Siyasal Düşünceler Tarihi

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Siyasal Düşünceler Tarihi"

Transkript

1 ALÂEDDİN ŞENEL Siyasal Düşünceler Tarihi Tarihöncesinde İlkçağda Ortaçağda ve Yeniçağda Toplum ve Siyasal Düşünüş Bilim v e

2 Alâeddin Şenel, 1941 'de Kütahya da dünyaya getirildi. Kütahya Lisesi'ni bitirdi. A.Ü. SBFde lisans, aynı kurumda doktora yaptı de "Eski Yunanda Eşitlik ve Eşitsizlik Üstüne" başlıklı doktora tezini verdi.!974'de. İngiltere'de Hull Üniversitesi'nde bir yıl doçentlik tezi ile ilgili çalışmalar yaptı. SBFde Siyasal Düşünceler Tarihi. Çağdaş Siyasal Akımlar, ideoloji derslerini okuttu. Siyasal Düşünceler Tarihi adlı ders kitabı I982'de basıldı yılında YÖK'ü ve 1402 uygulamalarını protesto ederek üniversiteden ayrıldı. On yıl süreyle yaşamını çevirilerle kazandı. Bu sırada E. McNall Bums. Çağdaş Siyasal Düşünceler (1984) E. McNeill, Dünya Tarihi (1984) A. Walicki, Rus Düşünce Tarihi (1987): H. Frankfort, Uygarlığın Doğuşu (1989) S. H. Hooke, Ortadoğu Mitolojisi (1991): Claessen ve Skalnik, Erken Devlet (1993) V. P. Alekseyev, İnsan Türünün Kökeni ve Gelişimi (1993) gibi önemli yapıtları Türkçe ye kazandırdı. G. Childe, Tarihte Neler Oldu (1974) F. Oppenheimer, Devlet (1984) B. Moore. Diktatörlüğün ve Demokrasinin Toplumsal Kökenleri (1989) E. J. Hobsbatvm, Devrim Çağı (1989) adlı ortak çevirilere de imzasını attı yılında A.Ü. SBF ne dönen yazarın, Irk ve Irkçılık Düşüncesi (1984) adlı bir araştırması ile Adam Şenel adıyla basılan Teleandregeııos Ütopyasında Evlilik Hayatı (1968) ve Ozmos K ronos (1983) adlı iki ütopya denem esi bulunm aktadır.

3 K aynakça N otu: Alâeddin Şenel, Siyasal D üşünceler T arih i, Tarihöncesinde İlkçağda Ortaçağda ve Yeniçağda Toplum ve Siyasal Düşünüş (4. Kısaltılmış Basım) Ankara, 1995, Bilim ve Sanat Yayınları, 372 s.

4 alâeddin şenel SİYASAL DÜŞÜNCELER TARİHİ tarihöncesinde İlkçağda ortaçağda ve yeniçağda toplum ve siyasal düşünüş Kısaltılmış Basım *9* BİLİM VE SANAT

5 BİLİM VE SANAT YAYINLARI Alâeddin Şenel & Bilim ve S anat Yayınlan Birinci Basım: SBF Yayınlan, Ankara 1982 İkinci Basım: Teori Yayınlan, Ankara 1985 Üçüncü Basım: V Yayınlan, Ankara 1991 D ördüncü Basım: Bilim ve S anat Yayınlan, Ankara 1995 Kapak Resmi: Raphael'in "Atina Okulu" tablosu Y azann Fotoğrafı: Ahmet M akal'ın objektifinden Kapak Tasanm ı: Ümit Öğmel ISBN: Baskı: Feryal M atbaacılık BİLİM VE SANAT YAYINLARI K onur Sokak No. 1 7 /6 Kızılay-Ankara Tel:

6 KISALTILMIŞ ÜÇÜNCÜ BASKIYA KISA ÖNSÖZ Birinci baskıya "Önsöz"de sözünü ettiğim "2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun getirdiği belirsizlikler" beklendiği gibi "olumsuzluklar" biçimine dönüşünce, on dokuz yıl çalıştığım SBFden istifa ettim. Böyle bir zorunluluk duymadan SBFde çalışmamı sürdürüp kitabımı, üzerinde bir beş yıl daha çalışıp geliştirmeyi isterdim. Aynlmasaydım YÖK düzeninde bu işi yapacak ortamı ve zamanı bulamayacaktım. Dışarıda da bulamadım. Yaşamımı çeviriler yaparak kazanma yolunu seçmem, bu tür çalışmalara olanak vermedi. Böylece, bilimsel çalışmanın, öteki koşullan yanı sıra, "geçim güvencesi" olmadan gerçekleştirilemeyeceğini kendi yaşam somutumda da kavrama fırsatım bulmuş oldum. Sözünü ettiğim olumsuz koşulların kitabım bakımından sonucu ise, 1980 noktasında pineklemesi, hatta daha geri noktalara çekilmesi oldu. Birinci baskıya "Önsöz"de öğrencilerin, meslekdaşlann ve genel okuyucunun uyan ve düzeltme biçimindeki yardımlannı dilememe karşın, geçen süre içinde gelen tek uyarı, kitabın eksiklikleri değil, sayfa sayısı bakımından "fazlalıklan" üzerineydi. Yayıncım da yapıtın yaşama şansının, boyutlannın ve sayfa sayısının küçültülmesine bağlı olduğunu söyleyince, bazı malzemeyi, istemeye istemeye, bir safra gibi atmak durumunda kaldım. Bu durumun, özel koşullanmdan çok, bilim ve düşünce dünyamızda "bir bardakta koparılan fırtına" koşullarını yansıttığını sanıyorum. Fırtınanın en az safra atılarak en az hasarla atlatılması dileğiyle. Ankara, 1990

7 İÇİNDEKİLER sayfa İl k e l t o p l u l u k v e d ü ş ü n ü ş ı. İl k e l t o plu l u k d ö n e m in d e İNSANLIK TARİHİNİN ANA ÇlZGÎLERl A. Biyolojik Evrimden Toplumsal Evrime 14 B. Eskitaş Çağında insanın Yaşamı 15 C. Ortataş Çağında insanın Yaşamı 18 D. Yetıitaş Çağında insanın Yaşamı il k e l to plu l u ğ u n d ü şü n c e b iç im i A. Eskitaş Çağında insanın Düşünüşü 24 B. Ortaîaş Çağında İnsanın Düşiinüşu 30 C. Yenitaş Çağında İnsanın Düşünüşü 32 İ l k e l t o p l u l u k t a n u y g a r t o p l u m a GEÇİŞ VE UYGARLIĞIN YAYILMASI ı. İl k e l t o p l u l u k t a n u y g a r t o plu m a g eç îş 3745 A. İlk Uygar Toplumun Doğuşu 38 B. Toplumsal işbölümü UYGARLIĞIN YAYILMASI A. Kent Devletinde İç Gelişmeler 46 B. Ticari ve Düşünsel Etkilemeyle Yayılışı 47 C. Savaş Teknolojisindeki Gdişmelerie Yayılışı 48 D. Üretim Teknolojisindeki Gelişmelerle Yayılışı 50 E. Uygarlığın Etkisiyle Göçebe Topluluklarda Toplumsal ve Siyasal Farklılaşma Eğilimleri 51

8 III. YUNAN ÖNCESİ UYGARLIKLARDA TOPLUMSAL gelişmeler, dinsel ve siyasal düşünüş MEZOPOTAMYA'DA ANADOLU'DA MISIR'DA GlRlTTE TOPLUMSAL VE SİYASAL GELİŞMELER A. Mezopotamya'da ve Anadolu'da Toplumsal Gelişmeler 54 B. Mısır'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 56 C. Anadolu'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 58 D. Girit'te Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler MEZOPOTAMYA'DA MISIR'DA ANADOLU'DA DİNSEL VE SİYASAL DÜŞÜNÜŞ A. Ük Uygarlıklarda Düşünüş 60 B. İlk Uygarlıklarda Siyasal Düşünüş 67 a Mezopotamya'dan Siyasal Düşünüş Örnekleri 67 b. Mısır'dan Siyasal Düşünüş Örnekleri 73 c Anadolu'dan Siyasal Düşünüş Örnekleri 78 IV. YUNAN'IN ÇAĞDAŞI UYGARLIKLARDA TOPLUMSAL GELİŞMELER SİYASAL DÜŞÜNÜŞ IRANDA HİNDİSTAN'DA ÇİN'DE İBRANİLER'DE TOPLUMSAL GELİŞMELER A. İran'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 81 B. Hindistan'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 84 C. Çin'de Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 86 D. -İbraniler'de Toplumsal Siyasal Dinsel Gelişmeler İRAN'DA HİNDlSTANDA ÇİN'DE DİNSEL VE s iy a s a l d ü şü n ü ş A. İran'da Dinsel ve Siyasal Düşünüş 93 B. Hindistan'da Dinsel ve Siyasal Düşünüş 98 C. Çin'de Dinsel ve Siyasal Düşünüş 103

9 V. ESKİ YUNAN'DA TOPLUM VE SİYASAL DÜŞÜNÜŞ ESKİ YUNAN'DA TOPLUMSAL GELİŞMELER A. Kahramanlık Çağında Toplumsal Düşünsel Gelişmeler 110 B. Kent Devletinin Kuruluşu ve Etkisi 113 C. Spaıta'da Toplumsal Siyasal Düşünsel Gelişmeler 114 D. Atina'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler ESKİ YUNAN'DA SİYASAL DÜŞÜNÜŞ 123 A. Mitolojik Düşünüşten Felsefi Düşünüşe Geçiş 123 B. Felsefi Düşünüş 124 Herakleitos, 125; Demokritos, 127; Pythagoras, 128. C. Eski Yunan'ın Felsefe Okullarında Siyasal Düşünüş 129 Sofistler, 130; Protagoras, 131; Öteki Sofistler, 132; Sokrates, 133; Kynikler, 135; Antisthenes, 136; Diogenes, 137; Perikles, 138; Platon, 140; Aristoteles, 163; Epikuroscular, 178; Stoacılar, 180; İskenderiye Okulu, 183. IV. ROMA'DA TOPLUM VE SİYASAL DÜŞÜNÜŞ ROMA'DA EKONOMİK TOPLUMSAL SİYASAL GELİŞMELER A. Roma Tarihinin Dönemleri 186 B. Köle AyaklanmalanSımfSavaşlan Diktatörlük ROMA DA SİYASAL DÜŞÜNÜŞ Polybios, 191; Cicero, 195; Seneca, 199; Roma Hukukçulan, 204.

10 VII. ORTAÇAĞ LATİN DÜNYASINDA TOPLUM VE SİYASAL DÜŞÜNÜŞ LATİN DÜNYASINDA EKONOMİK TOPLUMSAL SİYASAL GELİŞMELER A. Feodal Topluma Geçiş 208 B. Feodal Örgütleniş 214 C. Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler LATİN DÜNYASINDA SİYASAL DÜŞÜNÜŞ A. Ortaçağda Dinci Düşünüşün Egemenliği 230 B. Ortaçağ Siyasal Düşünüşün Kaynaklan 230 C. Erkin Kaynağı Hakkında İki Karşıt Kuram 231 D. Kitab-ı Mukaddesteki Siyasal Düşünceler 232 İsa, 233; Paulus, 235. E 5. Yüzyıla Kadar Hıristiyan Siyasal Düşünüşü 237 Sl Ambrossius, 238; St. Augustinus, 239; Sl Eusebius, 246; St. Chrysostom, 246. F Yüzyıllarda Hıristiyan Siyasal Düşünüşü 247 Sahte Dionysos, 247; Gelasius, 248; Gregorius, 248. G Yüzyıllarda Hıristiyan Siyasal Düşünüşü 249 İbnriişdcülük, 250; Realist-Nominalist tartışması, 250; Salisburyli John, 252; Sl Thomas, 255; Parisli John, 261; Baıtolus, 262. BİZANS'TA TOPLUMSAL GELİŞMELER SİYASAL DÜŞÜNÜŞ A. Bizans'ın Latin Dünyasından Faildi Yanlan 265 B. Bizans'da Toplumsal ve Siyasal Gelişmeler 267 C. Bizans Siyasal Düşünüşü 271

11 IX. YENİÇAĞDA TOPLUM VE SİYASAL DÜŞÜNÜŞ YENİÇAĞ BATI TOPLUMLARINDA EKONOMİK, TOPLUMSAL VE SİYASAL GELİŞMELER A. Feodal Düzenden Kapitalist Düzene Geçiş B. Yeniçağda Siyasal Gelişmeler C. Yeniçağda Düşünsel Gelişmeler 2 YENİÇAĞ BATI TOPLUMLARINDA SİYASAL DÜŞÜNÜŞ A. Dinde Reformun Üç Yorumcusu Luther, 291; Calvin, 295; Münzer, 299. B. Mutlak Monarşinin Üç Kuramcısı Madıiavelli, 302 Bodin, 311; Hobbes, 317. C. Kralların Tanrısal Haklan Kuranıma Kaış Tiranlara Karşı Direnme Hakkı Kuramı I. James, 330; Brntus, 331. D. Aydınlanma Çağıran Üç Düşünürü Locke, 334; Monıcsquieu, 349; Rousseau,

12

13 I İLKEL TOPLULUK VE DÜŞÜNÜŞ Siyasal düşünceler tarihi ile ilgili kitaplarda toplumun ve devletin ortaya çıkışı üzerine düşünürlerin ileri sürdükleri spekülasyonlar (kurgusal düşünceler) anlatılır. Bunları öğrenmek yararlıdır; ayrıca içlerinde bazı bilimsel gerçekler de vardır. Güzel, ama toplumun ve devletin gerçekte nasıl ortaya çıktıklarını bilmeden bunları bilmenin fazla bir yararı yoktur. 1. İLKEL TOPLULUK DÖNEMİNDE İNSANLIK TARİHİNİN ANA ÇİZGİLERİ Kitabı Mukaddes'de Adem'in yaratılışından İsa'ya kadar gelip geçen peygamberlerin kaç yüzer yıl yaşadıkları ve kaç yaşlarında çocuk edindikleri anlatılmıştır. Bunlara dayanarak yaptığı titiz hesaplamalarla, İrlanda Başpiskoposu James Ussher, 1650'de, evrenin İ.Ö yılında yaratıldığını öne sürmüş ve bu görüş dinsel bir gerçek olarak 19. yüzyıla kadar benimsenegelmiştir. İnsanlık tarihini bu inanca uydurmaya çalışarak yorumlamak; tarihi, akordiyona döndürür. Milyonlarca yılın olayları dört bin yıla sığdırılmaya çalışılınca, birçok gerçeklik dışarıda bırakılır, ötekiler içiçe geçer, neden sonuç ilişkileri görülmez olur. 13

14 A. Biyolojik Evrimden Toplumsal Evrime İlk insanlar hakkında özgün alan çalışmalarıyla tanınan ünlü L.S.B. Leakey'in oğlu, Kenya Ulusal Müzeleri yöneticisi Richard Leakey ile New Scientist dergisinin bilim editörü Roger Levvin'in birlikte yazdıkları Origins (İnsanın Kökenleri) adlı yapıta göre, tek hücrelilerden çok hücrelilere, oradan omurgalılara, memelilere uzanan evrim çizgisi üzerinde, zamanımızdan 70 milyon yıl kadar önce, prosimian türünden bir orman faresi, yer yaşamını bırakıp ağaçlarda yaşamaya başlamıştır. Bu canlının, ağaçlarda geçirdiği 60 milyon yıl kadar süren dönem içinde, bedeni büyümüş, parmaklan dalları, nesneleri iyi kavrayabilecek biçimde gelişmiş; iskeleti arada şuada dik durabilecek biçim almış ve gözleri dünyayı ve nesneleri üç boyutlu olarak algılayabilecek biçimde yanlardan öne kaymıştır. Zamanımızdan 12 milyon yıl kadar önce, olasılıkla orman lan kurutan bir sıcak dönemde, bu canlı (içine goril, şempanze, babun ve orangutanın da girdiği) yüksek primatlar ailesinin üyesi bir Hominid (insansı canlı türü) olarak ormandan savanaya indiğinde, sopa sallama, taş atma düzeyinde "araç kullanma" yeteneğine sahip bulunuyordu. Ramapithecus (Rama maymunu) adı verilen bu canlı, Afrika'daki beşiğinden dünyaya yayılırken, farklı çevresel koşulların etkisiyle üç türde farklılaşmış, bu üç türden ikisi yok olup, üçüncüsü Homo habilis (eli işe yatkın insan) bir milyon yıl önce (bazı bilginlerce iki, hatta üç milyon yıl önce) Homo erectus'a ("dikilen insan"a), yarım milyon yıl önce Homo sapiens'e ("akıllı insan"a), 50 bin yıl önce de atamız olan Homo sapiens sapiens türüne (bugünkü insan türüne) doğru evrim geçirdi. Evrimi ile insana ulaşan canlının araç yapma noktasına kadarki kazanımlannm büyük çoğunluğu "biyolojik evrim"in ürünüdür. Ancak ağaçtan yere inmesiyle, özellikle sistemli olarak araç kullanmaya başlamasıyla, "toplumsal evrim"in önemi artmaya başlamıştır. Araç yapmaya başlamasıyla insan sıfatını kazandıktan sonra ise, araç yapmanın toplumsal yapıda yarattığı gelişmeler, insanın yaşamında biyolojik evrimin rolünü ikinci sıraya itip, toplumsal evrimin rolünü birinci sıraya geçirmiştir. Toplumsal evrim, yetişkinlerin öğrendiklerini, çocukların, yeniden öğrenmek zorunda kalmadan taklit edip kendilerine kazandırmalarıyla; daha sonra, erginlerin, öğrendiklerini görenek, dil, yazı vb. ile gençlere ve sonraki kuşaklara aktarmaları ile; demek ki, deneyim, bilei birikimi 14

15 ve bilgi iletişimi ile gerçekleşir. Toplumsal evrimin sağladığı birikimin çocuklara aktarılmasında, kafatasının geç sertleşmesinin beynin ağır ağır büyüyüp gelişmesine olanak vermesi ve bebeklik süresinin uzamasının öğrenme süresini uzatması da önemli bir rol oynar. B. Eskitaş Ç ağında İnsanın Yaşam ı İnsanın yaşamını etkileyen etmenlerin en önemlilerinin "beslenme", "korunma", "üreme" olduğu söylenebilir. a. Toplayıcılık ve Sürü Yaşamı Ağaçtan yere inilince beslenme sorunu, otlar, meyveler, yumuşakçalar toplayarak, toprağın altından böcek yuvalarını bitki köklerini çıkararak "toplayıcılık" ile çözülmüştür. Kadın erkek aynı toplayıcılık işlerini görmüş olmalılar. Meyvelerin düşürülmesinde taşlar, yerdeki böcek yuvalarının eşilip, yenebilen bitki köklerinin çıkartılmasında, doğada hazır bulunmuş sopalar, yani "araç kullanma" söz konusudur. Doğal keskin taşların, kırılınca doğal olarak sivri biçim almış sopaların bulunmadığı durumlarda, başka taşlarla vurularak kıyılan keskinleştirilen taşların, bu taşlarla sivri uçlu sopaların yapılmasıyla "araç yapımı" yoluna gidilmiş olmalı. b. Avcılığın Başlaması, Birinci Toplumsal İşbölümü Bu çabalar sonunda insanlar bir gün, araçlannı, savunmadan saldırıya geçmelerini sağlayacak bir etkililik düzeyine yükselttiklerini anlayacaklardır. Bunu anlayınca da, (arada sırada yedikleri solucan, böcek, salyangoz dışında) hep bitkilerle beslenmeye paydos. Hem otobur, hem etobur oldukları yeni bir beslenme dönemi başlayacakür. Bu, ilkel insanın yalnızca mutfağında gerçekleştirilen bir devrim olarak kalmayacaktır. Sürünün yapısını değiştiren, onu "sürü" birliğinden arası üyeden oluşan "takım" birliğine dönüştüren sonuçlar doğuracaktır. Cinsel farklılaşma çizgisi üzerinde, kadınların toplayıcılık, erkeklerin avcılık yaparak gerçekleştirdikleri "birinci toplumsal işbölümü" ortaya çıkmıştır. Bunu, aynı çizgi üzerinde, ileride ikinci toplumsal işbölümü izleyecektir. Birinci toplumsal işbölümü ile, üyelerinin aynı işleri yaptıkları gevşek sürü örgütlenmesinin yerini, kadınlarla erkekle 15

16 rin farklı işleri yaptıkları, dolayısıyla birbirlerine geçim alanında da gereksinme duyan üyelerden oluşan "takım" örgütlenişi alır. İnsanların avcılığa başlamaları ve yüzbinlerce yd bu işi sürdürmeleri, "sosyal darvinci" denen bazı düşünürlerce, Darwin in daha çok hayvanlar dünyası için ileri sürdüğü "doğal ayıklanma" ve "yaşam savaşı" kuramlarının insan, hatta uygar toplumun insanı için de geçerli olduğu yolundaki görüşlerini desteklemekte kullanılmıştır. Onlara (örneğin Prof. Raymond Dart, Dr. Konrad Lorenz, Niko Timbergen ve onların bilimsel görüşlerini halka yayan oyun yazan Robert Andrey'e) göre, doğanın dişi tırnağı kanlıdır; doğada türler arasında ve her türün içindeki bireyler arasında amansız bir yaşam savaşı vardır. Bu savaş ile zayıflar elenir güçlüler kalır. Canlılan evrime uğratan süreç budur. Hak güçlünündür. Bu, yalnız kaçınılmaz bir doğa yasası değil, aynı zamanda iyi bir doğa yasasıdır. İnsanlar kendilerini hak, adalet, banş masallanyla aldatırlar. Eninde sonunda geçerli olan yasa yaşam savaşı yasasıdır. (Ne kadar akla yakın görünüyor değil mi?) Ancak bu düşünürler iki önemli gerçeği gözardı ediyorlar. Birincisi, doğada yaşam savaşı genellikle bir türün üyeleri arasında değil, türler arasında verilmektedir. İkincisi, insanlar yaşam savaşı veren hayvanlardan farklı olarak "akıl" sahibi varlıklardır. Durumları bir antilop yavrusu başında kavga eden aç bir aslanla kaplandan farklıdır. Böyle bir kavganın sonuçlarını, kavgayı kazanıp rakiplerini öldürseler de bir but uğruna gözden kulaktan olabileceklerini düşünüp, "bölüşme" yoluna gidebilirler. Bundan da önemlisi, insanlar doğada var olanı tüketen canlılar olmaktan çıkıp üreten canlılar olmak durumuna yükselmişlerdir. Böylece doğada kavgaya yol açan kıtlığı önleyebilecekleri gibi, bu yolda baş vurdukları "üretim", gittikçe çok sayıda insanın (kavgasıyla değil) işbirliği ile gerçekleştirilen bir etkinliktir. Erkeklerin avcılıkta kadınların toplayıcılıkta uzmanlaşmaları ile başlayan birinci toplumsal işbölümü daha başka toplumsal ve düşünsel etkiler de yaratmıştır. Kadın ve erkek yalnız korunma, üreme alanında değil beslenme (geçim) alanında da birbirlerine bağlanmışlarda. Takım avı, avlananlar arasında iletişim gereksinimini artırmışta. Dil gelişmeye başlamıştır. Konuşmanın gelişmesi, düşünmenin gelişmesi demektir. Daha önemlisi soyut düşünüşe geçilebilecek köprülerin kurulması demektir. Ateşin de (zamanımızdan yaran milyon yıl kadar önce) denetime alınması üzerine gündüzün erkeklerin avcılık, kadınların toplayıcılık için ayrıldıkları kamp yerleri, akşamlan kamp ateşi başında top- 16

17 landıklan ve yarım yamalak seslerle ve hareketlerle o gün başlarından geçenleri birbirlerine anlatmaya çalıştıkları, zaman zaman alevleri seyrederken düşlere dalıp, zaman zaman coşup bağırıp çağırıp tepindikleri şenlik yerine dönmüştür. Bu, insanların duygusal, düşünsel yaşamlarını geliştirip zenginleştirmelerine, geçim etkinlikleri dışında etkinlikler geliştirmelerine yaramıştır. c. Uzman Avcılık ve Klan Toplumuna Geçiş "Uzman avcılık", zamanımızdan bin yıl önceki zaman kesimi içinde son buzul çağında, buzulların kıyılarında beliren tundralarda mamut, yaban öküzü, ren geyiği gibi iri sürü hayvanlarını avlayarak yaşayan, eskitaş çağının son döneminde görülen Avrupa ve Batı Asya topluluklarının yaşam biçimleridir. Ateşin, giyinmenin de yardımıyla, kendilerini soğuk iklim bölgelerinde yaşamaya uyarlayan bu topluluklarda, toplayıcılık ikinci plana düşmüş, avcılığın önemi artmış tu-. Soğuk iklim koşullarında yaşamaya uyarlanmalarının ve iri sürü hayvanlarını avlamakta uzmanlaşmalarının ödülünü aldıklarını kalıntılarından biliyoruz. Örneğin tek bir kamp yerinde (Fransa'da Solutrea'da), ötekileri bir yana, yüz bin kadar yabanıl aün kemiğinin biriktiğini görüyoruz. Uzman avcılık bu topluluklara, artı besin, geçinme dışındaki etkinliklerde kullanabilecekleri artı enerji ve boş zamanı sağlamıştır. Bir kamp yerinde çok daha uzun süreler kalabilmelerini kolaylaştırmıştır. Bir av seferinde bir mamutu, beş on yaban atını deviren bir avcı takımı, etlerini "kardolaplarmda" bozulmadan saklayarak, ava çıkmadan bir ay beslenebilecektir. Onların böylece artı besin, artı eneıji ve boş zaman olanaklarına sahip olduklarını, mağaralarına ve kaya barınaklarına çizdikleri resimlerden; hayvan boynuzlarından, hayvan dişlerinden, taşlardan yaptıkları heykelciklerden; ölülerini özenle ve törenle gömmeye başlamalarından anlıyoruz. Uzman avcılıkta erkeklerin önemi artmış; kadınların önemi ikinci plana düşmüş olmalı. Ama bu toplulukların gerilerinde bıraktıkları insan heykelciklerinin önemli bir bölümünün "venüsler" olarak adlan-. dınlan cinsel özellikleri abartılmış gebe kadın heykelcikleri olması ve öteki kanıtlar, ilkel topluluğu kadının yönettiği yolunda görüşlerin ortaya atılmasına yol açmıştır. Yalnızca geçim sorununa bakarak çözemeyeceğimiz bu sorunu, üreme sorununa bakarsak çözebiliriz. Takım avı hem çok sayıda insanın işbirliğini gerektiren hem çok sayıda in 17

18 sanın avda ölmesine yol açan bir geçim etkinliğidir. Bu noktada geçim sorunu üreme sorununa bağlanır. Dolayısıyla, bazı bilim adamları bu heykelciklerin kadının üstünlüğünün değil, doğum darboğazının ürünü olduğunu söylerler. İlkel insanların bu heykelciklerin doğumları artıracağını düşündüklerini, heykelcikleri bu yolda birer "sihir" aracı (muska) olarak kullandıklarını ileri sürerler. Bu görüş benimsenirse, erkeğin geçim ve savunma alanında kazandığı önemi, kadının (dolaylı olarak geçim sorunu ile bağlantılı olarak) üreme alanında sahip olduğu önem ile dengelediği kabul edilebilir. Uzman avcı toplulukların mağaralarda ve kaya kovuğu barınaklarında bıraktıkları resimlere gelince, bunlar, avladıkları hayvan türlerinin bazıları yaralanmış olarak gösterilen resimleridir. Bunların da sanat aşkına değil avın başarılı olması için "av sihiri" amacıyla çizildikleri kabul edilir. Uzman avcılık (bizon avı mevsiminde takım avı için biraraya gelen çağdaş kızılderili kabilelerinde görüldüğü gibi) o zaman da av mevsiminde birçok avcı takımının biraraya gelmesine yol açmış görünür. Bu durumda avcı takımlarının üyeleri, birbirlerinden, bağlı oldukları totemlerle ayırdedileceklerdir. Daha önce yabancı takımlardan kaba güçle kadın kaçırarak çözülmeye çalışılan üreme sorunu, bu yol ortak avlanmayı tehlikeye düşüreceği için, görenekleştirilip törenleştirilecek, dıştan evlenme (egzogami) kuralı yerleşmeye başlayacaktır. Üyeleri aynı totem atanın soyu olduklarına inanan, içten evlenmeyi yasaklayan topluluk, artık takım değil "klan"; klanların birleşmesiyle oluşan topluluk "kabile" olarak adlandırılabilir. Gelin alıp vermeler, gelinlerle birlikte armağan alıp vermelere, giderek mal değişimine yol açacaktır. Uzman avcı topluluklar gelişmelerini, araçlarda gerçekleştirdikleri yeniliklerle emeğin verimliliğini artırmalarından çok, kendilerini soğuk iklim koşullarına uyarlamalarına ve büyük hayvan avında uzmanlaşmalarına borçlu idiler. Uzmanlaşma bir yönüyle de kemikleşmedir, değişen koşullara uyarlanmayı güçleştirir. Uzman avcı topluluklar da, buzul çağının (İ.Ö. 10 bin dolaylarında) sona ermesi, tundraların yerini ormanların alması, tundralarda otlayan sürülerin göç etmeleri ya da yok olmaları üzerine, değişen çevresel koşullara uyarlanamayıp yok oldular. C. O rtataş Ç ağında İnsanın Yaşamı Uzman avcıların yok olmasına karşılık, Yakındoğu'da bulunan, buzul çağında hemen her alanda uzman avcı topluluklardan daha geri 18

19 düzeyde olan topluluklar, varlıklarını ve kültürlerini sürdürebildiler; hatta geliştirebildiler. Tundraların yerini ormanlar alınca, iri hayvan sürülerinin yerini de ayı, kurt vb. orman hayvanlan aldı. Buna uygun olarak, mızraklarla, içine kazık saplanan çukurlar açılarak vb. yöntemlerle yapılan takım avının yerini, ok ve yayla, zıpkınla yapılan tekil av aldı. Okların, kargıların ve zıpkınların başlarına takılan "küçük taş başlıklar" (mikrolitler) bu çağın karakteristik kalıntılandır. Ortataş çağı (mezolitik), kaba taş araçlar çağı olan eskitaş çağı (paleolitik) ile, cilâlı taş araçlar çağı olan yenitaş çağı (neolitik) arasında yer alan, Yakındoğu'da İ.Ö binyıllan arasında görülen (Avrupa da İ.Ö. ikibinlere dek süren) kısa bir çağdır. a. Yabanıl Tahıl Devşiriciliğinin Önemi Ortataş çağında toplayıcılık yeniden önem kazanmış, avcılık ikinci plana düşmüş görünür. Bu, özellikle yabanıl tahıl türlerinin bulunduğu Yakındoğu için doğrudur. Buralarda topluluklar, öteki bitkiler yanı sıra yabanıl tahılları toplayarak geçiniyorlardı. Yabanıl tahıl toplayıcılığına, öteki toplayıcılıklardan önemli bir farkı olduğu için ve insanların toplayıcılıktan üretime geçmelerinde basamak taşını oluşturduğu için, özel bir toplayıcılık biçimini nitelemek üzere, "devşiricilik" demek yerinde olur. b. İlkel Toplulukların Durağanlığının Nedeni Saydığımız bunca ilerlemeye karşılık, insanlık, araç yapmaya başlamasından yenitaş çağının başına kadar geçen bir milyon yıla yakın bir süre içinde, gide gide arpa boyu kadar bir yol almıştır. Bunun böyle olduğu, bu bir milyon yıla yakın sürede elde edilen gelişmelerle, üretimin başlamasından bu yana geçen on bin, hele uygar toplumun ortaya çıkmasından bu yana beş bin yıl kadarlık süre içinde sağlanan gelişmeler karşılaştırıldığı zaman anlaşılır. İlkel topluluğa fazla yüklenmeyelim; çünkü uygar toplumun sahip olmadığı bazı erdemlere sahiptir. Toplumsal artı üretmeye engel olan uzmanlaşmamış ekonomisi; eşitlikçi yapısı, ortak çalışma, ortak bölüşme ilkesi, son derece geri bir teknolojiye, yoksul donanıma sahip olmasına karşın, ilkel toplumun doğanın karşısına çıkardığı çeşitli engelleri ve bunalımları aşabilmesini, varlığını yüzbinlerce yıl sürdüre 19

20 bilmesini sağlamıştır. Uzmanlaşmış bir ekonominin (uzman avcılığın) değişen iklim koşullarına uyamayıp nasıl yok olduğunu gördük. Uzmanlaşmamış ilkel toplulukların eşitlikçi yapılan, onlan iç çatışmalardan koruduğu gibi, dış doğal ve toplumsal tehlikelere birlik içinde karşı koyabilmelerini sağlamıştır. Bölüşme ilkesi ise, kim bilir kaç kıtlığı, son lokmalanna dek bölüşerek atlatmalanna yardımcı olmuştur. D. Y enitaş Ç ağında İnsanın Yaşam ı Avcılığı ve toplayıcılığı, doğanın hazırlayıp sunduklanna el koyan asalak bir geçim etkinliği sayabiliriz. Asalaklıktan üreüciliğe geçiş, ilkel toplumun farklılaşmamış, türdeş, eşitlikçi, dolayısıyla çelişkisiz, durağan yapısının iç gelişmesiyle değil, uzman avcılığa geçilmesinde olduğu gibi, bir dış etkiyle gerçekleşir. Söz konusu dış etki, bu kez, havalann soğuması değil, buzul çağının sona ererek havaların ısınmasıdır. İklimdeki bu değişiklik Avrupa'da tundraların, otlakların yerini ormanların almasına yol açarken, Yakındoğu'da ormanların ve yağışların azalmasına, iklimin çoraklaşmasına, bu da yabanıl tahılların azalmasına neden oldu>geçimleri tahıl devşiriciliğine bağlı olan topluluklar, doğanın esirgediği suyu insanın sağlaması yoluna gidip, çayları, küçük dereleri üzerlerinde yabanıl tahıl bitmiş topraklara çevirerek çözüm aramış görünürler. Bu konuda elimizde Ürdün'de Natufia yerleşme yerinden arkeolojik, çağdaş kızılderili Pavitso kabilesi kadınlarının benzeri uygulamalarından sağlanan etnolojik kanıtlar bulunmaktadır. a. Bitkilerin Evcilleştirilmesi ve Üretimin Başlaması Yabanıl tahılları sulama, tahıl devşiriciliğinden üreticiliğe geçilmesinin ilk adımı olmalı. İkinci adımı, yabanıl tahılların, bulundukları yerden başka yere taşınıp ekilerek ve sulanarak yetiştirilmeleridir ki, bunun kanıtı da, Halep'in 80 km. güneydoğusundaki ve Fırat'ın kıyısındaki Mureybet köyünde, İ.Ö. 9. binyıla ait katmanlarda bulunan tahıl türünün, oranın yerlisi olmayıp 150 km. kadar uzaktan, Gaziantep dolaylarından getirildiğinin anlaşılmasıyla sağlanmıştır. Arkeoloji alanındaki bulgulara göre insanlık, Filistin'den Orta Asya'ya kadar uzanan, içine Suriye'yi, Türkiye'yi, İran'ı da alan dağ yamaçları kuşağındaki bir çok köyde, kimi birbirine bakarak, kimi birbirinden bağımsız olarak (aynı koşullarda aynı sorunları aynı yollarla çözerek) İ.Ö. 8 bin-5 bin 20

21 dolaylan arasında asalak ekonomiden üretici ekonomiye geçmiştir. (Bu geçişin sürükleyici öyküsünü merak edenler, James Mellaart'ın The Neolithic of the Near East yapıtına baksın.) Bitkilerin üretimine geçiş aşamalan Türkiye'de de ortaya çıkanlmıştır. Şikago ve İstanbul Üniversitelerinin 1963 yılında yaptıklan araştırmalarda Urfa'nın Bozova'sının yakınındaki Gölbaşı kıyısındaki Biris Mezarlığı'nm ve Söğüt Tarlası'- nın I.Ö. 10. binyıla ait kalıntılarında, yiyecek toplayıcılığının son aşamasının [tahıl devşiriciliğinin] kanıtları bulunmuştur. Ergani'nin 7 km. güneybatısındaki Çayönü Tepesi'nde ise, Î.Ö. 7 bin dolaylarında tahıl ve koyun yetiştirmiş olan bir köyün kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Asalak ekonomiden üretici ekonomiye geçilmesi, insan topluluklarının yaşamında enine boyuna çeşitli ve büyük etkiler yaratmıştır. Bu nedenle ünlü arkeolog Gordon Childe, Tarihte Neler Oldu adlı yapıtında bu olaya "neolitik devrim" adını vermiştir. Neolitik devrim ile, ilkel toplulukların (mal biriktirip taşıyamayacakları için) yoksulluklarının nedenlerinden biri olan göçebe yaşam bırakılıp, ekinin korunması zorunluluğuyla toprağa yerleşilmiş, yerleşik yaşama geçilmiştir. Bu olay bir yandan mal birikiminin, bir yandan mülkiyetin, öte yandan (R. Leakey ve R. Lewin'e göre, biriken mallan ve toprağı ele geçirmek amacını taşıyan) savaşlann tohumunu atmıştır. İnsanın yaşamında, göçebeliğin düzensizliğinin yerini, tarım yılının düzenini izleyen bir düzenlilik almıştır. Ekip biçmekle daha çok kadmlann uğraşmaları, geçim alanındaki bu önemli etkinliklerinden dolayı, kadınlann saygınlığını artırmıştır. Beslenme ve nüfus sorunlarını çözmüştür. Bitkilerin evcilleştirilmesini hayvanların evcilleştirilmesinin izlemesi de, ikinci toplumsal işbölümünü, oradan da uygar topluma varacak olaylar dizisini başlatmıştır. b. Hayvanların Evcilleştirilmesi ve İkinci Toplumsal İşbölümü Öyleyse, bitkilerin evcilleştirilmesini çok geçmeden hayvanların evcilleştirilmeleri izlemiştir. Bir önceki çağda toplayıcılık yapan kadınların bitkilerin üretilmesiyle uğraşmalarına karşılık, bir önceki çağda hayvanları avlamakla uğraşan erkeklerin, hayvanların evcilleştirilmesinden sonra onların bakımını üstlenmeyi yeğleyecekleri akla yakın görünüyor. Gerçekten de çağdaş topluluklarda çapa tarımıyla kadınların uğraşmalarına karşılık, sürüleri her zaman erkekler gütmektedir. 21

22 İster bazı avcı toplulukların çobanlığa öykünmeleri, ister bazı köylerin halkının çiftçiliği bırakıp çobanlıkta uzmanlaşmalarıyla olsun, sonunda tarımın başladığı bölgelerin çevresindeki otlarlarda çoban topluluklar ortaya çıkmıştır. Çiftçilik-çobanlık işbölümü, ikinci toplumsal işbölümü olup, birincisinden farklı olarak topluluklar arası işbölümüdür. Göçebe, sürücü çoban topluluklar, avcı ve toplayıcı toplulukların tersine, kendilerine yeterli bir ekonomiye sahip değildir. Bitkisel besin kıtlığı çekerler, bazı mevsimlerde hayvanlarını beslemekte güçlük Çekerler ve sürülerini kıran salgın hastalıklarda yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar. Bu nedenle yerleşik köyle banşçı (ticaret) ve savaşçı (yağmacı) ilişkiler kurmaya eğilimlidirler. Otunu da etini de kendisi yetiştiren çiftçi topluluklar ise onlarla alışverişe pek istekli değildirler. Bu nedenle çiftçi-çoban topluluklararası ilişki genellikle banşçı bir ilişki olmaz. Şimdi bu iki topluluğun yaşam biçimlerini karşılaştıralım. Çiftçiler yerleşik, kendine yeterli, dışa kapalı ve banşçı bir yaşam biçimine sahiptirler. Çobanlar, onların tam tersine göçebe, kendilerine yetersiz, dışa açık savaşçı bir yaşam biçimine sahiptirler. Birbirlerine böylesine zıt yaşam biçimlerine sahip iki topluluk karşılaşırsa ne olur? İleride göreceğiz. c. Yenitaş Çağı Çiftçi Topluluklarının Yapısı İlk tarım, ırmak kıyılanndaki yumuşak topraklarda kadınlar tarafından çapa ile yapılan bahçe tarımıdır. Küçük çapta sulamaya dayanan bu tarıma "küçük sulama tanmı" da denebilir. Küçük sulama yapılan dönemde, üretimdeki rolünden dolayı kadının saygınlığı artmıştır. Olasılıkla soy çizgisi anaya göre hesaplanmaya başlanmıştır. Ancak, ana soy çizgili (matrilinear) toplulukların aynı zamanda topluluğu kadınların yönettiği anaerkil (matriarkal) topluluklar olacakları sanılmamak. Geçim alanında kadının önemi artmış olmakla birlikte savunma alanında erkeğin önemi sürmektedir, hatta, ambarlan yağmalamak, toprağı elegeçirmek için yapılan sistemli saldırıların başlaması üzerine, savunmanın, dolayısıyla erkeğin önemi daha da artmıştır. Ayrıca savunma ya da saldırı, tanmdan farklı olarak eşgüdümü, disiplini ve önderliği gerektirdiğinden, savaşı yöneten erkekler, barış zamanının bazı kolektif işlerini yönetmeye de aday olacaklardır. Gerçekten antropolog Morgan'ın Ancierıt Society (Antik Toplum) adlı yapıtında incelediği 22

23 çağdaş ilkel kızılderili topluluklarından îrokiler'de soy çizgisinin anaya göre hesaplanmasına, evi kadının yönetmesine karşılık, topluluğu eli silah tutan savaşçı erkekler (kabile kurultayı) ve kabile şefi yönetmekteydi; kadınlar, kabile meclisinde isteklerini ve düşüncelerini ancak bir erkeğin aracılığı ile duyurabilmekteydiler. d. Toplumsal Artı Üretme Gizilgücü Yenitaş çağı çiftçi topluluklarının en önemli özelliklerinden biri "toplumsal artı üretme gizilgücü" dediğim şeye sahip olmalarıdır. "Toplumsal artı", bir topluluğun doğrudan üretici işlerde çalışan üyelerinin tükettiklerinden daha fazla üretmeleriyle oluşan ve doğrudan üretici işlerde çalışmayan kimseler tarafından kullanılan fazlalıktır. İleride ayrıntılı biçimde açıklanacağı gibi, toplumsal artı, ekonomik, toplumsal ve siyasal farklılaşmalara yol açarak, giderek ilkel topluluktan uygar topluma geçilmesini sağlar. e. Yenitaş Çağı Çoban Topluluklarının Yapısı Yenitaş çağının çoban toplulukları da, çiftçi toplulukları gibi, temelde eşiüikçi yapılıdır. Özel mülkiyetin bulunmadığı bir ortamda kabile şefleri özel mülk edinip bunu miras ile soylarına geçiremeyeceklerinden, eşiüikçi yapıyı bozan bir sınıf oluşturamayacaklardır. Ancak, göçebelerde kabile şefleri ve sihirci sanatçılar ile, çiftçi topluluklarda sihirci sanatçıların uzanüları olan din adamları, uygar topluma geçişte egemen sınıfı, yönetici kadroyu oluşturmaya aday olacak kimselerdir. Ama bu çağda onların değil sınıf, birey bile olmadıklarını söyleyebiliriz. Eşiüikçi ilkel toplulukların üyeleri birbirlerine özdeştirler; asker, din adamı bile olsalar, öteki üyelerden farklı yaşayıp düşünmeyen, ancak topluluğu temsil eden kimselerdir, ilkel topluluk bireysiz topluluktur. Elimizde bunun birkaç kanıtı var. İ.Ö dolaylarında yazıldığı sanılan "Sümer Kralları Listesi"nde, uygar Sümer kentlerini çiğneyen Gutium barbarlarının (ilkellerinin) krallığı ele geçiren önderlerinin "adsız bir kral" olduğu yazılıdır. Herodotos da, zamanı ilkel toplulukları hakkında bilgiler bulunan Tarih'inde, kabilelerinin bir adı olup kabile üyelerinin adı olmayan Libya'lı Atarantalar'dan söz etmektedir. Yenitaş çağının göçebe çoban toplulukları da toplumsal artı üretememişlerdir. Çiftçi topluluklarından farklı olarak onların toplumsal 23

24 artı üretme gizilgüçlerinin bile olmadığı söylenebilir. Ekonomileri, artı üretmek şöyle dursun kendilerine yetersiz bir ekonomidir. Doğanın (salgın hastalıklar, soğuk, kuraklık) olumsuz etkilerine karşı savunmasız; dolayısıyla kararsız bir ekonomidir. Oysa toplumsal artı üretmenin koşullarından biri de düzenli, kararlı bir üretimdir; kararlı değilse doğrudan üreticiler artanı tüketiverirler. Derleyip toplarsak, yenitaş çağının ne çiftçi ne çoban toplulukları tek başlarına iç gelişmeleriyle toplumsal artı üretip uygar topluma geçebilecek bir yapıya sahip değillerdi. Ama biraraya gelince toplumsal artı üretip uygar topluma geçebildiklerini ileride göreceğiz. 2. İLKEL TOPLULUĞUN DÜŞÜNCE BİÇİMİ Peki ama bu insanlar ne düşünüyorlardı ve nasıl düşünüyorlardı? Ünlü İngiliz tarihçisi H.G. Wells (Türkçe ye özetlenmiş biçiminden Kısa Dünya Tarihi olarak çevrilen) The Outline o f History (Tarih Taslağı) adlı yapıtında, karşısına birdenbire çıkan ayıyı gören ilk insan, "işte bir ayı, şimdi ne yapacağım diye düşünüyordu der. Tamamlayalım, ayı bekleye dursun, o "bir dalı kırıp ucunu taşla sivrilterek araç yapıp kendimi savunmalıyım" diye sürdürüyordu düşüncesini(î) A. E skitaş Ç ağında İnsanın D üşünüşü Düşüncenin çeşitli dereceleri vardır. Bunlar, edilgin düşünce (örneğin dün bir bay ya da bayanla tanıştırılmanızı anımsamanız); etkin düşünce (onunla yeniden görüşmenin yollarını aramanız); sentezci düşünce (bu yolda daha önceki deneyimlerinizden kazandığınız bilgileri bir araya getirerek bir plan hazırlamanız). Bunlar somut düşüncenin konusu somut nesneler olan düşüncenin aşamalarıdır. Bunları soyut düşüncenin, nesnelerin türleri, nitelikleri ile ilgili olan ve bunların kavramları kullanılarak yürütülen düşünce aşamaları izler: Sistemli düşünce (örneğin kadın erkek ilişkileri üzerine tüm deneyimlerinizin size kazandırdığı düşünceleri biraraya getirip, değerlendirip, tutarlı bir görüşe varmanız); kuramsal düşünce (bir an için somut ilişkileri bir yana bırakıp, somut ilişkilerden çıkarılmış ya da kafada türetilmiş kavramlarla, ilgili tüm somut ilişkileri açıklayabileceğini sandığınız varsayımlar geliştirmeniz) ve ideolojik düşünce (belli bir sınıfın üyesi olarak edin- 24

25 eliğiniz düşünceleri, o sınıfın bakış açısından değerlendirip, o sınıfın yararına sonuçlar verecek soyut, sistemli, kuramsal bir genel görüşe, bir dünya görüşüne dönüştürmeniz (örneğin insanlığın başından beri kadm-erkek ilişkilerinin daha çok egemen sınıfın erkeklerinin yararına olacak biçimde düzenlendiklerini düşünmeniz). Eskitaş çağının düşünüşü bunlardan hangisiydi? a. Somut Düşünüş İdi Eskitaş çağının insanının düşünüşü, ayının karşısında "işte bir ayı, şimdi beni yiyecek" derken edilgin; "bir araç yapıp kendimi savunmalıyım" derken etkin; araç yapmak için sivri taş ile sopayı biraraya getirmeyi düşünürken sentezcidir. Ama bunların tümü de somutun düşünceleridir. Sonuç olarak diyebiliriz ki, ilkel insan somut şeyleri düşünüyordu. ilkel insanın düşüncesi "somut düşünce" idi. Konuşmanın başlayıp gelişmesi bilgi birikimini hızlandırmış ve insanı soyut düşünüşün kıyısına ulaştırmıştır. Ama soyut düşünüşün gelişmesi için, uygar toplum döneminde sınıf farklılaşmasını, din adamları sınıfının doğuşunu, tapmak okullarının açılmasını beklemek gerekecek. b. Analojik Düşünüş İdi İlkel topluluğun insanlarının nasıl düşündüklerine gelince, bu biraz daha tartışmalı ve karmaşık bir sorundur. Karmaşık sorunları çözmenin (veya çözdüğünüzü sanmanın, ya da iyice kördüğüm etmenin) bir yolu, onları daha yüksek soyut düzeylerde ele almak ise, bir başka yolu, o sorunları, karmaşıklaşmadan önceki geçmişlerinden tutturarak kavramaya ve çözmeye çalışmaktır. Bu ikinci yolu, tarihsel yolu izleyelim. Toplumlarda somut düşünüşün ilerlemesi için bile anımsama, düşleme yetmez, iletişim gereklidir. İçlerinden yaşlı birinin verdiği bir sinyal ile hep birlikte antilop yavrusuna saldırıp onu parçalayan babunların, bir tehlike karşısında çığlık çığlığa biraraya toplanan şempanzelerin davranışları örneklerinde görüldüğü gibi, yüksek primaüarın "sinyalleşme" düzeyinde bir iletişim düzenekleri (sistemleri) vardır, Ramapithecus'm da olmalı. Ağaçtan yere inilince, sesli iletişimin özürlerine karşı artık çığlığı atıp ağaçlara kaçma olanağı bulunmayacağından, sessiz "işaretleşme" ile iletişim yollarını arayıp bulmuş olmalıdır. Takım avının gerekleri işaretleşme ile iletişimi daha da geliştirecektir. Kamp 25

26 yaşamı ise sesli iletişimi geliştirip konuşmanın doğmasında önemli bir rol oynamış görünür. Sinyaller, bir şeyi anımsatan simgelerdir. Konuşmadaki sözler de birer simgedir. İşareüeşmede ise daha çok bir şeyin taklidi yapılır. Dolayısıyla ilkel düşünüşün (ve genel olarak insan düşünüşünün) sinyalleşmelerle "simgeci", işaretleşmelerle "benzetmeci" temellerinin atıldığını söyleyebiliriz. Taklitçilik kendini, sürü üyelerinin birbirlerini, çocukların yetişkinleri, yeni kuşakların eski kuşaklan taklidinde ve araç yapımında (arkeolojik bulgularla kesin olarak kanıtlandığı gibi) eski araçlann tıpatıp kopya edilmesinde de gösterecektir. Taklitçiliğin ekonomik ve toplumsal yapıdaki görünümü görenekçilik, gelenekçilik ve sonuçta durağan bir toplumsal birliktir. Ama bizi burada onun düşünsel yapıdaki etkisi ilgilendiriyor. İşaretleşmeye dayanan iletişim ve taklitçi davranış, ilkel insanın "benzetmeci" bir düşünüşe sahip olmasına yol açacaktır. İlkel insan çevresindeki sonsuz sayıda nesneyi ve olayı ancak benzerleri biraraya getirerek, "sınıflandırarak" kavrayabilecektir. Benzerleri biraraya getirerek sınıflandıran düşünce, farklıları, zıtlan da karşı karşıya koyarak sınıflandırır. Benzetmeci düşünüşün eskitaş çağından dolaysız kanıü, uzman avcı toplulukların mezarlarında ölüler üzerine canlansın diye kırmızı toprak boya serpmeleridir. Ölülerini gömmeleri, soyut bir öte dünya inancına sahip olduklarını değil, mezarlarına konan butlara ve av araçlarına bakılırsa yer altında da yeryüzüne benzer bir yaşam süreceklerine inandıklarını gösterir. Sonuç olarak, ilkel insanın düşünüşünün benzetmeci, simgeci ve sınıflandıncı olduğu söylenebilir. Soyut düşüncenin gelişmediği bir ortamda soyut şeyler, örneğin avcı ve toplayıcı takımının tümü anlatılmak istendiğinde, bu bir somut simgenin yardımı ile yapılabilir. Toplumbilimci Durkheim, somut bir hayvan ya da bitki (totem) simge kullanılmadıkça ilkel insanın karmaşık klan örgütünü kavrayamayacağını söyleyip, buradan giderek, insanın totemine, tanrısına tapınırken aslında toplumuna tapındığı sonucuna varan bir din açıklaması geliştirmiştir. Gerçekten ilkel toplulukların kendilerini çoğu kez yedikleri bir hayvan, bitki ya da çevrelerinin bir doğal özelliği ile adlandırdıklarını görürüz ki buna "totem" denmektedir. Zamanımızın bilimsel düşünüşü de simgecidir. Ama ilkelin simgeci düşünüşü soyutu somut ile anlatma zorunluluğundan doğmuş iken, zamanımızın simgeci düşünüşü ise, tam tersine, genel ve karmaşık somutlan ve soyutları basitleştirerek anlatmak gereksiniminden doğ 26

27 muştur. Ayrıca zamanımızın insanının, simge ile simgelediği nesnelerin farklı şeyler olduğunun bilincinde olmasına karşılık, ilkel düşünüşte simge ile simgeleneni karıştırma eğilimi vardır. Bir noktada benzer ya da farklı olan iki şeyin (bu ara simgeyle simgelediği şeyin) her noktada benzer ya da zıt olacağı düşünülür. Buna en güzel örnek olarak, antropolog Evans-Pritchart'ın Nuer Symbolism adlı yapıtında çağdaş ilkel topluluklardan Nuerler'in düşünüşleri hakkında yaptığı açıklamalar verilebilir. Nuerler, ikizleri, kuşlar gibi birbirlerinden ayırdedilmez bulup, insan değil kuş sayarlar; kuşlar yuvalarını havada yaptıklarına, tanrıların da havada olduklarına göre ikizlerin tanrıların çocukları olduklarını düşünürler; timsahlar da kuşlar gibi yumurtlarlar, demek ki timsahlar ikizlerin akrabalarıdır. Dolayısıyla Nuerler, "ikiz olmayan timsahları yiyebilir, ama ikizler akrabaları olan timsahları yememeli" derler; bu nedenle ikizler için timsah yemeyi tabu sayarlar. Bu örnekte de ilkel düşünüşün analojik (benzetmeci) bir düşünüş olduğu görülmektedir. L. Levy-Bruhl, Le mentalite primitive adlı yapıtında, günümüz insanının mantıksal, bilimsel düşünüşüne karşılık, ilkel toplulukların düşünüşünü prelojik (mantık öncesi) bir düşünüş saymıştı. Oysa analojik düşünüş mantıksal düşünüş yollarından biridir. Dolayısıyla bu niteleme doğru görünmüyor. Strüktüralizm (yapısalcılık) okulunun kurucularından C. Levi-Strauss, La pensee sauvage (Yabanıl Düşünüş) adlı yapıtında, ilkel toplulukların düşünüşüyle çağımız insanının düşünüşünün arasında böyle bir nitelik farkının bulunmadığını söyler. İlkellerin benzerleri ve zıtları biraraya koyup sınıflandırarak düşündükleri, somut doğadan aldıkları simgeleri toplumsal ilişkileri belirtmekte ve soyut düşünceleri dile getirmekte kullandıkları bilinip ona göre incelenirse, düşüncelerinin hiç de mantıksız olmadığının görüleceğini ileri sürer.. Ancak Levi-Strauss, bu yerinde açıklamalarında biraz fazla ileri gitmektedir. İlkel insanın benzerleri ve zıtları sınıflandırıcı bir kafa yapısına sahip olduğunu, bu kafa yapısının, onun yalnız düşüncelerini değil, toplumuyla ve doğayla ilişkilerini de zıtlıklar biçiminde sınıflandırarak düzenlemesine yol açtığını söyleyerek, kafa yapısının toplum yapısını belirlediği sonucuna varan bir idealizme düşer. İlkel düşünüş ve mitolojik düşünüş üzerine yapıtları bulunan G.S. Kirk, ilkel insanın, kafa yapısı sınıflandırıcı ve zıtlıklarla düşünücü olduğu için çevresiyle, toplumla ve doğayla sınıflandırıcı ilişkiler kurduğunu kabul etmez. Fakat ilkelin çevresinde, onun zıtlıklarla ve sı- 27

28 nıflandırıcı biçimde düşünmesine yol açacak olan, erkek-dişi, öznelnesnel, insan-doğa, istenen-istenmeyen gibi zıtlıklann bulunduğunu söyler. Dolayısıyla, düşüncelerinin çevrelerini değil, çevrenin düşüncelerini belirlediğini ileri sürerek, Levi-Strauss un görüşlerini doğru tabanlarına oturtmuş olur. Gerçekten, ilkel insanın dünyasındaki birinci toplumsal işbölümü ile daha da belirginleşen kadm-erkek; geçim ilişkilerinde önem kazanan insan-doğa; insan-insan ilişkilerinde geçim, savunma ve üreme sorunlarında önem kazanan benim topluluğum-öteki topluluklar zıtlıkları, onun düşüncesine yansımış, böylece o da tüm dünyayı böyle bir zıtlıklar dünyası olarak görme eğilimi göstermiş olabilir. Before Philosophy (Felfeseden Önce) adlı yapıdan ile felsefi düşünüşün çıkışından önceki düşünüş biçimini inceleyen H. Frankfort ve arkadaşlan, ilkel insanlann düşünüşünün prelojik değil emosyonel (duygu yüklü) olduğunu mantıksal düşünüş sürecinin içine duygulannı (isteklerini ve nefretlerini) kattıklannı; aynca bizim çağrışım yaptığımız her durumda onların nedensellik ilişkisi kurduğunu ileri sürerler. Emst Cassirer de, The Myth of the State adlı yapıünda, ilkel mitosları inceleyerek, sözcüklerin semantik yüklemleri yanı sıra majik yüklemlerinin olduğunu ve insanlığın düşüncesinin, buna uygun olarak, biri mitoscu öteki mantıksal, iki çizgide geliştiğini söylemiştir. Bu tartışmaları burada kesip ilkel toplulukların düşünüşünün öteki özelliklerine geçmenin zamanıdır. c. Sihirsel Düşünüş idi Benzetmeci, simgeci ve sınıflandırıcı düşünen ilkel insanın düşüncelerinin başlıca konusunu, kuşkusuz en önemli sorunları, geçim, savunma ve üreme sorunları oluşturuyordu. Mağara ve kaya resimlerinde hayvanların bolluğu, av sahneleri, düşüncelerinin bir konusunun geçim ve (hayvanlara karşı) savunma; abartılmış gebe kadın heykelcikleri, öteki önemli konusunun üreme olduğunu yansıtmaktadır. Resimlerde, av sihiri törenlerini yöneten sihirci sanatçılar dışında, ortataş çağma dek insanlann pek az görünmesi ilginçtir. Bu özellik yaşamlannda baş rolü kendilerinden çok doğanın oynamasıyla açıklanabilir. Üretimin başlamadığı bir dünyada, insan doğaya egemen değildir. Bu nedenle, insan-doğa ilişkileri düzensiz, rastlantısaldır. Buna uygun olarak rasüantısal ilişkilerin kafada çağnştınlması biçiminde başlayan düşünce de rastlantısal olacaktır; rastlantısal nedensellik bağlan kura- 28

29 çaktır, insan, rastlantısal yer ve zaman çağrışımlarıyla, bir olay sırasında dikkatini çekip belleğine yerleşmiş olan şeyleri, o olayın sorumlusu (yapanı, nedeni) olarak görecektir. Rastlantısal hatta keyfî nedenler görecek, keyfi açıklamalarda bulunacaktır. Gene çağdaş ilkellerden bir örnek: (Sedat Veyis Örnek, İlkellerde Din Büyü Sanat Efsane'Ğt yazıldığına göre) Fransız antropologu F. Sagard, Kızılderililere Fransa'da bulunan bir hayvan türünü anlatmak için, bir gün ateşin karşısında tavşanların biçimini gölge oyunu ile duvara yansıtmaya çalışır. Ertesi gün, salt bir rastlantı sonucu, her zamankinden çok balık tutan yerliler, her balığa çıkışlarında ondan aynı şeyi yapmasını isterler. Demek ki, rasüantısal bir olayı neden sanmış, keyfi bir neden sonuç ilişkisi kurmuşlardır. Aslına bakarsanız, ilkel insanların kurdukları bu tür neden sonuç ilişkileri pek o kadar rastlantısal ve pek o kadar keyfi değildir. Rastlantısal dediğimiz çağrışımlar benzerliklere ve zıtlıklara dayanmaktadır ve keyfi dediğimiz açıklamaların temelinde istekler ve istememekler yatmaktadır. İnsan böylece düşündüğü nedenleri etkileyerek isteklerine uygun sonuçlar elde etmeye, ya da istemediği sonuçlardan kaçınmaya çalışacaktır. Ancak, düşündüğü, diyelim ki uydurduğu neden, genellikle asıl neden değil, o olayla aynı zamana ya da aym uzaya rastlayan herhangi bir şey veya herhangi bir olaydır. Benzetmeci düşünüş alışkanlığı, şeylerin benzerlerini şeylerle karıştıracak, bazen o şeyin ufak bir parçasını (örneğin boynuzu) bazen o şeyin benzerini (örneğin resmini, heykelciğini) etkileyerek, o şeyi etkilemeye çalışacaktır. Mağara duvarlarına hayvanlan çizmekle dışarıda da avlanacak hayvanlar bulacaklarına, bir gebe kadın heykelciğini yapmakla, topluluğun kadınlarının sık sık doğuracaklarına inanmaya başlayacaktır. Çağdaş ilkel topluluklardaki benzeri resim ve heykelciklerle ilgili düşünüşlere bakarak, tarihsel ilkellerin düşünüşleri de böyle yorumlanıyor. Böyle bir düşünüşle, gerçek nedenleri değil benzerlerini, yakıştırılmış nedenleri etkileyerek sonucu etkilemeye çalışmaya, çok iyi bilindiği gibi, sihir yapmak; analojiye dayanan böyle bir düşünüşe "sihirsel düşünüş", böyle bir düşünüşle oluşan kültüre ise "sihirsel kültür" denir. Frazer, The Golden Bough (Altın Dal), Malinowski, Türkçe'ye çevrilen Büyü Bilim ve Din adlı yapıtlarında, ilkellerin sihirsel düşünüş biçimlerine sahip olduklarını söylerler. Sihirsel düşünüşe çağdaş ilkellerden birkaç somut örnek verirsek durum daha iyi aydınlanır. George Thomson, Studies in Ancient Greek 29

30 Society (Eski Yunan Toplumu Üstüne Çalışmalar) adlı yapıtında Bayan Earty'nin Güney Afrika nın çağdaş ilkel topluluklarından Valergeler'in kızlarının ergenliğe erme törenlerinde gelecekte bebek sahibi olma amacıyla yaptıkları tahta bebeklerin sihir araçları olduğunu saptamasına dayanarak, eskitaş çağının "venüsler"inin de aynı amaçla yapılmış olabileceklerini öne sürer. L.S.B. Leakey Türkçe'ye insanın Ataları adıyla çevrilen yapıtında, bazı çağdaş ilkel Afrika topluluklarının kaybolan hayvanlarını ararken akşam olması üzerine aramaya son verince, kaybolmasın ya da biri almasın diye, hayvanın resmini kayalara çizerek, sabahleyin bıraktıkları yerden aramaya devam etmek üzere hayvanı olduğu yerde durdurduklarına, çizdikleri tabu ile onu koruduklarına inanışlarına bakarak, uzman avcı toplulukların mağara duvarlarındaki yaralı hayvan resimlerinin aynı amaçla yapılmış sihirler olabileceğini ileri sürer. Sihirsel davranış ve düşünüş, gerçek nedenlerle değil gölge nedenlerle uğraştığı için, örneğin doğadaki hayvanlann sayılarını artıramaz. Ama avlanan hayvanların sayısını artırabilir. Şöyle ki, ava çıkmadan önce yapılan av sihiri töreni, avcıları fizik ve psikolojik olarak ava hazırlar. Törende, mutlaka başaracakları inancı ve bu inancın bilediği azim güçlenir. Üyeler koca hayvan karşısında tek başlarına duydukları korkuları unuturlar; topluluğun gücünün bilincine varırlar. Sihirin bu işlevi ve gücü, ideolojilerin işlevini ve gücünü açıklayıcı ipuçları taşımaktadır. Ayrıca sihirsel eylemler ve törenler, topluluk üyeleri arasında bir duygu, düşünüş, dolayısıyla davranış birliği yaratmaya yarıyordu. Olgularla (gerçeklikle) tutarlı olmayan sihirsel düşünüş, düşünüş düzeyinde tutarlı görünebiliyordu. Şöyle ki, bir sihir işleminden sonra, sihirin amacına uygun sonuç veren herhangi bir olay sihirin başarısı olarak görülüyor, ters yöndeki olayların nedeni daha güçlü bir karşıt sihirin varlığının sonucu olarak yorumlanıyordu. Böylece sihirsel düşünüş, olaylarca onaylanmadığı halde, olaylar insanların denetimine girinceye kadar uzun süre varlığını sürdürebildi. B. O rtataş Ç ağında İnsanın D üşünüşü Ortataş çağının avcı ve toplayıcı topluluklarında insanın, eskitaş çağı düşünüşünü kaldığı yerden alarak sürdürdüğü anlaşılıyor. Resimlerinde insanların çoğalışı, doğa karşısında etkinliği artan insanın, doğa yanı sıra kendisinin de düşüncenin odağı olmaya başladığını gösterir. Ortataş çağı resimlerinin eskitaş çağının uzman avcılarının resimleri 30

İLKEL TOPLULUK VE DÜŞÜNÜŞ. Siyasi DüşüncelerTarihi

İLKEL TOPLULUK VE DÜŞÜNÜŞ. Siyasi DüşüncelerTarihi İLKEL TOPLULUK VE DÜŞÜNÜŞ Siyasi DüşüncelerTarihi Yaşamın Başlangıcı 1- Ambiyogenez- Canlı cansızda kendi kendine oluşmuştur. Aristocu yaklaşım 2-Biogenez- Bir canlı kendine benzer bir canlıdan oluşmuştur.

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT203 3 3 + 0 3 4 Ön Koşul Dersleri Yok Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Zorunlu Dersin Koordinatörü

Detaylı

İnsanların var oluşundan yazının icadına kadar olan döneme denir. Tarih öncesi devirlerin birbirinden

İnsanların var oluşundan yazının icadına kadar olan döneme denir. Tarih öncesi devirlerin birbirinden Tarih Öncesi Devirlerde Anadolu Video Ders Anlatımı TARİH ÖNCESI DEVİRLERDE ANADOLU Türkiye tarih öncesi devirlerde üzerinde birçok medeniyet kurulan çok önemli bir yerleşim merkeziydi. Ülkemizin tarihi

Detaylı

İktisat Tarihi II. I. Hafta

İktisat Tarihi II. I. Hafta İktisat Tarihi II I. Hafta Tarih Öncesi Çağların Bölümlenmesi Taş Çağı Bakır Çağı Tunç veya Bronz Çağı Tarihsel gelişim türün sürdürülmesi ve çoğalmasına katkıda bulunma ölçütüne göre de yargılanabilir.

Detaylı

T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi

T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 11.1.2017 Diploma Program Adı : HUKUK, LİSANS PROGRAMI, (ÖRGÜN ÖĞRETİM) Akademik Yıl : 2016-2017 Ders Adı GENEL KAMU

Detaylı

BATI MÜZİĞİ TARİHİ 1. ÜNİTE İLK ÇAĞ DÖNEMİ MÜZİĞİ

BATI MÜZİĞİ TARİHİ 1. ÜNİTE İLK ÇAĞ DÖNEMİ MÜZİĞİ BATI MÜZİĞİ TARİHİ 1. ÜNİTE İLK ÇAĞ DÖNEMİ MÜZİĞİ İÇERİK Müzikoloji nedir? Müzik tarihinin Müzikoloji içindeki yeri Müzik tarihinin temel kavramları Etimoloji (Müzik kelimesinin kökeni) Kültürel evrim

Detaylı

Eğitim Tarihi. Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi

Eğitim Tarihi. Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitim Tarihi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Türk ve Batı Eğitiminin Tarihi Temelleri a-antik Doğu Medeniyetlerinde Eğitim (Mısır, Çin, Hint) b-antik Batıda Eğitim (Yunan, Roma)

Detaylı

Aklımızı Değişen İklime mi Borçluyuz? Nüzhet Dalfes İTÜ

Aklımızı Değişen İklime mi Borçluyuz? Nüzhet Dalfes İTÜ Aklımızı Değişen İklime mi Borçluyuz? Nüzhet Dalfes İTÜ Ani iklim değişiklikleri insanın aklını başına mı getirdi? Akıl Zekâ=intelligence William H. Calvin Nörofizyolog Washington Üniversitesi,Tıp Fakültesi

Detaylı

EVRİM VE FOSİL KANITLAR 12

EVRİM VE FOSİL KANITLAR 12 EVRİM VE FOSİL KANITLAR 12 http://readingevolution.com/images/hominid_brain_cavity_size.jpg Prof.Dr. Atike NAZİK Hominoidler Hominoidler superfamilya Hominoidea 3 Familyayı içerir: Büyük maymunlar/ great

Detaylı

TÜFEK, MİKROP VE ÇELİK

TÜFEK, MİKROP VE ÇELİK TÜFEK, MİKROP VE ÇELİK * Jared Diamond, Tüfek, Mikrop ve Çelik, Çeviri: Ülker İnce, Tübitak Yayınları, Ankara 2006, 17. Baskı, 662 sayfa. ISBN 975.403.271.8 Geleneksel gelişme teorisi özellikle İkinci

Detaylı

ÜNİTE:1. Sosyolojiye Giriş ve Yöntemi ÜNİTE:2. Sosyolojinin Tarihsel Gelişimi ve Kuramsal Yaklaşımlar ÜNİTE:3. Kültür ve Kültürel Değişme ÜNİTE:4

ÜNİTE:1. Sosyolojiye Giriş ve Yöntemi ÜNİTE:2. Sosyolojinin Tarihsel Gelişimi ve Kuramsal Yaklaşımlar ÜNİTE:3. Kültür ve Kültürel Değişme ÜNİTE:4 ÜNİTE:1 Sosyolojiye Giriş ve Yöntemi ÜNİTE:2 Sosyolojinin Tarihsel Gelişimi ve Kuramsal Yaklaşımlar ÜNİTE:3 Kültür ve Kültürel Değişme ÜNİTE:4 Aile ve Toplumsal Gruplar ÜNİTE:5 1 Küreselleşme ve Ekonomi

Detaylı

SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni

SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni SANAT FELSEFESİ Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni Estetik güzel üzerine düşünme, onun ne olduğunu araştırma sanatıdır. A.G. Baumgarten SANATA FELSEFE İLE BAKMAK ESTETİK Estetik; güzelin ne olduğunu sorgulayan

Detaylı

ADIM ADIM YGS LYS Adım DAVRANIŞ 2

ADIM ADIM YGS LYS Adım DAVRANIŞ 2 ADIM ADIM YGS LYS 187. Adım DAVRANIŞ 2 SONRADAN KAZANILMIŞ DAVRANIŞLAR (ÖĞRENİLMİŞ DAVRANIŞLAR) Deneyim sonucu kazanılan davranışlardır. Bu davranışlar aynı türün farklı bireylerinde farklı sonuçlar doğurabilir.

Detaylı

ÖZEL EGEBERK ANAOKULU Sorgulama Programı. Kendimizi ifade etme yollarımız

ÖZEL EGEBERK ANAOKULU Sorgulama Programı. Kendimizi ifade etme yollarımız Disiplinlerüstü Temalar Kim Olduğumuz Bulunduğumuz mekan ve zaman Kendimizi ifade etme Kendimizi Gezegeni paylaşmak Bireyin kendi doğasını sorgulaması, inançlar ve değerler, kişisel, fiziksel, zihinsel,

Detaylı

İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu

İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu Prof. Dr. Bülent Yılmaz Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü E-posta : byilmaz@hacettepe.edu.tr

Detaylı

Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 3.Hafta TOPRAKTAN YARARLANMA ŞEKİLLERİNİN GEÇİRDİĞİ EVRELER. Dr. Osman Orkan Özer

Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 3.Hafta TOPRAKTAN YARARLANMA ŞEKİLLERİNİN GEÇİRDİĞİ EVRELER. Dr. Osman Orkan Özer Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 3.Hafta TOPRAKTAN YARARLANMA ŞEKİLLERİNİN GEÇİRDİĞİ EVRELER Dr. Osman Orkan Özer İnsanların topraktan yararlanma şekillerini dört evrede incelemek olasıdır: a) Toplayıcılık

Detaylı

ORTA ASYA TÜRK TARİHİ-I 1.Ders. Dr. İsmail BAYTAK. Orta Asya Tarihine Giriş

ORTA ASYA TÜRK TARİHİ-I 1.Ders. Dr. İsmail BAYTAK. Orta Asya Tarihine Giriş ORTA ASYA TÜRK TARİHİ-I 1.Ders Dr. İsmail BAYTAK Orta Asya Tarihine Giriş Türk Adının Anlamı: Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı Türk adından ilk olarak Çin Yıllıklarında bahsedilmektedir. Çin kaynaklarında

Detaylı

Helen Birliği/İskender İmparatorluğu

Helen Birliği/İskender İmparatorluğu Helen Birliği/İskender İmparatorluğu Makedonyalı İskender in tahta çıkışı = Per İmp. Aile kavgaları+yunan sitelerinin iflası Yunan Siteleri= Artan nüfus+işsizlik ve besin eksikliği+çiftçilerin sürekli

Detaylı

Tarihin Çeşitleri Hikayeci Tarih: Nakilci tarih yazımıdır. Eski Yunan Tarihçisi Heredot'la başlar.

Tarihin Çeşitleri Hikayeci Tarih: Nakilci tarih yazımıdır. Eski Yunan Tarihçisi Heredot'la başlar. TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarihin Tanımı Tarih, insan topluluklarının geçmişteki yaşayışlarını, birbirleriyle olan ilişkilerini, neden-sonuç ilişkisi içerisinde yer ve zaman göstererek, belgeler ışığında objektif

Detaylı

HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Erken Dönem Halkbilimi Kuram ve Yöntemleri DR. SÜHEYLA SARITAŞ 2 KONULAR Mitolojik Teori Mitlerin Meteorolojik Gelişimi Teorisi Güneş Mitolojist Okul ve Güneş

Detaylı

ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK

ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK ÜNİTE 3 YAŞAM KAYNAĞI TOPRAK ÜNİTENİN KONULARI Toprak Nedir? Toprağın Tanımı Toprağın İçindeki Maddeler Toprağın Canlılığı Toprak Neden Önemlidir? Toprağın İnsanlar İçin Önemi Toprağın Hayvanlar İçin Önemi

Detaylı

KONU 3: PALEOLİTİK ÇAĞ (Eski Taş Çağı)

KONU 3: PALEOLİTİK ÇAĞ (Eski Taş Çağı) KONU 3: PALEOLİTİK ÇAĞ (Eski Taş Çağı) Dünya gezegeni 4.5 milyar yılı aşkın bir süredir varlığını sürdürüyor ve yaşam da bu sürenin büyük bir bölümünde onun yüzeyinde değişik biçimlerde gelişiyor. Fosil

Detaylı

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Genel Kamu Hukuku I Law 151 1 2+0 2 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler Lisans Zorunlu

Detaylı

Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik

Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik Video Başlığı Açıklamalar Süresi Yetkinlikler Liderlikte Güncel Eğilimler Konuşan Değil, Dinleyen Lider Son on yıl içinde liderlik ve yöneticilik konusunda dört önemli değişiklik oldu. Bu videoda liderlik

Detaylı

Kelaynakların Hazin Öyküsü

Kelaynakların Hazin Öyküsü Kelaynakların Hazin Öyküsü Hazin bir öykü anlatacağım bu kez sizlere... Bir varmış bir yokmuş... Uçsuz bucaksız bir ova varmış. Fırat ın sularıyla bereket bulmaya çalışan bu topraklar, fakir köylünün tek

Detaylı

İletişimin Sınıflandırılması

İletişimin Sınıflandırılması İletişimin Sınıflandırılması Toplumsal ilişkiler sistemi olarak Kişiler arası Grup i Örgüt i Toplumsal Grup ilişkilerinin yapısına göre Biçimsel olmayan (informel) / yatay Biçimsel / Formel) /dikey Kullanılan

Detaylı

SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ (TAR222U)

SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ (TAR222U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ (TAR222U) KISA

Detaylı

TARIM EKONOMİSİ. Prof. Dr. Göksel Armağan 2017

TARIM EKONOMİSİ. Prof. Dr. Göksel Armağan  2017 TARIM EKONOMİSİ Prof. Dr. Göksel Armağan garmagan@adu.edu.tr www.gokselarmagan.com 2017 İçindekiler 1. Tarım Ekonomisinin ve Tarımın Tanımı 2. Tarımın Türkiye Ekonomisine Katkısı 3. Tarımsal Üretim Ekonomisi

Detaylı

MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR

MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Mit, Mitoloji, Ritüel DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Kelime olarak Mit Yunanca myth, epos, logos Osmanlı Türkçesi esâtir, ustûre Türkiye Türkçesi: söylence DR. SÜHEYLA SARITAŞ

Detaylı

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6 BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6 ROMALILARDA BİLİM http://www.tarihbilimi.gen.tr/icerik_resimler/roma-imparatorlugu.jpg Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü GİRİŞ M.Ö.3.y.y. da Romalılar bütün

Detaylı

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM Bulut Kuş OKUL Ağaç Çimenler Taş Ayşe Çocuklar Kedi Top Çiçekler Göl Yukarıdaki şekilde Ayşe nin okula giderken çevresinde gördüğü canlı ve cansız varlıkları inceleyelim.

Detaylı

TOPLUMSAL KURUMLAR VE AİLE ÇIKMIŞ SINAV SORULARI MURAT YILMAZ EGE ANADOLU LİSESİ

TOPLUMSAL KURUMLAR VE AİLE ÇIKMIŞ SINAV SORULARI MURAT YILMAZ EGE ANADOLU LİSESİ TOPLUMSAL KURUMLAR VE AİLE ÇIKMIŞ SINAV SORULARI MURAT YILMAZ EGE ANADOLU LİSESİ 1-) Türkiye de cumhuriyetin ilanından hemen sonra eğitimde, dinde, yönetimde, hukukta, ekonomide, sanatta, aile yapısında

Detaylı

En eski uygarlıklardan biri olan Mısır Uygarlığı Nil nehri vadisinde gelişmiştir. Mısır mimarisinin en önemli yapıtları Mısır Piramitleri dir.

En eski uygarlıklardan biri olan Mısır Uygarlığı Nil nehri vadisinde gelişmiştir. Mısır mimarisinin en önemli yapıtları Mısır Piramitleri dir. MISIR BAHÇELERİ En eski uygarlıklardan biri olan Mısır Uygarlığı Nil nehri vadisinde gelişmiştir. Mısır mimarisinin en önemli yapıtları Mısır Piramitleri dir. pramitler Mısırlıların kralarına yaptıkları

Detaylı

MİT VE DİN İLİŞKİSİ. (Kutsal Metinlerle İlişkisi) DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

MİT VE DİN İLİŞKİSİ. (Kutsal Metinlerle İlişkisi) DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 MİT VE DİN İLİŞKİSİ (Kutsal Metinlerle İlişkisi) DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Mit ve Din Mitolojiler genel olarak dinsel, ruhani ve evrenin ya da halkların oluşumu gibi yaratılış veya türeyiş gibi temaları içerirler.

Detaylı

Uygarlığın Doğuşu ve İlk Çağ Uygarlıkları Video Flash Anlatımı 2.ÜNİTE: UYGARLIĞIN DOĞUŞU VE İLK UYGARLI

Uygarlığın Doğuşu ve İlk Çağ Uygarlıkları Video Flash Anlatımı 2.ÜNİTE: UYGARLIĞIN DOĞUŞU VE İLK UYGARLI Uygarlığın Doğuşu ve İlk Çağ Uygarlıkları Video Flash Anlatımı 2.ÜNİTE: UYGARLIĞIN DOĞUŞU VE İLK UYGARLI 1.KONU: TARİHÎ ÇAĞLARA GİRİŞ 2.KONU: İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI 1.K0NU TARİHİ ÇAĞLARA GİRİŞ İnsan, düşünebilme

Detaylı

1- Aşağıdakilerden hangisi tarih çağlarının başlangıcında ilkel endüstrinin ve sermaye birikiminin temelini oluşturmuştur.

1- Aşağıdakilerden hangisi tarih çağlarının başlangıcında ilkel endüstrinin ve sermaye birikiminin temelini oluşturmuştur. 1- Aşağıdakilerden hangisi tarih çağlarının başlangıcında ilkel endüstrinin ve sermaye birikiminin temelini oluşturmuştur. a) Tutsaklık düzeni b) Üretim artığının sağlanması c) Uzmanlaşmış zanaatçı sınıfı

Detaylı

İÇİNDEKİLER BÖLÜM I GİRİŞ

İÇİNDEKİLER BÖLÜM I GİRİŞ İÇİNDEKİLER BÖLÜM I GİRİŞ İNSAN İLİŞKİLERİ... 1 İNSAN İLİŞKİLERİNİ DÜZENLEYEN KAVRAM VE İLKELER... 4 Temel Kavramlar... 5 Karşılıklı İlgi... 5 Kendine Özgü Olma... 6 Eyleme İsteklilik... 7 Onur... 7 İnsan

Detaylı

TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK

TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Ü s t S ı n ı f Orta Sınıf Alt Sınıf TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Toplumsal tabakalaşma dünya yüzeyindeki jeolojik katmanlara benzetilebilir. Toplumların,

Detaylı

Pazarlamanın Önemi. Toplumsal açıdan önemi. İşletmeler açısından önemi. Para Uzmanlık Pazar - 1. BBY 465, 6 Ekim 2015

Pazarlamanın Önemi. Toplumsal açıdan önemi. İşletmeler açısından önemi. Para Uzmanlık Pazar - 1. BBY 465, 6 Ekim 2015 Pazarlamanın Önemi Toplumsal açıdan önemi Para Uzmanlık Pazar İşletmeler açısından önemi - 1 Pazarlamanın Topluma Sağladığı Katkılar Toplumun gereksinim ve isteklerini karşılama hizmeti görür Ekonomik

Detaylı

EĞİTİM ÖĞRETİM YILI SORGULAMA PROGRAMI

EĞİTİM ÖĞRETİM YILI SORGULAMA PROGRAMI 3-4 Aile bireyleri birbirlerine yardımcı olurlar. Anahtar kavramlar: şekil, işlev, roller, haklar, Aileyi aile yapan unsurlar Aileler arasındaki benzerlikler ve farklılıklar Aile üyelerinin farklı rolleri

Detaylı

URARTU UYGARLIĞI. Gülsevilcansel YILDIRIM

URARTU UYGARLIĞI. Gülsevilcansel YILDIRIM URARTU UYGARLIĞI Gülsevilcansel YILDIRIM 120213060 Urartular MÖ birinci yüzyılın başında, Van Gölü ve çevresinde önemli bir devlet Kuran ve günümüze kadar buradaki uygarlıkları etkilemiş bir kavimdir.

Detaylı

Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak bulunurdu. Yönetim binası, resmî yapılar ve pazar meydanları tapınağın etrafında yer alırdı.

Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak bulunurdu. Yönetim binası, resmî yapılar ve pazar meydanları tapınağın etrafında yer alırdı. M.Ö 2000 den itibaren Eski Yunan da ve Ege de polis adı verilen şehir devletleri ortaya çıkmıştır. Bunlardan en önemlileri Atina,Sparta,Korint,Larissa ve Megara dır. Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak

Detaylı

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü

Detaylı

Tragedyacılara ve diğer taklitçi şairlere anlatmayacağını bildiğim için bunu sana anlatabilirim. Bence bu tür şiirlerin hepsi, dinleyenlerin akıl

Tragedyacılara ve diğer taklitçi şairlere anlatmayacağını bildiğim için bunu sana anlatabilirim. Bence bu tür şiirlerin hepsi, dinleyenlerin akıl Platon'un Devleti-2 Platon, adil devlet düzenine ve politikaya dair görüşlerine Devlet adlı eserinde yer vermiştir 01.08.2016 / 15:01 Devlet te yer alan tartışmalar sürerken, Sokrates varoluştan varolmayışa

Detaylı

DERS ÖĞRETİM PLANI. İktisat Tarihi. Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü. Seçmeli Doktora

DERS ÖĞRETİM PLANI. İktisat Tarihi. Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü. Seçmeli Doktora Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 8 Haftalık Ders Saati 3 Haftalık Uygulama Saati - Haftalık Laboratuar Saati - Dersin Verildiği Yıl Dersin Verildiği

Detaylı

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman Çocuklar için Kutsal Kitap sunar Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman Yazarı: Edward Hughes Resimleyen: Byron Unger ve Lazarus Uyarlayan: Bob Davies ve Tammy S. Tercüme eden: Nurcan Duran Üreten: Bible for Children

Detaylı

HAÇLI SEFERLERİ TARİHİ 3.Ders. Dr. İsmail BAYTAK. HAÇLI SEFERLERİ Nedenleri ve Sonuçları

HAÇLI SEFERLERİ TARİHİ 3.Ders. Dr. İsmail BAYTAK. HAÇLI SEFERLERİ Nedenleri ve Sonuçları HAÇLI SEFERLERİ TARİHİ 3.Ders Dr. İsmail BAYTAK HAÇLI SEFERLERİ Nedenleri ve Sonuçları Hristiyanlarca kutsal sayılan Hz. İsa nın doğum yeri Kudüs ve dolayları, VII. yüzyıldan beri Müslümanlar ın elinde

Detaylı

Bu türleri yakından tanımak için haritaya tıklayın.

Bu türleri yakından tanımak için haritaya tıklayın. Anadolu'da Te hlike Altındaki Tüm Türler Hazar kaplanı, Gökçe balığı ve Anadolu parsı... National Geographic Türkiye, Temmuz sayısında ülkemizde tehlike altındaki türlere dikkat çekti. Bu türleri yakından

Detaylı

Sosyal Bilimleri söyleyebilir ve yazabilir. Olay-görüş ve Olayı açıklayabilir. Temel insan haklarını söyleyebilir.

Sosyal Bilimleri söyleyebilir ve yazabilir. Olay-görüş ve Olayı açıklayabilir. Temel insan haklarını söyleyebilir. ... ORTAOKULU SOSYAL BİLGİLER -6-2014-2015 EĞİTİM VE ÖĞRETİM YILI BEP YILLIK PLANI DERSİN ADI: SOSYAL BİLGİLER- 6 ÖĞRENCİNİN ADI ve SOYADI:.. OKUL NO:.. SINIFI: 6 AYLAR SAAT HAFTA KONULAR ÜNİTELER KAZANIMLAR

Detaylı

GOBUSTAN KAYALIKLARI VE İLK SANATÇILAR

GOBUSTAN KAYALIKLARI VE İLK SANATÇILAR GOBUSTAN KAYALIKLARI VE İLK SANATÇILAR En azından sanatla ilgisi olanlar, dünya tarihinin en eski çizimlerin, İspanya daki Altamira Mağarası ile Fransa daki Lasque Mağarası duvarına yapılmış hayvan resimleri

Detaylı

MERAKLI KİTAPLAR Kavramlar

MERAKLI KİTAPLAR Kavramlar MERAKLI KİTAPLAR Kavramlar Bu kitabın sahibi:... Tüm zamanların insanları, bütün dünyada, her zaman içinde yaşadıkları ve barındıkları bir yaşam alanına, bir eve ihtiyaç duymuşlardır. Öncelikle, mimari,

Detaylı

T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi

T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 12.1.2017 Diploma Program Adı : HUKUK, LİSANS PROGRAMI, (ÖRGÜN ÖĞRETİM) Akademik Yıl : 2016-2017 Ders Adı UYGARLIK

Detaylı

TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE OKUL YÖNETİMİ. Nihan Demirkasımoğlu

TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE OKUL YÖNETİMİ. Nihan Demirkasımoğlu TÜRK EĞİTİM SİSTEMİ VE OKUL YÖNETİMİ Nihan Demirkasımoğlu 1 İçerik Sistem Kuramları Eğitime Sistem Yaklaşımı Eğitim sisteminin Alt Sistemleri Bu konu, Başaran ve Çınkır ın (2012) Türk Eğitim Sistemi ve

Detaylı

Mitosta, arkaik anaerkil yapı Ay tanrıçalığı ile Selene figürüyle sürerken, söylencenin logosu bunun tersini savunur. Yunan monarşi-oligarşi ve tiran

Mitosta, arkaik anaerkil yapı Ay tanrıçalığı ile Selene figürüyle sürerken, söylencenin logosu bunun tersini savunur. Yunan monarşi-oligarşi ve tiran Ay tanrıçası Selene, Yunan mitolojisinde, Güneş tanrısı Helios un kız kardeşidir. Ay ı simgeler. Selene de Helios gibi bir arabayla dolaşırdı. Selene nin arabasını iki at, katır ya da boğa çekerdi. Zeus

Detaylı

BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA

BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA BİYOMLAR KARASAL BİYOMLAR SELİN HOCA EKOSİSTEM İLE BİYOM ARASINDA İLİŞKİ Canlıların yeryüzünde dağılışını etkileyen abiyotik ve biyotik faktörlere bağlı olarak bitki ve hayvan topluluklarını barındıran

Detaylı

Sözlükler ilişki kelimesini öncelikli olarak iki insan arasındaki bağlantı olarak tanımlamaktadır.

Sözlükler ilişki kelimesini öncelikli olarak iki insan arasındaki bağlantı olarak tanımlamaktadır. İİş Hayattıında İİlliişkii ve İİlliişkii Yönettiimiiniin Arrttan Önemii ZZeyynnep TTuur ra vve Mehhmet t SSoyyer r Sözlükler ilişki kelimesini öncelikli olarak iki insan arasındaki bağlantı olarak tanımlamaktadır.

Detaylı

1. Sosyolojiye Giriş, Gelişim Süreci ve Kuramsal Yaklaşımlar. 2. Kültür, Toplumsal Değişme ve Tabakalaşma. 3. Aile. 4. Ekonomi, Teknoloji ve Çevre

1. Sosyolojiye Giriş, Gelişim Süreci ve Kuramsal Yaklaşımlar. 2. Kültür, Toplumsal Değişme ve Tabakalaşma. 3. Aile. 4. Ekonomi, Teknoloji ve Çevre 1. Sosyolojiye Giriş, Gelişim Süreci ve Kuramsal Yaklaşımlar 2. Kültür, Toplumsal Değişme ve Tabakalaşma 3. Aile 4. Ekonomi, Teknoloji ve Çevre 5. Psikolojiye Giriş 1 6. Duyum ve Algı 7. Güdüler ve Duygular

Detaylı

Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman

Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman Çocuklar için Kutsal Kitap sunar Tanrı Herşeyi Yarattığı Zaman Yazarı: Edward Hughes Resimleyen: Byron Unger ve Lazarus Uyarlayan: Bob Davies ve Tammy S. Tercüme eden: Nurcan Duran Üreten: Bible for Children

Detaylı

ANTROPOLOG TANIM A- GÖREVLER

ANTROPOLOG TANIM A- GÖREVLER TANIM Antropolog, evrenin ve dünyanın oluşumu, yaşamın başlangıcı ve gelişimi, insanın biyolojik evrimi, ırkların doğuşu, insan topluluklarının fiziki yapı, kültür ve davranış özelliklerini ve diğer topluluklarla

Detaylı

KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI

KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI SİYASAL DÜŞÜNCELER TARİHİ YARD. DOÇ. DR. MUSTAFA GÖRKEM DOĞAN 2. ESKİ YUNAN SİYASAL DÜŞÜNCESİ 2 ESKİ YUNAN SİYASAL DÜŞÜNCESİ

Detaylı

5. MESLEKİ REHBERLİK. Abdullah ATLİ

5. MESLEKİ REHBERLİK. Abdullah ATLİ 5. MESLEKİ REHBERLİK Abdullah ATLİ Meslek seçimi neden önemlidir? İnsan, yaşamı boyunca çeşitli seçimler yapar. Mesleğini, yiyeceğini, giyeceğini, evini, eşini, arkadaşlarını vb. seçer. Meslek seçimi,

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Tarihteki Önemli Buluşlar Bilim, Türk ve İslam Devletlerinde yaşayan bilginler ile yükseliyor Coğrafi Keşifler...

İÇİNDEKİLER. Tarihteki Önemli Buluşlar Bilim, Türk ve İslam Devletlerinde yaşayan bilginler ile yükseliyor Coğrafi Keşifler... 4. ÜNİTE İÇİNDEKİLER Tarihteki Önemli Buluşlar... 6 Bilim, Türk ve İslam Devletlerinde yaşayan bilginler ile yükseliyor...21 Coğrafi Keşifler... 26 Rönesans... 32 Reform... 36 Mucitler... 43 Düşünce, sanat

Detaylı

ULUSLARARASI İLİŞKİLER

ULUSLARARASI İLİŞKİLER ULUSLARARASI İLİŞKİLER LİSELER İÇİN KAYNAK DERS KİTABI ULUSLARARASI İLİŞKİLER Prof. Dr. Tayyar ARI aritayyar@uludag.edu.tr ISBN: 978 605 5911 15 7 Sayfa Düzeni: MKM Yayıncılık Kapak Tasarımı: Star Ajans

Detaylı

Atoller (mercan adaları) ve Resifler

Atoller (mercan adaları) ve Resifler Atoller (mercan adaları) ve Resifler Atol, hayatlarını sıcak denizlerde devam ettiren ve mercan ismi verilen deniz hayvanları iskeletlerinin artıklarının yığılması sonucu meydana gelen birikim şekilleridir.

Detaylı

11/26/2010 BİLİM TARİHİ. Giriş. Giriş. Giriş. Giriş. Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri. Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir?

11/26/2010 BİLİM TARİHİ. Giriş. Giriş. Giriş. Giriş. Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri. Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri BİLİM TARİHİ Yrd. Doç. Dr. Suat ÇELİK Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim tarihi hangi bileşenlerden oluşmaktadır. Ders nasıl işlenecek? Günümüzde

Detaylı

NÜFUSUN GELİŞİMİ, DAĞILIŞI VE NİTELİKLERİ

NÜFUSUN GELİŞİMİ, DAĞILIŞI VE NİTELİKLERİ NÜFUSUN GELİŞİMİ, DAĞILIŞI VE NİTELİKLERİ 1 NÜFUSUN GELİŞİMİ, DAĞILIŞI VE NİTELİKLERİ 2 NÜFUS VE NÜFUS SAYIMLARI NÜFUS SAYIMLARI NEDEN YAPILIR? DÜNYA NÜFUSUNUN TARİHSEL ARTIŞI VE DEĞİŞİMİ DÜNYA NÜFUSU

Detaylı

AVRUPA DA MEYDANA GELEN TEKNİK GELİŞMELER : 1)BARUTUN ATEŞLİ SİLAHLARDA KULLANILMASI: Çinliler tarafından icat edilen barut, Çinlilerden Türklere,

AVRUPA DA MEYDANA GELEN TEKNİK GELİŞMELER : 1)BARUTUN ATEŞLİ SİLAHLARDA KULLANILMASI: Çinliler tarafından icat edilen barut, Çinlilerden Türklere, COĞRAFİ KEŞİFLER 1)YENİ ÇAĞ AVRUPASI AVRUPA DA MEYDANA GELEN TEKNİK GELİŞMELER : 1)BARUTUN ATEŞLİ SİLAHLARDA KULLANILMASI: Çinliler tarafından icat edilen barut, Çinlilerden Türklere, Türklerden Müslüman

Detaylı

Sorular 1. Aşağıdaki fotoğraflardan hangisi veya hangileri insanla ilgili özellikleri göstermektedir? I II III

Sorular 1. Aşağıdaki fotoğraflardan hangisi veya hangileri insanla ilgili özellikleri göstermektedir? I II III 2006-07 Öğretim Yılı Merkezi Ölçme-Değerlendirme I.Dönem Sonu 6.Sınıf Sosyal Bilgiler (Coğrafya-Tarih) Ders Sınavı Sınav Başlama Saati:08:30 Tarih:19 Ocak 2007 İsim/ Soy isim: Sınıf:.. Sorular 1. Aşağıdaki

Detaylı

ÖSYM. Diğer sayfaya geçiniz KPSS / GYGK-CS

ÖSYM. Diğer sayfaya geçiniz KPSS / GYGK-CS 31. 32. Televizyonda hava durumunu aktaran sunucu, Türkiye kıyılarında rüzgârın karayel ve poyrazdan saatte 50-60 kilometre hızla estiğini söylemiştir. Buna göre, haritada numaralanmış rüzgârlardan hangisinin

Detaylı

Türk-Alman Üniversitesi. Hukuk Fakültesi. Ders Bilgi Formu

Türk-Alman Üniversitesi. Hukuk Fakültesi. Ders Bilgi Formu Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ders Bilgi Formu Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Yarıyılı Devlet Kuramı HUK 310 6 ECTS Ders Uygulama Laboratuar Kredisi (saat/hafta) (saat/hafta) (saat/hafta) 3 2

Detaylı

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü

Detaylı

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM / CANLILAR VE HAYAT

CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM / CANLILAR VE HAYAT CANLILAR DÜNYASINI GEZELİM TANIYALIM / CANLILAR VE HAYAT Dünyamızda milyonlarca tür canlının yaşadığı tahmin edilmektedir. Bunlar kedi, köpek, aslan, yılan, böcek, kuş gibi hayvanlar, elma, meşe, erik,

Detaylı

1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi

1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi SOSYOLOJİ (TOPLUM BİLİMİ) 1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi Sosyoloji (Toplum Bilimi) Toplumsal grupları, örgütlenmeleri, kurumları, kurumlar arası ilişkileri,

Detaylı

YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM İÇİNDEKİLER EDİTÖR ISBN / TARİH. Sertifika No: KAPAK TASARIMI SAYFA TASARIMI BASKI VE CİLT İLETİŞİM. Doğa ve İnsan...

YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM İÇİNDEKİLER EDİTÖR ISBN / TARİH. Sertifika No: KAPAK TASARIMI SAYFA TASARIMI BASKI VE CİLT İLETİŞİM. Doğa ve İnsan... YGS COĞRAFYA HIZLI ÖĞRETİM EDİTÖR Turgut MEŞE Bütün hakları Editör Yayınevine aittir. Yayıncının izni olmaksızın kitabın tümünün veya bir kısmının elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basımı, çoğaltılması

Detaylı

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı Çocuklar için Kutsal Kitap sunar İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı Yazarı: Edward Hughes Resimleyen: Byron Unger ve Lazarus Uyarlayan: M. Maillot ve Tammy S. Tercüme eden: Nurcan Duran Üreten: Bible for

Detaylı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı YÖNETİM Sistem Yaklaşımı Prof.Dr.A.Barış BARAZ 1 Modern Yönetim Yaklaşımı Yönetim biliminin geçirdiği aşamalar: v İlk dönem (bilimsel yönetim öncesi dönem). v Klasik Yönetim dönemi (bilimsel yönetim, yönetim

Detaylı

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DOKTORA PROGRAMI DERSLER VE KUR TANIMLARI

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DOKTORA PROGRAMI DERSLER VE KUR TANIMLARI TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DOKTORA PROGRAMI DERSLER VE KUR TANIMLARI GÜZ DÖNEMİ DERSLERİ Kodu Dersin Adı Statüsü T P K AKTS TAE 700 Özel Konular Z 5 0 0 30 TAE 701 Kültür Kuramları ve Türkiyat Araştırmaları

Detaylı

TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI

TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI Okul öncesi dönem genel anlamda tüm gelişim alanları açısından temellerin atıldığı

Detaylı

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları

Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü

Detaylı

Türkiye de Doğurganlık Tercihleri

Türkiye de Doğurganlık Tercihleri 2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması İleri Analiz Çalışması Türkiye de Doğurganlık Tercihleri Dr. Pelin Çağatay Melike Saraç Emre İlyas Prof. Dr. A. Sinan Türkyılmaz 10 Eylül 2015, Hilton Oteli, Ankara

Detaylı

İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı

İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı Çocuklar için Kutsal Kitap sunar İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı Yazarı: Edward Hughes Resimleyen: Byron Unger ve Lazarus Uyarlayan: M. Maillot ve Tammy S. Tercüme eden: Nurcan Duran Üreten: Bible for

Detaylı

DOĞA - İNSAN İLİŞKİLERİ VE ÇEVRE SORUNLARININ NEDENLERİ DERS 3

DOĞA - İNSAN İLİŞKİLERİ VE ÇEVRE SORUNLARININ NEDENLERİ DERS 3 DOĞA - İNSAN İLİŞKİLERİ VE ÇEVRE SORUNLARININ NEDENLERİ DERS 3 İnsan yaşamı ve refahı tarihsel süreç içinde hep doğa ve doğal kaynaklarla kurduğu ilişki ile gelişmiştir. Özellikle sanayi devrimine kadar

Detaylı

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU Yaş Dönem Özellikleri BÜYÜME VE GELİŞME Gelişme kavramı düzenli, sürekli ve uyumlu bir ilerlemeyi dile

Detaylı

1.Bireyden Kitleye. 2.Habere İlk Adım: Gazete. 3.Her Yerdeki Ses: Radyo. 4.Düş mü, Gerçek mi?: Sinema. 5.Evdeki Dünya Televizyon

1.Bireyden Kitleye. 2.Habere İlk Adım: Gazete. 3.Her Yerdeki Ses: Radyo. 4.Düş mü, Gerçek mi?: Sinema. 5.Evdeki Dünya Televizyon 1.Bireyden Kitleye 2.Habere İlk Adım: Gazete 3.Her Yerdeki Ses: Radyo 4.Düş mü, Gerçek mi?: Sinema 5.Evdeki Dünya Televizyon 1 6.Becerikli F@reyle Uzaklara: İnternet 7.Markalar ve İmajlar: Reklam ve Halkla

Detaylı

Görsel İletişim Tasarımı Öğr.Gör. Elif Dastarlı

Görsel İletişim Tasarımı Öğr.Gör. Elif Dastarlı SANAT TARİHİ I Görsel İletişim Tasarımı Öğr.Gör. Elif Dastarlı Gotik Sanat Ortaçağ: Antik Çağ ın sona ermesinden (6. yüzyılın ilk yarısından) Rönesans a kadar olan yaklaşık bin yıllık dönem - klasik çağ

Detaylı

Tıp Tarihine Yaklaşım

Tıp Tarihine Yaklaşım Tıp Tarihine Yaklaşım Avcılık-Toplayıcılık Aşaması Mezopotamya Uygarlıklarında Tıp Eski Mısır Tıbbı Çin Tıbbı Eski Hint Tıbbı Yunan Tıbbı Modern Dönem (Batı) Tıbbı Avcılık-Toplayıcılık Aşaması Bütün gün

Detaylı

70 inde doğuran ortalama 120 yıl yaşayan kanser bilmeyen Türkler

70 inde doğuran ortalama 120 yıl yaşayan kanser bilmeyen Türkler Hunza Türkleri 70 inde doğuran ortalama 120 yıl yaşayan kanser bilmeyen Türkler Bu Türkler kansere yakalanmıyor 120 yıl yaşıyor sırrı ise, Hunza Türkleri Hun Türklerinden geliyor. Pakistan ve Hindistan

Detaylı

Pazarlama: Tanım, Tarihçe, Kavramlar

Pazarlama: Tanım, Tarihçe, Kavramlar Pazarlama: Tanım, Tarihçe, Kavramlar Umut Al umutal@hacettepe.edu.tr - 1 Pazarlama - Tanımlar Tanım sayısının çokluğu Anlayış farklılıkları Tanımları yapanların özellikleri Dar ve geniş anlamda yapılan

Detaylı

Doğa, Çevre, Doğal Kaynak ve Biyolojik Çeşitlilik

Doğa, Çevre, Doğal Kaynak ve Biyolojik Çeşitlilik TEMEL KAVRAMLAR Doğa, çevre, Doğal Kaynak ve Biyolojik Çeşitlilik Kavramları Yabanıl Alan, Yabanıllık ve Yaban Hayatı Kavramları Doğa Koruma Kavramı ve Kapsamı Doğal Kaynak Yönetiminin Genel Kapsamı Doğa,

Detaylı

Bununla birlikte, ismini veren buluntu iyi bir zamana rast geldi. Sadece üç

Bununla birlikte, ismini veren buluntu iyi bir zamana rast geldi. Sadece üç Türkçe 1 Vadi 1.1 Neander Vadisi bir zamanlar sakin ve dar bir kaya çukuru idi. Ancak 19. Yüz Düssel nehrine, zengin bitki örtüsüne ve Vadi Vadinin ilk bölümleri ancak 1.2 Günümüzde, N Ancak bu fosiller

Detaylı

YILDIZ ve KELEBEK GRUPLARI MART AYI BÜLTENİ

YILDIZ ve KELEBEK GRUPLARI MART AYI BÜLTENİ YILDIZ ve KELEBEK GRUPLARI MART AYI BÜLTENİ MART AYINDA NELER ÖĞRENDİK? Hayvanlar hakkında neler bildiğimizi ifade ettik. Hayvanları isimlendirdik. Suda yaşayan hayvanları gösterdik. Ormanda yaşayan hayvanlara

Detaylı

Jeolojik Miras Listeleri (AFRİKA) Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü

Jeolojik Miras Listeleri (AFRİKA) Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü Jeolojik Miras Listeleri (AFRİKA) Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü AFRİKA DOĞAL MİRAS LİSTESİ http://www.africanworldheritagesites.org/ Afrika da Madagaskar Adası nda 2 ve Şeysel Adası

Detaylı

İktisat Tarihi II. IV. Hafta

İktisat Tarihi II. IV. Hafta İktisat Tarihi II IV. Hafta İnsan Bilgisinde Devrim - devam Çağdaş yabanlarda olduğu gibi eski çağlarda tıp kuramının özü büyüydü. II. Devrimden sonra Babil de doktorlar aynı zamanda rahipti. Mısır da

Detaylı

Özgürlük Hukuku. Vehbi Hacıkadiroğlu

Özgürlük Hukuku. Vehbi Hacıkadiroğlu Özgürlük Hukuku Vehbi Hacıkadiroğlu İstanbul, 2013 Tarihçi Kitabevi Yayınları 41 Felsefe Dizisi: 1 Tarihçi Kitabevi Sahibi ve Genel Yayın Yönetmeni Necip Azakoğlu Editör ve kapak tasarımı: Ayşe Görkem

Detaylı

Dünyayı Değiştiren İnsanlar

Dünyayı Değiştiren İnsanlar Dünyayı Değiştiren İnsanlar MARIA MONTESSORI Hayatın en önemli dönemi üniversite çalışmaları değil, doğumdan altı yaşa kadar olan süredir. Çünkü bu, bir çocuğun gelecekte olacağı yetişkini inşa ettiği

Detaylı

Eğitim Örgütlerinde Değişim Yönetimi

Eğitim Örgütlerinde Değişim Yönetimi ÖN SÖZ İçinde bulunduğumuz çağ bilgi çağı olarak nitelendirilmektedir. Bilginin geçmiş dönemlere göre çok hızlı artışı ve teknolojik gelişmeler toplumların sosyokültürel, ekonomik, siyasal yapılarını da

Detaylı

TARİH 1.

TARİH 1. TARİH 1 16.02.2017 ARİF ÖZBEYLİ ERBAA ANADOLU ÖĞRETMEN LİSESİ TARİHİ ÇAĞLARA GİRİŞ... VE,TARİH YAZIYLA BAŞLAR TARİHİ ÖNCESİ DEVİRLER Taş Devri (MÖ.600.000-5500) Kalkolitik Dönem (MÖ.5500-2500) Maden Devri

Detaylı

DARICA ANADOLU LİSESİ 9. SINIF REHBERLİK PLANI

DARICA ANADOLU LİSESİ 9. SINIF REHBERLİK PLANI OCAK ARALIK KASIM EKİM EYLÜL AY HAFTA DARICA ANADOLU LİSESİ 9. SINIF REHBERLİK PLANI ETKİNLİKLER YETERLİK ALANLARI KAZANIM NUMARASI VE KAZANIMLAR UYGULAMA Öğrencilerle tanışılması, okulun tanıtılması,

Detaylı

"Yaşayan Bahar", ilkbahar mevsiminin gelişini kutlamak üzere tüm Avrupa ülkelerinde gerçekleştirilen bir etkinlik.

Yaşayan Bahar, ilkbahar mevsiminin gelişini kutlamak üzere tüm Avrupa ülkelerinde gerçekleştirilen bir etkinlik. Günün çevre haberi: "Yaşayan bahar" Baharın habercileri "kırlangıçlar" "leylekler" "ebabiller"... Tüm Avrupa'da doğa severler bu habercilerin yolunu gözlüyorlar... Siz de katılmak ister misiniz? "Yaşayan

Detaylı