ORTAÖĞRETİM BİYOLOJİ 10 YAZAR. Özlem EBİNÇ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ORTAÖĞRETİM BİYOLOJİ 10 YAZAR. Özlem EBİNÇ"

Transkript

1 ORTAÖĞRETİM BİYOLOJİ 10 YAZAR Özlem EBİNÇ I

2 Editör Dil Uzman Program Geliştirme Uzman Ölçme Değerlendirme Uzman Rehberlik ve Psikolojik Danışman Uzman Görsel Tasar m Uzmanı : Prof. Dr. Ertunç GÜNDÜZ : Kıymet DOLANER : Karan ERDEM : Deniz ONURAL : Nevin HACAT : Müzeyyen BAŞ (KAPLAN) II

3 ST KLÂL MARŞI Korkma, sönmez bu afaklarda yüzen al sancak; Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. O benim milletimin y ld z d r, parlayacak; O benimdir, o benim milletimindir ancak. Çatma, kurban olay m, çehreni ey nazl hilâl! Kahraman rk ma bir gül! Ne bu iddet, bu celâl? Sana olmaz dökülen kanlar m z sonra helâl... Hakk d r, Hakk'a tapan, milletimin istiklâl! Ben ezelden beridir hür ya ad m, hür ya ar m. Hangi ç lg n bana zincir vuracakm? a ar m! Kükremi sel gibiyim, bendimi çi ner, a ar m. Y rtar m da lar, enginlere s mam, ta ar m. Garb n âfâk n sarm sa çelik z rhl duvar, Benim iman dolu gö süm gibi serhaddim var. Ulusun, korkma! Nas l böyle bir iman bo ar, "Medeniyet!" dedi in tek di i kalm canavar? Arkada! Yurduma alçaklar u ratma, sak n. Siper et gövdeni, dursun bu hayâs zca ak n. Do acakt r sana va'detti i günler Hakk' n... Kim bilir, belki yar n, belki yar ndan da yak n. Bast n yerleri "toprak!" diyerek geçme, tan : Dü ün alt ndaki binlerce kefensiz yatan. Sen ehit o lusun, incitme, yaz kt r, atan : Verme, dünyalar alsan da, bu cennet vatan. Kim bu cennet vatan n u runa olmaz ki fedâ? ühedâ f k racak topra s ksan, ühedâ! Cân, cânân, bütün var m als n da Huda, Etmesin tek vatan mdan beni dünyada cüdâ. Ruhumun senden, lâhi, udur ancak emeli: De mesin mabedimin gö süne nâmahrem eli. Bu ezanlar -ki ahadetleri dinin temeli- Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli. O zaman vecd ile bin secde eder-varsa-ta m, Her cerîhamdan, lâhi, bo an p kanl ya m, F k r r ruh- mücerred gibi yerden na' m; O zaman yükselerek ar a de er belki ba m. Dalgalan sen de afaklar gibi ey anl hilâl! Olsun art k dökülen kanlar m n hepsi helâl. Ebediyen sana yok, rk ma yok izmihlâl: Hakk d r, hür ya am, bayra m n hürriyet; Hakk d r, Hakk'a tapan, milletimin istiklâl! III Mehmet Âkif ERSOY

4 ATA TÜRK ÜN GENÇ L E H TA BE S Ey Türk genç li i! Bi rin ci va zi fen, Türk is tik lâ li ni, Türk cum hu riye ti ni, ile le bet, mu ha fa za ve mü da faa et mek tir. Mev cu di ye ti nin ve is tik ba li nin ye gâ ne te me li bu dur. Bu te mel, se nin, en k y met li ha zi nen dir. s tik bal de da hi, se ni, bu ha zine den, mah rum et mek is te ye cek, da hi lî ve ha ri cî, bed hah la r n ola cak t r. Bir gün, is tik lâl ve cum hu ri ye ti mü da faa mec bu ri ye tine dü er sen, va zi fe ye at l mak için, için de bu lu na ca n va zi yetin im kân ve e ra iti ni dü ün me ye cek sin! Bu im kân ve e ra it, çok nâ mü sa it bir ma hi yet te te za hür ede bi lir. s tik lâl ve cum hu ri ye ti ne kas te de cek dü man lar, bü tün dün ya da em sa li gö rül me mi bir ga li bi ye tin mü mes si li ola bi lir ler. Ceb ren ve hi le ile aziz va ta n n, bü tün ka le le ri zapt edil mi, bü tün ter sa ne le ri ne gi ril mi, bü tün or du la r da t l m ve mem le ke tin her kö e si bil fi il i gal edil mi ola bi lir. Bü tün bu e ra it ten da ha elîm ve da ha va him ol mak üze re, mem le ke tin da hi lin de, ik ti da ra sa hip olan lar gaf let ve da lâ let ve hat tâ h ya net için de bu lu na bi lir ler. Hat tâ bu ik ti dar sa hip le ri ah sî men fa at le ri ni, müs tev li le rin si ya sî emel le riy le tev hit ede bi lirler. Mil let, fakr u za ru ret için de ha rap ve bî tap dü mü ola bi lir. Ey Türk is tik ba li nin ev lâ d! te, bu ah val ve e ra it için de da hi, va zi fen; Türk is tik lâl ve cum hu ri ye ti ni kur tar mak t r! Muh taç ol du un kud ret, da mar la r n da ki asîl kan da, mev cut tur! IV

5 Mustafa Kemal ATATÜRK V

6 VI

7 İÇİNDEKİLER Önsöz... XI Kitabımızın Tanıtımı... XII Güvenlik Sembolleri... XIV 1. ÜNİTE: ÜREME MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME MİTOZ PROFAZ METAFAZ ANAFAZ TELOFAZ SİTOPLAZMA BÖLÜNMESİ (SİTOKİNEZ)... 7 ETKİNLİK ÜREME TİPLERİ EŞEYSİZ ÜREME TOMURCUKLANMA BÖLÜNEREK ÜREME SPORLA ÜREME PARTENOGENEZ REJENERASYONLA ÜREME VEJETATİF ÜREME ETKİNLİK MAYOZ VE EŞEYLİ ÜREME MAYOZUN AŞAMALARI İNTERFAZ MAYOZ I A) PROFAZ I B) METAFAZ I C) ANAFAZ I D) TELOFAZ I MAYOZ II EŞEYLİ ÜREME GAMETOGENEZ ETKİNLİK İNSANLARDA ÜREME SİSTEMİ DİŞİ ÜREME SİSTEMi A) DİŞİ ÜREME SİSTEMİNİ KONTROL EDEN HORMONLAR VII

8 B) MENSTRUAL DÖNGÜ ERKEK ÜREME SİSTEMİ A) ERKEK ÜREME SİSTEMİNİ KONTROL EDEN HORMONLAR B) DÖLLENME AİLE PLANLAMASI ETKİNLİK BÜYÜME VE GELİŞME FARKLILAŞMA VE ORGANOGENEZ EMBRİYONUN DIŞINDA YER ALAN ZARLAR AMNİYON ZARI KORİYON ALLANTOYİS VİTELLUS KESESİ ETKİNLİK İNSAN EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ SEGMENTASYON DÖNEMİ EMBRİYONİK EVRE FETAL EVRE ÇOKTAN SEÇMELİ TEST SORULARI ÇALIŞMA SORULARI BULMACA PERFORMANS DEĞERLENDİRME ÜNİTE: KALITIMIN GENEL İLKELERİ KALITIM VE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK MENDEL İN ÇALIŞMALARI VE İLKELERİ Mendel in İlkeleri ETKİNLİK A) AYRILMA KURALI Monohibrit Çaprazlama B) BAĞIMSIZ AÇILIM KURALI Dihibrit Çaprazlama Kontrol Çaprazlaması ALELLER ARASINDAKİ DOMİNANTLIĞIN DERECESİ A) TAM BASKINLIK B) EKSİK BASKINLIK (EKİVALENTLİK) C) EŞ BASKINLIK (KODOMİNANTLIK) VIII

9 D) ÇOK ALELLİLİK E) PLEİOTROPİ ETKİNLİK CİNSİYETE BAĞLI KALITIM X-BAĞLI GENLERİN KALITIMI ETKİNLİK AYRILMAMA OLAYI AKRABA EVLİLİKLERİNİN OLASI RİSKLERİ SOYAĞACI ANALİZİ GENETİK ÇEŞİTLİLİĞİN DİĞER NEDENLERİ MUTASYONLAR KROMOZOMLARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER MODERN GENETİK UYGULAMALARI GEN TERAPİSİ VE DNA PARMAK İZİ ÇOKTAN SEÇMELİ TEST SORULARI ÇALIŞMA SORULARI BULMACA PERFORMANS DEĞERLENDİRME ÜNİTE: DÜNYAMIZ EKOSİSTEM EKOLOJİSİ CANLILARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER ABİYOTİK FAKTÖRLER IŞIK SICAKLIK TOPRAK VE MİNERALLER SU VE ph İKLİM BİYOTİK FAKTÖRLER ÜRETİCİLER TÜKETİCİLER AYRIŞTIRICILAR (DÖKÜNTÜYLE BESLENENLER) ETKİNLİK BESLENME ŞEKİLLERİ CANLILAR ARASINDAKİ EKOLOJİK ETKİLEŞİMLER MADDE VE ENERJİ AKIŞI MADDE DÖNGÜLERİ IX

10 KARBON DÖNGÜSÜ SU DÖNGÜSÜ AZOT DÖNGÜSÜ İNSAN FAALİYETLERİNİN EKOSİSTEME ETKİSİ BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR TUNDRA TAYGA YAPRAK DÖKEN ORMANLAR TROPİKAL ORMANLAR OTLAKLAR ÇÖL SUCUL BİYOMLAR OKYANUSLAR GÖLLER SULAK ALANLAR AKARSU VE NEHİRLER DENİZEL BENTİK ZON BİYOMLARIN DAĞILIMINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER ÇOKTAN SEÇMELİ SORULAR ÇALIŞMA SORULARI BULMACA PERFORMANS DEĞERLENDİRME KAYNAKÇA SÖZLÜK İNDEKS GÖRSEL KAYNAKÇA CEVAPLAR X

11 ÖNSÖZ Sevgili Gençler Geçen yıla göre bir yaş daha büyüdünüz. Bedeninizin kütlesi ve hacmi de arttı. Bu yıl biyoloji derslerinde biraz kendinize bakacaksınız. Hücre bölünmelerini, bu bölünmelerle vücudunuzun nasıl büyüdüğünü anlayacaksınız. Gen kavramını, matematiğin biyolojiyi çözümlemesini Mendel kalıtımı ile görecek, soy ağaçlarının irdelenmesinde modern genetiği kullanacaksınız. Kalıtımı anladığınızda benzerlik ve farklılıklarınızın nedenlerini anlayacaksınız. Bazı özelliklerin, hatta hastalıkların cinsiyete bağlı olarak nasıl ortaya çıktığını öğreneceksiniz. Hücrelerimizin içindeki küçücük kromozomlarda oluşan hataların insan hayatında nasıl büyük bir etki bıraktığına şaşıracaksınız. Kısaca bu ders yılında biyoloji dersi, kendinize, ailenize ve çevrenizdeki diğer insanlara daha dikkatli bakmanızı sağlayacaktır. Kitabın sonunda başınızı çevirip dünyaya bakacaksınız. Değişik yaşam koşullarında canlı çeşitliliğini hayretle inceleyeceksiniz. Örneklerle yaşadığımız dünyayı daha iyi görerek dünyamıza gereken değeri vermeyi öğreneceksiniz. Bu yılın son ünitesinde anlayacaksınız ki başka dünya yok. Çevre bilinci olan biyoloji okur-yazarı gençler olmanız dileğimizle... Başarılar XI

12 Kitabımızı Tanıyalım 1. Ünite: Üreme Ünite adı. 1. ÜREME 1.1. MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME Yeni doğmuş bir bebek nasıl olur da yirmi yılda yetişkin bir insan haline gelecek kadar büyüyebilir? Küçücük bir yavru fil, nasıl olurda tonlarca ağırlığa ulaşabilir? Küçük bir tohum nasıl olur da kocaman bir ağaca dönüşebilir? Ünite içindeki konu başlıkları Hasar görmüş olan bir doku, kendisini nasıl yeniler? Konu alt başlığı. Konunun içeriğini tamamlayıcı resimler. Resim 1.1: Hayvanlar ve bitkilerhücrenin çok hücreli canlılardandır. Vücuttaki her hücre, daha önceki bir hücrenin replikasyonu, 1 DNA merkezindeki replikasyon bölünmesiyle meydana gelmiştir orijininde başlar. Bütün canlılar hücre ya da hücrelerden meydana gelmiştir. Her hücre, daha önceki bir hücrenin ori bölünmesiyle oluşur. Plazma zarı Kromozom Çok hücreli canlılarda çoğalan hücreler farklılaşarak dokuları; dokular organları; organlar sistem2 Kromozomal DNA, leri ve sistemler de organizmayı meydana getirir. hücre büyüdüğünde kendisini eşler. Bir hücreli canlılarda hücrenin bölünmesi, organizmanın çoğalmasını sağlar. Çok hücreli canlıların kendilerine benzer bireyler meydana getirebilmeleri için genellikle büyüme ve olgunlaşma aşamalarını geçirmeleri gerekir. Bölünen hücreler çoğaldıkça organizma büyümekte; gelişim süreci içerisinde hücreler farklılaşmakta ve organizma olgunlaşmaktadır (Resim 1.1). Prokaryotik hücreler basitçe ikiye bölünerek çoğalırken (Resim 1.2), ökaryotik hücreler mitoz adı verilen hücre bölünmesi ile çoğalırlar. Bir hücrenin mitoz bölünme yapabilmesi için yeterince büyümesi gereklidir. Bu büyüme hücrenin özelliğine, tipine ve işlevine göre değişebilir. Genel olarak hücre bölünmesi için gerekli şartlar aynıdır. Bölünme gerçekleşmeden önce hücredeki sitoplazma miktarı artar; hücrenin hacmi ve yüzey alanı büyür. Resim 1.2: Prokaryotik hücreler, basitçe ikiye bölünür. Bu aşamadan sonra çekirdekten bölünme emri verilir ve hücre bölünür. Sayfa numarası. 3 Okuma parçası ARILARDA ÜREME Birçok önemli bitkinin tozlaşmasını sağlayan ve değerli bir besin olan balı üreten bal arısı türü Apis mellifera, tarih boyunca insanlar için çekici çalışma konusu olmuştur. Bu sosyal böceklerin özgün seks yaşamı, en ilgi çekici olaylar arasındadır. Dişi bal arılarının yüzde 99 undan daha fazlası, üremez. Onlar, sadece bir dişinin kraliçe- üremesine yardım etmek için vardır. Kovanda, herhangi bir zamanda, sadece bir adet kraliçe vardır. Kraliçe, yumurtaların tümünü koyar, ve onun tüm işi yumurta koymaktır. İlgiyi çekebilecek okuma parçaları Kraliçe, aynı zamanda, bir yumurtanın döllenip döllenmeyeceğini de belirler. Döllenmiş yumurtalar, dişilere; döllenmemiş yumurtalar ise erkeklere gelişir. Şimdi siz, yumurtayı erkek birey döller diyeceksiniz! Evet, erkek bireyin spermi yumurtayı döller; fakat, bu durumda dişi yani kraliçe arı- çiftleşmenin ardından spermleri depolar ve spermlerin kendi yumurtalarına verilmesini kontrol eder.? Örnek Soru Hemofili X kromozomu üzerindeki çekinik bir genle kalıtılan hastalıktır. Yan taraftaki soy ağacında, içi dolu olarak gösterilmiş bireyler hemofili hastalığına sahiptir. Bu ailede bir çift, bebek bekçözüm Örnek Soru lemektedir. Soru işareti ile gösterilmiş olan bebeğin renk körlüğü hastası olma olasılığı yüzde kaçtır? Anlatılan içeriğe uygun örnek sorular? Çözüm Örnek Soru Soy ağacı incelenecek olursa doğacak bebeğin annesi sağlam gözükmesine karşın, anneannesi taşıyıcıdır. Çünkü annesinin kardeşi hemofilidir ve hemofiliye neden olan geni bebeğin anneannesinden? almıştır. Bu durumda bebeğin annesinin bu aleli almış olma olasılığı 1/2 dir. Yani doğacak bebeğin annesi ½ olasılıkla taşıyıcıdır. Bebeğin babası, sağlamdır. Baskın aleli A ile, çekinik aleli a ile gösterecek Çözümçaprazlama söz konusudur: olursak, aşağıdaki X A X a x X AY Örnek soruların çözümü Oluşacak gametleri Punnett karesine yerleştirip meydana gelecek genotipleri belirlersek XA Y XA XAXA XAY Xa XAXa XaY Oluşacak 4 kombinasyondan sadece bir tanesinin (1/4 olasılık) hemofiliye yol açacağı bulunur. Ancak annenin taşıyıcı olabilme olasılığı da göz önüne alınacak olursa doğacak çocuğun hemofili olma olasılığı 1/2 x 1/4 = 1/8 olacaktır. Örnek Soru Çözüm XII

13 Biliyor musunuz? Anlatılan içeriğe uygun ek bilgiler Cisimlerin yüzey alanının, boyutun karesiyle (r 2 ) hacmin, boyutun küpüyle (r 3 ) arttığı düşünülürse; hücre büyüdükçe yüzey alanının hacime oranı azalacaktır (r 2 /r 3 ). Böylece hücre yüzey alanı, hücre hacmi için yetersiz kalmaya başlayacak ve hücre zarından yapılacak olan madde alışverişi hücre için yeterli olmayacaktır. Onun için hücrenin bölünmesi gerekecektir. Etkinlik Tavuklarda Embriyonik Gelişim Bireysel veya grup halinde çalışma yapılabilecek ve konuyu pekiştirecek etkinlik. Bir civcivin yumurtada nasıl geliştiğini görmek ister misiniz? Tavuk yumurtasının içindeki embriyo 21 günde gelişir. Döllenmiş yumurta içindeki değişimleri, gözlemleyebilmek mümkündür. Bunun için kuluçka makinesine ve yaklaşık 10 adet döllenmiş yumurtaya ihtiyacımız var. Döllenmiş yumurtayı büyük şehirlerde bulmak zor olsa da yakınlarımızda bulunan köylerden ya da tavuk çiftliklerinden bulabiliriz. Döllenmiş yumurtaları kuluçka makinesine koyarak sıcaklığını 42 ºC ye ayarlayalım (Resim 1.85). Bundan sonra iki gün arayla bir yumurtayı kırıp içindeki değişimleri gözlemleyelim. Gözlediklerimizi fotoğraflayalım ya da defterimize çizelim. Çizimlerde ya da fotoğraflarda embriyonik tabakaları ve embriyonun oluşan organlarını işaretleyelim. Fark ettiğimiz değişimleri aşağıdaki tabloya yazalım Yumurta numarası Kuluçka dönemi (gün) Embriyodaki değişimler Çalışma Soruları Öğrenilenleri pekiştirecek klasik sorular 1. Mendel in çalışmalarında bezelyeleri kullanmasının nedenleri nelerdir? 2. Çalışmaları sonucunda Mendel in ortaya çıkardığı bilgi nedir? 3. Bağımsız iki olayın birinin olma olasılığı diğerini etkiler mi? Neden 4. Kendileştirme ne demektir? 5. Kontrol çaprazlaması nasıl yapılır? Öğrenilenleri pekiştirecek çoktan seçmeli sorular 1. Bitki ve hayvan hücresini karşılaştıran bir öğrenci, aşağıdakilerden hangisine sadece hayvan hücrelerinde rastlayabilir? A) Endoplazmik retikulum B) Mitokondri C) Golgi aygıtı D) Sentrozom E) Koful Bulmaca Aşağıdaki bulmacalardaki biyolojik terimleri saptadıktan sonra, bu terimleri soran soruları kendiniz yazınız Bulmaca kutularının içinde verilen biyolojik terimlerin sorularını yazarak yapılacak bulmaca A Z P L A A M Ç L A G E L N E G H O M O K L M O Z R O M D İ A N M N T O E B K S 5 I S İ I K K A N K L R I A A Y M A L M K F T E E L İ N E L R R S E T R O N E M R S E E S F İ M O O W E U D N D R S N E S A K Ş B K K N I L P İ T E L R O İ P XIII

14 Güvenlik Sembolleri Biyoloji dersinde yapacağımız birçok deney ve etkinlik için kullanacağımız laboratuvarlarda dikkatli olmalıyız. Bu yerlerde çalışanların, potansiyel tehlikeyi ve acil durumlarda ne yapacaklarını bilmeleri çok önemlidir. Laboratuvar ortamında çalışanların sağlık ve güvenliği için güvenlik sembollerinin bilinmesi ve temel güvenlik kurallarına uyulması büyük önem taşımaktadır. Aşağıda kimyasal maddelerle ilgili bazı uyarı işaretlerinin ve laboratuvar güvenlik sembollerinin anlamları açıklanmıştır. Elbise Güvenliği Elbiseniz lekelenebilir ya da yanabilir. Biyolojik Tehlike Bakteri, bir hücreli canlı ve mantarların neden olabileceği hastalıklara karşı dikkatli olunmalıdır. Kırılabilir Cam Uyarısı Cam malzemeler kırılabilir. Isı Güvenliği Sıcak cisimlerle doğrudan temas edilmemelidir. Kesici Cisimler Güvenliği Kesici ve delici cisimler tehlikeli olabilir. Bu cisimler kullanılırken dikkatli olunmalıdır. Kimyasal Madde Güvenliği Yakıcı veya zehirleyici kimyasal maddeler vücudunuza zarar verebilir. Elektrik Güvenliği Elektrikli aletler kullanılırken dikkatli olunmalıdır. Bitki Güvenliği Bu sembol zehirli veya dikenli bitkiler tutulacağı zaman görülür. Yangın Güvenliği Yangın ya da patlama tehlikesi olabilir. Hayvan Güvenliği Etkinlik bittiğinde ellerinizi yıkayınız. Canlı hayvanlarla yapılan çalışmalarda hayvanın güvenliğini sağlamalı, kendi sağlığınızı korumalısınız. Patlama (infilak) Güvenliği Kimyasal madde yanlış kullanıldığında patlamaya neden olabilir. Zehirli Madde Uyarısı Zehirleyici maddeler kullanılırken dikkatli olunmalıdır. XIV

15 ÜREME 1. Ünite

16 1.1. MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME 1.2. MAYOZ VE EŞEYLİ ÜREME 1.3. BÜYÜME VE GELİŞME Neler Öğreneceğiz? Bu ünitede; hücrelerin bölünme şekillerini, canlılardaki üreme olayını, insanda üreme ve üreme sağlığını öğrenirken insan embriyosunun gelişme aşamalarını kavrayacaksınız. Canlı türlerinin farklı tipte üreme gerçekleştirdiğini göreceksiniz.

17 1. Ünite: Üreme 1. ÜREME 1.1. MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME Yeni doğmuş bir bebek nasıl olur da yirmi yılda yetişkin bir insan haline gelecek kadar büyüyebilir? Küçücük bir yavru fil, nasıl olur da tonlarca ağırlığa ulaşabilir? Küçük bir tohum nasıl olur da kocaman bir ağaca dönüşebilir? Hasar görmüş olan bir doku, kendisini nasıl yeniler? Resim 1.1: Hayvanlar ve bitkiler çok hücreli canlılardandır. Vücuttaki her hücre, daha önceki bir hücrenin bölünmesiyle meydana gelmiştir. 1 DNA replikasyonu, hücrenin merkezindeki replikasyon orijininde başlar. Bütün canlılar hücre ya da hücrelerden meydana gelmiştir. Her hücre, daha önceki bir hücrenin bölünmesiyle ori oluşur. Plazma zarı Çok hücreli canlılarda çoğalan Kromozomhücreler farklılaşarak dokuları; dokular organları; organlar sistemleri ve sistemler de organizmayı 2 Kromozomal meydana DNA, getirir. hücre büyüdüğünde kendisini eşler. Bir hücreli canlılarda hücrenin bölünmesi, organizmanın çoğalmasını sağlar. Çok hücreli canlıların kendilerine benzer bireyler meydana getirebilmeleri için genellikle büyüme ve olgunlaşma aşamalarını geçirmeleri gerekir. Bölünen hücreler çoğaldıkça organizma büyümekte; gelişim süreci içerisinde hücreler farklılaşmakta ve organizma olgunlaşmaktadır (Resim 1.1). Resim 1.2: Prokaryotik hücreler, basitçe ikiye bölünür. Prokaryotik hücreler basitçe ikiye bölünerek çoğalırken (Resim 1.2), ökaryotik hücreler mitoz adı verilen hücre bölünmesi ile çoğalırlar. Bir hücrenin mitoz yapabilmesi için yeterince büyümesi gereklidir. Bu büyüme hücrenin özelliğine, tipine ve işlevine göre değişebilir. Genel olarak hücre bölünmesi için gerekli şartlar aynıdır. Bölünme gerçekleşmeden önce hücredeki sitoplazma miktarı artar; hücrenin hacmi ve yüzey alanı büyür. Bu aşamadan sonra çekirdekten bölünme emri verilir ve hücre bölünür. 3

18 1. Ünite: Üreme Biliyor musunuz? Cisimlerin yüzey alanının, boyutun karesiyle (r 2 ) hacmin, boyutun küpüyle (r 3 ) arttığı düşünülürse; hücre büyüdükçe yüzey alanının hacime oranı azalacaktır (r 2 /r 3 ). Böylece hücre yüzey alanı, hücre hacmi için yetersiz kalmaya başlayacak ve hücre zarından yapılacak olan madde alışverişi hücre için yeterli olmayacaktır. Onun için hücrenin bölünmesi gerekecektir. Bölünme yeteneğine sahip olan hücreler, organizmanın yaşamı boyunca büyüme ve bölünme aşamalarını sürekli tekrarlarlar. Böyle bir vücut hücresi önce büyür, sonra bölünür, sonra tekrar büyür ve bölünür. Örneğin kemik iliği hücreleri bölünüp sürekli olarak kan hücresi üretmektedir. Hücre Döngüsü Bir ökaryotik ana hücrenin ikiye bölününceye kadar gerçekleşen ve birbirini izleyen olayların tümü, hücre döngüsünü oluşturur. Hücre döngüsü, interfaz, mitoz ve sitokinez evrelerinden oluşur (Resim 1.3). İnterfaz evresinde hücre büyür, bölünme sürecinde gerekli olan proteinler sentezlenir ve kromozomlar kopyalanır. Hücrenin bölünmesi, interfaza göre daha kısa süren mitoz evresinde gerçekleşir. Resim 1.3: Hücre döngüsü çeşitli evreler içerir. Hücre döngüsünün, belirli bazı kontrol noktaları ve kontrol sistemi vardır. Bu sistem, hücrede döngüsel olarak işlev gören siklinler ve siklin bağımlı kinazlar (Cdk) gibi molekül gruplarından oluşmuş olup hem hücre döngüsündeki kritik olayları harekete geçirmekte hem de döngüdeki olayları eşgüdümlü hale getirmektedir. Hücre döngüsündeki bir kontrol noktası, dur ya da devam et sinyallerinin döngüyü düzenleyebileceği bir noktadır. Hücre döngüsü iç ve dış sinyallere göre kontrol noktalarında denetlenmektedir. Ancak G 1, S, G 2 ve M aşamalarından geçen bir hücre bölünmeyi tamamlayabilir (Resim 1.4). İnsan vücudunda yer alan hücrelerin bölünme özelliği farklılık göstermektedir. Örneğin sinir hücreleri, kas hücreleri ve alyuvarlar gibi özelleşmiş bazı hücreler, bölünme yeteneğini kaybetmiştir. Derimizdeki epitel hücreleri, kemik iliğindeki hücreler, karaciğer hücreleri ve sindirim kanalını döşeyen epitel hücreleri ise bölünme yeteneklerini korurlar. Resim 1.4: Hücre bölünmesini denetleyen kontrol noktaları vardır. 4

19 1. Ünite: Üreme Hücre bölünmesi, kontrol altındadır. Çeşitli nedenlerle bu kontrol ortadan kalkarsa hücreler kontrolsüz olarak bölünüp çoğalmaya başlar, tümör oluşumu ve kanser hastalığı ortaya çıkar (Resim 1.5). Tümör Lenf damarı Kan damarı Bez dokusu Kanser hücresi Resim 1.5: Kontrol edilemeyen hücre döngüsü nedeniyle meme dokusunda tümör oluşur. Mitoz sonucunda bir ana hücreden, bu hücreyle aynı özellikleri taşıyan iki yavru hücre meydana gelir. Bu bölünme sonunda hücrenin kromozom sayısı aynı kalır ve mutasyon olmadığı sürece hücrelerdeki genetik materyalin farklı olması söz konusu olmaz. Mitoz, ökaryotik canlılarda büyüme, yenileme ve onarım olaylarında işlev görür. Resim 1.6: Bakterilerdeki ikiye bölünme olayında iğ iplikleri oluşmaz. Bakterilerde görülen ikiye bölünme olayı, bir mitoz bölünme değildir; çünkü bu olay gerçekleşirken iğ ipliklerinin oluşumu gözlenmez (Resim 1.6). İğ ipliği oluşumu mitoz bölünmenin en önemli olayıdır. Hücreler, ikiye bölünme ile sayılarını geometrik dizi şeklinde artırırlar (Resim 1.7) MİTOZ Bölünme yeteneğine sahip olan bir vücut hücresi, art arda birçok mitoz geçirebilir. Mitoz geçirecek olan hücrenin büyüyüp bölünmeye hazırlandığı evreye interfaz denir. İnterfazda hücre, sitoplazmasını ve içeriğini artırarak ve metabolizmasını hızlandırarak bölünmeye hazırlanır. Bu sırada DNA replikasyonu ile genetik materyal iki katına çıkarılır. Böylece kalıtsal madde, oluşacak iki yeni hücre için yeterli duruma getirilir. İnterfazda her kromozom kendisini kopyaladığı için, bu evrenin sonunda her kromozom ikizi olan diğer kromotitle birlikte iki kardeş kromatitten oluşur; kromozomdaki iki kromatit, sentromer kısımlarından birbirine tutunmuştur (Resim 1.8). Bu evrede, hücre sitoplazmasındaki diğer organellerin sayısı da artmıştır. Resim 1.7: Mitozda hücre sayısı, geometrik dizi şeklinde artar. Resim 1.8: Metafaz kromozomları, iki kardeş kromatit içerir. İnterfaz tamamlandıktan sonra mitotik evre başlar. Mitotik evre; hem mitozu hem de sitoplazma bölünmesini (sitokinez) kapsar. Mitoz; profaz, metafaz, anafaz ve telofaz aşamalarından oluşur. Şimdi bu aşamaları tanıyalım: 5

20 1. Ünite: Üreme PROFAZ Resim 1.9: Bitki hücresinde profaz evresi METAFAZ Resim 1.11: Bitki hücresinde metafaz evresi ANAFAZ Resim 1.13: Bitki hücresinde anafaz evresi Profaz TELOFAZ Mitozun bu ilk evresinde hücredeki çekirdekçikler kaybolur; evrenin sonuna doğru çekirdek zarı erir. Kromozomları oluşturan kromatin iplikler kısalıp kalınlaşarak kromozom çubukları haline gelir. Varsa sentrozomlar zıt kutuplara gider ve kromozomların tutunup zıt kutuplara çekileceği iğ ipliklerini oluşturur. Ancak sentrozom olmasa bile iğ ipleri meydana gelir (Resim ). Kromozomlar kardeş kromatitler halinde iğ ipliklerine tutunarak hücrenin, ekvator bölgesinde bir düzlem üzerinde dizilirler. Kromozomların en belirgin olarak görüldüğü aşama, bu aşamadır (Resim ). Kromozom sayısındaki ve kromozomlardaki anormallikler bu aşamada belirlenebilir. Kromatitlerin bir arada kalmasını sağlayan protein, özel bir enzim ile yıkıldığında kardeş kromatitler birbirinden ayrılır (Resim ). İğ iplikleri tarafından zıt kutuplara çekilen her kromatit, yeni hücrenin kromozomu olur. Anafaz aşaması, genetik maddenin iki hücreye bölüştürüldüğü aşamadır. Anafaz sırasında hücre hafifçe uzayabilir. Kutuplara çekilmiş kromozomların etrafında yeniden çekirdek zarı oluşur (Resim ). Kromozomlar tekrar uzayarak kromatin iplikler haline gelir. Çekirdekçikler yeniden görünür duruma gelir. Resim 1.10: Hayvan hücresinde profaz evresi Resim 1.12: Hayvan hücresinde metafaz Profaz Resim 1.14: Hayvan hücresinde anafaz evresi Metafaz Resim 1.15: Bitki hücresinde telofaz evresi 6 Metafaz Sitokinez Anafaz Resim 1.16:Hayvan hücresinde telofaz evresi

21 1. Ünite: Üreme SİTOPLAZMA BÖLÜNMESİ (SİTOKİNEZ) Sitoplazmanın bölünmesi genellikle telofazın sonuna doğru başlar. Böylece mitozun tamamlanmasından kısa bir süre sonra iki hücre meydana gelir. Sitoplazmanın bölünmesi hayvan hücrelerinde ve bitki hücrelerinde farklı şekilde gerçekleşir. Hayvan hücrelerindeki sitokinez sırasında çekirdek bölünmesi tamamlandıktan sonra, hücre ortadan boğumlanarak ikiye bölünür ve iki ayrı hücre oluşur. Bitki hücrelerinde hücre çeperi olduğu için sitokinez sırasında, hücrede boğumlanma gerçekleşemez. Bunun yerine telofaz sırasında Golgi aygıtında oluşan kesecikler mikrotubüller boyunca ilerleyerek hücrenin ortasında bir hücre plağı (ara lamel) oluşturur. Kesecikler içerisinde taşınan hücre duvarı materyali, selüloz ve pektin hücre plağı içersinde birikir. Hücre duvarı büyür ve çevredeki hücre zarıyla kaynaşıncaya kadar genişler. Böylece bitki hücresi iki yavru hücreye bölünmüş olur. Etkinlik Soğan Kökünde Mitozu Gözlemlemek Kromozomları kendi gözünüzle görmek ister misiniz? Bunu soğan kökü hücrelerini boyayarak yapabiliriz. Soğan kökü, sürekli bölünebilen meristem doku hücrelerinin yoğun olarak bulunduğu kısımdır. İhtiyacımız olan malzemeler; lam-lamel, mikroskop, birkaç soğan ve kürdan dışında, aseto-karmin çözeltisi: (hazırlanışı 55 ml saf su, 45 ml glasiyal asetik asit ile karıştırılıp kaynatılır İçine 0,5-4 gr kadar aseto karmin ilave edilir. Karışım 4-5 dakika soğutulup süzülür, buzdolabında saklanır.) %70 Resim 1.17: Kuru soğanın köklerindeki hücrelerde, mitoz iyi izlenir. lik etil alkol, 1N HCl çözeltisi, (Hazırlanışı; %37lik HCl den 82,9 ml alınır. Saf su ile 1000 ml ye tamamlanır.) beher kabı sıcak su banyosu (ya da ısıtılmış su) bistüri ve saf su. Birkaç tane kuru soğanı ılık suda bir iki gün beklettikten sonra, kök uzantıları bir kaç santimetreye ulaştığında deneye başlayabiliriz (Resim 1.17). Şimdi çimlenmiş soğanlardan birinin köklerinden bir iki mm kesiniz ve %70 lik alkolde çalkalayınız. Kök parçacıklarını saat camı içersinde saf sudan geçirdikten sonra 1N HCl içerisinde bir deney tüpü ne olarak 60 derecelik su banyosunda 12 dakika bekletelim. İşlem tamamlandıktan sonra kök parçalarını tekrar saf sudan geçirip kurutma kağıdı ile fazla suyunu alınız. Şimdi kökün dokusunun boyanabilmesi için, materyali bir saat camı üzerinde aseto karmin çözeltisi içine koyarak 20 dakika bekleyiniz. Materyali boyadan çıkarıp lamın üzerine koyun ve 45 derecelik açı ile üzerine lameli kapatın. Oluşan yükseltiyi sıfırlamak için lamelin üzerinden parmağımızla kuvvetlice bastırabiliriz. Daha sonra bir kurşun kalemin arka kısmıyla preparatın üzerine vurarak materyalin dağılmasını sağlayınız. Hazırladığımız preparatı mikroskobun tablasına yerleştirerek küçük büyütmeli objektif ile inceleyiniz. 7

22 1. Ünite: Üreme Mikroskop alanında ne görüyoruz? Alanları iyice inceledikten sonra, mitoz olduğunu fark ettiğimiz hücreleri büyük büyütmeli objektif ile inceleyiniz. Mikroskop altında gözlemlediğiniz hücrelerin büyük çoğunluğu interfaz evresindedir. Ancak mitozun değişik evrelerindeki hücreleri de görebilirsiniz (Resim 1.18). Resim 1.18: Soğan kökünde mitoz bölünmenin değişik evrelerindeki hücreler Metafaz evresindeki hücreleri fark edebildiniz mi? Ya diğer aşamaları? Preparatı uzun süre inceleyerek kromozomların şeklini ve dizilişlerini inceleyiniz. Gördüğümüz şekilleri defterinize çiziniz. Çizdiğiniz şekillerde hücrenin hangi bölünme aşamasında olduğunu not ediniz. Gözlemleyebildiğimiz mitoz aşamalarını arkadaşlarınıza da gösteriniz. SORULAR Hücre bölünmesinin gözlenmesi için niçin soğan kökü hücreleri tercih edilmiştir? Materyali hazırladıktan sonra ezme yöntemini niçin uyguladınız? Mitoz aşamalarının hangilerini görebildiniz? Kromozomları en iyi şekilde hangi aşamada görebildiniz? 8

23 1. Ünite: Üreme ÜREME TİPLERİ Çevremizde yaşayan bazı hayvanlarda özellikle bahar aylarında bir telaş görürüz. Birbirlerine kur yapan hayvanları, havada değişik danslar yapan böcekleri, birbirini kovalayan kedileri fark etmişsinizdir (Resim ). Bu telaşın sebebi nedir? Üreme; canlıların kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi olup canlıların temel özelliklerinden biridir. Canlılar, nesillerini devam ettirebilmek için üremek zorundadır. Çoğu canlıda üreme, içgüdüsel olarak gerçekleşir. Canlılar arasında eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki çeşit üreme görülür. Resim 1.19: Böcekler, eşeyli ürer. Resim 1.20: Kuşlarda üreme davranışları EŞEYSİZ ÜREME Eşeysiz üreme, mitoz temeline dayanan, ana bireyin aynı kalıtsal özelliklerine sahip yavrular meydana getirildiği bir üreme şeklidir. Eşeysiz üreme, sperm ve yumurta birleşmesi olmaksızın yani döllenme gerçekleşmeden yeni bireylerin oluşturulması olayıdır. Eşeysiz üremeyle birey sayısında kısa sürede artış sağlanabilir (Resim 1.21). Bir ana bireyden yavru bireyler meydana getirilir. Bazı canlılar sadece eşeysiz üremeyle çoğalırken bitkiler ve bazı hayvanlar hem eşeysiz hem de eşeyli üreme gerçekleştirir ve soylarını devam ettirirler. Eşeysiz üreme çeşitleri arasında ikiye bölünerek çoğalma, tomurcuklanma, sporla üreme ve vejetatif çoğalma en sık görülenlerdir. Hayvanların bazılarında görülen rejenerasyon olayı, üreme ile sonuçlanabilir. Resim 1.21: Eşeysiz üreme, tek bir ebeveyn tarafından döllenme olmaksızın gerçekleştirilir. 9

24 1. Ünite: Üreme TOMURCUKLANMA Tomurcuklanma, ana bireyin vücudunda oluşan bir çıkıntının, başka bir deyişle tomurcuğun, anadan ayrılarak yeni birey meydana getirmesi olayıdır. Hidra Yosun hayvanı Resim 1.22: Tomurcuklanma ile üremede ana bireye bağlı kalan yavrular koloni oluşturur. Bazen oluşan yeni birey, ana bireyden ayrılmayıp koloni oluşturur (Resim 1.22). Bu yeni bireyler, mitozla oluştuğundan ana bireyle aynı özelliklere sahiptir. Tomurcuklanarak üreme şeklinde ana birey yaşamaya devam eder ve yeni yavrular üretir. Yavrular birbirinden ve ana bireyden farklı büyüklüklerde olabilir. Bira mayası, süngerler, hidra, gözyaşı bitkisi tomurcuklanarak üreyen canlılara örnektir. Etkinlik Bira Mayasında Eşeysiz Üremenin Gözlemlenmesi Resim 1.23: Tomurcuklanarak çoğalan maya mantarı, hamurun kabarmasına yol açar. Ekmek yapımını gördüyseniz içine bir miktar maya konulduğunu da fark etmişsinizdir. Maya dediğimiz madde aslında bir mantardır. Bu mantar, mayalanma sonucunda etil alkol ve karbondioksit ortaya çıkarır. Karbondioksit, hamurun kabarmasına yol açar (Resim 1.23). Şimdi bu canlıların nasıl ürediğini görelim. Bira mayası (Saccharomyces cerevisae - sakkaromises serevisya) tomurcuklanma ile üreme gerçekleştirir (Resim 1.24). Resim 1.24: Bira mayası tomurcuklanarak eşeysiz ürer. Deneyden bir gün önce bir litrelik şişe içerisine yaklaşık 1 gr maya koyup içine yarım çay bardağı toz şeker atıp ılık bir ortamda bekletiniz. Bu örneği okula getiriniz ve mikroskobunuzu hazırlayınız. Hazırladığımız bira mayası çözeltisinden bir damla alıp lamın üzerine koyunuz. Lameli 45 derece açıyla damlanın üzerine kapatarak preparatı hazırlayınız. Preparatı mikroskobun tablasına yerleştirip önce küçük büyütmeli objektifle inceleyiniz. Gördüklerinizi defterinize çiziniz. Eşeysiz üremenin özelliklerini hatırlayalım. Gözlemlediğimiz organizmanın üremesi, niçin eşeysiz üreme olarak adlandırılmaktadır? Düşününüz. SORULAR Maya mantarının üremesi hangi eşeysiz üreme çeşididir? Mikroskop görüntülerinde kaç organizma gördünüz? Yaklaşık sayılar ile ifade ediniz. Maya kültürüne niçin şeker koydunuz? Gördüğünüz tek hücrelilerin hepsi aynı görüntüde ve büyüklükte mi? Tomurcuk yapılarına dikkat edin ana birey ile aynı büyüklükte mi? Eğer yoğurttan bir miktar alıp mikroskopta inceleseydiniz ne görecektiniz? Haydi onu da deneyin. 10

25 1. Ünite: Üreme BÖLÜNEREK ÜREME Bir hücreli bir ana organizmanın ikiye bölünerek iki yavru birey meydana getirmesidir (Resim 1.25). Bir hücrelilerde ve bakterilerde görülen bu üreme şekli, birey sayısının hızlı artmasını sağlar. Bakteriler, hücrenin uzayıp boğumlanmasıyla ikiye bölünürken, bir hücrelilerden paramesyum (Paramecium - paramesyum) enine, kamçılı hayvan boyuna, ikiye bölünebilir. Bu organizmalar bölünme dışında başka üreme yolları da kullanırlar. İkiye bölünerek çoğalmada oluşan yavru bireyler, birbiri ile aynı büyüklükte ve aynı kalıtsal özelliktedir SPORLA ÜREME Resim 1.25: Bakterilerde ikiye bölünme Ormanda özellikle yağmur yağdıktan 1-2 gün sonra yerdeki mantarların çoğaldığını fark ettiniz mi? Şapkalı mantarlar bu kadar hızla nasıl çoğalıyorlar? Mantarlar ve bazı bitkiler spor denilen özel hücrelerle çoğalırlar (Resim 1.26). Sporlar çevre şartlarına dayanıklıdır. Bazı bir hücreliler de sporla çoğalabilir. Örneğin insanda sıtma hastalığına neden olan plazmodyum, sporla çoğalan bir parazittir. Sporlar, suyla, rüzgarla ya da diğer aracılarla taşınabilir. Tohumsuz bitkiler sporla üreme gösterir. Hayat döngüleri sırasında sporofit denen döl, haploit kromozomlu sporları üretir (Resim ). Bu sporlar etrafa yayılarak başka bir hücre ile birleşmeden, haploit organizma olarak gelişebilirler ya da sporlar, mitoz geçirerek gametofitleri oluşturur. Gametofitler çok hücreli olup gamet üretme yeteneğine sahiptir. Resim 1.26: Puf mantarları, çok sayıda sporu püskürterek yayar. Resim 1.27: Sporla çoğalan bir bitki olan eğrelti otu Resim 1.28: Sporla çoğalan boynuz otlarının sporofitleri Sporların olumsuz çevre şartlarına dayanıklı olması, çok sayıda ve çabuk yayılabiliyor olması, tohumsuz bitki türlerinin hayatta kalmasını kolaylaştırıcı bir adaptasyondur. 11

26 1. Ünite: Üreme PARTENOGENEZ Bazı hayvanlarda oogenez sonucunda meydana gelen yumurta hücrelerinden döllenme olmadan da yeni bireyler gelişebilir. Bu olaya partenogenez adı verilir. Döllenme gerçekleşmediğinden bu üreme şekline eşeyli üreme denemez. Sosyal hayat süren böceklerde yani kolonilerinde iş bölümü olan böceklerde sıkça rastlanan partenogenez, supirelerinde, yaprakbitleri gibi bazı böceklerde, bal arılarının erkek bireylerinin oluşumunda, bazı kertenkele türlerinde görülür. En yakınımızda görebileceğimiz partenogenez olayı bal arılarındakidir (Resim 1.29). Bal arılarında kraliçe arının yumurtalarından bir kısmı döllenmeden gelişerek haploit kromozomlu erkek arıları meydana getirir. Yumurtaların döllenip döllenmemesi kraliçe arının isteğine bağlı olarak gerçekleştiği için, erkek arıların oluşumuyla sonuçlanan partenogeneze isteğe bağlı partenogenez adı verilmektedir. Döllenmiş yumurtalar ise diploit kromozomlu dişi arıları meydana getirir. Döllenmiş yumurtalardan çıkan larva, gelişimi sırasında arı sütü ile beslenirse kraliçe arı olur (Resim 1.30). Resim 1.29: Bal arılarında her kolonide bir kraliçe arı bulunur. Resim 1.30: Dişi arı larvalarının bazıları polenle bazıları arı sütü ile beslenir. Arı sütü ile beslenenler kraliçe arı olur. Okuma parçası ARILARDA ÜREME Birçok önemli bitkinin tozlaşmasını sağlayan ve değerli bir besin olan balı üreten bal arısı türü, tarih boyunca insanlar için çekici çalışma konusu olmuştur. Bu sosyal böceklerin özgün seks yaşamı, en ilgi çekici olaylar arasındadır. Dişi bal arılarının yüzde 99 undan daha fazlası, üremez. Onlar, sadece bir dişinin kraliçe- üremesine yardım etmek için vardır. Kovanda, herhangi bir zamanda, sadece bir adet kraliçe vardır. Yumurtaların tümünü kraliçe arı üretir. Kraliçe arının ana görevi yumurtaları meydana getirmektir. Kraliçe, aynı zamanda, bir yumurtanın döllenip döllenmeyeceğini de belirler. Döllenmiş yumurtalar, dişilere; döllenmemiş yumurtalar ise erkeklere gelişir. Şimdi siz, yumurtayı erkek birey döller diyeceksiniz! Evet, erkek bireyin spermi yumurtayı döller; fakat, bu durumda dişi yani kraliçe arı- çiftleşmenin ardından spermleri depolar ve spermlerin kendi yumurtalarına verilmesini kontrol eder. 12

27 1. Ünite: Üreme Sonuçta, her kovan, yeni bir kraliçeye sahip olmalıdır. Bazen eski kraliçe ölür. Diğer zamanlarda, oğul verme olarak bilinen bir olayda, kraliçe ve ona eşlik eden işçi arılar, yeni bir koloni oluşturmak üzere mevcut kovandan ayrılırlar. Kraliçenin ölmesi ya da kovandan ayrılmasına bağlı olarak, yeni bir kraliçe meydana getirilmelidir. Geride kalan işçi arılar, eski kraliçe tarafından içine döllenmiş yumurtalar bırakılmış olan birkaç bal peteği hücresini genişletir. Buradaki yumurtalardan çıkan larvalar, onların büyüyerek müstakbel kraliçelere gelişmesini uyaran özel besinlerle beslenir. Pupa evresine girerek kraliyet odacığından ilk çıkan kraliçe, kraliçelikte gözü olan diğer kraliçe adaylarını öldürür. Ondan sonra kraliçe, çiftleşme uçuşu için kovandan ayrılır. Dört bir yandan gelen erkekler, bir döllenmemiş kraliçenin mevcut olduğu şeklinde mesaj alırlar ve onun etrafında toplanırlar. Uçuş sırasında kraliçe, erkekle çiftleşir; ve her eşleşme bir olaydır. Bir erkek, dişi bireyin içerisine sadece spermlerini değil eşey organlarını da bırakır (bu eşey organları daha sonra dışarı bırakılacaktır). Bu işlem, diğer erkeklerle de tekrarlanır, ve bu işlemden sonra erkekler ölür. Kraliçe, yuvaya dönerek depolamış olduğu spermleri ömür boyu kullanır ve yumurta koymaya başlar. Kraliçe, yaklaşık 2 yıl yaşar ve her gün kadar yumurta bırakır. Eğer sperm salacak olursa, yumurtalar döllenir ve bunlar, kısır olan dişi bireylere gelişir; bu dişiler yaşamlarını kraliçenin beslenmesine, yuvanın bakımına, nektar ve polen toplamaya ve kız kardeşlerini yetiştirmeye adamışlardır. Döllenmemiş yumurtalar, erkeklere gelişir; erkekler, kendilerini kabul edecek kraliçeyi araştırmak için uçuncaya kadar ender bir olay- faydalı hiçbir iş yapmadan kovanın çevresinde aylak aylak dolaşırlar. Böylece, ürettiği erkeklerin sayısını sınırlamak, kraliçenin yararınadır. Doğal seçme, bazı şaşırtıcı adaptasyonlarla sonuçlanmıştır; ancak bunların hiçbirisi üreme olayında yer alanlar kadar şaşırtıcı değildir. İster eşeyli ya da eşeysiz olsun, ister tuhaf ya da başka bir biçimde gerçekleşiyor olsun birisinin türünün üremesini sağlama dürtüsünün çevresindeki anatomi, fizyoloji, biyokimya ve davranış konuları, oldukça ilginç çalışma konularıdır. Kaynak: Sadava, D. Hillis, D.M., Heller, H.C. & Berenbaum, M. (2011). Life: The Science of Biology. Ninth Edition. Sunderland: Sinauer Associates Inc. 43. bölümden alıntıdır REJENERASYONLA ÜREME Omurgasızların bazı grupları, rejenerasyon, yani hücre yenilenmesi yoluyla üreyebilir. Bu üreme şeklinde, canlının vücudundan kopan bir parça, kendisini yenileyerek ayrı bir birey meydana getirebilmektedir. Süngerlerde, yassı solucanlarda, bazı sucul halkalı solucanlarda ve denizyıldızlarında vücuttan kopan bir parça, mitozla eksik kısımlarını tamamlayarak yeni bireyler meydana getirebilmektedir (Resim 1.31). Rejenerasyon yüksek organizasyonlu canlılarda bir yenilenme, bazı omurgasızlarda ise bir üreme çeşididir. Resim 1.31: Deniz yıldızında rejenerasyon ile eşeysiz üreme görülür. 13

28 1. Ünite: Üreme VEJETATİF ÜREME Ana bitkinin olgun parçacıklarının mitoz sayesinde büyüyerek yeni bitkiler oluşturmasına vejetatif üreme denir (Resim 1.32). Bitkilerde bazı dokular sürekli bölünebilme yeteneğine sahiptir. Meristem denilen dokuya ait bu hücreler aynı zamanda vejetatif üremeyi de sağlar. Bitkinin olgun kısmından alınan bir parça uygun ortama dikilecek olursa, bu parçadan kök ve yapraklar çıkarak yeni bitki oluşur. İnsanlar süs bitkilerini ve kültür bitkilerini bu yöntem ile çoğaltırlar. Vejetatif üretim yöntemleri arasında çelikle üretim, aşılama ve klonlama gibi teknikler yer alır. Resim 1.32: Çilek gibi bazı bitkilerde sürünücü gövde ile vejetatif üreme görülür. Resim 1.33: Çelikle üreme, bir eşeysiz çoğalma şeklidir. Doku kültürü yöntemleri ile bitkiler klonlanabilir ve aynı genetik yapıya sahip çok sayıda bitki elde edilebilir. Günümüzde bu yöntemle ağaçlar ve çalıların yanı sıra orkidelerin çoğaltılması sağlanmaktadır (Resim 1.35). Çelikle üretimde, çelik adı verilen bitki parçasının gelişmesiyle yeni bitki oluşur (Resim 1.33). Çelik, bazen bitkiden alınmış olan küçük bir sürgün, bazen bir yaprak bazen de yumru gövde olabilir (Resim 1.34). Kavak ve söğüt gibi ağaç türleri, çelikten rahatlıkla çoğaltılabilmektedir. Kırmızı elma 150 yıldır çelikle üretimle elde edilen bir çeşittir. Çekirdeksiz üzüm ve muz da aynı yöntemle eşeysiz üretilir. Soğanlı bitkilerde ise ekilen soğan her yıl yeni sürgünler vererek bitki türünün devamını sağlar. Aşılama bir bitkiden alınan dal ya da tomurcuğun yakın türdeki başka bir bitkinin gövdesine nakledilmesiyle gerçekleşir. Aşılanan parça büyüyerek aşının alındığı bitkinin özelliklerini sürdürmeye devam eder. Resim 1.34: Patates bitkisinin yumru gövdesi vejetatif üreme gerçekleştirir. Bitkilerin eşeysiz üretilme teknikleri tarım alanında günden güne daha etkili rol oynamaktadır. Çekirdeksiz meyve üretimi besin ihtiyacının karşılanmasında oldukça önemlidir. Aşılamayla daha iyi ürün veren bitkilerin ya da daha dayanıklı olan ve tercih edilen özellikleri taşıyan bitki soylarının devamlılığı sağlanabilmektedir. Bir eşeysiz üreme şekli olan aşılama yoluyla, istenilen özelliğe sahip elma, armut, kiraz, vişne, üzüm gibi meyve ağaçlarından aynı özelliklere sahip çok sayıda bitki üretmek olasıdır. Çünkü bu olayın temeli, mitozla çoğalmaya dayanmaktadır. 14

29 1. Ünite: Üreme Resim 1.35: Bitkiler, doku kültüründe çoğaltılabilir. Etkinlik Menekşe Yaprağında Vejetatif Üreme Bitkilerin eşeysiz de üreyebildiklerini daha önce görmüştük. Yüksek organizasyonlu bazı bitkiler, vejetatif olarak çoğalabilir (Resim 1.36). Biz de bu yöntemi kullanarak yeni bitkiler elde edebiliriz. Evimizde bulunan menekşe bitkilerinden birinin yaprağını koparıp suya koyalım. Bir gün sonra bir başkasını suya koyalım. Bunları ılık bir ortamda bekletip gözlemleyelim. İlk kök çıkışı hangi gün oldu? Not edelim. Fotoğraflarını çekerek her fotoğrafın altına o günün tarih ve saatini not edelim. Bir hafta sonra Resim 1.36: Menekşe bitkisi, yaprağından vejetatif olarak çoğalabilir. bir başka menekşe yaprağında aynı işlemleri tekrarlayalım. Yeni bitkilerin ne zaman ortaya çıktığını bir tablo yaparak her bitki için ayrı ayrı yazalım. Tablonun etrafına çektiğimiz fotoğrafları yapıştırarak bir albüm hazırlayalım. Başka bitkilerle de aynı işlemleri tekrarlayarak bitkiler arasındaki gelişim farklılıklarını da ortaya çıkarıp arkadaşlarımızla tartışalım. SORULAR Menekşe bitkisinde niçin yaprak kullandınız? Bu şekilde oluşan yeni bitkilerin çiçekleri hangi renk olur? Her bitkinin köklenme süresi ve çıkan kök miktarı aynı mıydı? Niçin? Başka bitkilerde menekşe ile aynı zamanda mı kök çıkışı gözlemlendi? 15

30 1. Ünite: Üreme 1.2 MAYOZ VE EŞEYLİ ÜREME Birçok hayvan ve bitkinin farklı görünmesinin sebebi nedir? Önceki konularda bir bireyden yeni bireylerin meydana gelmesi anlatılmıştı. Yeni bireyler eskisinin aynısı mıdır? Herkes birbirinin aynı olsaydı nasıl olurdu? Canlıların çeşitliliğinin en önemli nedeni, eşeyli üreme mekanizmalarıdır. Eşeyli üreme, mayoz sonunda oluşmuş gametlerin birleşmesiyle gerçekleşen üreme şeklidir. Eşeyli üreyen canlılar, mayoz sayesinde eşeyli üremeyi sağlayan gametleri (Resim 1.37) meydana getirirler. Gametler döllenme adını verdimiz olayda birleşerek zigotu oluşturur; zigot ise mitozla gelişerek yeni bir birey meydana getirir. Mayoz özel bir hücre bölünmesi şeklidir. Diploit kromozomlu üreme ana hücreleri, mayoz denilen karmaşık bir seri özel olay sonunda haploit kromozomlu gametleri meydana getirirler. Mayoz sonucunda diploit bir hücreden haploit kromozomlu dört hücre meydana gelir. Bu hücreler gelişerek gametleri oluşturur. Resim 1.37: Erkek gametler, dişi gametin etrafına toplanır; ancak sadece bir tanesi döllenmeyi gerçekleştirebilir. 5 3 G C C G T A A C G A T G C T A A T C 3 5 Resim 1.38: DNA Mayoz sırasında DNA (Resim 1.38) tek bir kez kendisini kopyalar, homolog kromozomlar arasında cross-over olayı gerçekleşir ve sonuçta oluşan hücreler arasında genetik çeşitlilik meydana gelir (Resim 1.39). Bu nedenle, mayoz sonucunda oluşan gametlerin genetik yapısı birbirinin tıpatıp aynısı değildir. Anneden ve babadan gelen gametler, üreme olayı sırasında birleşerek döllenme gerçekleştiğinde, oluşan zigotun genetik yapısı daha da çeşitlenmiş olur. Zigotlar gelişerek ergin bireylere dönüşmektedir. Böylece aynı tür içerisindeki bireyler arasında genetik açıdan farklılıklar görülür ve bireylerin oluşturduğu popülasyonda genetik çeşitlilik görülür. Bu genetik çeşitlilik, bir türün değişen çevre koşullarına uyumunun sağlamasında ve türün varlığını sürdürmesinde çok önemlidir. b vg b Vg B vg B Vg Mayoz, üreme ana hücrelerinde gerçekleşir. Mayoz geçirecek olan hücreler önce interfaz evresini geçirir. Bunu mayoz I ve mayoz II aşamaları izler. Mayoz I de hücredeki kromozom sayısı yarıya iner. Mayoz I ve mayoz II arasındaki evrede, DNA nın kendisini eşlemesi olayı görülmez. Sonuç olarak mayoz, Resim 1.39: Mayozda homolog kromozomlar arasında cross-over olayı gerçekleşir. b b B B Hücredeki kromozom sayısı diploitten (2n) haploite (n) indirgenir, vg Vg vg Vg Haploit (n) hücrelerinin her birinin bir kromozom takımı alması sağlanır, Meydana getirilen haploit (n) hücreler arasında genetik çeşitlilik yaratılır. 16

31 1. Ünite: Üreme MAYOZUN AŞAMALARI İNTERFAZ İnterfaz, üreme ana hücrelerinin büyüdüğü, bölünmeye hazırlık evresidir. Hücreler, interfaz evresinde, bölünme için gerekli olan proteinleri sentezler, DNA nın eşlenmesi ve organellerin çoğaltılması ile hücre bölünmeye hazır hale gelir. Mayozun interfaz evresinin sonunda bütün kromozomlar iki kromatitlidir. Bu kromozomlar homolog kromozomlardır. İnterfazdan sonra mayoz, mayoz I ve mayoz II olarak iki bölümde meydana gelir MAYOZ I İnterfaz aşamasından hemen sonra hücre mayozla başlar. Mayozun evrelerinin çoğu bazı önemli farklılıklarla birlikte mitozun evrelerine benzerlik göstermektedir. A) PROFAZ I Homolog kromozomlar İnterfazdan hemen sonra hücrenin kromozomları kısalarak yoğunlaşmaya başlar. Kendini interfaz evresinde eşlemiş olan iki kromatitli homolog kromozomlar yan yana gelerek dört kromatitden oluşmuş tetrat adı verilen yapıyı oluşturur (Resim 1.40). Resim 1.40: Homolog kromozomlar, tetrat oluşturur. Tetratların kardeş olmayan kromatitleri birbiri üstüne çaprazlamasına kıvrılır ve X-biçiminde kiyazma denilen noktalardan birbirine dokunur (Resim 1.41). Kardeş kromatidler Sentrozom Kiyazma İğ ipliği Kiyazma bölgelerinde homolog kromozomlar arasında parça alışverişi gerçekleşir. Bu olaya cross-over adı verilir. Cross-over, mayoz sonunda oluşacak yavru hücrelerin genetik çeşitliliğini ve dolayısıyla eşeyli üreyen canlı türlerinin yavrularındaki genetik çeşitliliği sağlayan önemli olaylardan biridir. Cross-over olayı ve tetrat oluşumu mayoza özgüdür. Mayoz geçiren hücredeki tetrat sayısı, haploit kromozom sayısı kadardır. Bu evrede mitozdaki gibi çekirdek zarı erimeye başlar ve eğer varsa sentrozom zıt kutuplara giderek iki sentrozom arasında iğ iplikleri oluşur. Homolog kromozomlar Resim 1.41: Tetratlar oluşurken kromozomlar kiyazma denilen noktalarda birbirlerine dokunurlar. 17

32 1. Ünite: Üreme Yaşam içinde canlılar her zaman ortama uyum sağlarlar. Evrimsel adaptasyonu ise popülasyondaki genetik çeşitlilik sağlar. Genetik çeşitliliğinin artmasında ve türlerin varlığını sürdürebilmesinde cross-over çok önemlidir. Rast gele gerçekleşen cross-over olayının meydana geldiği profaz I, bu nedenle mayozun en önemli aşamasıdır. Mayoz sonucunda çok çeşitli gen kombinasyonları ortaya çıkar (Resim 1.42). Kiyazma Resim 1.42: Cross-over olayı, yavruların genotiplerinin ebeveynlerinkinden farklı olmasını sağlayan olaylardan biridir. B) METAFAZ I Metafaz I evresinde, mitozda olduğu gibi kromozomlar hücrenin en şişkin yerinde yani ekvator düzleminde dizilir. Burada, ekvatoriyal düzlemde dizilenler tetratlardır (Resim 1.43). Tetratlardaki her kromozom çifti, hücrenin bir kutbuna bakacak şekilde metafaz plakasında konumlanır. Bir homolog kromozomun her iki kromatidi, bir kutuptan uzanan iğ iplikleriyle bağlantı kurarken diğer homologtakiler zıt kutuptan uzanan iğ ipliklerine tutunurlar. Kromozom sayısı bilinmeyen bir örneğin bu aşamada tetrat sayısı sayılarak kromozom sayısı belirlenebilir. C) ANAFAZ I Anafaz I evresinde, tetratı oluşturan iki homolog kromozom birbirinden ayrılarak iğ iplikleri sayesinde zıt kutuplara çekilirler (Resim 1.44). Tetratlar metafaz plakasında dizilirken homolog kromozomların hangisinin hangi kutba doğru konumlanacağı ve hangi kutba gideceği şansa bağlı olarak gerçekleşmektedir. Cross-over olayına ilave olarak, kromozom kombinasyonları da gametlerdeki genetik çeşitliliğe katkı yapmaktadır. Sentromer Homolog kromozomlar ayrılır Resim 1.43: Metafaz I Metafaz plakası Kardeş kromatidler bağlı kalır. Resim 1.44: Anafaz I Biliyor musunuz? İnsanda 23 çift homolog kromozom vardır. Onun için sadece homolog kromozomların şansa bağlı olarak kutuplara gitmesine dayalı olarak insanda 2 23 = 8,4 milyon kadar farklı kombinasyonun olması mümkündür. 18

33 1. Ünite: Üreme D) TELOFAZ I Kutuplara çekilmiş olan iki kromatitli kromozomların etrafında mitozun telofazında olduğu gibi çekirdek zarı oluşur. Hücre, iki çekirdekli hale gelir. Her bir çekirdeğin içerisinde tam bir haploit kromozom takımı yer alır. İğ iplikleri kaybolur. Telofaz I ile eş zamanlı olarak ya da hemen ardından sitokinez meydana gelir (Resim 1.45). Hayvan hücrelerinde boğumlanma, bitki hücrelerinde ise ara plak oluşumu ile gerçekleşen bu olayla mayoz I sona erer. Sitokinez sonrasında DNA eşlemesinin gerçekleşmediği kısa bir hazırlık aşamasından sonra mayoz I geçirmiş hücreler, mayoz II bölünme evresine girer. Bölünme izi Gametlerde kromozom sayısının yarıya inmesinin en büyük nedeni mayoz I ve mayoz II arasındaki aşamada DNA eşlemesi olmamasıdır. Resim 1.45: Telofaz I Profaz II Metafaz II Anafaz II Telofaz II ve Sitokinez Kardeş kromatidler ayrılır Haploit yavru hücreler oluşur Resim 1.46: Mayoz II nin evreleri MAYOZ II Mayoz II aşamasında gerçekleşen olaylar mitoz bölünmeye benzeyen olayları kapsar (Resim 1.46). Bu aşamalar bir anlamda mayoz I de gerçekleşen olayların da benzeridir. Ancak mayoz II de cross-over olayı gerçekleşmez. Profaz II de çekirdek zarı eriyerek çekirdekçikler ile beraber kaybolur. Kromatin iplik yeniden kromatitler haline gelir. İğ iplikleri yeniden ortaya çıkar. Sentrozom -eğer varsa -zıt kutuplara gider. 19

YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI. 10. Sınıf

YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI. 10. Sınıf YAZILIYA HAZIRLIK TEST SORULARI 10. Sınıf 1) Hücre döngüsünün interfaz evresini yeni tamamlamış bir hücre ile bu hücrenin döngü sonunda oluşturduğu yeni hücrelerde; I. DNA miktarı II. Gen Sayısı III. Gen

Detaylı

Şekil 1. Mitoz bölünmenin profaz evresi.

Şekil 1. Mitoz bölünmenin profaz evresi. KONU 9. HÜCRE BÖLÜNMESİ MİTOZ BÖLÜNME Mitoz bölünme tek hücreli canlılardan, çok hücreli canlılara ve insana kadar birçok canlı grubu tarafından gerçekleştirilebilir. Mitoz bölünme sonunda bölünen hücrelerden

Detaylı

ÜREME. Canlıların kendilerine benzer canlı fertler (yavrular) meydana getirerek neslini devam ettirmesine üreme denir.

ÜREME. Canlıların kendilerine benzer canlı fertler (yavrular) meydana getirerek neslini devam ettirmesine üreme denir. 1 ÜREME Canlıların kendilerine benzer canlı fertler (yavrular) meydana getirerek neslini devam ettirmesine üreme denir. *Eşeysiz üreme: EŞEYSİZ ÜREME Tek bir ata bireyin, kendisiyle aynı genetik özelliklere

Detaylı

10. SINIF KONU ANLATIMI 12 EŞEYLİ VE EŞEYSİZ ÜREME SORU ÇÖZÜMÜ

10. SINIF KONU ANLATIMI 12 EŞEYLİ VE EŞEYSİZ ÜREME SORU ÇÖZÜMÜ 10. SINIF KONU ANLATIMI 12 EŞEYLİ VE EŞEYSİZ ÜREME SORU ÇÖZÜMÜ Eşeysiz Üreme ile ilgili, I. Canlının yararlı özelliklerinin korunmasını sağlar. II. Canlının değişen ortam koşullarına uyumunu artırır. III.

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMESİ A) MİTOZ BÖLÜNME a) Hazırlık evresi:

HÜCRE BÖLÜNMESİ A) MİTOZ BÖLÜNME a) Hazırlık evresi: HÜCRE BÖLÜNMESİ Hücre bölünmesi tüm canlılarda görülen ortak bir özelliktir. Hücre büyüyüp gelişirken madde ve enerji gereksinimleri artar. Sitoplâzma hücre zarına oranla daha hızlı büyümesinden dolayı,

Detaylı

ADIM ADIM YGS LYS 64. ADIM EŞEYSİZ ÜREME 2

ADIM ADIM YGS LYS 64. ADIM EŞEYSİZ ÜREME 2 ADIM ADIM YGS LYS 64. ADIM EŞEYSİZ ÜREME 2 4) Partenogenez Döllenmemiş yumurtadan mitoz bölünmeler ile canlı gelişimine PARTENOGENEZ denir. Arı, karınca, su piresi ve bazı kertenkele gibi canlılarda görülür.

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMESİ VE ÜREME. Mitoz Bölünme ve Eşeysiz Üreme 1

HÜCRE BÖLÜNMESİ VE ÜREME. Mitoz Bölünme ve Eşeysiz Üreme 1 HÜCRE BÖLÜNMESİ VE ÜREME Mitoz Bölünme ve Eşeysiz Üreme 1 Hücrenin bölünmeye başlamasından itibaren onu takip eden diğer hücre bölünmesine kadar geçen zaman aralığına hücre döngüsü denir. Hücreler belli

Detaylı

CANLILARDA ÜREME. Üreme canlıların ortak özelliğidir. Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir

CANLILARDA ÜREME. Üreme canlıların ortak özelliğidir. Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir CANLILARDA ÜREME EYLÜL 3.HAFTA MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir Üreme canlıların ortak özelliğidir 3 4 Canlılar hücrelerden meydana gelir

Detaylı

MAYOZ VE EŞEYLİ YAŞAM DÖNGÜLERİ

MAYOZ VE EŞEYLİ YAŞAM DÖNGÜLERİ MAYOZ VE EŞEYLİ YAŞAM DÖNGÜLERİ Kalıtıma giriş Ebeveynler yavrularına gen adı verilen kodlanmış bilgileri verirler. Genler DNA parçalarıdır. Çoğu gen, hücreyi özgün enzimler ve diğer proteinleri sentezlemesi

Detaylı

Aşağıda mitoz bölünme safhaları karışık olarak verilmiştir.

Aşağıda mitoz bölünme safhaları karışık olarak verilmiştir. 2015/2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ ÖRNEK 8.SINIFLAR 1.DÖNEM 1.YAZILI Adı Soyadı : No: Sınıf: Resimdeki türlerin bazı hücrelerindeki kromozom sayılarını yazınız. (4x2p) Aşağıda mitoz bölünme

Detaylı

B unl a r ı B i l i yor mus unuz? MİTOZ. Canlının en küçük yapı biriminin hücre olduğunu 6. sınıfta öğrenmiştik. Hücreler; hücre zarı,

B unl a r ı B i l i yor mus unuz? MİTOZ. Canlının en küçük yapı biriminin hücre olduğunu 6. sınıfta öğrenmiştik. Hücreler; hücre zarı, MİTOZ Canlının en küçük yapı biriminin hücre olduğunu 6. sınıfta öğrenmiştik. Hücreler; hücre zarı, sitoplazma ve çekirdekten meydana gelmiştir. Hücreler büyüme ve gelişme sonucunda belli bir olgunluğa

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMELERİ. Mayoz sonucu oluşan üreme hücreleri. Mitoz sonucu oluşan gelişme

HÜCRE BÖLÜNMELERİ. Mayoz sonucu oluşan üreme hücreleri. Mitoz sonucu oluşan gelişme HÜCRE BÖLÜNMELERİ Mayoz sonucu oluşan üreme hücreleri Mitoz sonucu oluşan gelişme ANAHTAR KAVRAMLAR Homolog kromozom İnterfaz Sentrozom Sentriol Sitokinez Amitoz Endomitoz Kanserli hücreler Crossing-over

Detaylı

1- Aşağıda verilen mayoz bölünme geçirmekte olan hücrelerin evrelerini ve her birinin kromozom sayısını yazınız. (6*1,5=9 ) 5- Mayoz bölünmede kalıtsal çeşitliliği sağlayan olaylar nelerdir? (2*4=8 ) Profaz_I

Detaylı

Mitoz ve Eşeysiz Üreme Biyoloji Ders Notları

Mitoz ve Eşeysiz Üreme Biyoloji Ders Notları Mitoz ve Eşeysiz Üreme Biyoloji Ders Notları Yeni hücreler ancak mevcutlarının bölünerek oğul hücreler üretilmesiyle oluşur. Mitoz hücre bölünmesi çok hücreli canlılarda büyüme, gelişme ve yenilenmeyi

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM

HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM Mitoz Bölünme Hücreler neden mitoz bölünme geçirir? 1 Büyüme ve gelişme için 2 Yıpranan doku ve organların onarılması için 3 Eşeysiz üreyen canlılarda üremenin sağlanması için.

Detaylı

10. SINIF KONU ANLATIMI 6 MAYOZ BÖLÜNME-3

10. SINIF KONU ANLATIMI 6 MAYOZ BÖLÜNME-3 10. SINIF KONU ANLATIMI 6 MAYOZ BÖLÜNME-3 Mayoz Bölünmenin Genel Özellikleri Üreme ana hücrelerinde görülür. Üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar. Sadece 2n kromozomlu hücrelerde görülür. 4 yeni hücre

Detaylı

Her canlının neslini devam ettirmek üzere kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi olayına üreme denir.

Her canlının neslini devam ettirmek üzere kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi olayına üreme denir. ÜREME ve ÇEŞİTLERİ Her canlının neslini devam ettirmek üzere kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesi olayına üreme denir. A. EŞEYSİZ ÜREME Eşey hücrelerinin oluşumu ve döllenme olmadan, bir atadan

Detaylı

ÜNİTE I HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM 1.1 HÜCRE BÖLÜNMESİ Hücre bölünmesi canlılar aleminde görülen en önemli biyolojik olaylardan biridir.

ÜNİTE I HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM 1.1 HÜCRE BÖLÜNMESİ Hücre bölünmesi canlılar aleminde görülen en önemli biyolojik olaylardan biridir. ÜNİTE I HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM 1.1 HÜCRE BÖLÜNMESİ Hücre bölünmesi canlılar aleminde görülen en önemli biyolojik olaylardan biridir. Hücre büyürken, hücre zan genişler, hacmi artar. Ancak hücrenin

Detaylı

Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları

Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları A. Mayoz Bölünme Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları Eşeyli üremenin temelidir. Eşey ana hücrelerinden (2n), eşey hücrelerini (n) oluşturan özelleşmiş bölünme şeklidir. Mayoz I ve II olarak birbirini

Detaylı

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 1 : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 1 : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 1 : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM A MİTOZ (4 SAAT) 1 Kromozom ve Özellikleri 2 Hücre Bölünmesi 3 Mitoz Bölünme (Aynı Hücreler Oluşturan Bölünme) 4 Üreme (Çoğalma) 5

Detaylı

MEV KOLEJİ ÖZEL ANKARA OKULLARI 10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ YAZ TATİLİ EV ÇALIŞMASI

MEV KOLEJİ ÖZEL ANKARA OKULLARI 10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ YAZ TATİLİ EV ÇALIŞMASI 2014 2015 MEV KOLEJİ ÖZEL ANKARA OKULLARI 10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ YAZ TATİLİ EV ÇALIŞMASI Ödevin Veriliş Tarihi: 12.06.2015 Ödevin Teslim Tarihi: 21.09.2015 1. Bir canlının mitoza hazırlanan hücresinde

Detaylı

İÇİNDEKİLER ÜREME ÜNİTE 1. Mayoz ve Eşeyli Üreme...41 ÜNİTE 2. Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik...119. Modern Genetik Uygulamaları...

İÇİNDEKİLER ÜREME ÜNİTE 1. Mayoz ve Eşeyli Üreme...41 ÜNİTE 2. Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik...119. Modern Genetik Uygulamaları... İÇİNDEKİLER kardefl kromatitler ÜNİTE 1 ÜREME kinetokor iğ iplikleri Sayfa No Mitoz ve Eşeysiz Üreme....7 sentromer Mayoz ve Eşeyli Üreme....41 İnsanda Üreme Sistemi - Büyüme ve Gelişme....79 ÜNİTE 2 KALITIMIN

Detaylı

S evresi: Organellerin iki katına çıkarılması devam ederken DNA sentezi olur.

S evresi: Organellerin iki katına çıkarılması devam ederken DNA sentezi olur. HÜCRE DÖNGÜSÜ İnterfaz: Bölünmeyen bir hücre interfaz durumundadır. Bu safhada replikasyon ve bölünme için hazırlık yapılır. Çekirdek belirgindir, bir yada daha fazla çekirdekçik ayırt edilebilir. Kromozomlar

Detaylı

Yumurta ve sperm hücreleri örnek olarak verilebilir.

Yumurta ve sperm hücreleri örnek olarak verilebilir. MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME I. Kromozomlar Kromozomlar, hücre bölünmesi sırasında kromatin ipliğin kısalıp kalınlaşması sonucu meydana gelen yapılardır. DNA ve DNA yı kaplayan protein moleküllerinden oluşmuştur.

Detaylı

Hücre Yapısı: Somatik ve Germ Hücrelerinin Bölünme ve Farklanmaları. Yrd.Doç.Dr.Sevda Söker

Hücre Yapısı: Somatik ve Germ Hücrelerinin Bölünme ve Farklanmaları. Yrd.Doç.Dr.Sevda Söker Hücre Yapısı: Somatik ve Germ Hücrelerinin Bölünme ve Farklanmaları Yrd.Doç.Dr.Sevda Söker Embriyonal yaşamın başlangıcından itibaren hücre bölünmesi başlar ve gelişmeyle ilgili her aşama hücre bölünmesiyle

Detaylı

ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ

ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ Seçici gen ifadesi embriyonun gelişmesini sağlayan 4 temel işlevi denetler: 1. Hücre çoğalması 2. Hücre farklılaşması 3. Hücre etkileşimleri 4. Hücre hareketi HÜCRE

Detaylı

10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI

10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI 10. SINIF BİYOLOJİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI Biyoloji Dersi Öğretim Programının temelleri üreme, kalıtım ve yaşadığımız çevre konularıyla ilgili somut ve öğrencileri motive edici örnekler üzerine kurulmuştur.

Detaylı

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D 1. DNA replikasyonu.. için gereklidir A) sadece mitoz B) sadece mayoz C) mitoz ve mayoz D) sadece gamet oluşumu E) sadece protein sentezi 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki

Detaylı

LYS ANAHTAR SORULAR #6. Mitoz ve Mayoz Bölünme Eşeyli ve Eşeysiz Üreme İnsanda Üreme

LYS ANAHTAR SORULAR #6. Mitoz ve Mayoz Bölünme Eşeyli ve Eşeysiz Üreme İnsanda Üreme LYS ANAHTAR SORULAR #6 Mitoz ve Mayoz Bölünme Eşeyli ve Eşeysiz Üreme İnsanda Üreme 1) 2n = 40 kromozomlu memeli türünde, Dişinin ovaryumlarında yumurta hücresi oluşurken anafaz I evresinde gonozomların

Detaylı

T.C. İZMİR VALİLİĞİ HATİCE GÜZELCAN ANADOLU LİSESİ EĞİTİM ÖĞRETİM YILI BİYOLOJİ DERSİ 10. SINIF ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK DERS PLANI

T.C. İZMİR VALİLİĞİ HATİCE GÜZELCAN ANADOLU LİSESİ EĞİTİM ÖĞRETİM YILI BİYOLOJİ DERSİ 10. SINIF ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK DERS PLANI 1. ÜNİTE: ÜREME (39 SAAT) KAZANIM SAYISI:8 1. ÜNİTE: ÜREME (39 SAAT) KAZANIM SAYISI:8 EYLÜL EKİM 10.1.1. Mitoz ve Eşeysiz Üreme 10.1.1. Mitoz ve Eşeysiz Üreme 10.1.1.1. Bir hücreli ve çok hücreli canlılarda

Detaylı

Kromozom nedir? kromozom mikronla

Kromozom nedir? kromozom mikronla KROMOZOM 2 Kromozom nedir? Çekirdeğin içinde ipliksi halde bulunan parçalara kromozom adı verilir. Çift olarak bulunup 2n ile gösterilirler. Kromozomlar, elektron mikroskobunda İ, V, J harfleri gibi biçimlerde

Detaylı

Bunları Biliyor musunuz? MİTOZ

Bunları Biliyor musunuz? MİTOZ MİTOZ Canlının en küçük yapı biriminin hücre olduğunu 6. sınıfta öğrenmiştik. Hücreler; hücre zarı, sitoplazma ve çekirdekten meydana gelmiştir. Hücreler büyüme ve gelişme sonucunda belli bir olgunluğa

Detaylı

TEOG1 DENEME SINAVI 1 ( DNA, Mitoz, Mayoz Kapsamlı)

TEOG1 DENEME SINAVI 1 ( DNA, Mitoz, Mayoz Kapsamlı) TEOG1 DENEME SINAVI 1 ( DNA, Mitoz, Mayoz Kapsamlı) 4. 1.Şekilde hayvan hücresinin mitoz bölünmede bir evresi gösterilmiştir. Bu evreden sonra aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez? A) Kalıtım maddesinin

Detaylı

KILAVUZ SORU ÇÖZÜMLERİ Fen ve Teknoloji

KILAVUZ SORU ÇÖZÜMLERİ Fen ve Teknoloji MİTOZ -. Ünite 6. Deniz yıldızının kopan parçasının yenilenmesi (onarım), ağaç gövdesinin büyümesi (büyüme) ve zigotun embriyoya dönüşmesi mitoz bölünme ile gerçekleşirken insanlarda yumurta hücresinin

Detaylı

AMAÇ: Ökaryotik hücrelerin bölünme mekanizmasını ve kromozom morfolojilerini öğrenmek.

AMAÇ: Ökaryotik hücrelerin bölünme mekanizmasını ve kromozom morfolojilerini öğrenmek. 19.11.2014/Çarşamba Lab 6 KONU: Hücre Bölünmesi ve Kromozom Morfolojisi AMAÇ: Ökaryotik hücrelerin bölünme mekanizmasını ve kromozom morfolojilerini öğrenmek. KAZANIMLAR: Ökaryotik hücrelerin nasıl çoğaldıkları

Detaylı

DNA NIN ÖZELLİKLERİ DNA HÜCRE. DNA da 4 çeşit nükleotid vardır. Bunlar Adenin (A), Timin (T) Guanin (G) ve Sitozin (S veya C)

DNA NIN ÖZELLİKLERİ DNA HÜCRE. DNA da 4 çeşit nükleotid vardır. Bunlar Adenin (A), Timin (T) Guanin (G) ve Sitozin (S veya C) 8. Sınıf Fen 8. Sınıf Bilimleri Fen Bilimleri İNSANDA İNSANDA ÜREME, ÜREME, BÜYÜME BÜYÜME VE VE GELİŞME GELİSME Ahmet KARAYEL KARAYEL Süleyman Süleyman ALTINTAS ALTINTAŞ HÜCRE DNA DNA NIN ÖZELLİKLERİ NEDİR:

Detaylı

10. Sınıf BİYOLOJİ. Soru Kitabı BİYOLOJİ. Öğretim programında yaptığı son güncelleme doğrultusunda YENİDEN DÜZENLENMİŞTİR.

10. Sınıf BİYOLOJİ. Soru Kitabı BİYOLOJİ. Öğretim programında yaptığı son güncelleme doğrultusunda YENİDEN DÜZENLENMİŞTİR. 10. Sınıf BİYOLOJİ Soru Kitabı T.C MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı BİYOLOJİ Öğretim programında yaptığı son güncelleme doğrultusunda YENİDEN DÜZENLENMİŞTİR. Banu KARAAĞAÇ Bilgehan

Detaylı

*Canlıların canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimine hücre denir.

*Canlıların canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimine hücre denir. Fen ve Teknoloji 1. Ünite Özeti Hücre Canlılarda Üreme, Büyüme ve Gelişme. *Canlıların canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimine hücre denir. *Hücrenin temel kısımları: hücre zarı, sitoplâzma ve

Detaylı

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ 1 CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ 1.Hücresel yapıdan oluşur 2.Beslenir 3.Solunum yapar 4.Boşaltım yapar 5.Canlılar hareket eder 6.Çevresel uyarılara tepki gösterir 7.Büyür ve gelişir (Organizasyon) 8.Üreme

Detaylı

ADI SOYADI SINIFI - NO TENZİLE ERDOĞAN ANADOLU LİSESİ 2014 2015 ÖĞRETİM YILI 10. SINIFLAR SEÇMELİ BİYOLOJİ DERSİ I. DÖNEM II. YAZILI SINAVI PUAN GRUP B RAKAMLA YAZIYLA 1- Aşağıda verilen mayoz bölünme

Detaylı

3) Aşağıda verilen ifadelerden hangisi mayoz bölünmenin sebep olduğu faydalardan değildir?

3) Aşağıda verilen ifadelerden hangisi mayoz bölünmenin sebep olduğu faydalardan değildir? 1) 3) Aşağıda verilen ifadelerden hangisi mayoz bölünmenin sebep olduğu faydalardan değildir? A) Genetik yapısı aynı hücreler oluşur. B) Tür içi çeşitliliğin ortaya çıkmasını sağlar. C) Eşeyli üreme için

Detaylı

Mitoz. - Mitozda 2 yavru hücre oluşur ve bunların genetik yapısı birbirinin ve ana hücrenin aynıdır.

Mitoz. - Mitozda 2 yavru hücre oluşur ve bunların genetik yapısı birbirinin ve ana hücrenin aynıdır. Mitoz - Mitozda 2 yavru hücre oluşur ve bunların genetik yapısı birbirinin ve ana hücrenin aynıdır. - 2n --- 4n (anafaz) ------2n - İdentik kardeş kromatidler ayrılarak yavru hücrelere giderler. - Somatik

Detaylı

Ayxmaz/biyoloji. Hayvansal organizmalarda gamet ve gamet oluşumu oluşumu:

Ayxmaz/biyoloji. Hayvansal organizmalarda gamet ve gamet oluşumu oluşumu: MAYOZ BÖLÜNME Mayoz-1 evreleri: Mayoz bölünme homolog kromozomların ve kardeş kromatidlerin ayrılmasını sağlayan ardışık iki bölünme bütünüdür. Homolog kromozomların ayrılmasına neden olan birinci evreye

Detaylı

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ Beslenme Boşaltım Üreme Büyüme Uyarıları algılama ve cevap verme Hareket Solunum Hücreli yapı

CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ Beslenme Boşaltım Üreme Büyüme Uyarıları algılama ve cevap verme Hareket Solunum Hücreli yapı CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ Beslenme Boşaltım Üreme Büyüme Uyarıları algılama ve cevap verme Hareket Solunum Hücreli yapı Hayvan hücreleri mikroskop ile incelendiğinde hücre şekillerinin genelde yuvarlak

Detaylı

8. SINIF KAZANIM TESTLERİ 2.SAYI. Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ DİZGİ & TASARIM İBRAHİM CANBEK

8. SINIF KAZANIM TESTLERİ 2.SAYI. Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ DİZGİ & TASARIM İBRAHİM CANBEK 8. SINIF ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ 2016-2017 KAZANIM TESTLERİ TÜRKÇE MATEMATİK T.C İNKİLAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK FEN VE TEKNOLOJİ DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ İNGİLİZCE Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır

Detaylı

Hücre bölünmesinin asal görevleri

Hücre bölünmesinin asal görevleri HÜCRE DÖNGÜSÜ Hücre bölünmesinin asal görevleri Hücre döngüsünü ya da hücre bölünmesini incelemeden önce, hücre çoğalmasının organizmaların yaşamında ne gibi roller oynadığını gözden geçirmek gerekmektedir.

Detaylı

ÜNİTE:1 CANLILARDA ÜREME, BÜYÜME VE GELİŞME

ÜNİTE:1 CANLILARDA ÜREME, BÜYÜME VE GELİŞME ÜNİTE:1 CANLILARDA ÜREME, BÜYÜME VE GELİŞME HÜCRE: Canlıları oluşturan en küçük yapı birimine hücre denir.bütün canlılar hücrelerden oluşmuştur. * İnsanlar, hayvanlar, bitkiler, tek hücreli canlıların

Detaylı

10. Sınıf BİYOLOJİ SORU BANKASI. Naci KOÇAK

10. Sınıf BİYOLOJİ SORU BANKASI. Naci KOÇAK 10. Sınıf BİYOLOJİ SORU BANKASI Naci KOÇAK Copyright Evrensel İletişim Yayın Dağıtım San. Tic. Ltd. Şti. Bu kitabın her hakkı EVRENSEL İLETİŞİM LTD. ŞTİ. e aittir. Hangi amaçla olursa olsun, bu kitabın

Detaylı

FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ TEOG DENEME SINAVI SORULARI 4.

FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ TEOG DENEME SINAVI SORULARI 4. 1. FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ TEOG DENEME SINAVI SORULARI 4. Çiftçi çok hızlı büyüyen ve bol ürün aldığı bir bitki türünü yukarıdaki gibi yetiştiriyor. Buna göre çiftçinin bunu yapmasındaki amacı aşağıdakilerden

Detaylı

T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖZEL ÇORUM ADA ÖZEL ÖĞRETİM KURSU BİYOLOJİ II BİLİM GRUBU ÇERÇEVE PROGRAMI

T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖZEL ÇORUM ADA ÖZEL ÖĞRETİM KURSU BİYOLOJİ II BİLİM GRUBU ÇERÇEVE PROGRAMI T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖZEL ÇORUM ADA ÖZEL ÖĞRETİM KURSU BİYOLOJİ II BİLİM GRUBU ÇERÇEVE PROGRAMI 1 / 8 1. KURUMUN ADI : Özel Çorum Ada Özel Öğretim Kursu 2. KURUMUN ADRESİ : : Yavruturna mah. Kavukçu

Detaylı

ISPARTA HALIKENT ANADOLULİSESİ ÖĞRETİM YILI 9 A-B-C-D-E SINIFLAR BİYOLOJİ DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SINAVI RAKAMLA YAZIYLA PUAN

ISPARTA HALIKENT ANADOLULİSESİ ÖĞRETİM YILI 9 A-B-C-D-E SINIFLAR BİYOLOJİ DERSİ 2. DÖNEM 3. YAZILI SINAVI RAKAMLA YAZIYLA PUAN 1. Doğal sınıflandırmada aşağıdakilerden hangisi göz önünde bulundurulmamıştır? A) Genetik (soy) benzerliği B) Anatomik benzerlik C) Dünyadaki dağılımları D) Akrabalık derecesi E) Embriyonik benzerlik

Detaylı

MAYOZ BÖLÜNME ve EŞEYLİ ÜREME

MAYOZ BÖLÜNME ve EŞEYLİ ÜREME MAYOZ BÖLÜNME ve EŞEYLİ ÜREME MBG 111 BİYOLOJİ I Hazırlayan: Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER Türe ait genetik özelliklerin soylar arası aktarılmasına kalıtım adı verilir. Bu işleyişte türlerin genetik bilgisinin

Detaylı

KILAVUZ SORU ÇÖZÜMLERİ Fen ve Teknoloji Fosfat - Şeker - Organik Baz

KILAVUZ SORU ÇÖZÜMLERİ Fen ve Teknoloji Fosfat - Şeker - Organik Baz Nükleotid - en - Dna - Kromozom Fen ve eknoloji Fosfat - Şeker - Organik Baz 6. Kromozomlar DN molekülü ve protein kılıftan oluşmuşlardır. DN molekülünün yapısında da genler bulunur. enler ise nükleotitlerden

Detaylı

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖLÇME, DEĞERLENDİRME VE SINAV HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ SINIF DEĞERLENDİRME SINAVI - 1

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖLÇME, DEĞERLENDİRME VE SINAV HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ SINIF DEĞERLENDİRME SINAVI - 1 T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI 2015-2016 8.SINIF DEĞERLENDİRME SINAVI - 1 2015-2016 8.SINIF DEĞERLENDİRME SINAVI - 1 FEN VE TEKNOLOJİ Adı ve Soyadı :... Sınıfı :... Öğrenci Numarası :... SORU SAYISI : 20

Detaylı

A) Her ikisi de doğru bilgidir. B) 1. doğru, 2. yanlış bilgidir. C) 1. yanlış, 2. doğru bilgidir. D) Her ikisi de yanlış bilgidir. 5.

A) Her ikisi de doğru bilgidir. B) 1. doğru, 2. yanlış bilgidir. C) 1. yanlış, 2. doğru bilgidir. D) Her ikisi de yanlış bilgidir. 5. SINIF Mitoz - Mayoz Bölünme TEST. Mitoz bölünme, çekirdek bölünmesi ile başlar ve birbirini takip eden evrelerle devam eder. 4. Aşağıda mayoz bölünmenin özellikleriyle ilgili bilgiler veriliyor.. Bir ana

Detaylı

CİNSİYETE BAĞLI KALITIM

CİNSİYETE BAĞLI KALITIM CİNSİYETE BAĞLI KALITIM *Cinsiyetin belirlenmesi: Eşeyli üreyen hayvanlarda cinsiyetin belirlenmesi farklı şekillerde olabilmektedir. Bazı hayvanlarda cinsiyetin belirlenmesi, çevre koşulları tarafından

Detaylı

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM Bulut Kuş OKUL Ağaç Çimenler Taş Ayşe Çocuklar Kedi Top Çiçekler Göl Yukarıdaki şekilde Ayşe nin okula giderken çevresinde gördüğü canlı ve cansız varlıkları inceleyelim.

Detaylı

KALITIMIN GENEL İLKELERI. Modern Genetik Eşeye Bağlı Kalıtım-1

KALITIMIN GENEL İLKELERI. Modern Genetik Eşeye Bağlı Kalıtım-1 KALITIMIN GENEL İLKELERI Modern Genetik Eşeye Bağlı Kalıtım-1 Eşey Tayini Kromozoma dayalı eşey saptanması çok hücreli canlılarda gerçekleştirilebilir. Otozomal kromozomlar üzerinde her iki eşeye ait özellikleri

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #16

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #16 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #16 1) Topraktaki azotlu bileşik miktarını, I. Denitrifikasyon bakteri sayısındaki artış II. Saprofit bakterilerce gerçekleşen çürüme III. Şimşek ve yıldırım olaylarındaki artış

Detaylı

Türkçe. 6. Sınıf. Ali PEHLİVAN. Okula Yardımcı, Sınavlara Hazırlık. Konu Anlatımı Konu Etkinlikleri Konu Testleri Yazılıya Hazırlık Çalışmaları

Türkçe. 6. Sınıf. Ali PEHLİVAN. Okula Yardımcı, Sınavlara Hazırlık. Konu Anlatımı Konu Etkinlikleri Konu Testleri Yazılıya Hazırlık Çalışmaları Okula Yardımcı, Sınavlara Hazırlık 6. Sınıf Türkçe Konu Anlatımı Konu Etkinlikleri Konu Testleri Yazılıya Hazırlık Çalışmaları Ali PEHLİVAN PALME YAYINCILIK Ankara, 2014 1 PALME YAYINLARI: 904 6. Sınıf

Detaylı

ÇEVREMİZDEKİ VARLIKLARI TANIYALIM

ÇEVREMİZDEKİ VARLIKLARI TANIYALIM ÇEVREMİZDEKİ VARLIKLARI TANIYALIM Bulut Kuş OKUL Ağaç Çimenler Taş Ayşe Çocuklar Kedi Top Çiçekler Göl Yukarıdaki şekilde Ayşe nin okula giderken çevresinde gördüğü canlı ve cansız varlıkları inceleyelim.

Detaylı

Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi

Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi Bugün gelinen noktada genetik Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi «Genetik bilgiden hastaların ve ailelerin yararlanması için tüm sağlık çalışanları insan genetiğinin temelinde

Detaylı

Ayxmaz/biyoloji HÜCRE BÖLÜNMESİ

Ayxmaz/biyoloji HÜCRE BÖLÜNMESİ HÜCRE BÖLÜNMESİ hücrelerdeki özgü yaşamsal olaylar: 1-Madde alış- verişi 2-Anabolik ve katabolik reaksiyonlar 3-Organel oluşumu 4-Çok hücrelilerde dokusal işlevler 5-Büyüme ve farklılaşma 6-DNA ve RNA

Detaylı

10. Sınıf II. Dönem Biyoloji Dersi 1. Yazılı Sınavı

10. Sınıf II. Dönem Biyoloji Dersi 1. Yazılı Sınavı Ad Soyadı: No: Tarih: 10. Sınıf II. Dönem Biyoloji Dersi 1. Yazılı Sınavı 1) Modern genetik veya biyoteknoloji çalışmalarına 4 örnek veriniz. İstediğiniz birini açıklayınız. (10p) 2) Diploit bir erkek

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMESİ. 1-Amitoz (Amitosis) bölünme, 2-Mitoz (Mitosis) bölünme, 3- Mayoz (Meiosis) bölünme.

HÜCRE BÖLÜNMESİ. 1-Amitoz (Amitosis) bölünme, 2-Mitoz (Mitosis) bölünme, 3- Mayoz (Meiosis) bölünme. HÜCRE BÖLÜNMESİ 1-Amitoz (Amitosis) bölünme, 2-Mitoz (Mitosis) bölünme, 3- Mayoz (Meiosis) bölünme. Amitoz Bölünme Önce nukleolus, sonra nukleus, daha sonra sitoplazmanın uzayıp ortadan boğulması ile ikiye

Detaylı

Sermin YAVAŞ KURT, Yeşim DAŞDEMİR ÇALIK

Sermin YAVAŞ KURT, Yeşim DAŞDEMİR ÇALIK YAYIN KURULU Hazırlayanlar Sermin YAVAŞ KURT, Yeşim DAŞDEMİR ÇALIK YAYINA HAZIRLAYANLAR KURULU Kurumsal Yayınlar Yönetmeni Saime YILDIRIM Kurumsal Yayınlar Birimi Dizgi & Grafik Mustafa Burak SANK & Ezgi

Detaylı

ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 1.ÜNİTE: Hücre bölünmesi ve Kalıtım. Bir hücreden, birbirinin aynısı iki hücre oluşur.

ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 1.ÜNİTE: Hücre bölünmesi ve Kalıtım. Bir hücreden, birbirinin aynısı iki hücre oluşur. ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 1.ÜNİTE: Hücre bölünmesi ve Kalıtım Üreme: Canlıların kendilerine benzer bireyler oluşturarak nesillerini devam ettirmeleri olayı üreme olarak adlandırılır. Üreme olayı;

Detaylı

a-spermatogenez:erkek bireylerde testislerde spermlerin meydana gelmesidir: Özellikleri:

a-spermatogenez:erkek bireylerde testislerde spermlerin meydana gelmesidir: Özellikleri: MAYOZ BÖLÜNME Mayoz-1 evreleri: Mayoz bölünme homolog kromozomların ve kardeş kromatidlerin ayrılmasını sağlayan ardışık iki bölünme bütünüdür. Homolog kromozomların ayrılmasına neden olan birinci evreye

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #9

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #9 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #9 1) Hücre teknolojisi yöntemlerinin gelişmesi, kök hücrelerden faydalanmaya başlanmasına, ayrıca hücre ve doku kültürü ile ilgili çalışmalarda önemli gelişmeler kaydedilmesine

Detaylı

Mitoz Bölünme. 5. Bütün ökaryot canlılardaki hücre bölünmelerinde aşağıdaki. 6. Bir hücrenin bölünmesi sırasında gerçekleşen bazı olaylar

Mitoz Bölünme. 5. Bütün ökaryot canlılardaki hücre bölünmelerinde aşağıdaki. 6. Bir hücrenin bölünmesi sırasında gerçekleşen bazı olaylar BİYOLOJİ Mitoz Bölünme 10. SINIF GENEL 01 1. Mitoz bölünmedeki interfaz evresi ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır? A) İnterfaz evresi mitotik evreye göre daha kısa sürer. 5. Bütün ökaryot canlılardaki

Detaylı

Bir çiftin dört çocuğunun kan grubu yukarıdaki gibidir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi anne ve babanın kan gruplarından olamaz?

Bir çiftin dört çocuğunun kan grubu yukarıdaki gibidir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi anne ve babanın kan gruplarından olamaz? 4) İnsanlarda kahverengi gözlülük yeşil gözlülüğe baskındır.aşağıda verilen göz genotiplerinden hangisine sahip olan aileden, yeşil gözlü çocuk olma ihtimali yoktur? 1) Himalaya tavşanı, tüyü kazınıp buz

Detaylı

Mutasyon: DNA dizisinde meydana gelen kalıcı değişiklik. Polimorfizm: iki veya daha fazla farklı fenotipin aynı tür popülasyonunda bulunmasıdır.

Mutasyon: DNA dizisinde meydana gelen kalıcı değişiklik. Polimorfizm: iki veya daha fazla farklı fenotipin aynı tür popülasyonunda bulunmasıdır. Allel: Bir genin seçenekli biçimi Wild Tip: Normal allel. Bireylerin çoğunda bulunan Mutasyon: DNA dizisinde meydana gelen kalıcı değişiklik Polimorfizm: iki veya daha fazla farklı fenotipin aynı tür popülasyonunda

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #18

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #18 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #18 1) Bakterilerin gerçekleştirdiği, I. Kimyasal enerji sayesinde besin sentezleme II. Işık enerjisini kimyasal bağ enerjisine dönüştürme III. Kimyasal bağ enerjisini ATP enerjisine

Detaylı

ADIM ADIM YGS LYS Adım EVRİM

ADIM ADIM YGS LYS Adım EVRİM ADIM ADIM YGS LYS 191. Adım EVRİM EVRİM İLE İLGİLİ GÖRÜŞLER Evrim, geçmiş ile gelecekteki canlıların ve olayların yorumlanmasını sağlayarak, bugün dünyada yaşayan canlılar arasındaki akrabalık derecesini

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #7

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #7 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #7 1) 48 saat karanlıkta bekletilen bir saksı bitkisinden bu sürenin sonunda bir yaprak kopartılmış (1. yaprak) ve bitki aydınlık ortamda 12 saat bekletilmiştir. Bu sürenin sonunda

Detaylı

Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop: Robert Hooke görmüş ve bu odacıklara hücre demiştir.

Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop:  Robert Hooke görmüş ve bu odacıklara hücre demiştir. Mikroskobun Yapımı ve Hücrenin Keşfi Mikroskop: Gözümüzle göremediğimiz çok küçük birimleri (canlıları, nesneleri vs ) incelememize yarayan alete mikroskop denir. Mikroskobu ilk olarak bir kumaş satıcısı

Detaylı

Hücre canlının en küçük yapı birimidir.

Hücre canlının en küçük yapı birimidir. Hücre canlının en küçük yapı birimidir. Bitkilerde bulunan hücredir.bu hücrelerde hücre duvarı bulunduğundan hayvan hücresinden ayrılır. Hücre duvarı vardır. Kofulu büyük ve az sayıdadır. Şekli dikdörtgen

Detaylı

ADIM ADIM YGS-LYS 44. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-4 BAKTERİLER ALEMİ-2

ADIM ADIM YGS-LYS 44. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-4 BAKTERİLER ALEMİ-2 ADIM ADIM YGS-LYS 44. ADIM CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI-4 BAKTERİLER ALEMİ-2 BAKTERİLERDE EŞEYSİZ ÜREME İKİYE BÖLÜNME Bakteri bölüneceği zaman DNA dan bir kopya çıkartılır. Böylece bakteri içinde iki tane

Detaylı

ÜNİTE 8:HÜCRE BÖLÜNMELERİ

ÜNİTE 8:HÜCRE BÖLÜNMELERİ ÜNİTE 8:HÜCRE BÖLÜNMELERİ 1951 Yılında 31 yaşında ölen Henrietta Lacks dan alınan kanserli hücreler hala laboratuar ortamından yaşamaktadırlar. Normal hücreler bir bölünme kapasitesine sahipken kanserli

Detaylı

A. EġEYĠN BELĠRLENMESĠ

A. EġEYĠN BELĠRLENMESĠ Modern Genetik Biyoloji Ders Notları A. EġEYĠN BELĠRLENMESĠ Bazı omurgasız hayvanlarda ve tam çiçek bulunduran bitkilerin büyük çoğunluğunda hem dişi hem de erkek organ birlikte bulunur. Bazı canlılarda

Detaylı

CANLININ İÇ YAPSINA YOLCULUK

CANLININ İÇ YAPSINA YOLCULUK CANLININ İÇ YAPSINA YOLCULUK EN KÜÇÜK OLANINDAN EN BÜYÜK OLANINA KADAR TÜM CANLILARIN YAPISINI OLUŞTURAN BİRİM: HÜCRE Canlıların tüm özelliklerini taşıyan en küçük birimine hücre denir. Canlı bir hücreden

Detaylı

Mitoz, Amitoz ve Mayoz

Mitoz, Amitoz ve Mayoz Mitoz, Amitoz ve Mayoz Doç. Dr. Metin Aytekin Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı 8 Aralık 2014 Amitoz Robert Remak 1815-1865 E. Coli de Amitoz Kromozom orjini hücrenin diğer

Detaylı

8.SINIF 1.ÜNİTE KAZANIM DEĞERLENDİRME ÇALIŞMA YAPRAĞI-3../10/2014

8.SINIF 1.ÜNİTE KAZANIM DEĞERLENDİRME ÇALIŞMA YAPRAĞI-3../10/2014 8.SINIF 1.ÜNİTE KAZANIM DEĞERLENDİRME ÇALIŞMA YAPRAĞI-3../10/2014 A Aşağıdaki ifadelerin yanındaki boşluklara doğru ise D yanlış ise Y harfini yazınız. 1. Hayvan hücresinde sitoplâzma bölünmesi ara lamel

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #12

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #12 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #12 1) İnsanda döllenme sırasında, I. Spermdeki çekirdek, sentrozomun yumurtaya geçmesi II. Spermdeki akrozomun patlayarak zona pellusidayı eritmesi III. Yumurtadaki salgı maddelerinin

Detaylı

ADIM ADIM YGS-LYS 37. ADIM HÜCRE 14- ÇEKİRDEK

ADIM ADIM YGS-LYS 37. ADIM HÜCRE 14- ÇEKİRDEK ADIM ADIM YGS-LYS 37. ADIM HÜCRE 14- ÇEKİRDEK 3) Çekirdek Ökaryot yapılı hücrelerde genetik maddeyi taşıyan hücre kısmıdır. Prokaryot hücreli canlılarda bulunmaz. GÖREVLERİ: 1) Genetik maddeyi taşıdığından

Detaylı

1. ÜNİTE : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM

1. ÜNİTE : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM 1. ÜNİTE : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM 1 DNA (Deosiribo Nükleik Asit) Kalıtım maddesi hücre çekirdeğinde bulunur. Kalıtım maddesi iğ ipliği (Yumak) şeklinde bir görünümdedir. İğ ipliğindeki kalıtım maddesi

Detaylı

E. Coli de Amitoz Mitoz, Amitoz ve Mayoz. Amitoz Replikasyon orjinin bir kopyasının hücrenin diğer tarafına gidene kadar devam eder.

E. Coli de Amitoz Mitoz, Amitoz ve Mayoz. Amitoz Replikasyon orjinin bir kopyasının hücrenin diğer tarafına gidene kadar devam eder. 12/13/13 E. Coli de Amitoz Mitoz, Amitoz ve Mayoz Doç. Dr. Metin Aytekin Kromozom orjini hücrenin diğer tarafına hızlı bir şekilde hareket etmeye başladığı anda kromozom replikasyonu başlar. Erciyes Üniversitesi

Detaylı

DENEME 400 SORU DENEME. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito AKILLI FEN BİLİMLERİ DEFTERLERİ AKILLI FEN BİLİMLERİ ATÖLYELERİ

DENEME 400 SORU DENEME. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito. Fenito AKILLI FEN BİLİMLERİ DEFTERLERİ AKILLI FEN BİLİMLERİ ATÖLYELERİ AKILLI FEN BİLİMLERİ DEFTERLERİ 0 DENEME AKILLI FEN BİLİMLERİ ATÖLELERİ AKILLI FEN BİLİMLERİ ÖDEVLERİ 5 6 7 8 9 0 TEST 0 AKILLI FEN BİLİMLERİ TESTLERİ DENEME 00 SORU AKILLI FEN BİLİMLERİ TEST KUTULARI

Detaylı

HÜCRE BÖLÜNMESİ Bunlar: Bunlar: Sitoplazma ve hücre zarındaki bu dengesiz büyümeden dolayı hücrelerde şu sorunlar oluşur.

HÜCRE BÖLÜNMESİ Bunlar: Bunlar: Sitoplazma ve hücre zarındaki bu dengesiz büyümeden dolayı hücrelerde şu sorunlar oluşur. HÜCRE BÖLÜNMESİ Bir hücre inter faz veya bölünme evresinde görülür. 1-İnter faz evresi bazı hücrelerde çok kıssa sürer. Örnek bakteri hücrelerinde 20 dakikadır. Bazı hücrelerde ise çok uzun sürer. Örnek

Detaylı

ADIM ADIM YGS LYS. 73. Adım ÜREME BÜYÜME GELİŞME EMBRİYONİK ZARLAR İNSAN EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ-1

ADIM ADIM YGS LYS. 73. Adım ÜREME BÜYÜME GELİŞME EMBRİYONİK ZARLAR İNSAN EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ-1 ADIM ADIM YGS LYS 73. Adım ÜREME BÜYÜME GELİŞME EMBRİYONİK ZARLAR İNSAN EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ-1 EMBRİYONUN DIŞINDA YER ALAN ZARLAR Zigotun gelişmesi ardından oluşan embriyo; sürüngen, kuş ve memelilerde

Detaylı

HÜCRELER NASIL BÖLÜNÜR

HÜCRELER NASIL BÖLÜNÜR HÜCRELER NASIL BÖLÜNÜR Hazırlayan: Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER Prokaryotik/Bakteriyal Hücre Bölünmesi İkiye bölünme hücre bölünmesi, basit bir formudur. Prokaryotik hücre bölünmesi birbirinin aynısı iki hücre

Detaylı

8. Sınıf Fen ve Teknoloji

8. Sınıf Fen ve Teknoloji Canlı vücudunu oluşturan karakterleri üremeyle nesilden nesile aktarılmasını inceleyen kalıtım birimine genetik denir. Anne ve babadan gelen eşey hücreleri zigotu oluşturur. Bu hücrelerle birlikte gelen

Detaylı

8. SINIF KAZANIM TESTLERİ 1.SAYI. Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ DİZGİ & TASARIM İBRAHİM CANBEK MEHMET BOZKURT

8. SINIF KAZANIM TESTLERİ 1.SAYI. Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ DİZGİ & TASARIM İBRAHİM CANBEK MEHMET BOZKURT 8. SINIF ŞANLIURFA İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ KAZANIM TESTLERİ TÜRKÇE MATEMATİK T.C İNKİLAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK FEN VE TEKNOLOJİ DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ İNGİLİZCE Ar-Ge Birimi Çalışmasıdır 1.SAYI

Detaylı

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #20

YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #20 YGS YE HAZIRLIK DENEMESi #20 1) Canlı birey sayısı 2) Kalbin Odacık Sayısı Ortama uyum Solunum şekli Döllenme ve Gelişme X Y B A Zaman Aynı ekosistemdeki sayısal değişimleri şekildeki grafikte gösterilen

Detaylı

YAZILI SINAV SORU ÖRNEKLERİ BİYOLOJİ

YAZILI SINAV SORU ÖRNEKLERİ BİYOLOJİ YAZILI SINAV SORU ÖRNEKLERİ BİYOLOJİ SORU 1: A türüne ait bir bitki (Yaprakları koparılmış) B türüne ait bir bitki (Yapraklı) cam fanus cam fanus su su Ortam sıcaklığı 10 C Ortam sıcaklığı 25 C Bir araştırmacı,

Detaylı

ADIM ADIM YGS LYS. 91. Adım KALITIM -17 GENETİK VARYASYON MUTASYON MODİFİKASYON ADAPTASYON - REKOMBİNASYON

ADIM ADIM YGS LYS. 91. Adım KALITIM -17 GENETİK VARYASYON MUTASYON MODİFİKASYON ADAPTASYON - REKOMBİNASYON ADIM ADIM YGS LYS 91. Adım KALITIM -17 GENETİK VARYASYON MUTASYON MODİFİKASYON ADAPTASYON - REKOMBİNASYON GENETİK VARYASYON Aynı türün bireyleri arasındaki farklılığa VARYASYON denir. Varyasyonların hepsi

Detaylı

Öğr. Gör. Dr. İlker BÜYÜK, Botanik, 3. Hafta: Bitkisel Dokular KOLONİ VE DOKULAŞMA

Öğr. Gör. Dr. İlker BÜYÜK, Botanik, 3. Hafta: Bitkisel Dokular KOLONİ VE DOKULAŞMA KOLONİ VE DOKULAŞMA Yeryüzünde çok sayıda tek hücreli canlı vardır ve bunlar basit yapılıdır. Oysaki çok hücreli olmak gelişmiş canlı olmanın gereklerindendir. Çünkü tek hücreli bir canlı (örneğin Euglena

Detaylı

Mitoz, Amitoz ve Mayoz

Mitoz, Amitoz ve Mayoz Mitoz, Amitoz ve Mayoz Dersin AMACI Hücre Bölünmelerini Kavramak Doç. Dr. Metin Aytekin www.metinaytekin.com Erciyes Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı 8 Aralık 2015 Kromozom orjini

Detaylı

CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI

CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI Dünyamızda o kadar çok canlı türü var ki bu canlıları tek tek incelemek olanaksızdır. Bu yüzden bilim insanları canlıları benzerlik ve farklılıklarına göre sınıflandırmışlardır.

Detaylı

Mendel Genetiği, Kalıtım, Gen Mühendisliği ve Biyoteknoloji

Mendel Genetiği, Kalıtım, Gen Mühendisliği ve Biyoteknoloji Mendel Genetiği, Kalıtım, Gen Mühendisliği ve Biyoteknoloji MENDEL GENETİĞİ Ebeveyn (ana-baba) ile oğul bireyler arasındaki benzerlik ve farklılıkların nasıl veya hangi oranlarda ortaya çıkabileceğini

Detaylı