İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI OLARAK YABANCI OT MÜCADELESİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI OLARAK YABANCI OT MÜCADELESİ"

Transkript

1 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI OLARAK YABANCI OT MÜCADELESİ Prof. Dr. Hüseyin ÖNEN Arş. Gör. Selçuk ÖZCAN Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü, TOKAT 1. GİRİŞ Artan dünya nüfusunun sağlıklı bir şekilde beslenebilmesi için tarımsal üretimin sürdürülebilirliği büyük öneme sahiptir. İklim değişikliğinin muhtemel etkileri dikkate alındığında tarımsal üretimin devamlılığı için doğal kaynakların son derece etkin bir şekilde kullanılması bir zorunluluk halini almaktadır. Canlıları oluşturan biyolojik kitlenin yaklaşık %90 lık kısmı bitkisel kökenli olduğundan, bir bütün olarak yeryüzündeki canlılığın devamlılığı neredeyse tamamen bitkilere bağlıdır. İnsanoğlunun geleceği için de vazgeçilmez olan bitkilerin gelişimi ise 4 temel unsura (kaynağa) dayanmaktadır. Bitkilerin gelişimi için vazgeçilmez olan bu unsurlar güneş ışığı, su, besin elementleri ve karbondioksittir. İnsanoğlunun kendine bahşedilen doğayı aşırı ve bilinçsizce kullanması ve doğada süregelen dengeyi hiçe sayması sonucu ortaya çıkan küresel ısınma bir bütün olarak yeryüzünü etkileyen küresel ölçekte bir iklim değişikliğine sebebiyet vermiştir. Küresel ısınma ile bitkilerin gelişimi üzerine direk etkisi bulunan sıcaklık ve karbondioksit (CO 2 ) oranında artış görülürken, yağış miktarı ile yağış rejiminde düzensizlikler ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bir bütün olarak ekosistemi etkileyen iklim değişikliği birincil (primer) üretici konumunda bulunan bitkileri de kaçınılmaz olarak etkileyecektir. 336

2 Küresel ısınmanın bir sonucu olarak artan sıcaklık ve CO 2 miktarının genel olarak bitkisel üretimi arttıracağı düşünülebilir. Ancak tarım alanında bulunan ve uygun bir şekilde kontrol altına alınamadıklarında önemli verim ve kalite kayıplarına sebep olan yabancı otların varlığı bu düşünceyi tersine çevirmektedir. Tarım alanlarında kültür bitkileri ile sürekli olarak su, besin elementleri, ışık ve yer için rekabet halinde bulunan yabancı otlar genetik çeşitlilik bakımından kültür bitkilerine göre çok daha zengin olduklarından çevrede meydana gelen değişikliklere çok daha kolay bir şekilde uyum sağlayabilmektedir. Dolayısıyla da kültür bitkileri küresel ısınma sonucu ortaya çıkan farklılıklardan yabancı otlara nazaran daha fazla etkilenecektir. Ayrıca, yabancı otların idaresinde en etkili silahların başında gelen herbisitlerin etkinliğinin iklim değişikliğinin bir sonucu olarak azalması (Ziska ve Goins, 2006) yabancı otları çok daha büyük sorun haline getirecektir. Ayrıca kültür bitkilerini etkileyen çevresel stres koşullarının muhtemelen, kültür bitkilerini hastalık zararlı ve yabancı ot rekabetine daha duyarlı hale getireceğinden (Patterson, 1995), kültür bitkilerinin küresel iklim değişikliğinin ortaya çıkardığı çevresel değişikliklerden daha fazla (olumsuz yönde) etkilenmesi beklenmektedir. Bu da iklim değişikliğine bağlı olarak tarım alanlarında sorun olan yabancı otların idaresini çok daha önemli bir konuma getirmektedir. 337

3 1. KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ Küresel ısınma özellikle son 50 yıldan bu yana yeryüzü ve okyanuslarda meydana gelen ortalama sıcaklıktaki artış olarak tanımlanabilir. Küresel ısınma daha önce de görülmesine rağmen, özellikle 1750 li yıllardan bu yana fosil yakıtlarının artan oranda kullanılması, ormanların tahrip edilmesi ve tarımdaki yanlış uygulamalar bir sonucu olarak atmosferde karbondioksit, metan, azot oksit gazları ve ozon ile su buharı oranındaki artışın bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Atmosfere salınan bu gazlar yeryüzünü adeta doğal bir örtü ile kaplamakta, yeryüzü ve troposfer tıpkı güneş ışınlarıyla ısınan ama içindeki ısıyı dışarıya bırakmayan bir serayı andırmaktadır. Bu sebeple bu olay sera etkisi olarak anılmaktadır. İnsanlardaki tüketim eğilimlerinin giderek artması ile nüfus artışı beraberinde doğanın daha fazla tahrip edilmesine ve sera etkisine neden olan bu gazların salınımında artışa neden olmuştur (Anonim, 2001a; Anonim, 2009a; Anonim, 2009b; Booker ve ark., 2009). Güneş'ten gelen radyasyon oranındaki farklılıklar küresel sıcaklık artışına neden olurken, güneşten gelen ultraviyole ışınım aynı zamanda ozon tabakasını da etkilemektedir. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörünge ekseninde meydana gelen kayma ve sapmanın yeryüzünde soğuk ve bunu takip eden sıcak dönemlere yol açtığı, ayrıca "Güney salınımı sıcak olayı" olarak tanımlanabilecek El Nino hareketinin doğal ısınma kaynaklarını oluşturduğu bilinmektedir (Anonim, 2009a). Ancak güneş kaynaklı radyasyon ve yanar dağlar gibi doğal olaylardan kaynaklanan bu ısınma daha ziyade 1950 öncesine dayanmakta ve bugün karşılaştığımız küresel ısınmanın nedenleri arasında sayılmamaktadır (Anonim, 2007a). Sıralanan bu doğal 338

4 olayların da ısınmada etkisi bulunmasına rağmen, küresel ısınma % 90 oranında insanların yeryüzünde yaptıkları yanlış uygulamalardan kaynaklanmıştır. Artan küresel ısınma iklimde büyük farklılıklara neden olmakta yani iklim değişiklikleri meydana getirmektedir. 2. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN MUHTEMEL ETKİLERİ Yirminci yüzyılın başlangıcı ile sonu arasındaki kısa sürede ısınma belirgin bir hal almış ve küresel olarak yeryüzü sıcaklığı 0,7 0,8 C artmıştır. Önümüzde ki yirmi yılda sıcaklık artışının ortalama 0,2 C dolaylarında olacağı tahmin edilmektedir (Anonim, 2007a). Küresel ısınmanın bir sonucu olarak yirminci yüzyıl boyunca dünya çapında deniz suyu seviyesi 10 ila 20 cm artmış, İsviçre deki buzla kaplı alanlar 2/3 oranında azalmıştır. Klimanjaro dağlarındaki buzlar %82 oranında erimiş, Nijerya, Çad gölü ve Senegal havzasındaki tatlı su kaynaklarında %40-60 azalma saptanmıştır. Kuzey kutbundaki buzulların kalınlığı ise yaz sonları ve erken sonbaharda %40 a varan oranlarda düşmektedir (Anonim 2001b; Anonim, 2009c McCarthy ve ark., 2001). İklim modellerine göre 21. yüzyılın sonlarına kadar küresel ısınma yüzey sıcaklığını muhtemelen 1,1 6,4 C daha arttıracaktır. Dolayısıyla, insanoğlu küresel iklim değişikliğinin sebeplerini dikkate almaz ve alınması gereken önlemleri göz ardı ederse sonuçlarının son derece yıkıcı olması beklenmektedir. Artan sıcaklık beraberinde yağış miktarı ile yağış rejiminin değişmesine neden olacaktır. Güney Doğu Asya da ani ve büyük ölçekli yağışların neden olacağı seller ve tehlikeli su baskınları görülürken, Asya nın orta kesimleri, Akdeniz, Afrika, Avustralya ve Yeni Zelanda ise kuraklık tehdidiyle karşılaşacaktır. Çeşitli senaryolara göre 2070'lerde akarsu potansiyelleri Avrupa'nın Akdeniz kısmında %20-50 oranında düşerken, Kuzey ve Doğu Avrupa kısımlarında %15 30 oranında artacaktır. 339

5 Kutuplardaki buzullar ile deniz dışı alanlardaki buzullarda önemli derecede incelme olacak ve bu, yeryüzündeki deniz seviyesini yükseltecektir yılına kadar deniz seviyesindeki yükselmenin cm arasında olabileceği tahmin edilmektedir. Deniz seviyelerinin yükselmesi ve şiddetli kasırga ve fırtınalar ile seller, deniz kıyısında yer alan yerleşim bölgelerini olumsuz etkileyebilecektir. Küresel sıcaklık ortalamalarının hızla yükseleceği bir senaryonun gerçekleşmesi halinde 2080'lere geldiğimizde her yıl fazladan 2,5 milyon kişi daha kıyı şeritlerindeki sellerden etkilenebilecektir. Bazı bölgelerde kuraklık tarımsal üretimi oldukça sınırlarken, diğer bazı bölgelerde (özellikle kuzey bölgelerde) yağış miktarındaki artış ve oluşması muhtemel ılıman iklim, tarımsal üretimde artışa sebep olabilecektir. Asya'da muhtemelen birçok ülkede insanlar açlıkla karşı karşıya kalırken, 2020 yılında su sıkıntısı çeken kişi sayısı 1,2 milyara yükselecektir. Kurak ve ülkemiz gibi yarı kurak iklim kuşağında yer alan ülkelerde çölleşme büyük bir sorun olarak karşımıza çıkacaktır. Diğer yandan yağış rejimindeki düzensizlikler nedeniyle milyonlarca insan sulak alanlarla iç içe yoksunluk içerisinde yaşarken, vektörlerle taşınan sıtma ve kolera gibi hastalık salgınlarıyla yüz yüze kalacaklardır (Anonim, 2009a, McCarthy ve ark., 2001). 340

6 3. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN TARIMA VE KÜLTÜR BİTKİLERİNE ETKİLERİ Dünyadaki karaların yaklaşık olarak 1/3 ü insanlara gıda temin etmek gayesi ile tarımsal amaçlarla kullanılmaktadır. Tarımsal üretimin temel faktörlerinden birisini iklim oluşturduğundan iklimdeki değişiklik tarımı şiddetli biçimde etkileyecektir. Tarımsal üretim için ortam oluşturan toprağın oluşumu, karakter kazanması ve verimliliği esas itibariyle iklimin bir fonksiyonu olarak ortaya çıkmaktadır. İklim elemanlarından, özellikle sıcaklık ve yağış toprak özelliklerinin oluşmasında önemli rol oynamakta, sıcaklığın artması ile toprakta süre gelen kimyasal, biyolojik ve fiziksel olaylar hızlanmaktadır. Sıcaklık değişimleri de toprak oluşumu ve özellikleri üzerine son derece büyük etki yapmaktadır (Durak ve Ece, 2007). Örneğin, hava sıcaklığının 10 C artması toprakta meydana gelen kimyasal olayların hızını 2-3 kat arttırabilmektedir (Dinç ve ark, 1987). Yağışın düzeni ve miktarı ise topraktaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik reaksiyonlara etki etmekte, parçalanma sonucu ortaya çıkan ayrışma ürünlerinin yıkanmasına neden olmaktadır. Yağışların artmasıyla toprakların uzun süre su ile doygun kalması oksijen miktarını azaltmaktadır. Bundan bitkilerin gelişmesi olumsuz yönde etkilenirken, toprağın ph sı düşmekte asidik özellik kazanmaya başlamaktadır. Bu durum topraktaki saprofit mikroorganizmaların çalışmasını olumsuz yönde etkilerken (Durak ve Ece, 2007), bunun tersine yararlı antagonistlerin azalması ise toprakta bulunan zararlı fungal etmenlerin faaliyetlerinde ise artışa neden olmaktadır. Dolayısıyla tarım alanlarında bitki hastalıklarında artış görülebilmektedir. İklim değişiklikleri sonucunda meydana gelen ekstrem hava olaylarıyla toprak erozyonu, artan sıcaklık ve buharlaşmayla tuzluluk ve büyük çaplı yangınlar vb görülebilecektir. Dolayısıyla küresel ısınma sonucu oluşan iklim değişiklikleri toprak ve buna 341

7 bağlı olarak bitkiler açısından da büyük öneme sahiptir. Bu olaylar toprak özelliklerinin hızla değişimine neden olurken, buna bağlı olarak da tarımsal üretimde verim, ürün kalitesi ve üretim deseninde farklılıklara neden olabilmektedir. İklim değişikliği tarımsal ekosistemlerde olduğu gibi doğal ekosistemlerde de benzer farklılıklara neden olmaktadır. Ekosistemde besin zincirinin ilk basamağını oluşturan yani temel üreticiler konumundaki bitkilerin etkilenmesi bütün olarak sistemleri etkileyecektir. Bitkiler ekosistemdeki enerji ve karbon akışı için büyük öneme sahiptir. Bir bütün olarak canlı materyalin % 90 nı bitkisel kökenli olup, bu bitkiler olmazsa hayat olmaz anlamına gelmektedir. Bitkilerin gelişimi için güneş enerjisi yanında yağış, besin elementleri, sıcaklık ve karbondioksit gibi iklim değişikliğinden etkilenecek faktörler büyük önem taşımaktadır (Ziska, 2008). Ancak iklim değişikliğinin zararlı etkileri yanında yararlı değişikliklere neden olacağı da beklenmektedir. Dolayısıyla küresel olarak beklenen iklim değişikliği birçok olumsuzluğu beraberinde getirmesine rağmen, bazı bölgelerde toprakların fiziksel kalitesini arttıracak ve atmosferik CO 2 in artması sonucunda toprak verimliliğinde göreceli bir artış söz konusu olacaktır (Durak ve Ece, 2007). 342

8 Artan karbondioksit miktarı mera ve otlaklarda bir taraftan istilacı türlerin popülasyon yoğunluğunu arttırırken, diğer taraftan bitkilerdeki azot ve protein oranını etkilediğinden yem kalitesini olumsuz yönde etkileyecektir. Artan sıcaklık, hastalık ve ekstrem iklim olayları evcil hayvanların verimliliğini de etkileyecektir (Anonim, 2009d). İnsanoğlu tarih boyunca tam 7000 bitki türünü kültüre almasına rağmen, günümüzde bunlardan sadece 15 i bitki türü ile 8 hayvan türü bütün gıda ihtiyacımızın %90 nını karşılamaktadır (Anonim, 2009d). Bu sebeple bu türlerin yabani formları bizim için büyük önem taşımakta ve biyolojik zenginlik olarak kabul edilmektedirler. Ancak küresel ısınmanın da bir sonucu olarak maalesef pek çok yabani türün nesli tehlike altında bulunmaktadır. Örneğin ıslahçılar için büyük bir potansiyel olabilecekken yabani patateslerin yaklaşık ¼ kadarı son 50 yılda kaybolmuştur. İklim değişikliğinin, tarımsal üretim yanında son derece büyük öneme sahip olan hatta muhtemelen sorunların çözümünü içinde barındıran, kültür bitkilerinin yabani formlarındaki bu kayboluşu çok daha hızlandırmasından endişe edilmektedir. İklim değişiklikleri beraberinde vejetasyon süresi ve gece gündüz sıcaklık farklılıklarında değişiklikler de getirecektir. Bu da bazı bitkileri olumlu bazılarını ise olumsuz etkileyecektir. Artan sıcaklık buğdaygiller gibi bitkilerin daha hızlı gelişimine olanak verecek, fakat hızlı gelişme genellikle tane bağlama için daha az zaman anlamına geldiğinden verimde düşüş olarak kendini 343

9 gösterecektir. Sıcaklık artışı yeterli su olmaması durumunda su için rekabetin artmasına neden olacaktır. Kışların kısalması ve vejetasyon süresinin uzaması özellikle zararlı böceklerin etkinliğini arttıracaktır. Pek çok kültür bitkisi artan karbondioksit miktarı ve küçük sıcaklık artışlarına olumlu tepki verirken, aşırı sıcaklıklar verimi olumsuz yönde etkilemektedir. Artan yağış miktarı verimi olumlu etkilerken, şiddetli yağışlar ve kuraklık bitkileri olumsuz yönde etkileyecektir. Dolayısıyla, bütün kültür bitkilerinin bundan aynı derecede olumlu etkileneceğini düşünmek hayalden öteye gitmez. İklim değişikliği ile verim miktarını belirleyen karbondioksit, ışık, sıcaklık gibi faktörler ile sınırlayıcı faktörler içerisinde yer alan yağış miktarı ve düzenindeki değişikliklere birde zararlı, hastalık ve yabancı otların artan miktardaki etkisi ilave edildiğinde istenen miktarda verim alabilmek oldukça güçleşecektir (Şekil 1). 344

10 Artan karbondioksit miktarı kültür bitkilerinde stres koşullarını arttıracağından hastalık ve zararlılar çok daha etkin bir hale geçecektir. Dolayısıyla da iklim değişikliğine bağlı olarak zor bir sanat olan ziraat çok daha zor hale gelecektir. Küresel ısınmaya bağlı olarak bütün bitkilerin iklim değişikliklerinden ve CO 2 konsantrasyondaki artıştan etkilenmeleri farklı olacaktır. Yapılan çalışmalarda bazı bitkilerin bundan olumlu yönde etkilendiği bazılarının ise olumsuz etkilendiği gözlenmiştir. Ancak, hayat formlarındaki çeşitlilik (tek yıllık, çok yıllık, otsu, odunsu, çalı veya ağaç gibi) ve üstün adaptasyon kabiliyetleri sayesinde iklim değişikliği ile ortaya çıkan ve ileride çok daha şiddetli olarak görülmesi muhtemel olan bu değişiklikleri avantaja çevirme potansiyeline sahiptirler. 4. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN YABANCI OTLARA ETKİSİ Hızla artan dünya nüfusunun beslenmesi, tarımsal üretimin sürdürülebilir bir şekilde artarak devam etmesine, buda çeşit seçimi, gübreleme, sulama gibi kültürel işlemler yanında elde edilecek ürünün hastalık, zararlı ve yabancı otlardan korunmasına bağlıdır. Bitkisel üretimde hastalık, zararlı ve yabancı otlardan kaynaklanan kayıplar son derece yüksek düzeye ulaşabilmekte hatta hiç ürün alınamayabilmektedir. Alınan tüm önlemlere rağmen Cramer (1967) dünya tarım üretiminde hastalıkların %11,6, zararlıların %13,8 ve yabancı otların %9,5 oranında verim kaybı meydana getirdiğini belirtmiştir. Ancak, yabancı otların neden olduğu ürün kayıpları coğrafik bölgelere ve kültür bitkisinin türüne göre farklılık göstermektedir (Güncan, 2006). Gelişmiş ülkelerde yabancı otlar sebebiyle ürünün kalite ve veriminde oluşan zarar %10-15 arasında iken, bazı Asya ülkelerinde %45 e varan ürün kayıpları meydana oluşmakta, hatta bazı bitkilerin tarımı imkansız hale gelebilmektedir (Önen, 1995). Küresel ısınmanın bir sonucu olarak artan CO 2 konsantrasyonu ve sıcaklık ile değişen yağış şekli, miktarı ve düzeninin bir bütün olarak bitkileri etkilemesi kaçınılmazdır. Nitekim iklim değişikliğinin ve artan CO 2 konsantrasyonunun genel olarak bitkilerin gelişiminde farklılığa yol açtığı, artan karbondioksit miktarının genel olarak kültür bitkilerinin gelişimine pozitif etkide bulunduğu, artan sıcaklık ve ozonun ise negatif etkide bulunduğu farklı 345

11 araştırıcılarca ortaya konmuştur (Ainsworth ve Long 2005, Morgan ve ark., 2006, Ainsworth 2008). Yapılan çalışmalarla C3 bitkilerinin C 4 bitkilerine göre artan CO 2 miktarına daha iyi yanıt verdiği bulunmuştur (Heyman ve Sadras, 2010). Genel olarak CO 2 konsantrasyonunu iki katına çıkarmak C 3 bitkilerinde biomassı yaklaşık %40 oranında artırırken, bu artış C 4 bitkilerinde %11 seviyelerinde kalmaktadır (Kimball, 1983). Ancak artışın düzeyi bitki türüne göre büyük farklılık göstermektedir. Yapılan araştırma sonuçları bir araya getirildiğinde CO 2 konsantrasyonudaki artışa bağlı olarak 27 otsu C 3 bitkisinde gelişme %79-272, 11 farklı C 4 bitkilerinde ise % arasında artmıştır (Patterson ve Flint 1990). Bu durum bazı kültür bitkileri için aşağıda sıralanmıştır. Çizelge 1. CO 2 konsantrasyonu iki katına çıktığında kültür bitkilerinin toplam biyolojik kitlesindeki artış (Cure ve Accock, 1986). Kültür bitkisi Karbon tutulum mekanizması % Artış Buğday C 3 31 Arpa C 3 30 Çeltik C 3 27 Soya C 3 39 Yonca C 3 57 Mısır C 4 9 Sorghum C 4 9 Bu çerçeveden bakıldığında küresel olarak ekonomik öneme sahip sorgum, mısır ve şeker kamışı gibi bitkiler hariç geri kalan bitkilerin C 3 bitkisi olması nedeniyle bu değişikliklerin kültür bitkisine avantaj sağlayacağı dolayısıyla da yabancı otların büyük sorun oluşturmayacağı düşünülebilir. Ayrıca, yeryüzünde sorun oluşturan önemli yabancı otların genel olarak C 4 346

12 bitkisi olması bu yargıyı destekler mahiyettedir. Örneğin dünya üzerinde sorun olan en önemli 18 yabancı ottan ancak 4 tanesinin C 3 bitkisi olduğu bildirilmektedir (Holm ve ark, 1977). Ancak, gözden kaçırılan bir husus tarım alanlarında rastlanan tür sayısının (çok sayıda C 3 bitkisini de kapsayacak şekilde) bunun çok üstünde olduğu ve uygun koşullar altında ikinci derecede zarar oluşturan bu yabancı otların diğerlerinin yerini alabileceği gerçeğidir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de farklı kültür bitkilerinde yapılan yabancı ot sürvey çalışmaları bu durumu açıkça ortaya koymaktadır (Özer ve ark. 2001, Uluğ ve ark., 1993). Bütün çiftçilerin bildiği gibi her kültür bitkisinin kendine has yabancı otu bulunmakta ve bunlar genel olarak o kültür bitkisinin üretim sürecine adapte olan türlerden oluşmaktadır (Özer ve ark., 2001). Yani kültür bitkisi ve yabancı otlar genel olarak benzer koşulları seven hatta bazen akraba türlerden oluşmaktadır. Bu durumu, buğdayda sorun olan yabani yulaf, pancarda sirken, çeltikte ise darıcan örnekleri de ortaya koymaktadır. Ayrıca yapılan çalışmalarda aynı fotosentez yoluna sahip kültür bitkileri ve yabancı otlar karşılaştırıldığında CO 2 miktarındaki artışın olumlu etkisi yabancı ot lehinedir. Pattterson (1995) tarafından yapılan derleme sonuçlarına göre CO 2 miktarını iki katına çıkarmak yabancı otların toplam ağırlığını C 3 yabancı otlarda ortalama %130 (% arasında) C 4 yabancı otlarda ise %115 (% arasında) artırmaktadır. Ayrıca yabancı otlar bozulan habitatlara hızla adapte 347

13 olabilmektedir. Bu sebeple de pek çoğu ekosistemde süksesyonun erken aşamalarında görülen türler konumunda bulunmaktadırlar. Zaten bu özellikleri sayesinde tarımsal ekosistemlere uyum sağlamakta ve zararlı konuma gelebilmektedirler. Kısaca, küresel ısınmanın ortaya çıkardığı yeni çevre koşullarında gerek C 4 gerekse C 3 yabancı otlar hızla adapte olarak ekim alanlarında sorun oluşturmaya devam edecektir. Artan sıcaklık ve CO 2 e bağlı olarak tarım alanlarında C 4 yabancı otların etkinliği azalsa dahi derhal bunların yerini C 3 yabancı otların alması yüksek bir ihtimaldir İklim Değişikliğinin Yabancı Ot Fenolojisi ve Fizyolojisine Etkisi Bitki koruma etmenleri, küresel ısınma sebebiyle ortaya çıkan yağış ve rüzgâr rejimindeki farklılıklar ile ekstrem hava olayları gibi sera etkisine eşlik eden olaylardan etkilenecektir. Ancak, sadece yabancı otlar CO 2 miktarındaki artışa direk olarak tepki vereceklerdir. Yüksek CO 2 miktarı özellikle C 3 yabancı otlarda fotosentezi ve buna bağlı olarak gelişmeyi olumlu yönde etkileyecektir. Ayrıca, stoma açıklığında azalma hem C 3 hem de C 4 yabancı otların su kullanım kapasitesinde artışa neden olacaktır. Yapılan araştırmalarla artan CO 2 konsantrasyonunun yabancı otların kardeşlenme ve dallanması, yaprak büyüklüğü, bitki boyu, tomurcuk ve çiçek sayısı ile çiçeklenme zamanı üzerine etki de bulunduğu belirlenmiştir. Ancak, CO 2 artışına bağlı olarak C 3 yabancı otlarda genellikle toplam ağırlık yaprak alanına göre daha fazla artarken, C 4 bitkilerinde ise yaprak alanı ve toplam biomass aynı düzeyde tepki vermektedir. Bu durum C 4 bitkilerinde C 3 bitkilerinden farklı olarak fotosentez etkinliğinde artış görülmemesi nedeniyle olabilir. Muhtemelen C 4 bitkileri bu 348

14 açığı yaprak alanını artırmak suretiyle ortadan kaldırmaktadır. Ancak yaprak gelişimi suya bağlı olduğundan biokütledeki artış tamamen yapraktaki büyüme ile sınırlı olmaktadır. C 3 bitkilerinde ise fotosentezin etkinliğinde bir artış söz konusu olduğundan yaprak alanından ziyade bitkinin toplam ağırlığında bir artış görülmektedir. Fotosentez ürünlerindeki artışın bir sonucu olarak bitki gelişindeki artış yanında özellikle kök/gövde oranında da bir artış olduğu belirlenmiştir (Cure ve Accock, 1986). Bu da CO 2 arttıkça toprak altı organlarında depolanan rezerv maddelerinin de arttığı gerçeğini ortaya koymaktadır. Fakat artan CO 2 miktarının kök/gövde oranına etkisi yabancı ot türlerine göre farklılık göstermiştir. Ayrıca solunum, fotosentez ürünlerinin kompozisyonu ve konsantrasyonu ile bunların taşınma ya da depolanmalarında farklılıklar olabileceği ve yapraklarda kalınlaşmanın görülebileceği belirtilmektedir (Patterson, 1995). Diğer yandan artan CO 2 konsantrasyonunun diğer bitkiler tarafından gölgelenmesi nedeniyle baskı altında kalan Ambrosia artemisiifolia L. nin üreme kapasitesini de arttırdığı saptanmıştır (Stinson ve Bazzaz, 2006). 349

15 Genel olarak bitki gelişimi yönüyle sıcaklık ile CO 2 miktarı arasında pozitif bir ilişki olduğu saptanmıştır. CO 2 miktarındaki artışa bağlı olarak bitki gelişiminde artış olduğu, ancak bu artışın daha ziyade uygun sıcaklık koşullarında gerçekleştiği belirlenmiştir. Bununla birlikte artan CO 2 nin uygun olmayan düşük sıcaklıklar veya yüksek sıcaklıkların etkisini hafiflettiğine ilişkin sonuçlara da rastlanmıştır (Patterson, 1995). Ancak elde edilen sonuçlar daha ziyade türe, hatta çalışılan popülasyona bağlı olarak farklılık göstermiştir. Yine artan sıcaklığın yabancı ot tohumlarının çimlenme oranını artırdığı, çimlenme için gereken zamanı ise azalttığı ve yabancı otların fide gelişimine olumlu etkide bulunduğu belirlenmiştir (Önen, 2006; Özer ve ark, 2001). Ancak tohumların orijini dikkate alındığında optimum çimlenme ve maksimum çimlenme sıcaklık isteklerinde farklılıklar olduğu saptanmıştır. Bu durumun yabancı otlarda görülen genetik çeşitliliğin bir sonucu olduğu kanaatine varılmıştır. Farklı yabancı ot türleriyle yapılan çalışmalarda CO 2 artışına bağlı olarak bitki gelişiminde artış olduğu ortaya konmuştur. Ancak denemelerde besin elementlerinin ihtiyaç duyulan miktarda verilmesi yabancı ot gelişimini artırmıştır. Besin elementleri bilhassa da azot miktarı CO 2 artışına rağmen bitki gelişimini sınırlandıran faktörler arasında yer almaktadır. Yapılan çalışmalarda CO 2 artışına rağmen besin elementlerinden kaynaklanan strese bağlı olarak bitkilerin gelişiminde beklenen düzeyde artışın olmadığı saptanmıştır. Ayrıca, fotosentezde ışık enerji kaynağı olarak kullanıldığından bitki gelişimi yönüyle CO 2 miktarı ile ışıklanma arasında da direk bir ilişki belirlenmiştir. Dolayısıyla yabancı otların gelişimi üzerine sadece CO 2 oranı ile sıcaklık değil ışık, su ve besin elementlerinin miktarı gibi diğer büyüme faktörleri de rol oynamaktadır (Özer ve ark, 2001). Bütün bu büyüme faktörleri veya kaynaklar minimum yasası çerçevesinde iş görmektedir. Yani sıcaklık ile CO 2 teki artışa rağmen en az bulunan kaynak kültür bitkisi ve yabancı otun gelişim düzeyini belirlemektedir Yabancı Otların ve İstilacı Türlerin Coğrafik Dağılımına Etkisi Sıcaklık ve yağış bir bölgedeki vejetasyonu etkileyen en önemli ekolojik faktörler içerisinde yer almaktadır. Bu iki faktör yabancı otların dağılımı üzerine 350

16 de yoğun olarak etkide bulunurlar. Ancak, kültür bitkilerinden farklı olarak yabancı otların sahip olduğu genetik varyasyon sayesinde çok farklı ekolojilere adapte olabildiği ve hızlı bir şekilde kolonize olarak yayılma sınırlarının genişleyebildiği bilinmektedir. Tarım alanlarında görülen yabancı otların iklim değişikliklerine uyum yeteneklerinin saptanmasına ilişkin olarak detaylı çalışmalar bulunmamasına rağmen (Neve ve ark., 2009),doğal ekosistemlerde CO 2 miktarındaki artışın istilacı türleri dominant hale gelmesine olanak sağladığı ortaya konmuştur (Smith ve ark., 2000). Küresel ısınma ile özellikle tropikal ve subtropikal orijinli agresif türlerin çok daha kuzey bölgelere yayılmalarının mümkün hale geleceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır (Patterson, 1995). Ancak soğuk veya ılıman iklimlere adapte olmuş yabancı ot türleri yeni koşullardan olumsuz etkilenebilecek veya yaşam alanlarını istila eden yeni türlerin rekabeti altında sorun olmaktan çıkabilecektir. Sonuç olarak iklim değişiklerine bağlı olarak muhtemelen yabancı otların yayılma sınırları değişeceğinden yeni kültür bitkisi/yabancı ot etkileşimleri ortaya çıkacaktır. Bu esnada yeni bazı zararlı türler ortaya çıkarken, şu anda önemli olan bazı yabancı otların etkisi azalacak veya bu türler tamamen ortadan kalkabilecektir. Tarım alanlarında sorun oluşturan yabancı otlar yanında son yıllarda gerek doğal gerekse tarımsal ekosistemleri tehdit eden istilacı bitkiler ise ayrıca ele alınmalıdır. Genellikle dışarıdan taşınan ve sahip oldukları vejetatif üreme yetenekleri ile hâlihazırda büyük sorun oluşturan bu yabancı otların çok daha önemli hale gelme potansiyelleri bulunmaktadır (Ziska ve George, 2004). 351

17 4.3. Rekabete Etkisi İklim değişikliği ile bitki koruma etmenleri için son derece uygun koşulların oluşacağı öngörülmektedir. Ancak, olumsuz çevre koşullarına karşı son derece dirençli olan yabancı otların (Özer ve ark, 2001), bilhassa da istilacı türlerin gerek tarım alanlarında ve gerekse doğal ekosistemlerde çok daha fazla etkin hale geçmesi beklenmektedir. Zira kültür bitkisi ve yabancı otların gelişim ve çevreye uyumuna etki eden CO 2 konsantrasyonundaki artış yabancı ot-kültür bitkisi arasındaki rekabetin düzeyine de etki edecektir. Ancak, kültür bitkisi ve yabancı otun türüne bağlı olarak rekabetin bazen kültür bitkisi bazen yabancı otlar lehine değişikliğe uğraması beklenmektedir (Patterson, 1995). Ancak iklim değişikliklerinin ortaya çıkardığı yüksek karbondioksit koşullarının genel olarak C 3 yabancı otlarını daha rekabetçi hale getirmesi beklenmektedir (Ziska, 2000). Nitekim yapılan bir çalışmada soyanın artan karbondioksite olumlu tepki verme yeteneğinin yabancı otlar tarafından azaltıldığı ortaya konmuştur. Bir C 3 yabancı ot olan sirkenle (Chenopodium album) rekabet halinde bulunduğunda soya verimindeki düşüş (yüksek karbondioksit düzeyinde) en yüksek seviyede bulunmuştur. Ancak bir C 4 bitkisi olan horoz ibiği (Amaranthus retroflexus) ile rekabet ettiğinde ise rekabetin şiddeti daha düşük seviyelerde seyretmiştir Çok yıllık yabancı otlara ve herbisitlere etkisi Çok yıllık yabancı otların mücadelesi vejetatif üreme organlarının ortadan kaldırılmasına bağlı olduğundan son derece güçtür. Başarılı bir mücadele için genellikle mekanik savaş ile herbisit kullanımını beraberce 352

18 uygulanması gerekir. Ancak, fotosentez ürünlerindeki artışa bağlı olarak rizom, stolon, kök gibi vegetatif üreme organlarında da artış beklenmektedir. Bu artış çok yıllık yabancı otların vejetatif üreme kapasitesinde artışa neden olurken, çok yıllıkların kontrolünü daha çok zorlaştıracaktır. Ayrıca küresel ısınma ve artan CO 2 miktarına bağlı olarak yabancı ot yapraklarının yüzey yapısında meydana gelen farklılıklar ve C 3 bitkilerin yapraklarında artan oranda nişasta birikimi gibi sebepler kullanılan herbisitlerin etkisinde düşüşe neden olmaktadır. Dolayısıyla da iklim değişiklikleri muhtemelen çok yıllık yabancı otların özellikle de istilacı türlerin her geçen gün tarım alanlarında artış göstereceğini ve daha büyük sorun haline geleceğini ortaya koymaktadır (Ziska ve Teasdale 2000; Ziska ve ark, 2004; Ziska, 2008). 5. İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE BAĞLI OLARAK YABANCI OT MÜCADELESİ Gelecekteki iklim koşulları altında elde edilecek ürün miktarı iklim değişikliklerinin özellikle yabancı ot, hastalık ve zararlılar ile bu etmenlerin kültür bitkileriyle etkileşimlerine bağlıdır (Fuhrer, 2003). Dolayısıyla yabancı otların lehine değişen çevre koşulları dikkate alındığında yabancı ot kontrolü yapmadan istenen düzeyde verim almak mümkün değildir. Bu sebeple de yabancı otların meydana getirdiği verim kaybını engelleyebilmek için mutlaka etkili bir mücadele yöntemi uygulanmalıdır. Mücadeleye karar vermeden önce savaşımın ekonomik maliyeti yanında kültür bitkisinin ve yabancı otun türü, biyolojisi, ekolojik istekleri ve çoğalma şekli (Özer ve ark., 2001) gibi hususlar 353

19 yanında, değişen çevre koşullarının bunlara etkisi de dikkate alınarak yeni stratejiler geliştirilmelidir. Dolayısıyla son yıllarda temel yabancı ot biyolojisi ve ekolojisi hakkında yapılan çalışmaların son derece sınırlı düzeyde olmasına (Neve ve ark., 2009) ve çalışmaların mücadele konusunda yoğunlaşmasına rağmen değişen iklim koşulları bu konularda yapılacak çalışmalara olan ihtiyacı arttırmaktadır. Dolayısıyla da yabancı otların iklim değişikliklerine adaptasyon potansiyellerin saptanması yabancı ot biliminin öncelikli hedefleri arasında yer almalıdır (Neve ve ark., 2009). Yabancı otların adaptasyonu iki ön koşula sahiptir, bunlar genetik varyasyon ve seleksiyon baskısıdır. Seleksiyon baskısı olarak nitelendirilen olay bölgesel iklim ve çevre koşulları, kültür bitkisi, uygulanan kültürel pratikler ve yabancı ot idaresi gibi faktörlerin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Bu faktörlerin etkisi ile bölgeye adapte olmuş yabancı ot ekotipleri dominant hale gelir. Bu sebeple de iklim değişikliğine bağlı olarak ileride popülasyonlar arası ve popülasyon içinde görülen genetik farklılığın düzeyinin ve popülasyonların yayılma sınırlarının belirlenmesi, buna göre de bölgeye özel mücadele yöntemlerine karar verilmesi gerekecektir. Ayrıca, entegre yabancı ot idare stratejilerinin geliştirilmesi açısından elde edilen tüm bu temel bilgiler yabancı ot popülasyon modelleri ile ilişkilendirilerek iklim değişikliklerinin ve uygulanan yabancı ot mücadele tedbirlerinin uzun dönem etkileri ortaya konmalıdır (Neve ve ark., 2009). Böylece iklim değişikliğine ve uygulanan mücadeleye bağlı 354

20 olarak yabancı ot popülasyonlarındaki değişimin düzeyi de ortaya konmuş olacaktır. Küresel ısınmaya bağlı olarak artan sıcaklık ve karbondioksit miktarının yabancı otların gelişimini ve habitatlarının genişlemesine olumlu katkı vermesi yanında kimyasal mücadeleyi olumsuz etkileyeceği de belirtilmektedir (Ziska, 1998 ve 2008). Dolayısıyla iklim değişiklikleri yabancı otların kontrolünü oldukça güçleştireceğinden yabancı otların önemini daha da arttıracaktır. Bu durumda yabancı ot-kültür bitkisi rekabeti daha ziyade kültür bitkisi aleyhine değiştirecektir. Bu durumda yabancı otlar kontrol altına alınamadığında yabancı otlardan kaynaklanan verim kayıplarının daha da artması, hatta bitkisel üretimin imkânsız hale gelmesi beklenmektedir. Ancak, tarla koşullarında sıcaklık, CO 2 miktar, ışık ve su gibi faktörlerin bir arada yabancı ot gelişimini ve herbisitlerin etkinliğini nasıl etkilediği henüz tam olarak ortaya konmamıştır. Dolayısıyla kesin bir yargıya varmak için bu konuda yapılacak detaylı çalışmalara ihtiyaç vardır. KAYNAKLAR Ainsworth, E.A Rice production in a changing climate: a meta-analysis of responses to elevated carbon dioxide and elevated ozone concentration. Global Change, 14: Ainsworth, E.A, Long SP What have we learned from 15 years of free-air CO2 enrichment? A meta-analytic review of the responses of photosynthesis, canopy properties and plant production to rising CO2. New Phytologist, 165: Anonim 2001a. UNEP. Climate Change Information Sheets, accessed online at Anonim, 2001b. (UNFCCC) Feeling the Heat, accessed online at Anonim, Summary for Policymakers. In: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M.Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA. Anonim, 2009a. küresel ısınmanın sonuçları Anonim, 2009b. Küresel Isınmanın Etkileri Anonim, 2009c. UNFCCC, Feeling the Heat, accessed online at Anonim, 2009d. Global Climate Change Impacts in the United States. Agriculture. The U.S. Climate Change Science Program 355

Doç. Dr. Hüseyin ÖNEN

Doç. Dr. Hüseyin ÖNEN KÜRESEL ISINMA VE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK Doç. Dr. Hüseyin ÖNEN Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü, 60240 Tokat Küresel ısınma özellikle son 50 yıldan bu yana yeryüzü ve okyanuslarda

Detaylı

1. İklim Değişikliği Nedir?

1. İklim Değişikliği Nedir? 1. İklim Değişikliği Nedir? İklim, en basit ifadeyle, yeryüzünün herhangi bir yerinde uzun yıllar boyunca yaşanan ya da gözlenen tüm hava koşullarının ortalama durumu olarak tanımlanabilir. Yerküre mizin

Detaylı

Hava Durumu İKLİM İklim Değişiyor Peki Siz Bunun Farkında mısınız? Sera Etkisi Ve İklim Değişikliği En önemli sera gazları Karbon dioksit (CO2) Metan (CH4) Diazot monoksit(n2o) İklim Değişikliğine Sebep

Detaylı

İnsanlar tarafından atmosfere salınan gazların sera etkisi yaratması sonucunda dünya yüzeyinde sıcaklığın artmasına küresel ısınma denmektedir.

İnsanlar tarafından atmosfere salınan gazların sera etkisi yaratması sonucunda dünya yüzeyinde sıcaklığın artmasına küresel ısınma denmektedir. Küresel Isınma İnsanlar tarafından atmosfere salınan gazların sera etkisi yaratması sonucunda dünya yüzeyinde sıcaklığın artmasına küresel ısınma denmektedir. fosil yakıtların yakılması, ormansızlaşma,hızlı

Detaylı

KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ

KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ KUTUPLARDAKİ OZON İNCELMESİ Bilim adamlarınca, geçtiğimiz yıllarda insan faaliyetlerindeki artışa paralel olarak, küresel ölçekte çevre değişiminde ve problemlerde artış olduğu ifade edilmiştir. En belirgin

Detaylı

Sera Etkisi. Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte. Cam tarafından tutulan ısı

Sera Etkisi. Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte. Cam tarafından tutulan ısı Sera Etkisi Bir miktarda ısı arz dan kaçmakta Gelen güneş ışınlarının bir kısmı bulutlar tarafında bloke edilmekte CO2 tarafından tutulan Isının bir kısmı tekrar atmosfere kaçabilir. Cam tarafından tutulan

Detaylı

%78 Azot %21 Oksijen %1 Diğer gazlar

%78 Azot %21 Oksijen %1 Diğer gazlar Küresel Isınma MMO LPG Personel Eğitimi Çalışma Notlarından Geliştirilerek Tanzim Edilmiştir. İklim Nedir? iklim sözcüğü dilimize Arapça dan girmiştir. Aynı sözcük Latince klimatis ve Yunanca klima sözcüklerinden

Detaylı

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK

İKLİM ELEMANLARI SICAKLIK İKLİM ELEMANLARI Bir yerin iklimini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi olayların tümüne iklim elemanları denir. Bu elemanların yeryüzüne dağılışını etkileyen enlem, yer şekilleri, yükselti,

Detaylı

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ

ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ ENERJİ AKIŞI VE MADDE DÖNGÜSÜ Ekosistem, birbiriyle ilişkili canlı ve cansız unsurlardan oluşur. Ekosistem, bu unsurlar arasındaki madde ve enerji dolaşımı ile kendini besler ve yeniler. Madde döngüsü

Detaylı

Dü nyamızdaki Hassas Denge

Dü nyamızdaki Hassas Denge Dü nyamızdaki Hassas Denge 4,5 milyar yıllık geçmişi olan Dünya'da insanın macerası yaklaşık 100.000 yıldır. Hamam böceklerinin bile 200 milyon yıllık fosillerine rastlanıldığı düşünülürse, ne kadar yeni

Detaylı

ALTERNATİF ENERJİ KAYNAKLARI

ALTERNATİF ENERJİ KAYNAKLARI ALTERNATİF ENERJİ KAYNAKLARI KONULAR 1-Güneş Enerjisi i 2-Rüzgar Enerjisi 4-Jeotermal Enerji 3-Hidrolik Enerji 4-Biyokütle Enerjisi 5-Biyogaz Enerjisi 6-Biyodizel Enerjisi 7-Deniz Kökenli Enerji 8-Hidrojen

Detaylı

GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ

GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ GÖZDE BEDİR 2010292060 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN ETKİLERİ İklim değişiklikleri, bilimsel olarak klimatoloji dalına göre incelenen bir tür atmosferik ya da astronomik değişikliklerdir. Atmosferdeki CO 2 (Karbon

Detaylı

Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su

Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine su döngüsü denir. Su döngüsünü harekete geçiren güneş, okyanuslardaki

Detaylı

SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME. Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012

SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME. Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012 SERA TASARIMI ve İKLİMLENDİRME Cengiz TÜRKAY Ziraat Yüksek Mühendisi Alata Bahçe Kültürleri Araştırma İstasyonu Erdemli-Mersin 12 Ekim 2012 Sera nedir? Bitki büyüme ve gelişmesi için gerekli iklim etmenlerinin

Detaylı

SU HALDEN HALE G İ RER

SU HALDEN HALE G İ RER SU HALDEN HALE GİRER Doğada Su Döngüsü Enerji Kaynağı Güneş Suyun yeryüzünde, buharlaşma, yağış, yeraltına süzülme, kaynak ve akarsu olarak tekrar çıkma, bir göl veya denize akma vs gibi hareketlerine

Detaylı

II. ULUSAL TAŞKIN SEMPOZYUMU

II. ULUSAL TAŞKIN SEMPOZYUMU II. ULUSAL TAŞKIN SEMPOZYUMU İKLİM DEĞİŞİMİ, ERKEN UYARI SİSTEMLERİ VE YENİLİKLER ÇALIŞTAYI BİLDİRİ SUNUMU ÇALIŞTAY KOMİTESİ ADINA AYŞE TÜRKMEN Alternatifi olmayan ve insanoğlu tarafından üretilemeyen

Detaylı

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması

Dünyada 3,2 milyon tona, ülkemizde ise 40 bin tona ulaşan pestisit tüketimi bunun en önemli göstergesidir. Pestisit kullanılmaksızın üretim yapılması Pestisit; herhangi bir istenmeyen canlının (zararlı organizma), yayılmasını engelleyen, uzaklaştıran ya da ondan koruyan her türlü bileşik ya da bileşikler karışımıdır. Tarımda pestisitler, zararlı organizmaları

Detaylı

YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI COĞRAFYA

YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI COĞRAFYA YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI COĞRAFYA CEVAP 1: (TOPLAM 10 PUAN) 1.1: 165 150 = 15 meridyen fark vardır. (1 puan) 15 x 4 = 60 dakika = 1 saat fark vardır. (1 puan) 12 + 1 = 13 saat 13:00 olur. (1 puan) 1.2:

Detaylı

PROJE DESTEKLĐ DENEY UYGULAMASI. Ders Sorumlusu:Prof. Dr. Đnci Morgil

PROJE DESTEKLĐ DENEY UYGULAMASI. Ders Sorumlusu:Prof. Dr. Đnci Morgil KĐMYA EĞĐTĐMĐNDE ĞĐTĐMĐNDE PROJE DESTEKLĐ DENEY UYGULAMASI Ders Sorumlusu:Prof. Dr. Đnci Morgil Proje Hedef Sorusu: Sıcaklık bitkilerin CO2 emilimini azaltıp, küresel ısınmayı daha da arttırır mı? Küresel

Detaylı

BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA

BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA EKOSİSTEM İLE BİYOM ARASINDA İLİŞKİ Canlıların yeryüzünde dağılışını etkileyen abiyotik ve biyotik faktörlere bağlı olarak bitki ve hayvan topluluklarını barındıran

Detaylı

Prof.Dr.İlkay DELLAL

Prof.Dr.İlkay DELLAL TUSAF 2013 Buğday, Un, İklim Değişikliği ve Yeni Trendler Kongresi İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ve ENERJİ KISKACINDA TARIM ve GIDA SEKTÖRÜ Prof.Dr.İlkay DELLAL 9 Mart 2013, Antalya GÜNDEM 9 Mart 2013 1. GÜNEŞ (%40)

Detaylı

Sunan: Prof.Dr.Alper Çabuk

Sunan: Prof.Dr.Alper Çabuk Bir CBS Akademisyeni Gözüyle Çevre ve Şehircilik Bakanlığı CBS Genel Müdürlüğü Belgelendirme ve Yaygınlaştırma Dairesi Başkanlığı nın Projeleri ve Ülkemiz Geleceği Açısından Önemi Sunan: Prof.Dr.Alper

Detaylı

PROJE TABANLI DENEY UYGULAMASI

PROJE TABANLI DENEY UYGULAMASI PROJE TABANLI DENEY UYGULAMASI DERSĐN SORUMLUSU:Prof.Dr.Đnci MORGĐL HAZIRLAYAN:S.Erman SEVDĐ DENEYĐN ADI:FOTOVOLTAĐK PĐL YAPIMI;GÜNEŞ ENERJĐSĐNDEN ELEKTRĐK ÜRETĐMĐ DENEYĐN AMACI:GÜNEŞ ENERJĐSĐNDEN ELEKTRĐK

Detaylı

RUS BUĞDAY AFİTLERİNE KARŞI BİYOLOJİK KORUMA

RUS BUĞDAY AFİTLERİNE KARŞI BİYOLOJİK KORUMA RUS BUĞDAY AFİTLERİNE KARŞI BİYOLOJİK KORUMA HAZIRLAYAN ÖĞRENCİLER 7-F Miray DAĞCI Ömür Mehmet KANDEMİR DANIŞMAN ÖĞRETMEN NİLÜFER DEMİR İZMİR - 2013 İÇİNDEKİLER 1. Projenin Amacı ve Hedefi.. 2 2. Afit

Detaylı

Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü

Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Doç. Dr. Murat Türkeş Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü 17020, Terzioğlu Yerleşkesi - ÇANAKKALE ÖZET Başta fosil yakıtların yakılması olmak üzere, çeşitli insan etkinlikleri

Detaylı

İklim Sistemi İklim nedir ve oluşumuna dair kavramlar hakkında ne biliyoruz? Hava durumu ve iklim arasında ne tür bir ilişki vardır? İklimlerin değiştiğine dair pek çok şey duyuyoruz. Peki iklim neden

Detaylı

Ekosistem ve Özellikleri

Ekosistem ve Özellikleri Ekosistem ve Özellikleri Öğr. Gör. Özgür ZEYDAN http://cevre.beun.edu.tr/zeydan/ Ekosistem Belirli bir bölgede yaşayan ve birbirleriyle sürekli etkileşim halindeki canlılar (biyotik faktörler) ve cansız

Detaylı

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ Sulama? Çevre? SULAMA VE ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ SULAMA: Bitkinin gereksinimi olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa yapay yollarla verilmesidir ÇEVRE: En kısa tanımıyla

Detaylı

Ekoloji, ekosistemler ile Türkiye deki bitki örtüsü bölgeleri (fitocoğrafik bölgeler)

Ekoloji, ekosistemler ile Türkiye deki bitki örtüsü bölgeleri (fitocoğrafik bölgeler) Ekoloji, ekosistemler ile Türkiye deki bitki örtüsü bölgeleri (fitocoğrafik bölgeler) Başak Avcıoğlu Çokçalışkan Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği Biraz ekolojik bilgi Tanımlar İlişkiler

Detaylı

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar 1/36 İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, Dünya da ve Türkiye de gözlemler IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar Uluslararası Kuruluşlar, Aktiviteler için Sektörler

Detaylı

BUĞDAY PİYASALARI ve TMO

BUĞDAY PİYASALARI ve TMO BUĞDAY PİYASALARI ve TMO 01.04.2016 1 DÜNYA BUĞDAY DENGE TABLOSU Dünya buğday üretimi üç yıl üst üste rekor seviyelerde gerçekleşti, stoklar yükseliyor (Milyon Ton) 800 700 600 500 400 300 200 100 0 699

Detaylı

Yavuz KAYMAKÇIOĞLU- Keşan İlhami Ertem Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi.

Yavuz KAYMAKÇIOĞLU- Keşan İlhami Ertem Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi. Yavuz KAYMAKÇIOĞLU- Keşan İlhami Ertem Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi yvzkymkc@gmail.com 2 Atmosferi hangi coğrafya dalı inceler? Klimatoloji 4 Asal Gazlar 0,96% Oksijen 20,95% Azot 78,07% ASAL GAZLAR

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

KÜRESEL ISINMA VE İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ İLE HAYVANSAL BESLENMENİN (HAYVANCILIK SEKTÖRÜ) İLİŞKİLERİ VE SONUÇLARI; BİTKİSEL GIDA SEKTÖRÜ İLE

KÜRESEL ISINMA VE İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ İLE HAYVANSAL BESLENMENİN (HAYVANCILIK SEKTÖRÜ) İLİŞKİLERİ VE SONUÇLARI; BİTKİSEL GIDA SEKTÖRÜ İLE KÜRESEL ISINMA VE İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ İLE HAYVANSAL BESLENMENİN (HAYVANCILIK SEKTÖRÜ) İLİŞKİLERİ VE SONUÇLARI; BİTKİSEL GIDA SEKTÖRÜ İLE EKONOMİK-ÇEVRESEL- AHLAKİ YÖNLERDEN KIYASLANMASI KÜRESEL ISıNMA

Detaylı

Bulguları kaydetme, karşılaştırma, gözlem yapma. Anlatım, tartışma, beyin fırtınası

Bulguları kaydetme, karşılaştırma, gözlem yapma. Anlatım, tartışma, beyin fırtınası İklim Değişikliği Dünyamız Isınıyor! Ana Tema Önerilen Süre Kazanımlar Öğrenciye Kazandırılacak Beceriler Yöntem ve Teknikler Araç ve Gereçler İnsan etkinlikleri sonucunda atmosfere salınan kimyasal maddeler,

Detaylı

KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE KYOTO PROTOKOLÜ, TARIM SEKTÖRÜNE ETKİLERİ

KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE KYOTO PROTOKOLÜ, TARIM SEKTÖRÜNE ETKİLERİ KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE KYOTO PROTOKOLÜ, TARIM SEKTÖRÜNE ETKİLERİ Levent ŞAYLAN 1 Çeşitli sebeplerle, atmosferik sera gazı konsantrasyonlarında meydana gelen ciddi artışlar, doğal olarak değişen iklimin;

Detaylı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı ARAZİ BOZULUMU LAND DEGRADATİON Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı LAND DEGRADATİON ( ARAZİ BOZULUMU) SOİL DEGRADATİON (TOPRAK BOZULUMU) DESERTİFİCATİON (ÇÖLLEŞME) Arazi Bozulumu Nedir - Su ve rüzgar

Detaylı

BİYOMLAR SUCUL BİYOMLAR SELİN HOCA

BİYOMLAR SUCUL BİYOMLAR SELİN HOCA BİYOMLAR SUCUL BİYOMLAR SELİN HOCA SUCUL BİYOMLAR Sucul biyomlar, biyosferin en büyük kısmını oluşturur. Fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre tuzlu su ve tatlı su biyomları olmak üzere iki kısımda incelenir.

Detaylı

COĞRAFYA-2 TESTİ. eşittir. B) Gölün alanının ölçek yardımıyla hesaplanabileceğine B) Yerel saati en ileri olan merkez L dir.

COĞRAFYA-2 TESTİ. eşittir. B) Gölün alanının ölçek yardımıyla hesaplanabileceğine B) Yerel saati en ileri olan merkez L dir. 2012 LYS4 / COĞ-2 COĞRAFYA-2 TESTİ 2. M 1. Yukarıdaki Dünya haritasında K, L, M ve N merkezleriyle bu merkezlerden geçen meridyen değerleri verilmiştir. Yukarıda volkanik bir alana ait topoğrafya haritası

Detaylı

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sosyoekonomik Etkiler Sağlık Etkileri 1. DOĞAL KAYNAKLAR ÜZERİNDEKİ

Detaylı

KADIKÖY BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA MÜDÜRLÜĞÜ

KADIKÖY BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA MÜDÜRLÜĞÜ KADIKÖY BELEDİYESİ ÇEVRE KORUMA MÜDÜRLÜĞÜ ÇEVRE NEDİR? İçinde bulunduğumuz canlı, cansız tüm varlıkların birbirleri ile ilişkilerini içine alan ortam. Çevrenin doğal yapısını ve bileşiminin bozulmasını,

Detaylı

YABANİ BİTKİLERİN KORUNMASI, SÜRDÜRÜLEBİLİR HASADI ve KULLANIMI

YABANİ BİTKİLERİN KORUNMASI, SÜRDÜRÜLEBİLİR HASADI ve KULLANIMI YABANİ BİTKİLERİN KORUNMASI, SÜRDÜRÜLEBİLİR HASADI ve KULLANIMI Türkiye nin bitkisel zenginliği Ülkemizde 12.500 farklı bitki türü bulunuyor. Bu bitkilerin 4.000 tanesi yaklaşık 1/3 ü endemik (ülkemize

Detaylı

10. SINIF KONU ANLATIMI. 48 EKOLOJİ 10 BİYOMLAR Sucul Biyomlar

10. SINIF KONU ANLATIMI. 48 EKOLOJİ 10 BİYOMLAR Sucul Biyomlar 10. SINIF KONU ANLATIMI 48 EKOLOJİ 10 BİYOMLAR Sucul Biyomlar SUCUL BİYOMLAR Sucul biyomlar, biyosferin en büyük kısmını oluşturur. Fiziksel ve kimyasal özelliklerine göre tatlı su ve tuzlu su biyomları

Detaylı

makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir

makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir Bu makalenin özettir 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 Araştırma Makalesi Bağ Alanlarında Görülen Yabancı Otlar İngilizce Başlık: Weed Species

Detaylı

Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi

Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi Çiftçi Şartlarında Potasyumlu Gübrelemenin Verim ve Kaliteye Olan Etkisi Âlim Çağlayan 1 Ertan Demoğlu 1 Besinlerin rolü Yeterli bir gübreleme programı sadece bütün besinlerin temel görevleri açık bir

Detaylı

Sürdürülebilir Pestisit Kullanımı

Sürdürülebilir Pestisit Kullanımı Sürdürülebilir Pestisit Kullanımı Doç. Dr. Seral YÜCEL Dr. Hale GÜNAÇTI Adana Biyolojik Mücadele Araştırma İstasyonu Dünyanın en önemli sorunlarından biri hızla artan nüfusudur. Dünya nüfusunun gittikçe

Detaylı

KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA

KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA GÜNÜMÜZDE ve GAP KONUYA GİRİŞ İnsanların toprağı işleyerek ekme ve dikme yoluyla ondan ürün elde etmesi faaliyetine tarım denir. BÖLGELERE GÖRE TOPRAKLARDAN YARARLANMA Türkiye nüfusunun yaklaşık %48.4

Detaylı

Derleyip Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Aysel ULUS

Derleyip Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Aysel ULUS Derleyip Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Aysel ULUS PEYZAJ EKOLOJİSİNDE TEMEL PRENSİPLER Peyzaj ekolojisinde 7 önemli ana prensipten söz edilebilir. Bunlardan ilk ikisi peyzajın strüktürüne odaklanmaktadır.

Detaylı

Meyve ve Sebze ile ilgili kavramlar ve GDO

Meyve ve Sebze ile ilgili kavramlar ve GDO Meyve ve Sebze ile ilgili kavramlar ve GDO Doğal Ürünler! Bu ürünler tamamen doğal koşullarda üretilen ürünlerdir. Kimyasal gübre ve tarım ilacı kullanmadan, doğal tohumlarla üretilirler. Organik Ürünler!

Detaylı

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ)

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ) TOPRAK Toprak esas itibarı ile uzun yılların ürünü olan, kayaların ve organik maddelerin türlü çaptaki ayrışma ürünlerinden meydana gelen, içinde geniş bir canlılar âlemini barındırarak bitkilere durak

Detaylı

Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı

Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı El-Nino-Güneyli Salınım: Küresel Bir Okyanus/Atmosfer Olayı Doç. Dr. Murat Türkeş, Utku M. Sümer, Gönül Kılıç Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, 06120 Kalaba, Ankara El Niño terimi, yüzyıllardan

Detaylı

MDG-F 1680 TÜRKİYE NİN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM KAPASİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ

MDG-F 1680 TÜRKİYE NİN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM KAPASİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ MDG-F 1680 TÜRKİYE NİN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE UYUM KAPASİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ 5 Mart 2009 Kayseri Toplantısı 6 Mart 2009 Niğde Toplantısı 12 Mart 2009 Adana Toplantısı İklim değişikliği nedir? İklim değişikliği,

Detaylı

YULAF YETİŞTİRİCİLİĞİ

YULAF YETİŞTİRİCİLİĞİ YULAF YETİŞTİRİCİLİĞİ Yulafın Kökeni Yulafın vatanını Decandolle Doğu Avrupa ve Tataristan; Hausknecht ise orta Avrupa olduğunu iddia etmektedir. Meşhur tasnifçi Kornicke ise Güney Avrupa ve Doğu Asya

Detaylı

Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri

Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri On5yirmi5.com Ekosistemi oluşturan varlıklar ve özellikleri Bir bölgedeki canlı varlıklarla cansız varlıkların oluşturduğu bütünlüğe ekosistem denir. Ekosistemdeki canlı ve cansız varlıklar birbiriyle

Detaylı

EKOLOJİ #1 EKOLOJİK TERİMLER EKOSİSTEMİN CANSIZ BİLEŞENLERİ SELİN HOCA

EKOLOJİ #1 EKOLOJİK TERİMLER EKOSİSTEMİN CANSIZ BİLEŞENLERİ SELİN HOCA EKOLOJİ #1 EKOLOJİK TERİMLER EKOSİSTEMİN CANSIZ BİLEŞENLERİ SELİN HOCA EKOLOJİK TERİMLER EKOLOJİ: Canlıların kendi aralarındaki ve çevreleri ile olan ilişkilerini inceleyen bilim dalına EKOLOJİ denir.

Detaylı

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ: FAO NUN BAKIŞ AÇISI. Dr. Ayşegül Akın Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilci Yardımcısı 15 Ekim 2016

İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ: FAO NUN BAKIŞ AÇISI. Dr. Ayşegül Akın Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilci Yardımcısı 15 Ekim 2016 İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ: FAO NUN BAKIŞ AÇISI Dr. Ayşegül Akın Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü Türkiye Temsilci Yardımcısı 16 Ekim Dünya Gıda Günü Herkesin gıda güvenliğine ve besleyici gıdaya ulaşma

Detaylı

ZBB306 KODLU SÜS BİTKİLERİ YETİŞTİRİCİLİĞİ DERSİ NOTLARI. Doç.Dr. Soner KAZAZ

ZBB306 KODLU SÜS BİTKİLERİ YETİŞTİRİCİLİĞİ DERSİ NOTLARI. Doç.Dr. Soner KAZAZ ZBB306 KODLU SÜS BİTKİLERİ YETİŞTİRİCİLİĞİ DERSİ NOTLARI Doç.Dr. Soner KAZAZ Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü 06110-Ankara skazaz@ankara.edu.tr GERBERA YETİŞTİRİCİLİĞİ-1 Anavatanı

Detaylı

Eco new farmers. Modül 1- Organik Tarıma Giriş. Bölüm 4- Organik Tarım ve Koruma

Eco new farmers. Modül 1- Organik Tarıma Giriş. Bölüm 4- Organik Tarım ve Koruma Eco new farmers Modül 1- Organik Tarıma Giriş Bölüm 4- Organik Tarım ve Koruma Modul 1- Organik Tarıma Giriş Bölüm 4 Organik Tarım ve Koruma www.econewfarmers.eu 1. Giriş Organik tarım kültür alanlarında

Detaylı

Nüfus Dağılışını Etkileyen Faktörler İkiye Ayrılır: 1-Doğal Faktörler 2-Beşeri Faktörler

Nüfus Dağılışını Etkileyen Faktörler İkiye Ayrılır: 1-Doğal Faktörler 2-Beşeri Faktörler Nüfusun Dağılışında Etkili Faktörler Nüfus Dağılışını Etkileyen Faktörler İkiye Ayrılır: 1-Doğal Faktörler 2-Beşeri Faktörler 1-Doğal Faktörler: 1.İklim : Çok sıcak ve çok soğuk iklimler seyrek nüfusludur.

Detaylı

World Energy Outlook Dr. Fatih BİROL UEA Baş Ekonomisti İstanbul, 1 Aralık 2011

World Energy Outlook Dr. Fatih BİROL UEA Baş Ekonomisti İstanbul, 1 Aralık 2011 World Energy Outlook 2011 Dr. Fatih BİROL UEA Baş Ekonomisti İstanbul, 1 Aralık 2011 Bağlam: halihazırda yeterince kaygı verici olan eğilimlere yeni zorluklar ekleniyor Ekonomik kaygılar dikkatleri enerji

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-3 COĞRAFYA-1 TESTİ 26 HAZİRAN 2016 PAZAR Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir kısmının

Detaylı

Kosta Y. Mumcuoglu, PhD

Kosta Y. Mumcuoglu, PhD İklim değişikliklerine bağlantılı değişen vektör-aracılı enfeksiyonlar Kosta Y. Mumcuoglu, PhD Parasitology Unit Department of Microbiology and Molecular Genetics The Kuvin Center for the Study of Infectious

Detaylı

Çevre Yüzyılı. Dünyada Çevre

Çevre Yüzyılı. Dünyada Çevre Çevre Yüzyılı Çevre; canlıların yaşamı boyunca ilişkilerini sürdürdüğü dış ortamdır. Hava, su ve toprak bu çevrenin fizikî unsurlarını; insan, hayvan, bitki ve diğer mikroorganizmalar ise, biyolojik unsurlarını

Detaylı

Küresel İklim Değişikliği ve Ülkemize Etkileri

Küresel İklim Değişikliği ve Ülkemize Etkileri Küresel İklim Değişikliği ve Ülkemize Etkileri Küresel İklim Değişikliği Nedir? Çeşitli gaz ve çevre kirliliği gibi olaylar sonucu atmosfer incelmeye başlamıştır.böylece güneş ışınları dünyaya daha fazla

Detaylı

İYİ TARIM UYGULAMALARI ve BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK

İYİ TARIM UYGULAMALARI ve BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK BİOÇEŞİTLİLİK - GELECEĞİMİZDİR İYİ TARIM UYGULAMALARI ve BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK Prof. Dr. Hüseyin ÖNEN Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü - TOKAT BİOÇEŞİTLİLİK - GELECEĞİMİZDİR

Detaylı

Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği

Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği Dünyanın sağlığı bozuldu; İklim Değişikliği Dr. Hüseyin Toros (İTÜ Meteoroloji Mühendisliği) huseyintoros@yahoo.com (İnsan ve Hayat Dergisi Kasım 2011) İklim değişiklikleri, seller ve aşırı sıcaklar gündemden

Detaylı

KÜRESEL ISINMANIN TÜRKİYE NİN ENERJİ KAYNAKLARINA OLASI ETKİLERİ

KÜRESEL ISINMANIN TÜRKİYE NİN ENERJİ KAYNAKLARINA OLASI ETKİLERİ KÜRESEL ISINMANIN TÜRKİYE NİN ENERJİ KAYNAKLARINA OLASI ETKİLERİ Dr. Örgen Uğurlu Sosyal Çevre Bilimleri Doktoru, Çevre Yük. Müh İlke Örçen Ankara Üniversitesi Kamu Yönetimi ÖZET Küresel ısınma ve iklim

Detaylı

İklim Değişiklikleri ve Habitatlar Üzerine Etkileri

İklim Değişiklikleri ve Habitatlar Üzerine Etkileri İklim Değişiklikleri ve Habitatlar Üzerine Etkileri Prof. Dr. Mustafa SÖZEN Bülent Ecevit Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü 67100 ZONGULDAK Küresel iklim değişimleri? Küresel ısınma?

Detaylı

2010-2011 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI ÖZEL ÇAMLICA KALEM İLKÖĞRETİM OKULU OKULLARDA ORMAN PROGRAMI ORMANDAN BİO ENERJİ ELDE EDİLMESİ YIL SONU RAPORU

2010-2011 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI ÖZEL ÇAMLICA KALEM İLKÖĞRETİM OKULU OKULLARDA ORMAN PROGRAMI ORMANDAN BİO ENERJİ ELDE EDİLMESİ YIL SONU RAPORU 2010-2011 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI ÖZEL ÇAMLICA KALEM İLKÖĞRETİM OKULU OKULLARDA ORMAN PROGRAMI ORMANDAN BİO ENERJİ ELDE EDİLMESİ YIL SONU RAPORU AYLAR HAFTALAR EYLEM VE ETKİNLİKLER 2 Okullarda Orman projesini

Detaylı

GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI:

GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI: GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI: Ülkemizin güney doğusunda yer alan bölge nüfus ve yüzölçümü en küçük bölgemizdir. Akdeniz, Doğu Anadolu Bölgeleriyle, Suriye ve Irak Devletleriyle

Detaylı

Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 14.Hafta SÜRDÜRÜLEBİLİR TARIM VE GİRDİ KULLANIMI. Dr. Osman Orkan Özer

Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 14.Hafta SÜRDÜRÜLEBİLİR TARIM VE GİRDİ KULLANIMI. Dr. Osman Orkan Özer Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 14.Hafta SÜRDÜRÜLEBİLİR TARIM VE GİRDİ KULLANIMI Dr. Osman Orkan Özer SÜRDÜRÜLEBİLİR TARIM VE GİRDİ KULLANIMI Sürdürülebilir tarım; Günümüz kuşağının besin gereksinimi

Detaylı

Ekosistem Ekolojisi Yapısı

Ekosistem Ekolojisi Yapısı Ekosistem Ekolojisi, Ekosistemin Yapısı Ekosistem Ekolojisi Yapısı A. Ekoloji Bilimi ve Önemi Ekoloji canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan etkileşimlerini inceleyen bilim dalıdır. Günümüzde teknolojinin

Detaylı

Enerji ve İklim Haritası

Enerji ve İklim Haritası 2013/2 ENERJİ İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Enerji ve Çevre Yönetimi Dairesi Başkanlığı Enerji ve İklim Haritası Uzm. Yrd. Çağrı SAĞLAM 22.07.2013 Redrawing The Energy Climate Map isimli kitabın çeviri özetidir.

Detaylı

Tarımsal Meteoroloji. Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 23 EKİM 2013

Tarımsal Meteoroloji. Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 23 EKİM 2013 Tarımsal Meteoroloji Prof. Dr. F. Kemal SÖNMEZ 2 EKİM 201 Prof. Dr. Mustafa Özgürel ve Öğr. Gör. Gülay Pamuk Mengü tarafından yazılan Tarımsal Meteoroloji kitabından faydalanılmıştır. Hava ve İklim ile

Detaylı

ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 6.ÜNİTE: Canlılar ve Enerji ilişkileri

ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 6.ÜNİTE: Canlılar ve Enerji ilişkileri ÖĞRENME ALANI: Canlılar ve Hayat 6.ÜNİTE: Canlılar ve Enerji ilişkileri Ayrıca bitkilerin yapraklarına yeşil rengi de klorofil adı verilen bu yapılar verir. Besin Zinciri: - Aynı ekosistemde yaşayan canlıların

Detaylı

Gübre Kullanımının Etkisi

Gübre Kullanımının Etkisi 1 Gübre Kullanımının Etkisi Tarımsal üretimi artırmanın en kolay yollarından biri gübre Dünyada gübre kullanımı sürekli artıyor. En çok tüketilen azotlu ve fosforlu gübreler Kirlilik açısından ahır gübresi

Detaylı

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3 Dünyadaki toplam su miktarı 1,4 milyar km3 tür. Bu suyun % 97'si denizlerde ve okyanuslardaki tuzlu sulardan oluşmaktadır. Geriye kalan yalnızca % 2'si tatlı su kaynağı olup çeşitli amaçlar için kullanılabilir

Detaylı

Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü. İklim Değişikliği Nedir?

Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü. İklim Değişikliği Nedir? Çevre Koruma ve Kontrol Müdürlüğü İklim Değişikliği Nedir? Mayıs, 2011 İçindekiler 1. İklim Değişikliği Nedir?... 3 2. Karbon Ayak İzi Nedir?... 7 3. İklim Değişikliği ve Türkiye... 9 4. Kaynakça... 11

Detaylı

İklim Değişikliği. Dr. Aslı Numanoğlu Genç. Atılım Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü

İklim Değişikliği. Dr. Aslı Numanoğlu Genç. Atılım Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü İklim Değişikliği Dr. Aslı Numanoğlu Genç Atılım Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ? İklimi değiştiren nedir? Gerçekten iklim değişikliği var mı? Var ise nasıl kanıtlıyoruz? Bizi

Detaylı

EKOLOJİ EKOLOJİK BİRİMLER

EKOLOJİ EKOLOJİK BİRİMLER EKOLOJİ EKOLOJİK BİRİMLER EKOLOJİK BİRİMLER *Ekoloji: Canlıların birbirleriyle ve yaşadıkları ortamla olan ilişkisini inceleyen bilim dalıdır. Ekolojik birimlerin küçükten büyüye doğru sıralaması: Ekoloji

Detaylı

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 6 : İNSAN VE ÇEVRE

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 6 : İNSAN VE ÇEVRE ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNİTE 6 : İNSAN VE ÇEVRE C ÇEVRE SORUNLARI VE ETKİLERİ (5 SAAT) 1 Ekosistemlerin Bozulma Nedenleri (Çevre Sorunları) 2 Çevre Kirliliğine Neden Olan (İnsan Kaynaklı) Faktörler

Detaylı

GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları

GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları GAP Bölgesinde Yetiştirilen Bitkilerin Sulama Proğramları GİRİŞ Sulamanın amacı kültür bitkilerinin ihtiyacı olan suyun, normal yağışlarla karşılanmadığı hallerde insan eliyle toprağa verilmesidir. Tarımsal

Detaylı

4. Hafta Bahçe bitkilerinin ekolojik istekleri: İklim ve toprak faktörleri, yer ve yöney

4. Hafta Bahçe bitkilerinin ekolojik istekleri: İklim ve toprak faktörleri, yer ve yöney 4. Hafta Bahçe bitkilerinin ekolojik istekleri: İklim ve toprak faktörleri, yer ve yöney BAHÇE BİTKİLERİNİN EKOLOJİK İSTEKLERİ Bitkide büyüme ve gelişme, bitkisel üretimde çeşitlilik Bitkinin genetik yapısı

Detaylı

BATI AKDENİZ BÖLGESİNDE TARLA BİTKİLERİ TARIMI. Akdeniz üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Antalya

BATI AKDENİZ BÖLGESİNDE TARLA BİTKİLERİ TARIMI. Akdeniz üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Antalya 88 BATI AKDENİZ BÖLGESİNDE TARLA BİTKİLERİ TARIMI Prof.Dr. Süer YÜCE Doç.Dr.M.ilhan ÇAĞIRGAN Arş.Gör. Haşan BAYDAR Doç.Dr. İsmail TURGUT Yrd.Doç.Dr.S.ÇAKMAKÇI Arş.Gör.Aydın ÜNAY Arş.Gör. Mehmet BİLGEN

Detaylı

EKOSİSTEM. Cihangir ALTUNKIRAN

EKOSİSTEM. Cihangir ALTUNKIRAN EKOSİSTEM Cihangir ALTUNKIRAN Ekosistem Nedir? Bir bölge içerisinde bulunan canlı ve cansız varlıkların karşılıklı oluşturdukları sisteme ekosistem denir. Ekosistem Bileşenleri Canlı Öğeler Üreticiler

Detaylı

T.C. GIDA,TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI TÜRKİYE TARIM HAVZALARI ÜRETİM VE DESTEKLEME MODELİ. 30 Havza

T.C. GIDA,TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI TÜRKİYE TARIM HAVZALARI ÜRETİM VE DESTEKLEME MODELİ. 30 Havza T.C. GIDA,TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI TÜRKİYE TARIM HAVZALARI ÜRETİM VE DESTEKLEME MODELİ 30 Havza 1 Sunum Planı 1. Tarım havzalarının belirlenmesi 2. Mevcut durum değerlendirmesi 3. Amaç ve gerekçe

Detaylı

Sera Gazı - Küresel Isınma ve Kyoto Protokolü

Sera Gazı - Küresel Isınma ve Kyoto Protokolü M. Tamer Özmen İnşaat Mühendisi İş Bilim Uzmanı Sera Gazı - Küresel Isınma ve Kyoto Protokolü Atmosfere katılmış sera gazlarının görünümü Sunum İnsan faaliyetlerinden oluşan sera gazı etkilerinin; doğaya

Detaylı

- Su hayatsal olaylar - Çözücü - Taşıyıcı - ph tamponlaması - Fotosentez - Mineral madde alınımı - YAĞIŞLAR

- Su hayatsal olaylar - Çözücü - Taşıyıcı - ph tamponlaması - Fotosentez - Mineral madde alınımı - YAĞIŞLAR OTEKOLOJİ SU - Su hayatsal olaylar - Çözücü - Taşıyıcı - ph tamponlaması - Fotosentez - Mineral madde alınımı - YAĞIŞLAR ÇİĞ VE KIRAĞI - Toprak yüzeyinin sıcaklığını kaybetmesi - Suyun yoğunlaşması - Çiy

Detaylı

Dersin Kodu 1200.9133

Dersin Kodu 1200.9133 Çevre Bilimi Dersin Adı Çevre Bilimi Dersin Kodu 1200.9133 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 3,00 Haftalık Ders Saati (Kuramsal) 3 Haftalık Uygulama Saati 0 Haftalık Laboratuar Saati

Detaylı

İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ VE OLASI ETKİLERİ. Mehmet Ziya Varol

İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ VE OLASI ETKİLERİ. Mehmet Ziya Varol Mehmet Ziya Varol İnsanoğlunun kendi hayatı ölçeğinde baktığı zaman çok büyük değişiklikler yaşanmadığı izlenimi edindiği iklim, aslında uzun azman dilimlerini kapsayan sürekli bir değişim içinde. Gerek

Detaylı

Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri

Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri Türkiye de iklim değişikliği ve olası etkileri Ömer Lütfi Şen Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi Mercator-İPM Araştırma Programı & Katkıda bulunanlar: Ozan Mert Göktürk Deniz Bozkurt Berna

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-4 COĞRAFYA-2 TESTİ 18 HAZİRAN 2016 CUMARTESİ Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir

Detaylı

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 1. Dünya mızın şekli neye benzer? Dünyamızın şekli küreye benzer. 2. Dünya mızın şekli ile ilgili örnekler veriniz.

Detaylı

TÜRKİYE DE MISIR TARIMINDA SON GELİŞMELER VE ÇEŞİDİN ETKİSİ. Burhan KARA

TÜRKİYE DE MISIR TARIMINDA SON GELİŞMELER VE ÇEŞİDİN ETKİSİ. Burhan KARA TÜRKİYE DE MISIR TARIMINDA SON GELİŞMELER VE ÇEŞİDİN ETKİSİ Burhan KARA Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü-Isparta Giriş İletişim: burhankara@sdu.edu.tr, Tel: 0246 211

Detaylı

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA 6.3.2.4. Akdeniz Bölgesinde Tarımsal Ormancılık Uygulamaları ve Potansiyeli Bölgenin Genel Özellikleri: Akdeniz kıyıları boyunca uzanan Toros

Detaylı

KÜRESEL ISINMA NEDİR?

KÜRESEL ISINMA NEDİR? HAVA Hava, dışarıda kısa sürede meydana gelen olaylar bütünüdür. Soğur, yağmur yağar, ısınır. Basınç artar veya düşer, ısı yükselir veya düşer. Rüzgar oluşur. Meydana gelenler o güne ve kısa zamana aittir.

Detaylı

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Bu sunum Greener and Smarter, ICTs, the Environment and Climate Change başlıklı Eylül 2010 tarihli OECD raporundan uyarlanmıştır.

Detaylı

Küresel. İklim değişikliği

Küresel. İklim değişikliği Küresel İklim değişikliği ÇEVRE KORUMA ve KONTROL DAİRESİ BAŞKANLIĞI 1 nedir? Küresel iklim değişikliği Çeşitli gaz ve çevre kirliliği gibi olaylar sonucu atmosfer incelmeye başlamıştır. Böylece güneş

Detaylı

2007 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI

2007 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI 2007 ÖSS BİYOLOJİ SORULARI VE CEVAPLARI 1. BÖLÜM 1. Aşağıdaki tabloda bazı canlı türlerinin kromozom sayıları verilmiştir. Bu tablodaki bilgilere göre, I. İki canlı türünün kromozom sayılarına bakılarak

Detaylı

İYİ TARIM UYGULAMALARI VE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK

İYİ TARIM UYGULAMALARI VE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK İYİ TARIM UYGULAMALARI VE BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK Prof. Dr. Hüseyin ÖNEN Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü, TOKAT Yirminci yüzyılın sonlarından itibaren dünya nüfusundaki artış

Detaylı