği sonucu ortaya çıkan haplotiplerin, normal olan türlere göre daha saldırgan ve dolayısıyla daha zararlı olduklarına dair literatür bildirişleri bulunmaktadır [8, 10]. Bu nedenlerden dolayı Ülkemizde de önemli kabuk böcekleri (Ips typographus L., Cryphalus piceae (Ratz.), Ips acuminatus (Gyll.), Orthotomicus erosus (Woll.), Pityogenes quadridens (Hartig), Ips (Pityokteines) curvidens (Germ.), Trypodendron lineatus (Oliver) (Scolytidae); Pissodes piceae (Illig.) (Curculionidae) nin son yıllarda yayılış alanının genişleyip genişlemediği ve haplotiplerinin oluşup oluşmadığı araştırılmalıdır. Bazı araştırıcılar sıcaklığın böcekler üzerindeki etkilerinin, diğer çevre faktörlerine oranla daha etkili olduğuna inanmaktadır [30]. Tahminlere göre 2 C lik sıcaklık artışında böceklerin her mevsimde 1-5 ilave döl verebildiği ortaya konulmuştur [11]. Diğer araştırıcılar, nem ve CO 2 nin böcekler üzerindeki etkilerinin küresel iklim değişimi içerisinde potansiyel öneme sahip olduğunu düşünmektedirler [12, 13, 14]. Böcekler soğukkanlı organizmalar olduğundan, vücut sıcaklığı bulundukları çevre sıcaklığıyla hemen hemen aynıdır. Bu nedenle değişik iklim koşullarına hızlı tepki vermek suretiyle, bu durumdan zarar görmeyeceği yeni coğrafik bölgedeki dağılım gösterip populasyon davranışlarını, bu bölgedeki ikilim koşularına uyum sağlayacak şekilde düzenlemek zorundadır. Küresel iklim değişikliğine karşı böcekler tarafından oluşturulan hızlı ekolojik ve genetik adaptasyon konuları; Avrupa da halihazırda yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur [15]. Bununla beraber, Kuzey Amerika da, iklim değişikliğinin etkisinin tahmin edilmesinde birçok model geliştirilmiş olmasına karşın [16], küresel iklim değişikliğinin böcekler üzerine etkileri konusunda deneysel bilgi oldukça sınırlıdır. Orman ekosistemleri gibi uzun süreli yaşam alanlarında böcekler, genellikle birinci derecede zararlı etmenlerdendir [17, 18]. D ponderosae batıda Kuzey Amerika da idare müddetini tamamlamış çam ormanlarında en ciddi ölüm nedenlerinden birisidir [19]. Böceklerle çevreleri arasında sıkı bir ilişki vardır. Bu nedenle böcek davranışlarını, yayılışını, gelişmesini, yaşayışını ve çoğalmasını etkileyen en önemli faktör sıcaklıktır. Böceklerin hayat dönemine ait yapılacak herhangi bir değerlendirmede sıcaklık, önemli bir parametre olarak ele alınmaktadır. Böceklerin biyolojik dönemleri, genellikle belirli bir gelişme eşiği esas alınarak birikimli (kümülatif) gün-dereceler toplanmak suretiyle tahmin edilmektedir. Bu veriler, zararlıların mücadele zamanının belirlenmesinde de kullanılmaktadır [20]. Küresel iklim değişikliğinin doğa üzerine olan etkilerinin belirlenmesine yönelik olarak kurulacak hipotezler; bölgesel karakterlere (iklim kaynaklı stresin şiddeti ve süresiyle ilişkisine), meşcere karakterine, böceğin tipine (besleneme şekline, ekolojiye ve bir önceki yılın populasyon seviyesine) ve konukçunun tipine (strese olan toleransla ilişkisine) bağlıdır [21]. Ormanlarda beklenmeyen fırtınalar, su açığı (ihtiyacı); kabuk böceklerinin besin kaynaklarından birisi olan ağaçların kabuk böcekleri zararını tetikleyen ana etkenlerdir. Bu nedenle batı ülkelerinde bulunan bazı araştırıcıların; kabuk böceklerinin küresel iklim değişikliğinin habercisi olduğuna inanmaları ilginç bir durumdur. İlk yıllarda, ortaya konulan sıcaklığın D. ponderosae popülâsyonunun artmasında sıcaklığın ciddi bir etkisi olduğuna inanıldığından bazı araştırıcılar; küresel iklim değişikliğinin kabuk böcekleri salgınları üzerindeki etkisi konusunda hayrete düşmüşlerdir. Bu fikri üleşmeyen araştırıcılar da vardır [22]. Diğer iklim değişiklikleri hariç, D. ponderosae ve D. rufipennis Kirby in hayat dönemi üzerinde sıcaklığın etkilerine ilişkin projeler ile bilgisayar destekli tanıtıcı model programlar bulunmaktadır. Yüksek sıcaklığın, her iki türün popülasyon dinamiği üzerindeki en belirgin etkileri; denizden itibaren yüksekliğin artığı yüksek enlemlerde bazı kabuk böceklerinin gelişmelerini 2 veya 3 yıl yerine, bir yılda tamamlayacak şekilde (univolitin) yansıması olmuştur. Model bilgisayar programlarında sisteme giren diğer değerler sabit tutulması durumunda, döl süresini tamamlaması için geçen sürenin azalması, popülasyon gelişmesine iki kat olarak yansımaktadır [22]. Yapılan çalışmalarda, kabuk böceklerinin; sıcaklığın artmaya başlamasıyla birlikte, iki yıl yerine hayat çemberini bir yılda tamamladıkları da kesin olarak ortaya konulmuştur. Sonuç olarak zararlının salgın dinamiği böceğin populasyon yoğunluğuna; konukçusu durumunda bulunan ağaçların duyarlılığına ve bunların savunma mekanizmalarına; toprakta kullanılabilir su miktarına; ağaçların reçine üretme yeteneğine ve kullanımına uygun olarak toprakta bulunan elverişli besin ile su miktarına; ormanın bakısına; hava koşullarına ve işletmede uygulanan silvikültürel yöntemlere sıkı sıkıya bağlı olduğu kanısına varılmıştır.

4 152 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 Kuraklık ve Sıcaklığın Böcek Performansı Üzerine Doğrudan Etkileri Böcek populasyonları; değişen iklim koşullarına karşı genellikle hızlı ve ani tepki verebilir. Ilıman orman ekosistemlerinde, sıcak ve kurak havanın ekonomik yönden ağaç gelişmesini olumlu etkilediği düşünülmekle birlikte, bazı durumlarda populasyonu arttırarak salgınlara neden olduğu da bilinmektedir [23 25]. Sıcaklık artışı, ağaç türleri için gerekli optimum koşulları sağladığında, genellikle böcek yumurta ve larva gelişim hızlarını da arttırır. Sonuç olarak, böceklerin değişik biyolojik dönemlerini tamamlaması için gereken süre kısalmış olur. Zararlı populasyonunda canlı birey oranı yükselmesine karşın, bunların parazit ve predatörlere olan duyarlılığı artmaktadır. Birden fazla döl veren türlerde, değişik gelişme dönemlerini tamamlayabilmesi için ihtiyaç duyulan süre kısalmakta ve bunun doğal sonucu olarak bir yıl içerisinde ilave döl vermeleri de mümkün olabilmektedir [11, 25, 26]. Bazı ülkelerde 2003 yılında yaşanan sıcak hava dalgaları; bu konuda bazı çalışmalar yapılmasına olanak sağlamış olup sıcak hava koşullarının zararlı populasyonunu olumsuz etkilediği ortaya konulmuştur. Sıcaklık ve böcek performansı arasındaki ilişki; genellikle çan eğrisi biçimindedir. Bu nedenle sıcaklığın optimum değerin üzerine çıktığı durumlarda, zararlının hem döl verimi ve canlı kalma oranında [27 29], hem de gelişme hızında yavaşlamanın başlamasına neden olduğu ortaya konulmuştur [30, 31]. Ayrıca bitkilerin fenolojik dönemdeki değişmeler, zararlı türlerin, parazitoit ve predatörlerinden kaçmasına neden olduğu gibi; zararlı ile konukçusu olan bitki/ bitkiler arasındaki senkronizasyonun (eşzamanlılığın) da bozulmasına yol açabilir. Bunun sonucunda, böceğin açlıktan ölmesi kaçınılmaz olur [32 35]. Ağaçların su stresine girmesi, bunların gelişmeleri üzerinde pozitif ve/veya negatif yönde etki yapabilir [23]. Ayrıca orman ekosisteminde bulunan hava neminin düşük olmasının böcek vücudundan su kaybına neden olduğu düşünülmektedir. Ancak bu durumun populasyon üzerindeki etkileri konusunda fazla çalışma bulunmamaktadır [25, 26, 36]. Batı Avrupa yı etkileyen Lothar fırtınasının görüldüğü 1999 yılından itibaren Kabuk böcekleri populasyonu; genellikle yüksek olmasına karşın, 2003 yılı öncesinde azalmaya başlamıştır. Ips typographus L. ve Pityogenes chalcographus L. un en zararlı tür olduğu anlaşılmış, Fransa nın kuzeyinde, 2002 yılına oranla %29 artış göstererek, 2003 yılında bulaşıklıklıktan etkilenen odun miktarı m 3 le rekor düzeye ulaşmıştır. İsviçre de bulaşma sonucu zarar gören odun miktarı m 3 le rekor düzeye ulaşmıştır [11]. Batı Almanya ve Avusturalya da da zarar, rekor düzeye ulaşmıştır [37]. Çek Cumhuriyetinde de bulaşık tomruk hacmi 2002 yılında bulaşık tomruk hacminin beş katı olan, m 3 e ulaşmıştır [38]. Ülkemiz ormanlarında da zaman zaman benzer fırtınaların görüldüğü, rüzgâr ve kar kırımaları sonucunda çok sayıda ağacın zarar gördüğü ve dolayısıyla olağanüstü hâsılat (ETA) nın ortaya çıktığı bilinmektedir. Yüksek sıcaklıklar; lokasyonun çoğunda, kışlamış ergin uçuşlarının erken gerçekleşmesine ve yıl içerisinde ilave döl vermesine neden olmuştur. I. typographus un gelişmesi için minimum sıcaklık eşiği 16,5 C olup optimum gelişme gösterebilmesi için gerekli sıcaklıklar ise o C ler arasında değişmektedir [10]. Kuzey Fransa da 2003 yılında I. typographus yakalamaları, alışılmışın dışında olup genellikle mevsim başında gerçekleşmiştir Fransa da ve İsviçre de, daha önceleri düşük enlemlerde genellikle bir, ovada bulunan bazı meşcerelerde iki döl veren I. typographus un, sırasıyla 2 ve 3 döl verdiği gözlenmiştir [39, 40]. Bununla birlikte, Ağustos ayının başında yakalanan ergin sayısındaki azalmanın, ergin uçuşu sırasında gerçekleşen sıcak hava dalgasından kaynaklandığı düşünülmüştür [21, 26]. Fıransa Orman Sağlık Bölümü (French Forest Health Department) tarafından yapılan bir çalışmaya göre, 2003 yılı Ağustos ayının ilk iki haftası boyunca görülen sıcak hava dalgasının, odun delici türlerinin (woodborer) çoğunun gelişmesini durdurduğu anlaşılmıştır [41]. Sürveylere göre; sıcaklık artışının yüksek düzeyde yumurta ve larva ölümlerine neden olduğu, doğrudan güneş ışığına maruz kalan yumurta galerilerinde sıcaklığın 50 o C ye kadar çıktığı, bu sıcaklığın larva, pupa ve ergin için öldürücü değerler olduğu ortaya konulmuştur [26, 40]. Bazı durumlarda I. typographus populasyonunda aynı seviyede ölümler gözlenmemiş olup sözkonusuböceğin zararının, 2004 yılında artarak devam ettiği belirlenmiştir [21]. Sıcaklık artışı; Pityokteines curvidens (Germ.) in gelişmesini hızlandırmak suretiyle, aynı yıl içerisinde bu zararlının ikinci dölünü tamamlamasına imkân vermiştir [42]. Üçüncü dölünü tamamladığı İsviçre de, bazı alanlarda P. curvidens populasyonunun ilk 40 yıl içerisinde salgın düzeyine ulaştığı gözlenmiştir [43]. Bu böcek, İsviçre de 100,000 m 3 ve Kuzey Fransa da 50,000 m 3 den fazla tomruğa zarar vermişir Ayrıca, Fransa da 2003 yılında Pissodes piceae (Illig.) populasyonunun artış gösterdiği kaydedilmiştir [44]. P. piceae, gövde üzerinde bulunan çatlaklara yumurta bırakmakta [42] olup, sıcak yaz ayları boyunca ergin ve larvalar hareketsiz olan dormancy dönemine girmektedir. Kabuk altındaki galerilere yerleşen larvaların, yaz ve sonbaharda gelişiminin genellikle yavaş olduğu ve bunu izleyen ilkbaharda gelişmelerini sürdürdükleri kabul edilmektedir. Galerilerdeki sıcaklık artışı, gelişmeyi hızlandırabilir ve larvaların kış şartlarına daha ileri dönemlerde girmesine imkân vermek suretiyle bunu izleyen yılda populasyon artışına neden olabilir. Bunula beraber, konukçu ağaç zayıflar ve direnci azalırsa, sonuçta sekonder zararlı türlerin populasyon yoğunluğu da artarak salgın düzeyine ulaşabilir [21, 44]. Kış süresince ölümle ilgili denemlere göre,

5 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , ölümlerde biyotik ve abiyotik faktörlerin rolünün olduğu anlaşılmıştır. Devrik ağaçlarda kışlayan I. typographus erginlerinin yaklaşık %50 sinin ölümü; hava sıcaklığının -10 o C nin altına düşmesinden kaynaklanmıştır [45]. Düşük sıcaklıklara karşı Kabuk böceklerinin ergin olmayan dönemlerinin, erginlere oranla daha fazla etkilendiği ortaya konulmuştur [46]. I. typographus un biyolojisinin, konukçu duyarlığı ile salgınların meteorolojik verilerle ilişkisine ait yıllarını kapsayan bazı araştırma eserlerinden seçilmiş bilgiler [10] Çizelge 1 de verilmiştir. Çizelge incelendiğinde I. typographus un biyolojisinin, konukçu duyarlığı ile salgınların meteorolojik verilerle ilişkili olduğu görülmektedir. Buna göre I. typographus a karşı ağaçların savunma yeteneklerinin azaldığı, ileri yaşlarda risk gruplarında yer aldığı, rüzgar devriklerinin salgınları tetiklediği; zararlının yumurtlaması için minimum sıcaklığın 11,4 o C; gelişme ve yumurtlama için optimum sıcaklığın o C; uçuş için minimum sıcaklığın 16,5 o C olduğu aynı çizelgeden anlaşılmaktadır. Bu veriler birlikte değerlendirildiğinde iklim faktörlerinin I. typographus un biyolojisi, konukçusunun duyarlılığı üzerinde etkili olduğu gibi, zararlı salgınların temelinde de bu faktörün yattığı söylenebilir. Çizelge yılları arasında Ips typographus L. ile ilgili basılmış araştırma eserlerinden seçilmiş bilgiler [10]. Özellik Veriler Biyoloji Konukçu Duyarlılığı Salgınlar Gelişme için minimum sıcaklık Yumurtlama için minimum sıcaklık Gelişme ve yumurtlama için optimum sıcaklık Fekondite (Yumurta verimi) Uçuş için minimum sıcaklık Optimum uçuş sıcaklığı Asıl uçuş zamanı Aktif uçuş mesafesi o C 11.4 o C o C Dişi başına 80 yumurtaya kadar 16.5 o C o C Övlen, övleden sonra 500 m den fazla Konukçunun savunma mekanizması: reçine deposu, toksinler, kötüleşmiş besin kalitesi, yaraların reaksiyonu Ağaçlarda yüksek risk: Güney bakısında bulunma, günışığı, yaşından yaşlı ağaçlar, yürek köklü ağaçlar Salgınların nedenleri/salgınların uzaması: Rüzgar devriği, kuraklık, yüksek sıcaklık,kar/buz kırması Rüzgar devriği alanlarda I. typographus un doruğa ulaşması: Rüzgâr devriğini izleyen 2. ve 3. yaz görülür. Küresel iklim değişikliğinin kabuk böcekleri üzerindeki etkisi kapsamında Çankırı orman alanlarında önemli kabuk böcekleri üzerinde yapılan çalışmalarda, sıcaklık değerleri ile böcek davranışları arasında sıkı bir ilişki olduğu anlaşılmıştır. Nitekim, Cryphalus piceae (Ratz.) kışlamış erginlerinin hava sıcaklığının ortalama 10 C ye ulaştığı mayıs ayının ortasından itibaren kışlaklarından çıkmaya başladıkları (birinci saldırı); yumurta, larva ve pupa dönemlerini hava sıcaklığının C civarında bulunduğu Temmuz-Eylül ayında tamamladığı; sıcaklığın ortalama 20 C ye ulaştığı ağustos un ilk haftasından itibaren zararlının birinci döl erginlerinin çıkmaya başladığı (ikinci saldırı); olgun erginlerin 2 3 ay gibi uzun süre doğada bulunmasına karşın, yoğun uçuşların ağustosun son haftası ile eylülün ilk iki haftasında geçekleştiği; sıcaklığın 10 C nin altına düştüğü ekim ayının 3 ncü haftasından itibaren de uçuş aktivitesinin sona erdiği; Ilgaz Dağı Milli Parkı nın yaklaşık %70 inin bu zararlı ile bulaşık olduğu, yılda bir döl verdiği anlaşılmıştır [47]. Aynı çalışma alanında P. curvidens kışlamış erginlerinin hava sıcaklığının ortalama 22 C ye ulaştığı haziran ayının ortasından itibaren kışlaklardan çıkmaya başladıkları (birinci saldırı); yoğun uçuşların (%46) Haziran ayı içerisinde ve 5 günlük periyotta gerçekleştiği; bu sırada sıcaklığın ortalama 20 C, orantılı nemin ise %49 olduğu; yılda bir döl verdiği belirlenmiştir. Ilgaz orman alanında yapılan başka bir çalışmada [48] Uludağ göknarı nın hâkim tür olduğu m yükseltilerde, genellikle kuzey ve kuzeybatı bakılarda, % kapalılıklarda, % eğimlerde, yaş ve cm göğüs çapına sahip meşcerelerde 7 kabuk böceği türü (C. piceae, I. acuminatus, O. erosus, P. quadridens, I. curvidens, T. lineatus; Pissodes piceae) nün bulunduğu saptanmış olup, bunlar içerisinde en yaygın ve zararlı türlerin ise önem sırasına göre C. piceae, I. curvidens, Pissodes piceae olduğu belirlenmiştir. Kabuk böceklerinin saf göknar meşcerelerinde yoğunlaştığı, karışıma sarıçamın katıldığı alanlarda da göknarı tercih ettiği, saf sarıçam meşcerelerinde ise bulunmadığı saptanmıştır. Yapılan diğer çalışmalardan ve yukarıda verilen örneklerden de anlaşılacağı üzere, böceklerin davranış biçimlerinin; iklim değişikliği yanında, konukçunun yaşına, bakıya, meşcerenin kapalılık durumuna, eğime, toprak yapısına, uygulanan silvikültürel müdahalelere bağlı olarak değiştiği anlaşılmaktadır. Buna göre, iklim verileri kadar ormanın toprak ve topoğrafik yapısı ile silvikültürel özellikleri, bu ekosistemde bulunan başta kabuk böcekleri olmak üzere diğer canlıları da etkilemektedir. Kuraklığın Ağaç Direnci ve Böcek Performansı Üzerine Dolaylı Etkileri Ekstrem iklim değişikliklerinin orman zararlıları üzerinde, dolaylı olarak da etkisi olmaktadır. Kuraklık ve yüksek sıcaklıkların; her bitki türünün değişik gelişme dönemlerinde ayrı ayrı önemli etkisi bulunmaktadır.

6 154 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 Sıcaklık ve kuraklık, ağacın fizyolojisi, biyokimyası ve fenolojisi üzerinde etkili olabilmektedir. Bunun yanında, odun, yaprak ve özsuda bulunan besinin kalitesini değiştirebilmekte, zararlı saldırılarına karşı bitkilerin mekanik ve kimyasal savunma sistemleri üzerine de etki edebilmektedir [21]. Bitki savunma mekanizmasının nedenlerini başarılı şekilde açıklamaya yarayan değişik teoriler bulunmakla birlikte, su stresinin nasıl etkili olabildiğini açıklayan Growth Differentiation Balance (GBD) teorisi [49, 50]; günümüzde de en geçerli yöntem olduğu kabul edilmektedir. GBD teorisine göre orta derecedeki su stresi, ağaçı savunmaya teşvik eder. Buna karşın, şiddetli su stresi, zararlı salgınlarına karşı ağacın direncini düşürür [49 52]. Kuraklığın etkisi, beslenen böcek gruplarına bağlı olarak da değişebilir [21]. Su Stresinin Odun Delici Böceklerin Çekiciliği Üzerine Etkileri Kabuk böceklerine karşı ibreli ağaçların savunma yetenekleri; orta derecede su stresinde bulunması durumunda artmasına karşın, şiddetli su stresinde azaldığı gibi, ağacın mekanik savunma yöntemlerinden olan reçine oluşumu ve salgılanmasının da olumsuz yönde etkilediği ortaya konulmuştur. Şiddetli stres altında bulunan bazı konukçularda, konukçu direncinden sorumlu olan sekonder metabolit yoğunluğunun artması da, ağaçların zararlılara karşı direncini azaltabilir. Ağaç dokusunda su konsantrasyonunun azalmasına bağlı olarak besin kalitesinin de azaldığı ortaya konulmuştur [52, 53]. Stresli ortamda bulunan ağaçların odun dokusu, sekonder zararlıları çeken kimyasal bileşikleri de yaymaktadır [21, 54]. Uzun Süren Kuraklığın Kabuk böcekleri Üzerine Etkileri Kabuk böceklerinin konukçu ağaçlar üzerine yerleşme işlemlerini başarmaları; böcek populasyonuna, ilk saldırıyı yapan bireylerin saldırı yeteneğine, ağaçların bu saldırılara karşı doğal savunma mekanizmasına, böceklerin ağaçları hastalandıran fungusları taşıma yeteneğine bağlıdır [53, 55 57]. Su stresi, ağaçların agregasyon feromonu (böceklerin kitle halinde toplanmasına yarayan feromonlar) yaymasına neden olabilir. Scolytid türlerinin toplanmasına yarayan feromonların çoğunun, konukçu ağacın monoterpentinlerinden elde edilmesi, bu bulguyu desteklemektedir [55]. Şiddetli su stresinin birbirini izleyen yıllarca devam etmesi; kabuk böcekleri populasyonunun salgın yapacak düzeye ulaşmasına neden olabileceği gibi, geniş alanlarda sağlıklı ağaçların da zarar görme olasılığını arttırır [21]. Fransa da 2004 yılında, I. typographus populasyonunun, 2003 seviyesine göre artış gösterdiği kaydedilmiştir. Bu artışın, kuraklıkla ilgisi olduğu düşünülmektedir. Bu varsayıma göre, stres olayından sonra ağaçlar, kabuk böceklerine karşı 1 2 yıl süre ile duyarlı olacağından 2005 yılında da populasyon yoğunluğunda da artış göstermesi beklenebilir [40, 52]. Nitekim 2005 yılında da kabuk böcekleri tarafından verilen zararın ciddi olduğu rapor edilmesi, bu varsayımı doğrulamıştır [58]. Son çalışmalarda, orta derecede su stresinin, fungus taşıyan scolytidlere karşı ağaçların direncini arttırmasına karşın, şiddetli veya uzun süren streslerin direnci azalttığı ortaya konulmuştur [10, 52, 59]. Aksine, birbirini izleyen ve su stresinin kısa sürdüğü yıllarda ağaçların direnci azalabilmektedir [52]. Ekstrem kuralık periyodu süresince ibreli ağaçlar, zararlılara karşı duyarlı olmakla birlikte, elverişli (kullanılabilir) su miktarı normal düzeye döner dönmez, hızlı şekilde güçlenip normal mevsim içersinde direnç kazanabildiğini denemeler göstermiştir [44, 60]. Bu durum, iyi yağış alınan kış aylarını takiben gelen şiddetli yaz kuraklığında, ağaçların dirençli olmasına katkı sağlar ve böylece gelecek yılın salgınları sınırlı düzeyde kalmış olur. Bununla beraber, şiddeti su stresinin birbirini izleyen birkaç yıl sürmesi durumunda, kabuk böcekleri populasyonu salgın yapacak düzeye ulaşabilir ve geniş alanlarda sağlıklı ağaçların da zarar görme olasılığı vardır [21]. Bunun aksine Picea abies üzerinde I. typographus ve P. chalcographus veya göknar üzerinde P. curvidens in populasyonunda 2004 yılında artış görülmüş, Sarıçamda I. acuminatus un populasyonunda azalma olmuştur. Breda vd. [61] 2003 yılı Ağustos ayı sonunda görülen kuraklık sonucunda ibreli türlerden birisi olan Pinus sylvestris in zayıf düştüğü kaydedilmiştir Yılında görülen bir olayda, yeterince stres görmeyen P. sylvestris; I. acuminatus saldırısına uğramadığı gibi, bu böceğin salgınları kuraklık hikâyesi ile ilgili olduğundan, direnç bile oluşmuştur Yılını takibeden yıllarda diğer küçük odundelici türlerin populasyonunda 2004 yılında Fransa da göknar, meşe ve huş ağaçlarında da artış gözlenmiştir [38, 40]. İsviçre ve Almanya da kabuk böceklerinin çoğalması tetiklenmiş [62], 2003 yılı boyunca yaşanan kuraklık hikâyesi nedeniyle ilkbaharda doğal olarak stres gördüğü gibi [63], şiddetli kış soğuklarından dolayı bazı ağaçların taç kısmı da zarar görmüştür. Ladin meşcereleri, sözü edilen iklim faktörleri nedeniyle zayıf düştüğünden 2003 yılında kabuk böcekleri populasyonunda artış gözlenmiştir. Bu dönem içerisinde dağılış gösteren (uçan) kabuk böceklerininin birinci dölü; yumurtlamak için uygun meşcereleri seçmiştir [64]. Kuraklık ile kabuk böceklerinin etkisini modifiye edebilen iki faktör vardır. Bunlardan birincisi, değişik düzeydeki su stresine karşı ibrelilerin tepkisidir. Örneğin, P.abies; su stresine, özellikle uygun olmayan meşcerelerde, en az düzeyde direnç gösterebilen bir ibreli türüdür [61, 63]. İkincisinin ise su sorunu olduğu, 2002 yılı kış ayında yeterli yağışın düşmesiyle uygun olan meşcerelerde 2003 yılı kuraklığına karşı ağaçların daha iyi direnç oluşturmasıyla açıklığa kavuşturulmuştur [63].

7 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , SONUÇ Küresel iklimde meydana gelecek değişmeler muhtemelen böceklerde dahil pek çok canlının davranışını ve yaşam tarzlarını etkileyebilecektir. Pek çok böcek için sıcaklık ve nemde meydana gelen artış; gelişme oranının, yer değiştirme hızının ve üreme kapasitesinin artması demektir. Bu değişiklikler, ekosistem süreçlerini (process) de etkileyebilir. İklimde meydana gelen değişmeler, canlıların yaşadığı çevrenin karakterlerini de değiştirebileceğinden, konukçuların bulunduğu ortamda yaşayan böcek toplumlarının davranışlarını da etkileyebilecektir. Sıcaklık artışı ile böcek salgınları arasında sıkı bir ilişki vardır. Sıcaklığın artması, yaz mevsimlerinin uzamasına, böceklerin daha uzun süre zarar yapmasına ve aynı zamanda ağaçları su stresine sokarak onların alyuvarları durumunda bulunan ve yapımında su bulunan reçine miktarını olumsuz yönde etkilemektedir. Sıcaklığın artmasıyla birlikte böceklerin bir yılda verdikleri döl sayısı da artabileceği gibi, biyoloji-fenoloji ilişkisi de bozulabilecektir. Küresel iklim değişikliğinin etkisiyle hayvanlar ve bitkiler kutuplara ve üst dağlık kesimlere (yüksek rakımlara) doğru göç edeceklerdir. Ancak, bu göç yollarının kentler ya da tarım arazileri gibi bariyerlerle engellenmesi durumunda, bitki türlerinin nesilleri tükenebilecektir. Nitekim bazı ipuçlarının Çankırı orman ekosisteminde görülmesi, bu kanıyı güçlendirmektedir. Çankırı orman alanlarında yapılan gözlem ve çalışmalara göre, bazı kabuk böceği türlerinin epidemi yaparak zararlı duruma geçtikleri anlaşılmıştır. Bu nedenle, Ülkemizde bulunan önemli kabuk böceklerinin son yıllarda yayılış alanının genişleyip genişlemediği ve haplotiplerinin oluşup oluşmadığı araştırılmalıdır. Küresel iklim değişikliği bakımından riskli bölgede bulunan ülkemiz ormanlarının söz konusu olumsuzluklardan en az düzeyde etkilenmesini sağlamak amacıyla, ulusal ve uluslar arası düzeyde ortak çalışmalar yapılmasının da yararlı olacağı kanısındayız. KAYNAKLAR [1] Aksay CS, Ketenoğlu O, Kurt L., Küresel Isınma ve İklim Değişikliği, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 25: [2] White RM., Sequestering Carbon Emission in the Terrestrial Biosphere. Washington Advisory Group LLC. [3] Zengin H, Ünal A., Özkan UY, Sağlam S., Küresel İklim Değişikliğinin Geciktirilmesinde Karasal Ekosistemlerin Ve Özellikle Ormanların Rolü ve Önemi ile Türkiye deki Durumu. Küresel İklim Değişimi ve Su Sorununun Çözümünde Ormanlar, İ.Ü. Orman Fakültesi, 39 46, Aralık 2007, Bahçeköy/İstanbul,. [4] Konukçu M, Ormancılığımız, Turkish Forestry, DPT, 146s., Ankara [5] Şimşek Z, Kondur Y, Şimşek M, Küresel İklim Değişikliğinin Zararlı Böcekler Üzerine Olası Etkileri. IV. Çankırı Kültürü ve Bilgi Şöleni, Kasım 2008, Çankırı. [6] Ayres MP., Global Change, Plant Defense, and Herbivory. in P.M. Kareiva, J.G. Kingsolver, and R.B. Huey, editors. Biotic Interactions and Global Change. Sinauer Associates, 75 94, Sunderland, MA. [7] Carroll AL, Taylor SW, Régniére J, Safranyik L., Effects of Climate Change on Range Expansion by the Mountain Pine Beetle in British Columbia. Mountain Pine Beetle Symposium: Challenges and Solutions. October 30 31, 2003, Kelowna, British Columbia. T.L. Shore, J.E. Brooks, and J.E. Stone (editors). Natural Resources Canada, Canadian Forest Service, Pacific Forestry Centre, Information Report BC-X-399, Victoria, BC. 298 p. [8] Stauffer C, Lakatos F, Hewitt GM., The Phylogenetic Relationships of Seven European Ips (Scolytidae, Ipinae) Species., Ins. Mol. Biol. 6: [9] Stauffer C, Lakatos F, Hewitt GM, Phylogeography and Postglacial Colonization Routes of Ips typographus L. (Coleoptera, Scolytidae)., Mol. Ecol. 8: [10] Wermelinger B., Ecology and Management of Spruce Bark Beetle Ips typographus A Review of Recent Research. Forest Ecology and Management 202: [11] Yamamura K., Kiritani K., A Simple Method to Estimate The Potential Increase in The Number of Generations Under Global Warming in Temperate Zones, Appl. Entomol. Zool. 33: [12] Hamilton JG, Dermody O, Aldea M, Zangerl AR, Rogers A., Berenbaum MR, Delucia E., Anthropogenic Changes in Tropospheric Composition Increase Susceptibility of Soybean to Insect Herbivory. Envirn. Entomol. 34(2): [13] Coviella C, Trumble J., Effects of Elevated Atmospheric Carbon Dioxide on Insectplant Interactions. Conserv. Biol. 13: [14] Hunter MD., Effects of Elevated Atmospheric Carbon Dioxide on Insectplant Interactions. Ag. Forest. Entomol. 3: [15] Thomas CD, Bodsworth EJ, Wilson RJ, Simmons AD, Davies ZG, Musche M, Conradt L., Ecological and Evolutionary Processes at Expanding Range Margins. Nature 411: [16] Logan JA, Powell JA., Ghost Forests, Global Warming and the Mountain Pine Beetle (Coleoptera: Scolytidae). American Entomologist 47: [17] Dale VH, Joyce LA, McNulty S, Neilson RP, Ayres MP, Flannigan MD, Hanson PJ, Irland LC, Lugo AE, Peterson CJ, Simberloff D, Swanson FJ, Stocks

8 156 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 BJ, Wotton BM., Climate Change and Forest Disturbances. BioScience 51: [18] Logan JA, Regniere J, Powell JA., Assessing the Impacts of Global Warming on Forest Pest Dynamics. Front. Ecol. Environ. 1: [19] Safranyik L, Shrimpton DM, Whitney HS., Management of Lodgepole Pine to Reduce Losses from the Mountain Pine Beetle. Can. For. Serv. Tech. Report 1, 24 p. [20] Şimşek Z., Feromon Tuzakları, Dal Kafesleri ve Bazı İklim Değerleri Yardımıyla Çankırı Orman Fidanlığında Kavak Yalancıarısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Lepidoptera: Sesiidae)] nın Uçuş Periyodunun Belirlenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri A, Sayı: 2: [21] Rouault G, Candau JN, Lieutier F, Nageleisen LS, Martin JC, Warzée N., Effects of Drought and Heat on Forest Insect Population in Relation to the 2003 Drought in Western Europe. Ann. For. Sci. 63: [22] Bentz B., Western U.S. Bark Beetles and Climate Change. (May 20, 2008). U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Climate Change Resource Center. bark-beetles.shtml [23] Mattson WJ, Haack RA., The Role of Drought in Outbreaks of Plaitt-eating Insects. Bioscience 37: 110. [24] Wallner W., Factors Effecting Insect Population Dynamics: Differences Between Outbreak and Non-Outbreak Species, Annu. Rev. Entomol [25] Wermelinger B, Seifert M., Temperature- Dependent Reproduction of The Spruce Bark Beetle, Ips typographus and Analysis of the Potantial Population Growth, Ecol. Entomol. 24: [26] Annila E., Influence of Temperature Upon The Development and Voltinism of Ips typographus L. (Coleoptera, Scolytidae), Ann. Zool. Fenn. 6: [27] Awmack C, Leather S., Host Plant Quality and Fecundity in Herbivorous Insects, Annu. Rev. Entomol. 47: [28] Huberty A, Denno R., Plant Water Stress and its Consequences For Herbivorous Insects: A New Synthesis, Ecology 85: [29] Koricheva J, Larsson S, Haukioja E., Insect Performance On Experimentally Stressed Woody Plants: A Meta-Analysis, Annu. Rev. Entomol. 43: [30] Bale J, Masters G, Hodkinson I, Awmack C, Bezemer T, Brown V, Butterfield J, Buse A, Coulson J, Farrar J, Good J, Harrington R, Hartley S, Jones T, Lindroth R, Pres M., Symrnioudis I,Watt A, Whittaker J., Herbivory in Global Climate Change Research: Direct Effects Of Rising Temperature On Insect Herbivores, Glob. Change Biol. 8: [31] Wagner T, Wu H, Sharpe P, Schoolfield R, Coulson R., Modeling Insect Development Rates: A Literature Review and Application of the Biophysical Model, Ann. Entomol. Soc. Am. 77: [32] Forkner R, Marquis R, Lill J, Feeny Revisited: Condensed Tannins as Anti-herbivore Defences in Leaf-chewing Herbivore Communities of Quercus, Ecol. Entomol. 29: [33] Lill J, Marquis R., The Effects of Leaf Quality on Herbivore Performance and Attack From Natural Enemies, Oecologia 126: [34] Watt A, McFarlane A., Will Climate Change Have a Different Impact on Different Trophic Levels? Phenological Development of Winter Moth Operophtera brumata and its Host Plants, Ecol. Entomol. 27: [35] Zalucki M, Clarke A, Malcolm S., Ecology and Behavior of First Instar Larval Lepidoptera, Annu. Rev. Entomol. 47: [36] Henriksson J, Haukioja E, Ossipov V, Ossipova S, Sillanpää S, Kapari L, Pihlaja K., Effects of Host Shading on Consumption and Growth of The Geometrid Epirrita autumnata: Interactive Roles of Water, Primary and Secondary Compounds, Oikos 103: [37] Krehan H., Borkenkäfer-Massenvermehrung 2003 Eine Folge der Sommerhitze und der Sturmschäden, in: Forstschutz Aktuell Nr. 29, Bundesamt und Forschungszentrum für Wald, Wien. [38] Anonymous, L actualité Phytosanitaire en Forêt en 2004: Bilan d Automne, La Lettre du DSF 30: 3 9. [39] Meier F, Engesser R, Forster B, Odermatt O., Protection des Forêts Vue d Ensemble 2003, in: Birmensdorf, artikel/fsub03f.pdf. [40] Nageleisen LM., 2004b. Recrudescence des Insectes Sous-corticaux à la Suite des Extrêmes Climatiques de 2003, in: Bilan de Lasanté des Forêts en 2003, Min. Agri. Alim. Pêche Aff. Rur., Paris, insectes_ souscorticaux.pdf. [41] White T, The Abundance of Invertebrate Herbivores in Relation to the Availability of Nitrogen in Stressed Food Plants, Oecologia 63: [42] Abgrall JF, Soutrenon A., La Forêt et Ses Ennemis, Cemagref DICOVA, Antony, France. [43] Anonymous, Rapport Forestier 2005

9 Z. Şimşek ve ark. / Bibad, 3 (2): , Faits et Chiffres Sur l Etat de la Forêt Suisse, in: Office Fédéral de l Environnement, des Forêts et Dupaysage, Berne, Suisse. [44] Nageleisen LM., 2004a. Les Insectes Sous-corticaux des Résineux en 2002: Diminution Inattendue des Dommages dus aux Scolytes, Min. Agri. Alim. Pêche Aff. Rur. (DGFAR), Paris. [45] Faccoli, M., Winter Mortality in Sub- Corticolous Populations of Ips typographus (Coleoptera, Scolytidae) and its Parasitoids in the South-Eastern Alps. Anz. Schädl. kde./j. Pest Sci. 75, [46] Forsse, E., Flight Propensity and Diapause Incidence in Five Populations of the Bark Beetle Ips typographus in Scandinavia. Entomol. Exp. Appl. 61, [47] Şimşek, Z., Ilgaz Dağı Milli Parkı Uludağ Göknar Alanında Bulunan Küçük Göknar Kabukböceği [Cryphalus piceae (Ratz) (Coleoptera: Scolytidae)] nin Popülasyon Gelişmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi Seri A, 1: [48] Şimşek, Z, Öner, N., Ilgaz Derbent ve Doruk) da Uludağ Göknarı (Abies nordmannıana subsp. bornmulleriana Mattf.) Meşcerelerinin Silvikültürel Özellikleri ile Saptanan Kabukböcekleri ve Mücadele Yöntemleri. Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi Seri: A, 2: [49] Loomis W., Growth-Differentiation Balance vs. Carbohydratenitrogen Ration, Proc. Am. Soc. Hortic. Sci. 29: [50] Herms DA, Mattson WJ., The Dilemma of Plants: to Grow or Defend, Q. Rev. Biol. 67. [51] Ungerer M., Ayres M., Lombardero M., Climate and the Northern Distribution Limits of Dendroctonus frontalis Zimmerman (Coleoptera: Scolytidae), J. Biogeogr. 26: [52] Lieutier F., Host Resistance to Bark Beetles and its Variations, Kluwer Academics Publishers, Dordrecht. [53] Lieutier F., Mechanisms of Resistance in Conifers and Bark Beetle Attack Strategies. In: Wagner, M.R., Clancy, K.M., Lieutier, F., Paine, T.D. (Eds.), Mechanisms and Deployment of Resistance in Trees to Insects, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp [54] Kelsey R, Joseph G., Attraction of Scolytus Unispinosus Bark Beetle to Ethanol in Waterstressed Douglas-fir Branches, For. Ecol. Manage. 144: [55] Byers J., Chemical Ecology of Bark Beetles in a Complex Olfactory Landscape, Kluwer Academics Publishers, Dordrecht. [56] Paine T, Raffa K, Harrington T., Interactions Among Scolytids Bark Beetles, Their Associated Fungi, and Live Host Conifers, Annu. Rev. Entomol. 42: [57] Raffa K, Berryman A., The Role of Host Plant Resistance in the Colonization Behavior and Ecology of Bark Beetles (Coleoptera:Scolytidae), Ecol. Monogr. 53: [58] Nageleisen LM., Quelques Indicateurs de la Santé des Forêts Françaises ( ), in: Bilan de la Santé des Forêts. Min. Agri. Pêche, Paris, thermometre2005.pdf [59] Croisé L, Lieutier F., Effect of Drought on the Induced Defense Reaction of Scots Pine to Bark Beetle-Associated Fungi, Ann. For. Sci.50: [60] Christiansen E., After-Effects of Drought did not Predispose Young Picea abies to Infection by the Bark Beetle-Transmitted Blue-Stain Fungus Ophiostoma polonicum, Scand. J. For. Res. 7: [61] Bréda N, Huc R, Granier A, Dreyer E., Temperate Forest Trees and Stands under Severe Drought: A Review of Ecophysiological Responses, Adaptation Processes and Log-Termconsequences, Ann. For. Sci. 63: [62] Meehl G, Tebaldi C., More Intense, More Frequent, and Longer Lasting Heat Waves in The 21st Century, Science 305: [63] Bréda N, Granier A, Aussenac G., La Sécheresse De 2003 Dansle Contexte Climatique des 54 Dernières Années : Analyse Écophysiologique Et İnfluence Sur Les Arbres Forestiers, Rev. For. Fr. 56: [64] Maugard F., Le Gel, Le Vent, La Grêle en 2003 et Leur Conséquences Sur la Santé des Forêts, in: Bilan de la Santé des Forêts (France) en 2003, Min. Agri. Alim. Pêche Aff. Rur., Paris, agriculture.gouv.fr/spip/img/pdf/gel_vent_climat. pdf.

1. İklim Değişikliği Nedir?

1. İklim Değişikliği Nedir? 1. İklim Değişikliği Nedir? İklim, en basit ifadeyle, yeryüzünün herhangi bir yerinde uzun yıllar boyunca yaşanan ya da gözlenen tüm hava koşullarının ortalama durumu olarak tanımlanabilir. Yerküre mizin

Detaylı

KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ

KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ Bilim adamlarınca, geçtiğimiz yıllarda insan faaliyetlerindeki artışa paralel olarak, küresel ölçekte çevre değişiminde ve problemlerde artış olduğu ifade edilmiştir. En belirgin

Detaylı

Domates Yaprak Galeri Güvesi Tuta absoluta

Domates Yaprak Galeri Güvesi Tuta absoluta Tuta absoluta Bu nesne Türkiye Tarımsal Öğrenme Nesneleri Deposu kullan-destekle kategorisinden bir öğrenme nesnesidir. Kullan-Destekle nesneleri bilimsel çalışmalarda kaynak gösterilerek kullanmak istisna

Detaylı

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK İKLİM ELEMANLARI Bir yerin iklimini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi olayların tümüne iklim elemanları denir. Bu elemanların yeryüzüne dağılışını etkileyen enlem, yer şekilleri, yükselti,

Detaylı

SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME. Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012

SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME. Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012 SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012 Sera nedir? Bitki büyüme ve gelişmesi için gerekli iklim etmenlerinin

Detaylı

DENİZLERDE BÖLGESEL SU ÇEKİLMESİNİN METEOROLOJİK ANALİZİ

DENİZLERDE BÖLGESEL SU ÇEKİLMESİNİN METEOROLOJİK ANALİZİ Mahmut KAYHAN Meteoroloji Mühendisi mkayhan@meteoroloji.gov.tr DENİZLERDE BÖLGESEL SU ÇEKİLMESİNİN METEOROLOJİK ANALİZİ Türkiye'de özellikle ilkbahar ve sonbaharda Marmara bölgesinde deniz sularının çekilmesi

Detaylı

KSÜ. Fen ve Mühendislik Dergisi, 7(2)-2004 60 KSU. Journal of Science and Engineering 7(2)-2004

KSÜ. Fen ve Mühendislik Dergisi, 7(2)-2004 60 KSU. Journal of Science and Engineering 7(2)-2004 KSÜ. Fen ve Mühendislik Dergisi, 7(2)-2004 60 KSU. Journal of Science and Engineering 7(2)-2004 Kahramanmaraş Yöresinde Kızılçamlarda (Pinus brutia Ten.) Çam Keseböceği, Thaumetopoea pityocampa (Schiff.)

Detaylı

Özet. Anahtar kelimeler: Feromon, ortero, orthotomicus erosus, çam, kabuk böcekleri.

Özet. Anahtar kelimeler: Feromon, ortero, orthotomicus erosus, çam, kabuk böcekleri. İstanbul Gaziosmanpaşa Ağaçlandırma Alanında Akdeniz Çam Kabuk Böceği Orthotomicus Erosus Wollaston, 1857 (Coleoptera, Curculionidae, Scolytinae) a Karşı Feromon Denemesi Sakin Vural VARLI 1,*, Aydın SEVER

Detaylı

ÇAMLIDERE (ANKARA) NEOJEN SİLİSLEŞMİŞ AĞAÇLARI PALEOEKOLOJİ-PALEOKLİMATOLOJİ

ÇAMLIDERE (ANKARA) NEOJEN SİLİSLEŞMİŞ AĞAÇLARI PALEOEKOLOJİ-PALEOKLİMATOLOJİ ÇAMLIDERE (ANKARA) NEOJEN SİLİSLEŞMİŞ AĞAÇLARI PALEOEKOLOJİ-PALEOKLİMATOLOJİ Mehmet Sakınç*, Aliye Aras**, Cenk Yaltırak*** *İTÜ, Avrasya Yerbilimleri Enstitüsü, Maslak/İstanbul **İ.Ü. Fen Fakültesi, Biyoloji

Detaylı

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR Havadaki su buharı ve gazların, cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir. Basıncı ölçen alet barometredir. Normal hava basıncı 1013 milibardır.

Detaylı

Tarımsal Meteoroloji. Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 23 EKİM 2013

Tarımsal Meteoroloji. Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 23 EKİM 2013 Tarımsal Meteoroloji Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 2 EKİM 201 Prof. Dr. Mustafa Özgürel ve Öğr. Gör. Gülay Pamuk Mengü tarafından yazılan Tarımsal Meteoroloji kitabından faydalanılmıştır. Hava ve İklim ile

Detaylı

Iğdır Aralık Rüzgâr Erozyonu Önleme Projesi

Iğdır Aralık Rüzgâr Erozyonu Önleme Projesi Iğdır Aralık Rüzgâr Erozyonu Önleme Projesi Proje Alanının Genel Özellikleri: Iğdır ili Türkiye nin en kurak ili olup yıllık yağış miktarı 250 mm civarındadır (Meteoroloji kayıtları). Yağan yağış ya da

Detaylı

ÖZEL EGE LİSESİ İKLİM

ÖZEL EGE LİSESİ İKLİM ÖZEL EGE LİSESİ İKLİM Rehber Öğretmen : Şule Yıldız Hazırlayanlar : Bartu Çetin Burak Demiral Nilüfer İduğ Esra Tuncer Ege Uludağ Meriç Tekin 2000-2001 İZMİR TEŞEKKÜR Bize bu projede yardımda bulunan başta

Detaylı

Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ Bartın Orman Fakültesi, BARTIN

Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ Bartın Orman Fakültesi, BARTIN ZONGULDAK ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ULUDAĞ GÖKNARI-SARIÇAM-DOĞU KAYINI KARIŞIK MEŞCERELERİNİN VERİM GÜCÜ İLE BAZI FİZYOGRAFİK VE EDAFİK FAKTÖRLER ARASINDAKİ İKİLİ İLİŞKİLER Birsen DURKAYA, Ali DURKAYA ZKÜ

Detaylı

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Meteoroloji Genel Müdürlüğü DEĞERLENDİRMESİ MAYIS 2015-ANKARA

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Meteoroloji Genel Müdürlüğü DEĞERLENDİRMESİ MAYIS 2015-ANKARA T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Meteoroloji Genel Müdürlüğü 20142012 YILI ALANSAL YILI YAĞIŞ YAĞIŞ DEĞERLENDİRMESİ MAYIS 2015-ANKARA T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Meteoroloji Genel Müdürlüğü 2014

Detaylı

Sera Etkisi. Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte. Cam tarafından tutulan ısı

Sera Etkisi. Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte. Cam tarafından tutulan ısı Sera Etkisi Bir miktarda ısı arz dan kaçmakta Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte CO2 tarafından tutulan Isının bir kısmı tekrar atmosfere kaçabilir. Cam tarafından tutulan

Detaylı

Ekosistem Ekolojisi Yapısı

Ekosistem Ekolojisi Yapısı Ekosistem Ekolojisi, Ekosistemin Yapısı Ekosistem Ekolojisi Yapısı A. Ekoloji Bilimi ve Önemi Ekoloji canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan etkileşimlerini inceleyen bilim dalıdır. Günümüzde teknolojinin

Detaylı

ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI

ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANA Ölçme Bilgisi Ve Kadastro Ayhan ATEŞOĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi Orman fakültesi Orman müh. Böl. Zonguldak Karaelmas Üniver. Orman fakültesi Orman müh. Böl. Y. Lisans Tez Konusu

Detaylı

Aksi durumda yabacı bir bölgeden getirilen ırk/ırklar o yöreye uyum sağlamış yerel ırklarla polen alışverişine giriştiklerinde genetik tabanda

Aksi durumda yabacı bir bölgeden getirilen ırk/ırklar o yöreye uyum sağlamış yerel ırklarla polen alışverişine giriştiklerinde genetik tabanda Ağaçlandırma çalışmalarına temel oluşturacak tohum sağlanmasını emniyetli hale getirebilmek için yerel ırklardan elde edilen tohum kullanılması doğru bir yaklaşımdır. Aynı türde de olsa orijin denemeleri

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1275 KAHRAMANMARAŞ'IN İĞNE YAPRAKLI ORMANLARINDA GÖZLENEN BAZI BÖCEK TÜRLERİ VE ALINMASI GEREKLİ ÖNLEMLER

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1275 KAHRAMANMARAŞ'IN İĞNE YAPRAKLI ORMANLARINDA GÖZLENEN BAZI BÖCEK TÜRLERİ VE ALINMASI GEREKLİ ÖNLEMLER KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1275 KAHRAMANMARAŞ'IN İĞNE YAPRAKLI ORMANLARINDA GÖZLENEN BAZI BÖCEK TÜRLERİ VE ALINMASI GEREKLİ ÖNLEMLER Doç. Dr. Mehmet KANAT* Özet İğne yapraklı ağaç türlerinden bölgede ağırlıklı

Detaylı

Dersin Adı D. Kodu Yarıyılı T + U Kredisi AKTS. HERBOLOJİ 0622510 Güz 1+2 2 3

Dersin Adı D. Kodu Yarıyılı T + U Kredisi AKTS. HERBOLOJİ 0622510 Güz 1+2 2 3 Dersin Adı D. Kodu Yarıyılı T + U Kredisi AKTS HERBOLOJİ 0622510 Güz 1+2 2 3 Ön Koşul Dersler - Dersin Dili Dersin Türü Dersin Koordinatörleri Dersi Veren Türkçe Zorunlu Dersin Yardımcıları - Dersin Amacı

Detaylı

Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri

Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri Ömer Lütfi Şen Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi Mercator-İPM Araştırma Programı & Katkıda bulunanlar: Ozan Mert Göktürk Deniz Bozkurt Berna

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1247

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1247 KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1247 KAHRAMANMARAŞ İLİNİN GENEL MEYVECİLİK DURUMU Mehmet SÜTYEMEZ*- M. Ali GÜNDEŞLİ" Meyvecilik kültürü oldukça eski tarihlere uzanan Anadolu'muz birçok meyve türünün anavatanı

Detaylı

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA 6.3.2.4. Akdeniz Bölgesinde Tarımsal Ormancılık Uygulamaları ve Potansiyeli Bölgenin Genel Özellikleri: Akdeniz kıyıları boyunca uzanan Toros

Detaylı

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale (*)Türkeş, M. ve Koç, T. 2007. Kazdağı Yöresi ve dağlık alan (dağ sistemi) kavramları üzerine düşünceler. Troy Çanakkale 29:18-19. KAZ DAĞI YÖRESİ VE DAĞLIK ALAN (DAĞ SİSTEMİ) KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER

Detaylı

2006 YILI İKLİM VERİLERİNİN DEĞERLENDİRMESİ Hazırlayan: Serhat Şensoy 1. 2006 YILI ORTALAMA SICAKLIK DEĞERLENDİRMESİ

2006 YILI İKLİM VERİLERİNİN DEĞERLENDİRMESİ Hazırlayan: Serhat Şensoy 1. 2006 YILI ORTALAMA SICAKLIK DEĞERLENDİRMESİ 2006 YILI İKLİM VERİLERİNİN DEĞERLENDİRMESİ Hazırlayan: Serhat Şensoy 1. 2006 YILI ORTALAMA SICAKLIK DEĞERLENDİRMESİ Aletsel kayıtların başladığı 1861 yılından bu yana dünyada en sıcak yıl 0.58ºC lik anomali

Detaylı

Bartın Üniversitesi Orman Mühendisliği 2008-.

Bartın Üniversitesi Orman Mühendisliği 2008-. Prof. Dr. İsmet DAŞDEMİR FOTOĞRAF 1963 de Kars ın Selim ilçesinde doğdu. 1985 yılında İÜ Orman Fakültesi Orman Mühendisliği bölümünden fakülte birincisi olarak mezun oldu. 1985 1987 yılları arasında İÜ

Detaylı

Dryocosmus kuriphilus(kestane gal arısı)sürvey Talimatı. Dryocosmuskuriphilus(Yasumatsu) (Kestane gal arısı)

Dryocosmus kuriphilus(kestane gal arısı)sürvey Talimatı. Dryocosmuskuriphilus(Yasumatsu) (Kestane gal arısı) Dryocosmus kuriphilus(kestane gal arısı)sürvey Talimatı Zararlı Organizma Dryocosmuskuriphilus(Yasumatsu) (Kestane gal arısı) Sınıf: Insecta Takım: Hymenoptera Familya:Cynipidae Tanımı Konukçuları Zarar

Detaylı

KORUNAN ALANLARIN PLANLANMASI

KORUNAN ALANLARIN PLANLANMASI KORUNAN ALANLARIN PLANLANMASI III. Hafta Yrd. Doç. Uzay KARAHALİL Köprülü Kanyon Milli Parkının Kısa Tanıtımı Gerçekleştirilen Envanter Çalışmaları Belirlenen Orman Fonksiyonları Üretim Ekolojik Sosyal

Detaylı

ORMAN KORUMA, ORMAN YANGINLARIYLA MÜCADELE VE ENTOMOLOJİ

ORMAN KORUMA, ORMAN YANGINLARIYLA MÜCADELE VE ENTOMOLOJİ DİKKAT: 1- Sorular çoktan seçmeli test şeklinde olup, cevap kağıdındaki doğru cevaba ait kare kutunun içi X (çarpı) şeklinde işaretlenerek cevaplanacaktır. 2- Cevaplandırmada siyah kurşun kalem ve yumuşak

Detaylı

YGS Yönetimine Ormancılık Perspektifinden Bakmak. (Ormancılıkta Yaban Hayatına Yer Vermek) I. Bölüm

YGS Yönetimine Ormancılık Perspektifinden Bakmak. (Ormancılıkta Yaban Hayatına Yer Vermek) I. Bölüm YGS Yönetimine Ormancılık Perspektifinden Bakmak (Ormancılıkta Yaban Hayatına Yer Vermek) I. Bölüm YGS yönetimi; Hedef, prensipler,araçlar,gerekli şartlar ve detaylar Hedef: EtkinYGS yönetimi Prensip:

Detaylı

Muson Yağmurlarını Atlatmak Kelsey, Dylan, and Trevor Bölüm 1 Fen Bilimleri

Muson Yağmurlarını Atlatmak Kelsey, Dylan, and Trevor Bölüm 1 Fen Bilimleri Muson Yağmurlarını Atlatmak Kelsey, Dylan, and Trevor Bölüm 1 Fen Bilimleri Hedefimiz Arizona, Phoenix te yaşayan sizleri büyük Phoneix bölgesindeki musonların olası riskleri hakkında bilgilendirmek. Bir

Detaylı

Silvikült Temel Esasları

Silvikült Temel Esasları Silvikült ltürün Temel Esasları (Klasör - 5) Prof. Dr. Musa GENÇ Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü Silvikültür Anabilim Dalı 32260 Isparta musagenc@sdu.edu.tr http://kisisel.sdu.edu.tr/akademik/musagenc

Detaylı

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması Pestisit; herhangi bir istenmeyen canlının (zararlı organizma), yayılmasını engelleyen, uzaklaştıran ya da ondan koruyan her türlü bileşik ya da bileşikler karışımıdır. Tarımda pestisitler, zararlı organizmaları

Detaylı

ILGAZ DAĞLARI ORMANLARINDAKĠ FIRTINA DEVRĠKLERĠ VE ENTOMOLOJĠK SONUÇLARI STORM TURNDOWNS AND ENTOMOLOGICAL RESULTS IN ILGAZ MOUNTAINS FORESTS

ILGAZ DAĞLARI ORMANLARINDAKĠ FIRTINA DEVRĠKLERĠ VE ENTOMOLOJĠK SONUÇLARI STORM TURNDOWNS AND ENTOMOLOGICAL RESULTS IN ILGAZ MOUNTAINS FORESTS ILGAZ DAĞLARI ORMANLARINDAKĠ FIRTINA DEVRĠKLERĠ VE ENTOMOLOJĠK SONUÇLARI STORM TURNDOWNS AND ENTOMOLOGICAL RESULTS IN ILGAZ MOUNTAINS FORESTS Sabri ÜNAL 1, Ahmet SIVACIOĞLU 1, Sezgin AYAN 1, Nuri ÖNER

Detaylı

ASLĠ AĞAÇ TÜRLERĠMĠZ

ASLĠ AĞAÇ TÜRLERĠMĠZ ASLĠ AĞAÇ TÜRLERĠMĠZ İBRELİ VE YAPRAKLI ORMAN ALANLARI Ġbreli ormanlar 61% Yapraklı Ormanlar 39% ĠBRELĠ= GYMNOSPERMAE (AÇIK TOHUMLULAR)= 13 220 721 Ha YAPRAKLI = ANGİOSPERMAE (KAPALI TOHUMLULAR)=8 447

Detaylı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı ARAZİ BOZULUMU LAND DEGRADATİON Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı LAND DEGRADATİON ( ARAZİ BOZULUMU) SOİL DEGRADATİON (TOPRAK BOZULUMU) DESERTİFİCATİON (ÇÖLLEŞME) Arazi Bozulumu Nedir - Su ve rüzgar

Detaylı

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu çalışma da 2000-2010 yıllarındaki yıllık, aylık, saatlik veriler kullanılarak kirleticilerin mevsimsel değişimi incelenmiş, sıcaklık, rüzgar hızı, nisbi

Detaylı

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu

Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Hidroloji: u Üretim/Koruma Fonksiyonu Ormanların yağışlardan yararlanmayı artırma, su ekonomisini düzenleme ve sürekliliğini sağlama, su taşkınlarını önleme, dere, nehir, bent, baraj, su kanalı ve benzeri

Detaylı

TRAKYA DA VEJETASYON DEVRESİ VE BU DEVREDEKİ YAĞIŞLAR. Vegetation period and rainfalls during in this time in Trakya (Thrace)

TRAKYA DA VEJETASYON DEVRESİ VE BU DEVREDEKİ YAĞIŞLAR. Vegetation period and rainfalls during in this time in Trakya (Thrace) Ocak 2010 Cilt:18 No:1 Kastamonu Eğitim Dergisi 227-232 TRAKYA DA VEJETASYON DEVRESİ VE BU DEVREDEKİ YAĞIŞLAR Özet Duran AYDINÖZÜ Kastamonu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Kastamonu

Detaylı

Porsuk. Şube : Gymospermae Sınıf : Coniferae Takım : Taxoideae Familya : Taxaceae Cins : Taxus L. Tür : Taxus baccata L.

Porsuk. Şube : Gymospermae Sınıf : Coniferae Takım : Taxoideae Familya : Taxaceae Cins : Taxus L. Tür : Taxus baccata L. Porsuk Şube : Gymospermae Sınıf : Coniferae Takım : Taxoideae Familya : Taxaceae Cins : Taxus L. Tür : Taxus baccata L. Genel olarak 15-20 m boylanır. 2-2.5 m çap yapabilir. Yenice - Karakaya (Karabük)

Detaylı

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7.1 Sabit Sıcaklıkta Yürütülen Isıl işlemde Bileşenlerin Parçalanması 9.7.2 Değişen Sıcaklıkta Yürütülen Isıl İşlemde Bileşim Öğelerinin Parçalanması

Detaylı

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ Ekosistem, birbiriyle ilişkili canlı ve cansız unsurlardan oluşur. Ekosistem, bu unsurlar arasındaki madde ve enerji dolaşımı ile kendini besler ve yeniler. Madde döngüsü

Detaylı

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar 1/36 İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, Dünya da ve Türkiye de gözlemler IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar Uluslararası Kuruluşlar, Aktiviteler için Sektörler

Detaylı

An endemic pest of Taurus fir, Abies cilicica (Antoine et Kotschy) Carrière; Pityokteines marketae Knížek, (Coleoptera: Curculionidae, Scolytinae)

An endemic pest of Taurus fir, Abies cilicica (Antoine et Kotschy) Carrière; Pityokteines marketae Knížek, (Coleoptera: Curculionidae, Scolytinae) Türk. entomol. derg., 2012, 36 (2): 277-285 ISSN 1010-6960 Orijinal araştırma (Original article) Toros Göknarı, Abies cilicica (Antoine et Kotschy) Carrière nın endemik bir zararlısı; Pityokteines marketae

Detaylı

BİYOLOG TANIM. Canlı türlerinin tanımlanması, sınıflandırılması, yaşamı ve evrimini etkileyen koşullar üzerinde araştırma yapan kişidir.

BİYOLOG TANIM. Canlı türlerinin tanımlanması, sınıflandırılması, yaşamı ve evrimini etkileyen koşullar üzerinde araştırma yapan kişidir. TANIM Canlı türlerinin tanımlanması, sınıflandırılması, yaşamı ve evrimini etkileyen koşullar üzerinde araştırma yapan kişidir. A- GÖREVLER Biyologların görevleri araştırmacı ve uygulamacı olmalarına göre

Detaylı

Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü

Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Doç. Dr. Murat Türkeş Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü 17020, Terzioğlu Yerleşkesi - ÇANAKKALE ÖZET Başta fosil yakıtların yakılması olmak üzere, çeşitli insan etkinlikleri

Detaylı

ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI

ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANA Ormancılık Ekonomisi ADI VE SOYADI Prof. Dr. İsmet DAŞDEMİR İstanbul Orman Fakültesi Bölümü İstanbul Orman Ekonomisi Y. Lisans Tez Konusu Türkiye deki Doğu Ladini (Picea orientalis

Detaylı

KAYNAĞI ÜLKE İÇİNDEN SAĞLANAN PROJELER

KAYNAĞI ÜLKE İÇİNDEN SAĞLANAN PROJELER SIRA 1 2 5 8 DAİRE BAŞKANLIĞININ ADI Dairesi Dairesi Dairesi Dairesi Dairesi Dairesi Dairesi KAYNAĞI ÜLKE İÇİNDEN SAĞLANAN PROJELER Oduna Dayalı Orman Ürünleri Üretim Süreçleri Takip Sistemi Biyokütle

Detaylı

ZİRAİ MÜCADELE TEKNİK TALİMATLARI CİLT IV. BAĞ MİLDİYÖSÜ Plasmopara viticola (Berk. Et Curt) Berl et de Toni

ZİRAİ MÜCADELE TEKNİK TALİMATLARI CİLT IV. BAĞ MİLDİYÖSÜ Plasmopara viticola (Berk. Et Curt) Berl et de Toni ZİRAİ MÜCADELE TEKNİK TALİMATLARI CİLT IV BAĞ MİLDİYÖSÜ Plasmopara viticola (Berk. Et Curt) Berl et de Toni 1. TANIMI VE YAŞAYIŞI Hastalığa neden olan etmen obligat bir parazittir. Hücrelerarası gelişir,

Detaylı

Anoplophora chinensis(turunçgil uzun antenli böceği) Sürvey Talimatı

Anoplophora chinensis(turunçgil uzun antenli böceği) Sürvey Talimatı Anoplophora chinensis(turunçgil uzun antenli böceği) Sürvey Talimatı Zararlı Organizma Anoplophorachinensis(Forster, 1771) (Turunçgil uzunantenli böceği) Sınıf: Insecta Takım: Coleoptera Familya:Cerambycidae

Detaylı

128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ AÇIKLAMA RAPORU

128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ AÇIKLAMA RAPORU AKÇAKALE KÖYÜ (MERKEZ/GÜMÜŞHANE) 128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ NAZIM İMAR PLANI AÇIKLAMA RAPORU 2016 AKÇAKALE KÖYÜ-MERKEZ/GÜMÜŞHANE 128 ADA 27 VE 32 NUMARALI PARSELLERE

Detaylı

Summary. Bu çalışma Karadeniz Teknik Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonunca desteklenmiştir. Proje No:

Summary. Bu çalışma Karadeniz Teknik Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonunca desteklenmiştir. Proje No: Türk. entomol. derg., 2006, 30 (1): 11-22 ISSN 1010-6960 Ladin ormanlarında Dendroctonus micans (Kugelann) (Coleoptera: Scolytidae) ın zarar durumu ve Rhizophagus grandis (Gyllenhal) (Coleoptera: Rhizophagidae)

Detaylı

ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAİRESİ BAŞKANLIĞI

ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAİRESİ BAŞKANLIĞI ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAİRESİ BAŞKANLIĞI ANKARA ENTEGRE VEKTÖR Murat ŞEN Ankara Büyükşehir Belediyesi Vektör Müc.Yönetimi Şefi Bilindiği üzere; Vektörel Mücadele uygulamaları

Detaylı

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ULUSAL BİLDİRİMLERİNİN HAZIRLANMASI PROJESİ 6. ULUSAL BİLDİRİM TURİZM BÖLÜMÜ

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ULUSAL BİLDİRİMLERİNİN HAZIRLANMASI PROJESİ 6. ULUSAL BİLDİRİM TURİZM BÖLÜMÜ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ULUSAL BİLDİRİMLERİNİN HAZIRLANMASI PROJESİ 6. ULUSAL BİLDİRİM TURİZM BÖLÜMÜ Özgür ZEYDAN Öğr. Gör. Dr. Kasım 2014 Ankara Sunum Planı Önceki bildirimlerde Turizm bölümleri İklim Değişikliği

Detaylı

JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOGY)

JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOGY) JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOGY) Hazırlayan: Ibrahim CAMALAN Meteoroloji Mühendisi 2012 TROPİKAL OLAYLAR Ekvatoral Trof (ITCZ) Her iki yarım kürede subtropikal yüksek basınçtan nispeten alçak basınca doğru

Detaylı

Doğu Akdeniz Bölgesinde Endüstriyel Plantasyonlar İçin Mekânsal Uygunluk Analizi

Doğu Akdeniz Bölgesinde Endüstriyel Plantasyonlar İçin Mekânsal Uygunluk Analizi Anadolu Doğa Bilimleri Dergisi 6 (Özel Sayı ): -7, 0 Araştırma Makalesi Doğu Akdeniz Bölgesinde Endüstriyel Plantasyonlar İçin Mekânsal Uygunluk Analizi Celalettin DURAN * *Kastamonu Üniversitesi, Fen

Detaylı

BARTIN ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI DERS TANITIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ DERS BİLGİLERİ

BARTIN ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI DERS TANITIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ DERS BİLGİLERİ BARTIN ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORMAN MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI DERS TANITIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Orman Biyokütlesi

Detaylı

Normal (%) 74 59 78 73 60. Bozuk (%) 26 41 22 27 40. Toplam (Ha) 889.817 192.163 354.526 1.436.506 17.260.592. Normal (%) - - - - 29

Normal (%) 74 59 78 73 60. Bozuk (%) 26 41 22 27 40. Toplam (Ha) 889.817 192.163 354.526 1.436.506 17.260.592. Normal (%) - - - - 29 1.1. Orman ve Ormancılık Türkiye yaklaşık olarak 80 milyon hektar (ha) yüzölçümüyle dağlık ve eko-coğrafya bakımından zengin bir çeşitliliğe sahiptir. Bu ekolojik zenginliğe paralel olarak ormanlar da

Detaylı

ARAŞTIRMA DAİRESİ BAŞKANLIĞI Atmosfer Modelleri Şube Müdürlüğü. 31 Ocak 1 Şubat 2015 tarihlerinde yaşanan TOZ TAŞINIMI. olayının değerlendirmesi

ARAŞTIRMA DAİRESİ BAŞKANLIĞI Atmosfer Modelleri Şube Müdürlüğü. 31 Ocak 1 Şubat 2015 tarihlerinde yaşanan TOZ TAŞINIMI. olayının değerlendirmesi 31 Ocak 1 Şubat 2015 tarihlerinde yaşanan TOZ TAŞINIMI olayının değerlendirmesi Kahraman OĞUZ, Meteoroloji Mühendisi Cihan DÜNDAR, Çevre Yük. Mühendisi Şubat 2015, Ankara 31 Ocak 1 Şubat 2015 tarihlerinde

Detaylı

Kurtgirmez Ormanı. Ballıdağ Mevkii

Kurtgirmez Ormanı. Ballıdağ Mevkii Giriş Ulusal Biyoçeşitliliğin ve Gen kaynaklarının Korunması Hedefleri Doğrultusunda Büyük Memeli Türlerinin Araştırılması Korunması ve Yönetimi Projesi kapsamında büyük memeli türlerine yönelik yürütülen

Detaylı

Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı

Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı El-Nino-Güneyli Salınım: Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı Doç. Dr. Murat Türkeş, Utku M. Sümer, Gönül Kılıç Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, 06120 Kalaba, Ankara El Niño terimi, yüzyıllardan

Detaylı

ÇEVRESEL TEST HİZMETLERİ 2.ENVIRONMENTAL TESTS

ÇEVRESEL TEST HİZMETLERİ 2.ENVIRONMENTAL TESTS ÇEVRESEL TEST HİZMETLERİ 2.ENVIRONMENTAL TESTS Çevresel testler askeri ve sivil amaçlı kullanılan alt sistem ve sistemlerin ömür devirleri boyunca karşı karşıya kalabilecekleri doğal çevre şartlarına dirençlerini

Detaylı

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi KİMLİK KARTI Başkent: Roma Yüz Ölçümü: 301.225 km 2 Nüfusu: 60.300.000 (2010) Resmi Dili: İtalyanca Dini: Hristiyanlık Kişi Başına Düşen Milli Gelir: 29.500 $ Şehir Nüfus Oranı: %79 Ekonomik Faal Nüfus

Detaylı

2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015

2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015 2015 Haziran ENFLASYON RAKAMLARI 3 Temmuz 2015 Haziran 2015 Tüketici Fiyat Endeksi ne(tüfe) ilişkin veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 3 Temmuz 2015 tarihinde yayımlandı. TÜİK tarafından

Detaylı

Tohumların saklanması sırasındaki rutubet içerikleri %5-14 arasında değişmekle birlikte, genel olarak %8-10 civarına düşmektedir.

Tohumların saklanması sırasındaki rutubet içerikleri %5-14 arasında değişmekle birlikte, genel olarak %8-10 civarına düşmektedir. Kısa ömürlü tohumlar sınıfında yer alan yumuşak kabuklu Göknar ve Sedir tohumları, %7-12 rutubet içeriği ve -15ºC de 3-5 yıl kadar çimlenme kabiliyetine zarar vermeden saklanabilmektedir. Tohumların saklanması

Detaylı

YAĞIŞ DEĞERLENDİRMESİ

YAĞIŞ DEĞERLENDİRMESİ METEOROLOJİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARAŞTIRMA DAİRESİ BAŞKANLIĞI Sayı : 91 Eylül 2013 YAĞIŞ DEĞERLENDİRMESİ 2013 YILI AĞUSTOS AYI YAĞIŞ RAPORU GENEL DURUM : Yağışlar genel olarak normalinden ve geçen yıl Ağustos

Detaylı

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ Sulama? Çevre? SULAMA VE ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ SULAMA: Bitkinin gereksinimi olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa yapay yollarla verilmesidir ÇEVRE: En kısa tanımıyla

Detaylı

Sedirler (Cedrus) Türkiye de doğal olarak yetişen. Türkiye de egzotik (yaygın ya da parklarda)

Sedirler (Cedrus) Türkiye de doğal olarak yetişen. Türkiye de egzotik (yaygın ya da parklarda) Sedirler (Cedrus) Türkiye de doğal olarak yetişen Toros (Lübnan) Sediri (C. libani) Türkiye de egzotik (yaygın ya da parklarda) Himalaya Sediri Atlas Sediri (C. deodora) (C. atlantica) Dünyada Kuzey Afrika,

Detaylı

makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir

makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 Araştırma Makalesi Bağ Alanlarında Görülen Yabancı Otlar İngilizce Başlık: Weed Species

Detaylı

Dünya kendi içinde benzerlik gösteren 6 büyük flora alemine ayrılır: 1.Holarktikflora alemi 2.Paleotropis, 3.Neotropis, 4.Australis 5.

Dünya kendi içinde benzerlik gösteren 6 büyük flora alemine ayrılır: 1.Holarktikflora alemi 2.Paleotropis, 3.Neotropis, 4.Australis 5. Dünya kendi içinde benzerlik gösteren 6 büyük flora alemine ayrılır: 1.Holarktikflora alemi 2.Paleotropis, 3.Neotropis, 4.Australis 5.Arkensis, 6.Kapensis Flora alemleri flora bölgelerine (region), flora

Detaylı

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN Heyelan ya da toprak kayması, zemini kaya veya yapay dolgu malzemesinden oluşan bir yamacın yerçekimi, eğim, su ve benzeri diğer kuvvetlerin etkisiyle aşağı ve dışa doğru

Detaylı

SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü

SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü SERALARIN TASARIMI (Seralarda Isıtma Sistemleri) Doç. Dr. Berna KENDİRLİ A. Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü Seralarda Isıtma Sistemlerinin Planlanması Bitki büyümesi ve gelişmesi

Detaylı

Gökkuşağı Alabalığı (Oncorhynchus mykiss Walbaum, 1792) Yavrularının İlk Dönemlerde Büyüme Performansı ve Ölüm Oranı Üzerine Tuzluluğun Etkisi

Gökkuşağı Alabalığı (Oncorhynchus mykiss Walbaum, 1792) Yavrularının İlk Dönemlerde Büyüme Performansı ve Ölüm Oranı Üzerine Tuzluluğun Etkisi Gökkuşağı Alabalığı (Oncorhynchus mykiss Walbaum, 1792) Yavrularının İlk Dönemlerde Büyüme Performansı ve Ölüm Oranı Üzerine Tuzluluğun Etkisi Halim İbrahim ERBAŞ Nadir BAŞÇINAR Mehmet KOCABAŞ Şebnem ATASARAL

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

TANITIM BROŞÜRÜ POLAR POLİÜRETAN

TANITIM BROŞÜRÜ POLAR POLİÜRETAN TANITIM BROŞÜRÜ İçinde bulunduğumuz yüzyılda hızlı endüstrileşmenin sonucu olarak ortaya çıkan enerji ihtiyacı ve bu ihtiyacın yaklaşık % 90 oranında fosil türevli yakıt tüketimi ile giderilmesi son dönemde

Detaylı

ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta

ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta ORMAN AMENAJMANI SEÇME ORMANLARINDA ANLAMA -XI hafta KTÜ Orman Fakültesi Seçme Ormanı Değişik yaşlı ve düşey kapalı orman formuna seçme ormanı ve seçme işletmesi adı verilmektedir. Tabakalı seçme ormanında,

Detaylı

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN

HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN HİDROLOJİ Doç.Dr.Emrah DOĞAN 1-1 YARDIMCI DERS KİTAPLARI VE KAYNAKLAR Kitap Adı Yazarı Yayınevi ve Yılı 1 Hidroloji Mehmetçik Bayazıt İTÜ Matbaası, 1995 2 Hidroloji Uygulamaları Mehmetçik Bayazıt Zekai

Detaylı

RÜZGAR ENERJĐSĐ. Erdinç TEZCAN FNSS

RÜZGAR ENERJĐSĐ. Erdinç TEZCAN FNSS RÜZGAR ENERJĐSĐ Erdinç TEZCAN FNSS Günümüzün ve geleceğimizin ekmek kadar su kadar önemli bir gereği; enerji. Son yıllarda artan dünya nüfusu, modern hayatın getirdiği yenilikler, teknolojinin gelişimi

Detaylı

GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları

GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları GİRİŞ Sulamanın amacı kültür bitkilerinin ihtiyacı olan suyun, normal yağışlarla karşılanmadığı hallerde insan eliyle toprağa verilmesidir. Tarımsal

Detaylı

Meyve ve Sebze Depolanması ve İhracatında Kullanılan Modifiye Atmosfer Ambalajlarındaki Gelişmeler Doç. Dr. Fatih ŞEN

Meyve ve Sebze Depolanması ve İhracatında Kullanılan Modifiye Atmosfer Ambalajlarındaki Gelişmeler Doç. Dr. Fatih ŞEN Meyve ve Sebze Depolanması ve İhracatında Kullanılan Modifiye Atmosfer Ambalajlarındaki Gelişmeler Doç. Dr. Fatih ŞEN Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü fatih.sen@ege.edu.tr Modifiye

Detaylı

JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOJİ) World Climatology

JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOJİ) World Climatology JAA ATPL Eğitimi (METEOROLOJİ) World Climatology Ibrahim CAMALAN Meteoroloji Mühendisi 2012 Climate - İklim Geniş sahalarda uzun yıllar hava şartlarının ortalamalarıdır. Hava durumu, anlık hava şartlarını

Detaylı

KÜRESEL ISI MA I BÖCEKLERE ETKĐLERĐ. *e-mail: ekremogur@hotmail.com. Geliş Tarihi: 29.04.2010 Kabul Tarihi: 27.01.2011

KÜRESEL ISI MA I BÖCEKLERE ETKĐLERĐ. *e-mail: ekremogur@hotmail.com. Geliş Tarihi: 29.04.2010 Kabul Tarihi: 27.01.2011 Anadolu Tarım Bilim. Derg., 2011,26(1):83-90 Anadolu J Agr Sci, 2011,26(1):83-90 Derleme Review KÜRESEL ISI MA I BÖCEKLERE ETKĐLERĐ Ekrem ÖGÜR 1 Celal TU CER 2* 1 Selçuk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi,

Detaylı

Tarým Arazilerinin Amaç Dýþý Kullanýmý; Erzurum Örneði

Tarým Arazilerinin Amaç Dýþý Kullanýmý; Erzurum Örneði Tarým Arazilerinin Amaç Dýþý Kullanýmý; Erzurum Örneði Ekoloji 13, 52, 1-6 2004 Ali Kýlýç ÖZBEK Devlet Su Ýþleri 8. Bölge Müdürlüðü 25100, ERZURUM Taþkýn ÖZTAÞ Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak

Detaylı

2014 İKİNCİ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr

2014 İKİNCİ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor Yılın ilk yarısında elektrik tüketimi 2013 yılının aynı dönemine kıyasla %3,6 artış gösterdi. Yıllık tüketim artış hızı ilk çeyrekte %3 olarak gerçekleşirken,

Detaylı

Sulama Ot Mücadelesi ve Çapalama Gübreleme ve Toprak Islahı Seyreltme Gölgeleme veya Siperleme Budama Yerinde Kök Kesimi

Sulama Ot Mücadelesi ve Çapalama Gübreleme ve Toprak Islahı Seyreltme Gölgeleme veya Siperleme Budama Yerinde Kök Kesimi FİDAN ÜRETİMİNDE BAKIM ÇALIŞMALARI Sulama Ot Mücadelesi ve Çapalama Gübreleme ve Toprak Islahı Seyreltme Gölgeleme veya Siperleme Budama Yerinde Kök Kesimi SULAMA Sulamada kullanılan suyun miktarı; toprağın

Detaylı

BALIK YETİŞTİRİCİLİĞİNDE STRES

BALIK YETİŞTİRİCİLİĞİNDE STRES MAKALE BALIK YETİŞTİRİCİLİĞİNDE STRES Ercan KÜÇÜK - SUMAE Giriş Organizma seviyesinde stres ilk olarak insanlar dahil tüm memelilerin, uyarıcıların farklı oranlardaki uyarılarına genel tepkisi olarak (Selye,

Detaylı

MARMARA BÖLGESi. IRMAK CANSEVEN SOSYAL BiLGiLER ÖDEVi 5/L 1132

MARMARA BÖLGESi. IRMAK CANSEVEN SOSYAL BiLGiLER ÖDEVi 5/L 1132 MARMARA BÖLGESi IRMAK CANSEVEN SOSYAL BiLGiLER ÖDEVi 5/L 1132 COĞRAFİ KONUMU Marmara Bölgesi ülkemizin kuzeybatı köşesinde yer alır. Ülke yüz ölçümünün %8,5'i ile altıncı büyük bölgemizdir. Yaklaşık olarak

Detaylı

GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ

GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ İklim değişiklikleri, bilimsel olarak klimatoloji dalına göre incelenen bir tür atmosferik ya da astronomik değişikliklerdir. Atmosferdeki CO 2 (Karbon

Detaylı

III. ÇALIŞMA GRUBU İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNE UYUM. 2. ÇALIŞTAY İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ve SAĞLIK

III. ÇALIŞMA GRUBU İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNE UYUM. 2. ÇALIŞTAY İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ve SAĞLIK III. ÇALIŞMA GRUBU İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ETKİLERİNE UYUM 2. ÇALIŞTAY İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ve SAĞLIK 29 Haziran 2007, Ankara Bölgesel Çevre Merkezi - REC Tarafsız, bağımsız ve kar amacı gütmeyen uluslararası bir

Detaylı

Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği

Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği Dr. Hüseyin Toros (İTÜ Meteoroloji Mühendisliği) huseyintoros@yahoo.com (İnsan ve Hayat Dergisi Kasım 2011) İklim değişiklikleri, seller ve aşırı sıcaklar gündemden

Detaylı

BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ EĞİTİM PLANI

BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ EĞİTİM PLANI BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ EĞİTİM PLANI DİSİPLİN/ GELİŞİM ALANI: UZUN DÖNEMLİ AMAÇ: - Vücudumuz bilmecesini çözelim - Maddeyi tanıyalım - Kuvvet ve hareket - Işık ve ses - Canlılar dünyasını

Detaylı

MAVRUŞGİL (Sciaena umbra) VE KÖTEK (Umbrina cirrosa) BALIKLARININ BİYOEKOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ

MAVRUŞGİL (Sciaena umbra) VE KÖTEK (Umbrina cirrosa) BALIKLARININ BİYOEKOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ PROJE MAVRUŞGİL (Sciaena umbra) VE KÖTEK (Umbrina cirrosa) BALIKLARININ BİYOEKOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ Adnan ERTEKEN, SUMAE Projenin temel amacı Scanidae familyasına ait balıklardan mavruşgil

Detaylı

ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ

ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ ATMOSFERİK FAKTÖRLERİN MERMER VE GRANİT CEPHE KAPLAMA MALZEMELERİ ÜZERİNDEKİ PARLAKLIK KAYBINA OLAN ETKİLERİ Yrd. Doç. Dr. Emrah GÖKALTUN Anadolu Üniversitesi Müh-Mim. Fakültesi Mimarlık Bölümü İkieylül

Detaylı

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır.

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. PLATO: Çevresine göre yüksekte kalmış, akarsular tarafından derince yarılmış geniş düzlüklerdir. ADA: Dört tarafı karayla

Detaylı

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA Hücre yapısını ve organelleri oluşturan moleküler yapılarından başlayıp hücre organelleri,hücre,doku,organ ve organ sistemlerine

Detaylı

DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI

DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI 0 DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI Dünya güneşten koptuktan sonra, kendi ekseni etrafında dönerken, meydana gelen kuvvetle; ekvator kısmı şişkince, kutuplardan basık kendine özgü şeklini almıştır. Bu şekle

Detaylı

Dünya nüfusunun hızla artması sonucu ortaya çıkan dünyanın artan besin ihtiyacını karşılamak ve birim alandan daha fazla ürün almak amacı ile

Dünya nüfusunun hızla artması sonucu ortaya çıkan dünyanın artan besin ihtiyacını karşılamak ve birim alandan daha fazla ürün almak amacı ile Dünya nüfusunun hızla artması sonucu ortaya çıkan dünyanın artan besin ihtiyacını karşılamak ve birim alandan daha fazla ürün almak amacı ile uygulanan kültürel önlemlerden biri de tarım ilacı uygulamalarıdır.

Detaylı

Harita okuma: önemli kurallar

Harita okuma: önemli kurallar Harita okuma: önemli kurallar a1 ve a2 yok a (kapalılık yok) ve a3 var (3kapalı), 0a yer yer gençlik var ancak başarısız a0 tamamlama gerektiren başarılı gençlik :0, 0a, a0, a, a3 a0,0a,0,0y,d,d/a,c,c/a

Detaylı