Working Paper Iç Göç, Bölgesel Yakınsama Sorunu ve Ekonomik Büyüme: Türkiye Örneği. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No.

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Working Paper Iç Göç, Bölgesel Yakınsama Sorunu ve Ekonomik Büyüme: Türkiye Örneği. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No."

Transkript

1 econstor Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Kırdar, Murat G.; Saracoğlu, D. Þirin Working Paper Iç Göç, Bölgesel Yakınsama Sorunu ve Ekonomik Büyüme: Türkiye Örneği Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/75 Provided in Cooperation with: Turkish Economic Association, Ankara Suggested Citation: Kırdar, Murat G.; Saracoğlu, D. Þirin (2012) : Iç Göç, Bölgesel Yakınsama Sorunu ve Ekonomik Büyüme: Türkiye Örneği, Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/75 This Version is available at: Nutzungsbedingungen: Die ZBW räumt Ihnen als Nutzerin/Nutzer das unentgeltliche, räumlich unbeschränkte und zeitlich auf die Dauer des Schutzrechts beschränkte einfache Recht ein, das ausgewählte Werk im Rahmen der unter nachzulesenden vollständigen Nutzungsbedingungen zu vervielfältigen, mit denen die Nutzerin/der Nutzer sich durch die erste Nutzung einverstanden erklärt. Terms of use: The ZBW grants you, the user, the non-exclusive right to use the selected work free of charge, territorially unrestricted and within the time limit of the term of the property rights according to the terms specified at By the first use of the selected work the user agrees and declares to comply with these terms of use. zbw Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft Leibniz Information Centre for Economics

2 TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2012/75 http ://www.tek.org.tr İÇ GÖÇ, BÖLGESEL YAKINSAMA SORUNU VE EKONOMİK BÜYÜME: TÜRKİYE ÖRNEĞİ Murat G. Kırdar ve D. Şirin Saracoğlu Bu çalışma "EKONOMİK BÜYÜMENİN DİNAMİKLERİ VE İSTİHDAM: KAYNAKLAR VE ETKİLER", başlığı ile Doç. Dr. Bilin NEYAPTI editörlüğünde hazırlanan ve 2005 yılında TEK yayını olarak basılan kitapta yer almaktadır. Eylül, 2012

3 İÇ GÖÇ, BÖLGESEL YAKINSAMA SORUNU VE EKONOMİK BÜYÜME: TÜRKİYE ÖRNEĞİ Murat G. Kırdar * ve D. Şirin Saracoğlu ** 1. GİRİŞ Türkiye de gözlemlenen bölgelerarası farklılıklar, bölgelerin birbirlerine yakınsayıp yakınsamadıkları sorusunu da beraberinde getirmiştir. Türkiye de son yıllarda bölgelerarası yakınsamanın irdelenmesine yönelik pek çok ampirik çalışma yapılmıştır. Bu konuda yapılmış olan ilk çalışmalardan biri olan Tansel ve Güngör (1997), işgücü verimliliği ele alındığında yılları arasında Türkiye de 67 il bazında yakınsamanın gerçekleştiği sonucuna varmıştır. Buna karşın, aynı dönemi kapsayan bir başka çalışmada kişi başına gelir söz konusu olduğunda 67 il bazında mutlak yakınsamanın gerçekleşmediği, hatta ıraksamanın ortaya çıktığı ve sadece koşullu yakınsamanın olduğu bulunmuştur (Filiztekin, 1998 den aktaran Temel vd., 1999). Temel vd. (1999) çalışması ise, yılları arası işgücü verimliliğinde bölgelerarası kutuplaşmanın meydana geldiğine, bir takım illerin düşük verimlilik düzeyine, diğerlerinin ise yüksek verimlilik düzeyine yakınsayarak, yakınsama kulüpleri oluşturduklarına dikkat çekmiştir. Doğruel ve Doğruel (2003) çalışmasında yılları arasında bütün iller dikkate alındığında, kişi başına gelirde yakınsama gözlenmediği, ancak yüksek gelirli iller söz konusu olduğunda zayıf da olsa bir miktar yakınsamanın gerçekleştiği belirtilmektedir. Karaca (2004) ise, döneminde 67 il bazında kişi başına gelirde herhangi bir yakınsamanın olmadığı sonucuna varmıştır. Erlat (2005) çalışması, tüm bu sayılan çalışmalardan farklı olarak zaman dizisi yaklaşımını kullanarak, döneminde her il veya bölgenin kişi başına milli gelir dengesine yakınsayıp yakınsamadığını sınamaktadır. Bu çalışmanın panel birim kök sınaması ile elde edilen bulguları, bir bütün olarak Akdeniz ve İç Anadolu Bölgelerinde bölgesel yakınsamanın olduğu yönündedir. Diğer taraftan aynı çalışmada, Doğu ve Güneydoğu Bölgeleri dışındaki bölgelerde çeşitli illerin kişi başına milli gelire yakınsadıkları sonucu çıkarılmıştır. Ne var ki tüm bu yakınsama çalışmalarında iller ve bölgeler arası iç göçün yakınsamaya doğrudan etkisi irdelenmemiştir. Neoklasik kurama göre işgücü, düşük gelirli bölgelerden yüksek gelirli bölgelere kayarak, kişi başına gelirin net iç göç alan bölgelerde zamanla azalıp, net iç göç veren bölgelerde ise zamanla artmasına yol açar. İşgücünün bir bölgeden diğerine göçü sayesinde bölgelerarası gelir faklılıkları zaman içinde kaybolur ve bunun sonucunda da göç yavaşlar ve en nihayetinde durur. Bu bakış açısına göre iç göç, bölgelerarası yakınsamayı hızlandıran bir olgudur. Barro ve Sala-i-Martin (1991 ve 2004), ABD eyaletlerinin yakınsaması üzerine yaptıkları çalışmada iç göçün yakınsamaya pozitif etki yaptığı ancak bu etkinin çok da fazla olmadığı sonucuna varmışlardır. Aynı analiz Japonya illeri ve Avrupa ülkeleri için tekrar edildiğinde benzer sonuçlar ile karşılaşmışlardır. Aslında, ampirik ve tarihsel bulgular, standart neoklasik kuramın ülkelerarası süregelen göçü ve ülkelerin birbirlerine bir türlü yakınsayamamasını açıklayamadığı yönündedir (Reichlin ve Rustichini, 1998). Türkiye üzerine yapılan yakınsama çalışmalarından Gezici ve Hewings (2004) çalışması, iç göç oranını yakınsama analizinde doğrudan açıklayıcı değişken olarak kullanmıştır. Ancak Gezici ve Hewings e göre yakınsama denklemine iç göçün dahil edilmesi sonuçlarda bir etki yaratmamıştır. Bu çalışmada, yılları için Türkiye de iller arası kişi başına gelirde yakınsama olup olmadığı irdelendikten sonra eğer yakınsama varsa, iç göçten ne derece etkilendiği sınanacaktır. Yakınsama analizi doğrusal olmayan en küçük kareler yöntemi ile yapıldıktan sonra, iç göç oranı IV yöntemi (Araç Değişken yöntemi) ile tahmin edilerek yakınsama denklemine dahil edilecektir. Çalışmadan çıkan başlıca bulgu, belli koşullar altında iller arası yakınsamanın var olduğu, ancak iç göçün yakınsamayı hızlandırmada yardımcı olmadığıdır. Rappaport (2005) iç göçün yakınsamaya * Yrd. Doç. Dr., Orta Doğu Teknik Üniversitesi, İktisat Bölümü ** Yrd. Doç. Dr., Orta Doğu Teknik Üniversitesi,, İktisat Bölümü

4 pozitif etkide bulunmayacağı durumlar üzerinde durmuştur. Rappaport a göre, göç veren bölgelerde sermayenin getirisinin düşük olması, bu sayede bu bölgelere yatırımın özendiriciliğinin azalması ile bölgelerarası yakınsamanın azalacağı ya da gerçekleşmeyeceği beklenebilir. Bu çalışmada da böyle bir olasılık göz önünde tutularak Türkiye de bölgelere ait ortalama sermaye getirileri hesaplanmış, gerçekten de ağırlıklı olarak net iç göç veren bölgelerde sermayenin getirisinin göreceli düşük olduğu gözlenmiştir. Sermayenin getirisinin düşük olması yeni yatırımları özendirmeyeceğinden, bölgelerarası yakınsama yavaşlayacak ya da gerçekleşmeyecektir. Yani iç göç, yakınsamayı hızlandırmada bir rol oynamayacaktır. Çalışmanın 2. bölümünde tarihsel olarak Türkiye de 1950 lerden bu yana yaşanan iç göç olgusu üzerinde durulmaktadır. 3. bölümde iller arası yakınsama analizleri sunulmaktadır. Bu bölümde önce mutlak yakınsama analizi yapılmış, daha sonra ise bölgesel kukla değişkenleri ve bölgelerin yapılarında farklılıkları özetleyen sektörel bilgiler kullanılarak koşullu yakınsama analizleri uygulanmıştır. 4. bölümde iç göç değişkeni de dahil edilerek yakınsama analizi tekrar edilmiştir. 5. bölümde ise çalışma sonuçlandırılmaktadır. 2. TÜRKİYE DE İÇ GÖÇ SÜRECİ Türkiye de 1950 lerle hızlanan sanayileşme ve kalkınma hareketleri ile birlikte gelişen toplumsal ve ekonomik dönüşüm, kaçınılmaz olarak beraberinde hızlanan iç göç olgusunu da getirmiştir. Göç, genel tanımıyla coğrafi bölgeler ve/veya idari alanlar arasında yerleşim yeri (ikametgâh) değişiklikleridir (Ünalan, 1998). Bu değişiklikler, doğal, sosyal, ekonomik ve siyasal zorunluluklardan kaynaklanabilir (Pazarlıoğlu, 1997). Türkiye de kırsal alanlardan kentlere göçün en yoğun olarak yaşandığı dönem, yılları arasıdır (Akşit, 1998). Akşit e göre, yılları arasında köyden kente yaşanan net iç göç 214 bin iken, bu sayı yılları arasında 904 bin dolaylarına çıkmış ve bu zaman dilimini izleyen iki beş yıllık dönemde yine 900 bin civarında kalmıştır. Yine Akşit e göre, 1965 yılını izleyen beşer yıllık zaman dilimlerinde kırsal alanlardan kente iç göç, bazı dönemlerde duraksamaya uğrasa da, katlanarak artmaya devam etmiştir. Türkiye deki nüfus hareketlerine göre, örneğin 1975 yılında toplam nüfus içinde kent nüfusunun payı yüzde 41,8 iken, bu oran 1985 yılında yüzde 53 e, 2000 yılında ise yüzde 64,9 a kadar çıkmıştır. Bu nüfus hareketlerinde kırsal alanlardan kentlere göçün katkısı yüzde 50 nin üzerindedir (Akşit, 1998). En son Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) verilerine göre, Türkiye de yerleşim birimleri 1 arasında göç eden nüfus döneminde kişiye ulaşmıştır ki, bu da daimi ikametgâh nüfusunun yüzde 11 ine denk gelmektedir. Grafik 1 de, yılları arasında çeşitli yerleşim birimleri arasında göç eden nüfusun oranı yer almaktadır. Burada dikkate değer bir nokta, önceki yıllara göre şehirden köye göçün hız kazanmasıdır. Özellikle yılları zarfında şehirden köye göç tüm göçlerin yaklaşık yüzde 13 ünü kapsarken, yılları arasında bu oran yüzde 20 ye ulaşmıştır. Köyden köye göç eden nüfus oranında ise yıldan yıla sürekli bir düşüş gözlenmektedir. Türkiye de yerleşim birimleri arasında göç eden nüfusun en önemli kısmı, önceki yıllara göre bir miktar azalma gösterse de, şehirden şehre göç etmektedir. 1 Yerleşim birimleri arasında göç, il merkezi, ilçe merkezi, bucak ve köyler arasındaki göç olarak tanımlanmıştır. Aynı dönemde iller arası göç 4,788,193 kişi olarak kaydedilmiştir. Yerleşim birimleri arasındaki göç il içindeki nüfus hareketliliğini de içerdiğinden, iller arası göçten daha fazladır.

5 Şekil 1. Yerleşim Birimleri arasında göç eden nüfusun oranı * (%), Köyden köye; 4,68 Şehirden şehire; 57,8 Şehirden köye; 20,06 Köyden şehire; 17,46 Kaynak: DİE Türkiye İstatistik Yıllığı * İl ve ilçe merkezleri şehir, bucak ve köyler ise köy olarak tanımlanmıştır. Türkiye de iç göçün öne çıkan nedenleri arasında hızlı nüfus artışı, ekonomik sorunlar, sanayileşme, tarımın makineleşmesi, toprak mülkiyetindeki değişiklikler, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği, geleneksel toplum baskısından kurtulma isteği ve kan davası gibi toplumsal nedenler ile artan iletişim ve ulaşım olanakları sayılabilir (Kahraman, vd., 2002). Esasen, göçün Türkiye de bilinen nedenleri, 1950 lerden itibaren çeşitli dönemler itibariyle itici, çekici ve iletici nedenler olarak sınıflandırılabilir lerle birlikte 1960 ların sonlarına doğru Türkiye de gözlemlenen iç göç hareketi, kırsal alanlardan göçün iticiliği ile açıklanabilir (İçduygu ve Ünalan, 1998; Munro, 1974). Kahraman, vd. ne (2002) göre tarım sektörüne yeni teknolojilerin girişi ve tarımsal mekanizasyonun baş göstermesi, tarımda çalışan bir kısım nüfusun açığa çıkmasına neden olmuştur. Açığa çıkan bu nüfus, tarım dışında geçim olanakları aramak amacıyla kentlere göç etmiştir. Kırsal alanlardan bireylerin göçe itilmesinin diğer nedenleri arasında, toprak yetersizliği ve nüfus yoğunluğunun artması sonucunda toprakların mirasla paylaşılması ile eldeki toprağın bir geçim sağlamaya yeterli olmaması, entansif tarıma geçiş ve son olarak da kırsal alanlarda yaşam kalitesinin düşük olması (eğitim, kültür, eğlence gibi olanakların yetersizliği) vurgulanabilir lı yılların sonları, 1970 li yıllar ve 1980 lerin başına kadar olan iç göç süreci, kentlerin çekiciliği ile açıklanabilir (İçduygu ve Ünalan, 1998). Sanayi ve hizmetler gibi tarım dışı iş olanaklarının kentlerde odaklanması ile kent ve kırsal alan gelir farklılıkları (Kahraman, vd., 2002; Mazumdar, 1987), ve bunlara ek olarak kentlerde eğitim, sağlık ve kültür imkanlarının varlığı kentleri çekici kılmaktadır. Bilhassa, Türkiye de bireylerin iç göç kararını belirleyen etkenlere bakıldığında, net göç veren illerin gelir düzeyinin düşük olmasından çok, net göç alan illerin gelir düzeyinin yüksek olması önem kazanmaktadır (Yamak ve Yamak, 1999) li ve 1990 lı yıllarda ise, iletici nedenlerle açıklanabilen iç göç olgusu öne çıkmıştır. Bu zaman diliminde haberleşme, iletişim ve ulaşım olanak ve teknolojileri geçmişe göre yaygınlık kazanmış, bu teknolojilerdeki hızlı gelişmelere paralel olarak mal ve hizmet piyasaları belli odaklarda toplanmış, bu da nüfusun belli merkezlerde toplanmasına ve yoğunlaşmasına yol açmıştır (Kahraman, vd., 2002). Tablo 1. İBBS Düzey 1 Bölgeler, Daimi İkametgâha göre Net İç Göç Oranları * (%) BÖLGELER İstanbul 127,46 67,27 56,53 99,86 46,1 Batı Marmara -5,89-3,78-1,18 3,08 26,1 Ege 17,16 21,79 13,37 25,52 22,9 Doğu Marmara 18,99 38,52 27,26 41,95 15,9 Batı Anadolu 40,45 9,59 5,65 8,75 15,9 Akdeniz 12,75 12,4 14,87 19,94 0,4

6 Orta Anadolu -25,1-27,14-23,9-49,21-24,9 Batı Karadeniz -22,78-18,95-23,09-46,54-50,3 Doğu -35,94-35,58-36,94-70,57-26,1 Karadeniz Kuzeydoğu -35,69-71,54-58,27-113,38-49,8 Anadolu Ortadoğu -27,95-43,45-32,62-59,01-33,4 Anadolu Güneydoğu -30,81-30,39-20,36-30,33-36,2 Anadolu Kaynak: DİE web sayfası * Net İç Göç rakamları, bölge içindeki illerin arasındaki göçü kapsamamaktadır. Net göç oranları dönem ortası nüfusa net göçlerin oranlanmasıyla hesaplanmıştır lı yıllarla birlikte, iç göçün temel nedenlerinden biri olarak terör olaylarını görmekteyiz. Doğu ve Güneydoğu Bölgeleri nde yaşanan olaylar nedeniyle can ve mal güvenliğinin tehdit altına girmesi ve bireylerin göçe zorlanması 2 sonucunda nüfus ilk etapta köy ve mezralardan daha güvenli görünen merkez kentlere, buralardan da daha büyük merkezlere, örneğin Adana, Mersin, İstanbul, İzmir, Bursa başta olmak üzere daha batıdaki kentlere kaymıştır (Akşit, 1998; Kahraman, et al, 2002). Esasen, göç alan bu iller arasında da bir özellik gözümüze çarpmaktadır: örneğin Adana ili zaman dilimine kadar yüksek oranda net iç göç alırken, bu son dönemde binde 24 oranında net iç göç vermiştir. Mersin ili de son dönemde net iç göç alıyor görünmesine rağmen, bu ilde alınan net iç göç, önceki dönemlere göre büyük oranda düşmüştür. Buna karşın, örneğin Ankara, Bursa, Denizli, Muğla ve İzmir illerine net iç göç önceki dönemlere göre hız kazanmıştır. Bu bulgular, Doğu ve Güneydoğu Bölgeleri nden göç sürecinin iki-üç aşamada gerçekleşiyor olduğunu düşündürmektedir. Tablo 1 de, İstatistikî Bölge Birimleri Sınıflandırması na (İBBS) göre yılları arasında beşer yıllık dönemlerde 12 bölgede gerçekleşmiş net iç göç oranları sunulmaktadır. Grafik 2 ve Grafik 3 de, Türkiye de bireylerin iç göç kararlarının ağırlıklı olarak iller ve bölgeler arası kişi başına gelir farklılıklarına dayandığını görebilmekteyiz. Buna göre, göç akımları çok açık bir şekilde kişi başına düşük gelirli bölgelerden kişi başına yüksek gelirli bölgelere gerçekleşmektedir arası 25 yıllık ortalama net iç göç oranı ve başlangıç yılı kişi başına geliri göz önüne alındığında, iki değişken arasındaki basit korelasyon (ilgileşim) katsayısı 0,72 olarak elde edilmektedir. Beşer yıllık dönemler itibarı ile incelediğimizde bu katsayı yine oldukça yüksektir. Ne var ki, iç göç ile kişi başına gelir arasındaki ilişki her ne kadar halen yüksek olsa da, yıldan yıla bu ilişkinin gücünde azalma görülmektedir. Bu da, zaman içinde bireylerin göç kararlarının giderek başka faktörlerden de etkilendiğine, bu kararda iller ve bölgeler arası gelir farklılıklarının göreceli olarak öneminin azaldığına işaret etmektedir. DİE verilerine göre iller bazında yılları arası net iç göç oranları ile kişi başına başlangıç geliri arasında basit korelasyon katsayısı 0,84 iken, bu katsayı izleyen beşer yıllık dönemlerde düşüş göstermiş, nihayet zaman dilimi için 0,63 olarak kaydedilmiştir. 2 Zorunlu göç olgusu için bkz. Gündüz ve Yetim (1997), Kahraman, vd. (2002) ve Aker, vd. (2005).

7 Şekil 2. Net İç Göç Oranı ve Başlangıç Geliri, Yıllık ortalama net iç göç oranı, İSTANBUL ANTALYA BURSA İZMİR ANKARA MERSİN ESKİŞEHİR KOCAELİ ZONGULDAK -10 SİVAS AĞRI ERZURUM -20 KARS -30 (log) 1975 kişi başına GSYİH Grafik 2 ve Grafik 3 de öne çıkan en önemli noktalardan birisi, yılları arasında ortalama net iç göç oranları göz önüne alındığında 18 ilin net iç göç almış, geriye kalan 49 ilin ise net iç göç vermiş olduğudur. 3 Başta İstanbul olmak üzere, ağırlıklı olarak Batı ve Doğu Marmara, Ege, Akdeniz ve Batı Anadolu Bölgeleri ndeki iller net iç göç kabul etmişlerdir. Aslında, net iç göç alan illerden 15 i, bu dönemde il bazında kişi başına gelirin Türkiye ortalamasının üzerinde olduğu illerdir. 4 Şekil 3. Net İç Göç Oranı ve Başlangıç Geliri, çeşitli dönemler 150 Net iç göç oranı, Net iç göç alan , , , ,5-50 Net iç göç veren (log) 1975 kişi başına GSYİH Net iç göç oranı, Net iç göç alan , , , , Net iç göç veren (log) 1980 kişi başına GSYİH öncesi itibari ile mevcut 67 il temel alınmıştır. Bu iller sırasıyla Kocaeli, İstanbul, İzmir, Bilecik, Bursa, Tekirdağ, Muğla, Ankara, Manisa, Çanakkale, Mersin, Eskişehir, Antalya, Aydın ve Denizli dir.

8 150 Net iç göç oranı, Net iç göç alan , , , , Net iç göç veren (log) 1985 kişi başına GSYİH Net iç göç oranı, , , , ,5-40 Net iç göç veren Net iç göç alan (log) 1995 kişi başına GSYİH 3. BÖLGELERARASI FARKLILIKLAR VE YAKINSAMA SORUNU 3.1 Veriler Yakınsama analizlerinde kullanılacak tüm veriler 67 il bazında olup, yıllarını kapsamaktadır. Analizlerde il bazında kişi başına düşen reel GSYİH, katma değerin sektörel dağılımı, net iç göç oranları, bölgesel kukla değişkenler ve nüfus yoğunluğu kullanılmıştır yılları arası iller bazında kişi başına düşen reel GSYİH verileri 5 Karaca (2004) dan, yılları arası ise DİE den temin edilmiştir. Ancak, Türkiye de 1990 sonrası 14 yeni il oluşturulmuştur. 6 Veri setinde 1990 öncesinde sadece 67 ile ait verilerin bulunması, bunun yanında 1990 sonrası bazı illerden ayrılarak oluşturulan 14 yeni ilin verilerinin de ilave edilmesi, veri setinde dengesizliğe yol açmaktadır. Bu nedenle iller bazında kişi başına düşen GSYİH verileri 1990 öncesi itibari ile mevcut 67 il temel alınarak bazı iller için 1990 yılı sonrası için tekrar hesaplanmıştır. Bu hesaplamada, illerin ve bunlardan ayrılan illerin nüfuslarına göre ağırlıkları kullanılmıştır. Koşullu yakınsama analizlerinde her ile ait katma değerin sektörel dağılımı, ilin yapısal özelliklerini gösteren değişken olarak kullanılmıştır. Sektörler olarak tarım, sanayi ve ticaret sektörleri ele alınmıştır 7 ve 1975,1980, 1985, 1990 ve 1995 yıllarına ait serilerden yararlanılmıştır sonrası verilerde, yukarıdakine benzer bir hesaplamaya başvurulmuştur. Koşullu yakınsama analizinde kullanılan bir diğer değişken ise bölgesel kukla değişkenleridir. İBBS na göre 12 bölge için kukla değişken oluşturulmuştur. İllerin hangi İBBS bölgesine ait oldukları, Ek te sunulmaktadır. İller bazında net iç göç oranları, beşer yıllık dönemler itibarı ile DİE den temin edilmiştir. Net iç göç oranı, nüfus sayım yıllarında net iç göçün dönem ortası nüfusa oranlanmasıyla bulunmaktadır yılında nüfus sayımı ya-pılmadığından, bu yıl için net göç oranı, 1990 ve 2000 yıllarının ortalaması olarak alınmıştır yılından sonraki dönemler içinse, yine yukarıda sözü edilen hesaplamalara gidilmiştir. Buna göre 1990 sonrası için Niğde, Gümüşhane, Konya, Ankara, Siirt, = da Aksaray Niğde den, Bayburt Gümüşhane den, Karaman Konya dan, Kırıkkale Ankara dan, 1991 de Batman ve Şırnak Siirt ten, 1992 de Bartın Zonguldak tan, 1993 de Ardahan ve Iğdır Kars tan, 1996 da Yalova İstanbul dan, Karabük Zonguldak tan, Kilis Gaziantep ten, 1997 de Osmaniye Adana dan ve nihayet 2000 de Düzce Bolu dan ayrılarak il yapılmıştır. İller bazında yıllarına ait sektörel payların temini için Dr. Nil Demet Güngör e teşekkür ederiz.

9 Zonguldak, Kars, İstanbul, Gaziantep, Adana ve Bolu illerinin net iç göç oranları, bunlardan ayrılarak oluşturulan 14 ilin net iç göç hareketleri ve nüfusları göz önünde bulundurularak tekrar hesaplanmıştır. İç göç denkleminde enstrümantal (araç) değişken olarak kullanılan nüfus yoğunluğu verisi DİE den alınmıştır. Nüfus yoğunluğu, kilometrekareye düşen nüfusu betimler sonrası verilerde yeni illerin kurulması illerin yüzölçümlerini değiştirmiş olduğundan, bu yılı izleyen yıllar için sözü edilen illerde nüfus yoğunluğu tekrar hesaplanmıştır Mutlak (β-)yakınsama Mutlak (ya da koşulsuz) yakınsama hipotezine göre, düşük gelirli bölgelerin yüksek gelirli bölgelerden daha hızlı büyüyerek uzun dönemde yüksek gelirli bölgeye gelir bakımından yakınsaması beklenir. Mutlak yakınsamaya göre, bölgeler arasında yapısal farklılıklar bulunmamaktadır ve tüm bölgeler aynı uzun dönem (durağan durum) dengeye yakınsarlar. Mutlak yakınsama analizi, başlangıç geliri ve büyüme oranı arasında bir ilişki aranmak üzere, Barro ve Sala-i-Martin de (2004) verilen βt ( 1/ T )log( yit / yi, t T ) = a [log( yi, t T )][(1 e ) / T ] + denklemi kullanılarak yapılabilir. Burada T zaman aralığını, y it i ilinde t zamanındaki kişi başına reel geliri, β-katsayısı ise yakınsama hızını göstermektedir. Denklem (1) deki a katsayısının bütün iller için aynı tutulmasıyla durağan durumdaki kişi başına gelirin ve teknolojideki gelişme oranının bütün iller için aynı olduğu varsayılmaktadır. Bu varsayım altında eğer β-katsayısı pozitifse düşük gelirli iller yüksek gelirli illerden daha hızlı büyümektedirler sonucuna varabiliriz. Eğer bu katsayı negatifse ıraksamadan söz edebiliriz. Tablo 2 de 67 il için doğrusal olmayan en küçük kareler yöntemi ile elde edilen β-katsayısı tahmin sonuçları verilmektedir. Bu sonuçlara göre, yılları için β-katsayısı negatif işaretlidir ve yüzde 5 düzeyinde istatistiksel anlamlılığa sahiptir. Bu demektir ki, yılları temel alındığında, Türkiye de iller arası kişi başına gelirde bir ıraksama söz konusudur, yani başlangıçta yüksek gelire sahip iller, zaman içerisinde düşük gelirli illerden daha hızlı bir büyüme göstermişlerdir. Tahmin edilen β-katsayısının (-0,00667) olması, iller arası ıraksama hızının yaklaşık yüzde 0,7 olduğunu bildirmektedir. Bulduğumuz bu sonuç, Karaca nın (2004) bulguları ile örtüşmektedir. Beşer yıllık alt dönemler incelendiğinde, sadece yılları arasında yüzde 5 düzeyinde istatistiksel anlamlılığa sahip ıraksama görmekteyiz; bu zaman dilimi için kestirilen ıraksama hızı tüm döneme göre bir miktar daha yüksek olup, yüzde 1,33 oranındadır. Diğer zaman dilimlerinde ise anlamlı bir sonuca ulaşılamamaktadır, yani ne yakınsama ne de ıraksama gerçekleşmiştir diyebiliriz. Tablo 1. İller bazında kişi başına gelirde mutlak yakınsama tahminleri, Basit Denklem (1) Dönem β ,00667 ** (0,00272) ,0067 (0,00883) , ** (0,00588) ,00441 (0,00878) ,00272 (0,00505) ,00149 Bütünleşik 5 alt dönem u it (0,00461) -0,00478 (0,00292) (1)

10 Not: ** %5 düzeyinde anlamlı. Parantez içindeki değerler standart sapmalardır. Şekil 4. Büyüme oranı ve başlangıç geliri Yıllık ortalama büyüme oranı, ,06 0,05 0,04 0,03 0,02 0,01 0-0,01-0,02 (Log) 1975 kişi başına GSYİH Grafik 4 te yılları arası yıllık ortalama büyüme oranı ile 1975 yılı kişi başına reel geliri arasındaki doğrusal ilişki irdelenmektedir. Buna göre, iki değişken arasında pozitif bir ilişki görünmektedir ki bu da mutlak ıraksamanın varlığına işaret etmektedir. Öyle ki, yılları arası yıllık ortalama büyüme oranı ile 1975 yılı kişi başına reel geliri arasındaki basit korelasyon (ilgileşim) katsayısı yaklaşık 0,21 olarak bulunmaktadır. Bu katsayı çok yüksek olmamakla birlikte önemli olan ilişkinin pozitif olduğudur. Bu da, yukarıda yaptığımız kestirimin sonucunda çıkan ıraksama ile tutarlıdır Koşullu Yakınsama İller arasında mutlak yakınsamanın görülmemesi, illerin yapısal farklılıklarından dolayı aslında aynı uzun dönem dengeye yakınsamadıklarından dolayı olabilir. Eğer iller arasında yapısal farklılıklar (örneğin tasarruf eğilimlerinde, tercihlerde, üretim biçimlerinde, teknolojide, vb.) varsa, söz konusu illerin aynı uzun dönem büyüme oranına ve aynı uzun dönem kişi başına düşen gelire yakınsamasını bekleyemeyiz; her il (ya da bölge) kendi uzun dönem dengesine yakınsayacaktır (koşullu yakınsama). Bu olasılığı irdelemek amacıyla yakınsama denklemine bölgesel kuklalar eklenerek, (1) numaralı denklemde yapılan a katsayılarının tüm iller için aynı olması varsayımı kaldırılmıştır. Bu, iller arasındaki uzun dönem dengesinde var olabilecek farklılıkları yakalayabilmemizi sağlayacaktır (Barro ve Sala-i-Martin, 1991, 1992, 2004). İBBS na göre 12 bölgeye ait kukla değişkenleri de içeren denklem aşağıda verilmektedir. (1/ 12 T T )log( yit / yi, t T ) = a [log( yi, t T )][(1 e ) / T ] + c j Dij + j= 2 β u (2) D ij i ilinin j bölgesinde olması durumunda 1 değerini, aksi takdirde 0 değerini alır. Tablo 3 te (2) no lu sütunda yukarıdaki denkleme göre tahmin edilen β-katsayıları sunulmaktadır. Önceki mutlak yakınsama analizinde beliren sonucun aksine, aynı bölgeler içindeki illerde ortak bölgesel etkileri kontrol ettiğimizde (ya da ayrıştırdığımızda) , ve dönemlerinde istatistiksel olarak anlamlı yakınsama ortaya çıkmaktadır. Bu demektir ki bazı dönemlerde tüm 67 il arası mutlak yakınsama gözlenmemiş olsa bile, bölgesel etkileri sabit tuttuğumuzda iller birbirlerine yakınsama eğilimindedirler. Tüm dönemi için bütünleşik (pooled) veri ile aynı analizi tekrar ettiğimizde, yine aynı şekilde yüzde 5 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı yakınsama bulunmaktadır. Buna göre, yıllarında bölgesel etkiler ayrıştırıldığında iller arası tahmin edilen yakınsama hızı yüzde 1,3 olarak gerçekleşmektedir. Bununla birlikte bazı beş it

11 yıllık dönemlerde Batı Marmara ve Doğu Marmara kukla değişkenlerinin yüzde 10 düzeyinde istatistiksel anlamlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Bölge kukla değişkenlerini denkleme dahil ettikten sonra yakınsama analizi sonuçlarının bu derece değişmesi ve bazı kukla değişkenlerinin katsayılarının anlamlı çıkması, Türkiye de bölgeler arasında uzun dönem durağan durumda veya teknolojik değişme hızında farklılıklar mevcut olduğuna işaret etmektedir. Bölgeler arasındaki bu farklılıkları daha iyi kontrol etmek amacıyla aynı analiz illerin tarım, sanayi ve ticaret sektörlerinin katma değer içindeki payları da kullanılarak tekrar edilmiştir. Bu adımda kullanılan denklem aşağıda verilmektedir. it 12 3 T i, t T ) = a [log( yi, t T )][(1 e ) / T ] + c j Dij + j= 2 j= 1 β (1/ T )log( y / y d S + u (3) Yukarıda, S ijt, j sektörünün i ili içindeki payını t zamanında göstermektedir. Söz konusu sektörler, illerin katma değerinde göreceli olarak önemli olan tarım, sanayi ve ticaret sektörleridir. Tablo 3 ün ikinci sütununda görüldüğü üzere, analizi beş yıllık aralıklar için ayrı ayrı yaptığımızda, yakınsama hızı tahminleri arasında büyük farklar gözlenmekte ve sonuçların hepsi anlamsız çıkmaktadır. Fakat aynı tablonun ikinci sütununun son satırında sunulduğu gibi, bütün alt dönemlerde β-katsayısının aynı olduğu kısıtı (ya da varsayımı) altında bütünleşik (pooled) veri ile analizi gerçekleştirdiğimizde yüzde 1 düzeyinde istatistiksel anlamlı yakınsama ile karşılaşmaktayız. Bu analize göre iller arası tahmin edilen yakınsama hızı yüzde 2,5 oranına ulaşmaktadır. Bütünleşik veri ile yapılan analiz sonuçlarına göre tarımın katma değer içindeki payının yüksek olduğu bölgelerdeki a katsayısının değeri daha düşüktür (tarımın katma değer içindeki payına ait katsayı negatif olup, yüzde 5 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlıdır). Bu da, teknolojik gelişim hızının bütün illerde aynı olması varsayımı altında, tarım sektörünün daha büyük pay sahibi olduğu illerin daha düşük durağan durum gelirine yakınsadığı anlamına gelmektedir. Tarım sektörünün payının anlamlı bir açıklayıcı değişken çıkmasının aksine, sanayi ve ticaret sektörlerinin katma değer içindeki payları anlamlı bulunmamıştır. Diğer taraftan aynı denklemde Batı Marmara ve Doğu Marmara kukla değişkenlerinin katsayıları da yüzde 5 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlıdır. Bu bölgelerin kukla değişkenlerinin katsayılarının anlamlı olması, teknolojik gelişme hızının bütün illerde aynı olması durumunda bu bölgelerin uzun dönem dengesinde taban kukla (baseline dummy) olan İstanbul bölgesine göre daha yüksek bir durağan durum gelirine yakınsadıkları anlamına gelir. j ijt it

12 Tablo 3. Koşullu yakınsama İBBS Düzey 1 Bölgelere a ait Kukla değişkenleri içeren denklem (2) Bölgelere ait kukla değişkenleri ve sektör paylarını içeren denklem (3) Dönem β β , ,01115 (0,0051) (0,0085) ,02669 * 0,03724 (0,01471) (0,02285) ,1278-0,0072 (0,1063) (0,0137) , ,3222 (0,01687) (0,02173) , * 0, (0,00831) (0,0097) ,02272 *** 0,02629 ** (0,0083) (0,01) Bütünleşik 0,01297 ** 0,02484 *** 5 alt dönem (0,00637) (0,0076) Not: * %10 düzeyinde anlamlı; ** %5 düzeyinde anlamlı; *** %1 düzeyinde anlamlı. Parantez içindeki değerler standart sapmalardır. a İBBS Düzey 1 Bölgeler ve kapsadıkları iller için bkz: Ek. 4. İÇ GÖÇ VE BÖLGELERARASI YAKINSAMA Standart neoklasik kuramda, işgücünün bir bölgeden diğerine göç etmesi göç alan bölgede kişi başına ücretleri düşürüp göç veren bölgede ise yükselteceğinden, göçün kişi başına gelirde yakınsamayı (varsa) hızlandıracağı sonucuna varılır. Buna göre eğer göç yakınsamanın hızlanmasına yol açıyorsa, yakınsama denkleminde tahmin edilen β-katsayısının, göçün sabit tutulduğu durumda azalması beklenir (Barro ve Sala-i-Martin, 2004). Bu demektir ki eğer göç yakınsamaya yardımcı oluyorsa, göç içeren koşullu yakınsama denkleminden tahmin edilen β-katsayısının, göç içermeyen koşullu yakınsama denkleminden tahmin edilen β-katsayısından küçük olması gerekir. Tablo 4 de, iç göç değişkenini koşullu yakınsama denklemine açıklayıcı değişken olarak dahil ettiğimiz durumda tahmin edilen β-katsayıları sunulmaktadır. Birinci sütundaki bölge kukla değişkenlerini ve sektörel payları açıklayıcı değişken olarak içeren yakınsama denklemine göre döneminde yakınsama hızı yaklaşık yüzde 2,484 olarak gerçekleşmiştir. Aynı denkleme illere ait net iç göç değişkenini açıklayıcı değişken olarak ilave ettiğimizde (ikinci sütun), yakınsama hızı yüzde 2,484 den yüzde 2,492 ye çıkarak az da olsa bir artış kaydetmiştir. Elde edilen sonucu yorumlarsak, bölgeler arası hiç iç göç olmadığı durumda, bölgeler arası yakınsamanın daha hızlı olacağı sonucu çıkmaktadır. 8 Bu sonuç, standart neoklasik kuramın beklentilerinin aksi yönündedir. Böyle beklenmeyen bir sonuç elde edilmesinin bir sebebi, Barro ve Sala-i-Martin (2004) in de belirttiği gibi, net iç göç oranındaki içselliktir. Diğer bir deyişle, bir ilin aldığı net göç oranı o ilin büyüme hızını etkilediği gibi, büyüme hızının kendisi de o ilin aldığı göçmenlerin sayısını belirleyen faktörlerden biridir. Net iç göç oranındaki içsellik sorununu çözmek için, net iç göç oranını doğrudan etkileyebilecek ama büyümeyi doğrudan etkilemeyecek araç değişkenlerin kullanılması gerekmektedir. Nüfus yoğunluğunun böylesine bir değişken olduğu varsayımı altında, net iç göç oranı ayrıca tahmin edilip, tahmin edilen değerler koşullu yakınsama denklemine dahil edildiğinde (IV ya da Araç Değişken Yöntemi), Tablo 4 de üçüncü sütundaki sonuçları elde etmekteyiz. Bu sonuçlara göre yine yakınsama hızında bir azalma görülmemektedir. Bu sonucu iki şekilde yorumlayabiliriz. Birincisi, kullandığımız araç değişkenlerinin uygun olması durumunda, göçün Türkiye de yakınsama 8 Ya da iç göç varken yakınsamanın daha yavaş olacağı sonucu da çıkarılabilir.

13 hızını etkilemediği şeklinde olur. İkincisi ise, kullandığımız araç değişkenin yeterli olmaması olasılığıdır. Bu nedenle bu analizin daha iyi araç değişkenleriyle tekrar yapılması gerekmektedir. Göç oranını etkileyip de büyüme hızını etkilemeyecek araç değişkenleri bulmak zordur. Bu, ileride daha detaylı olarak araştırılması gereken önemli bir konudur. Ancak, koşullu yakınsama denklemine net iç göç açıklayıcı değişkeni dahil edildiğinde beklenen sonucun ortaya çıkmamasının bir başka açıklaması daha vardır. Rappaport ta (2005) belirtildiği üzere, standart neoklasik kuramda gözden kaçan bir nokta vardır: Bir bölgede sermayenin marjinal getirisi, o bölgeden işgücünün çıkması (göç) ile birlikte düşer. 9 Sermayenin getirisinin azalması ile sabit sermayeye yatırımın özendiriciliği azalır, böylece net göç veren bölgelerde sabit sermayeye yapılan gayri safi ilaveler yavaşlar. Sabit sermayeye yapılan gayri safi ilavelerin hız kesmesiyle birlikte işgücü talebinin artış hızı azalır, bunun sonucu olarak da ücretlerde artış hızı azalır. Göç veren düşük gelirli bölgelerde dış göçün sözü edilen dolaylı negatif etkisi, dış göçün (standart kurama göre) doğrudan pozitif etkisinden baskın ve güçlü olabilir; göç sonucunda bölgelerarası ücretlerde (ya da kişi başına Tablo 4. İç Göç ve Yakınsama İç göç hariç İç göç dahil (OLS) (3) (4) β β β 0,02484 *** 0,02492 *** (0,0076) (0,00789) İç göç dahil (IV) (5) Bütünleşik 0, *** 5 alt dönem (0,0076) Not: *** %1 düzeyinde anlamlı. Parantez içindeki değerler standart sapmalardır. (3) no lu sütunda tahmin edilen denklem bölgesel kuklalar ve sektörel payların açıklayıcı değişken olarak bulunduğu koşullu yakınsama denklemidir. (4) no lu sütunda tahmin edilen denkleme sadece net iç göç oranı açıklayıcı değişken olarak eklenmiştir. (5) no lu sütunda ise önce net iç göç oranı araç değişken olarak kullanılan nüfus yoğunluğu yardımı ile tahmin edilmiş, daha sonra koşullu yakınsama denklemine katılmıştır. Tablo 5. İmalat Sanayinde Sermayenin Getirisi, İİBS Bölgeler * Ortalaması Orta Anadolu 0,86 Batı Marmara 0,57 Güney Doğu Anadolu 0,47 Ege 0,44 Doğu Marmara 0,42 İstanbul 0,35 Batı Anadolu 0,28 Akdeniz 0,23 Doğu Karadeniz 0,08 OrtaDoğu Anadolu 0,016 Batı Karadeniz -0,53 K.DoğuAnadolu -1,86 Türkiye 0,38 Kaynak: DİE Yıllık İmalat Sanayi İstatistikleri ( ) ve yazarların hesaplamaları * İtalik ve koyu belirtilmiş bölgeler ortalama olarak net iç göç alan bölgelerdir. 9 Bu sonuç, bölgeden sermayenin çıkmayacağı, çıkarsa da işgücü çıkışından daha yavaş olacağı varsayımı altında anlamlıdır.

14 düşen gelirde) beklenen bir yakınsama gerçekleşmeyebilir. Rappaport un açıklaması ışığında Türkiye de yılları arası 10 bölgelerarası sermayenin marjinal getirisini 11 incelediğimizde, Tablo 5 de elde edilen sonuçlar ile karşılaşmaktayız. Bu tablonun hazırlanmasında, yılları arası DİE iller bazında Yıllık İmalat Sanayi İstatistikleri kullanılmıştır. İmalat sanayinde sermayenin getirisi, imalat sanayinde reel katma değerde yıllık değişimin imalat sanayinde sabit sermayeye yıl içinde yapılan gayri safi ilavelere oranlanması ile bulunmuştur. Bu tabloya göre, Orta Anadolu ve Güney Doğu Anadolu Bölgeleri nde sabit sermayeye ilavelerin oldukça düşük olması sebebiyle sermayenin getirisinin yüksek çıkması dışında, görülen odur ki, ağırlıklı olarak göç veren bölgelerde sermayenin getirisi düşük çıkmaktadır. Sermayenin getirisinin düşük olduğu bölgelere yeni sabit sermaye yatırımlarının yönelmeyeceği varsayımı altında, yine bu bölgelerin işgücü talebinde bir artma olmayacağı ve bu bölgelerde ücretlerin (ya da kişi başına düşen gelirin) sermayenin getirisinin yüksek olduğu bölgelerin ücretlerine (kişi başına düşen gelirine) yakınsamayacağı sonucuna varabiliriz. 5. SONUÇ Bu çalışmanın amacı, Türkiye de bölgeler ve iller arasında kişi başına gelir seviyesindeki yakınsamayı irdelemek ve özellikle 1950 lerden itibaren yoğun şekilde süregelen iç göç olgusunun yakınsama üzerinde bir etkisi olup olmadığını ortaya çıkarmaktı. Yapılan bu çalışma sonucunda, yılları arasında ilk etapta iller arasında mutlak ıraksama saptanmış, ıraksama hızının ise yaklaşık yüzde 0,7 oranında olduğu bulunmuştur. Buna göre, Türkiye de kişi başına düşen başlangıç geliri düşük olan iller, aynı zamanda büyüme hızı da göreceli olarak düşük olan illerdir. İller arasında mutlak ıraksamanın çıkması üzerine, yine aynı dönemleri kapsayacak koşullu yakınsanma analizlerine başvurulmuştur. İller arasındaki yapısal farklılıkları kontol etmek amacıyla yakınsama denklemine illerin ait oldukları bölge kukla değişkenleri ile illerin tarım, sanayi ve ticaret sektörlerinin söz konusu ilin katma değeri içindeki payı açıklayıcı değişkenler olarak eklenmiştir. Bölgesel ve sektörel farklılıkların etkileri ayrıştırıldığında, Türkiye de kişi başına gelirde iller arası bir yakınsamanın gerçekleştiği sonucuna varılmıştır. Yine koşullu yakınsama analizine göre, teknolojik değişim hızının bütün bölgeler için aynı olması durumunda Batı ve Doğu Marmara Bölgelerinin diğer bölgelere oranla daha yüksek, tarım sektörünün katma değer içindeki payının yüksek olduğu illerin ise daha düşük bir kişi başına gelire yakınsadıkları tespit edilmiştir. Çalışmanın son bölümünde, iç göçün iller arası koşullu yakınsamaya yardımcı olup olmadığı irdelenmiştir. Hem doğrudan açıklayıcı değişken olarak, hem de araç değişken yöntemi ile tahmin edilip denkleme dâhil edildiğinde, iç göçün iller arası yakınsamada etkili olmadığı bulunmuştur. Burada kullanılan araç değişken, illerin nüfus yoğunluğudur. Araç değişken kullanılmasındaki amaç, iç göç ve büyüme arasındaki içselliğin kontrol edilmesidir. Türkiye de iç göçün iller arası yakınsamada etkili olmaması sonucunu iki ayrı faktöre dayandırabiliriz: Birincisi, araç değişken yöntemi ile tahmin ettiğimiz iç göç ve büyüme oranları arasında halen içsellik sorunu devam etmektedir. Bu ileride daha detaylı olarak araştırılması gereken önemli bir konudur. Diğer faktör ise net iç göç veren illerde ve bölgelerde emek yoğunluğundaki azalma nedeniyle sermayenin marjinal getirisinin düşmesidir. Bu yoruma göre sermayenin marjinal getirisinin düşük olması, net göç veren bölgelere verimli yatırımların akmasını engelleyecek, bu nedenle de yakınsama gerçekleşmeyecektir. Gerçekten de yılları için incelediğimizde, ağırlıklı olarak net göç veren bölgelerde sabit sermayeye yapılan gayri safi ilavelerin getirisinin göreceli olarak düşük olduğunu göremekteyiz. Bu sonuca göre, net iç göç veren bölgelere verimli yatırımların özendiriciliğinin azalması, bu bölgelerin diğerlerine yakınsamasını yavaşlatacak ya da etkilemeyecektir. Bu, çalışmamızdan ortaya çıkan önemli bir sonuçtur. 10 İller bazında DİE den elde edilen Yıllık İmalat Sanayi istatistikleri 1983 yılından itibaren mevcuttur. 11 Sermayenin marjinal getirisi=katma değerde yıllık değişim( Y)/Sabit sermayeye gayri safi ilaveler( K)

15 KAYNAKLAR Aker, T., B. Çelik, D. Kurban, T. Ünalan, ve H.D. Yükseker (2005) Türkiye de ülke içinde yerinden edilme sorunu: tespitler ve çözüm önerileri. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı (TESEV). Akşit, B. (1998) İç göçlerin nesnel ve öznel toplumsal tarihi üzerine gözlemler: köy tarafından bir bakış, Türkiye de İç Göç, Sorunsal Alanları ve Araştırma Yöntemleri Konferansı (6 8 Haziran 1998, Bolu-Gerede) Bildiriler Kitabı içinde. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, ss Barro, R.J. ve X. Sala-i-Martin (1991) Convergence Across States and Regions, Brookings Papers on Economic Activity, 1991(1), ss Barro, R.J. ve X. Sala-i-Martin (1992) Convergence, Journal of Political Economy, 100(2), ss Barro, R.J. ve X. Sala-i-Martin (2004) Economic Growth (2nd ed.). Cambridge, MA: The MIT Press. Devlet İstatistik Enstitüsü web-sayfası (http: //www.die.gov.tr) Devlet İstatistik Enstitüsü Yıllık İmalat Sanayi İstatistikleri, Ankara: DİE Matbaası. Devlet İstatistik Enstitüsü (2005) Türkiye İstatistik Yıllığı Ankara: DİE Matbaası. Doğruel, F. ve A. S. Doğruel (2003) Türkiye de Bölgesel Gelir Farklılıkları ve Büyüme,, A.H. Köse, F. Şenses ve E. Yeldan der. İktisat Üzerine Yazılar I: Küresel Düzen: Birikim, Devlet ve Sınıflar (Korkut Boratav a Armağan) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları, ss Erlat, H. (2005) Türkiye de Bölgesel Yakınsama Sorununa Zaman Dizisi Yaklaşımı, H. Erlat der. Bölgesel Gelişme Stratejileri ve Akdeniz Ekonomisi içinde. Ankara: Türkiye Ekonomi Kurumu, ss Filiztekin, A. (1998) Convergence across Industries and Provinces in Turkey, Koç University Working Paper series, 1998/08. Gezici, F. ve G.J. D. Hewings (2004) Regional Convergence and the Economic Performance of Peripheral Areas in Turkey, Review of Urban & Regional Development Studies, 16(2), Gündüz, M. ve N. Yetim (1997) Terör ve göç, Toplum ve Göç-II. Ulusal Sosyoloji Kongresi (20 22 Kasım 1996, Mersin) Bildiriler Kitabı, DİE Yayın No Ankara: DİE, ss İçduygu, A. ve T. Ünalan (1998) Türkiye de iç göç: Sorunsal alanları ve araştırma yöntemleri, Türkiye de İç Göç, Sorunsal Alanları ve Araştırma Yöntemleri Konferansı (6 8 Haziran 1998, Bolu-Gerede) Bildiriler Kitabı içinde. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, ss Kahraman, B., Ö. Coşkun ve G. Tunç (2002) Göç olgusunun değerlendirilmesi, M. Ersoy ve H. Tarık Şengül, der. Kente Göç ve Yoksulluk: Diyarbakır Örneği içinde. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, ss Karaca, O. (2004) Türkiye de bölgeler arası gelir farklılıkları: yakınsama var mı?, Türkiye Ekonomi Kurumu Tartışma Metni, No.: 2004/7. Mazumdar, D. (1987) Rural-urban migration in developing countries, E.S. Mills der. Handbook of Regional and Urban Economics Volume II içinde. NY: Elsevier Science Publishers. Munro, J. (1974) Migration in Turkey, Economic Development and Cultural Change, 22(4), ss Pazarlıoğlu, M. V. (1997) döneminde Türkiye de iç göç üzerine ekonometrik model çalışması, Çukurova Üniversitesi 5. Ulusal Ekonometri Ve İstatistik Sempozyumu, Adana.

16 Rappaport, J. (2005) How does labor mobility affect income convergence?, Journal of Economic Dynamics and Control, 29, ss Reichlin, P. ve A. Rustichini (1998) Diverging patterns with labor migration, Journal of Economic Dynamics and Control, 22, ss Temel, T., A. Tansel, ve P.J. Albersen (1999) Convergence and Spatial Patterns in Labor Productivity: Nonparametric Estimations for Turkey, Journal of Regional Analysis and Policy, 29(19), Tansel, A. ve N.D. Güngör (1997) Economic Growth and Convergence: An Application to the Provinces of Turkey, , I. ODTÜ-ERC Uluslararası Ekonomi Kongresi, Ankara. Ünalan, T. (1998) Türkiye de iç göçe ilişkin veri kaynaklarının değerlendirilmesi, Türkiye de İç Göç, Sorunsal Alanları ve Araştırma Yöntemleri Konferansı (6 8 Haziran 1998, Bolu-Gerede) Bildiriler Kitabı içinde. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, ss Yamak, R. ve N. Yamak (1999) Türkiye de gelir dağılımı ve iç göç, DEÜ-SBE Dergisi, 1(1), ss.(?) (http://www.sbe.deu.edu.tr/yayinlar/dergi/ dergi01/yamak.htm)

17 EK İBBS ye göre 12 Düzey 1 Bölgesi İstanbul Akdeniz Doğu Karadeniz İstanbul Antalya Trabzon Batı Marmara Ege Isparta Ordu Tekirdağ Burdur Giresun Edirne Adana Rize Kırklareli Mersin Artvin Balikesir Hatay Gümüşhane Çanakkale Kahramanmaraş Osmaniye Kuzeydoğu Orta Anadolu Anadolu İzmir Kırıkkale Erzurum Aydın Aksaray Erzincan Denizli Niğde Bayburt Muğla Nevşehir Ağrı Manisa Kırşehir Kars Afyon Kayseri Iğdır Kütahya Sivas Ardahan Uşak Yozgat Ortadoğu Doğu Batı Anadolu Marmara Karadeniz Bursa Zonguldak Malatya Eskişehir Karabük Elazığ Bilecik Bartın Bingöl Kocaeli Kastamonu Tunceli Sakarya Çankırı Van Düzce Sinop Muş Bolu Samsun Bitlis Yalova Tokat Hakkâri Batı Anadolu Çorum Güneydoğu Ankara Amasya Anadolu Gaziantep Konya Karaman Adıyaman Kilis Şanlıurfa Diyarbakır Mardin Batman Şırnak Siirt

Working Paper Güneydoğu Anadolu Bölgesinin Türkiye Dış Ticareti Içerisindeki Yeri ve Önemi

Working Paper Güneydoğu Anadolu Bölgesinin Türkiye Dış Ticareti Içerisindeki Yeri ve Önemi econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Bakan,

Detaylı

Kırklareli. Bartın. Kastamonu. İstanbul. Zonguldak. Karabük. Yalova. Adapazarı Bolu. Çankırı. Bilecik. Bursa. Ankara. Kırıkkale. Balıkesir.

Kırklareli. Bartın. Kastamonu. İstanbul. Zonguldak. Karabük. Yalova. Adapazarı Bolu. Çankırı. Bilecik. Bursa. Ankara. Kırıkkale. Balıkesir. TÜRKİYE NİN NÜFUS ÖZELLİKLERİ VE NÜFUS HAREKETLERİ TÜRKİYE NÜFUSUNUN YAPISAL ÖZELLİKLERİ - Nüfusun Yaş Gruplarına Göre Dağılımı - Çalışan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı - Nüfusun Cinsiyete

Detaylı

Working Paper Türkiye'de Özel Tasarrufları Belirleyen Unsurlar. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/109

Working Paper Türkiye'de Özel Tasarrufları Belirleyen Unsurlar. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/109 econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Özcan,

Detaylı

Türkiye için bir rekabet endeksi

Türkiye için bir rekabet endeksi Türkiye için bir rekabet endeksi EDAM ve Deloitte Türkiye ortak yayını Ocak 2009 2008 yılında kaybettiğimiz ve bu çalışmaya büyük emeği geçen Genel Sekreterimiz Gaye Eslen Özerkan anısına... Önsöz Günümüz

Detaylı

Working Paper Iktisatta Nicel Yöntemlerin Kötü(ye) Kullanılması. Örnekler, Öneriler. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No.

Working Paper Iktisatta Nicel Yöntemlerin Kötü(ye) Kullanılması. Örnekler, Öneriler. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Şenesen,

Detaylı

TÜRKİYE DE BÖLGELER ARASI GELİR FARKLILIKLARI: YAKINSAMA VAR MI?

TÜRKİYE DE BÖLGELER ARASI GELİR FARKLILIKLARI: YAKINSAMA VAR MI? TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2004/7 hp://www.ek.org.r TÜRKİYE DE BÖLGELER ARASI GELİR FARKLILIKLARI: YAKINSAMA VAR MI? Orhan Karaca Nisan, 2004 TÜRKİYE DE BÖLGELER ARASI GELİR FARKLILIKLARI: YAKINSAMA

Detaylı

İÇ GÖÇLERİN EMNİYET VE ASAYİŞE ETKİSİ Yusuf AY * ÖZ THE EFFECT OF INTERNAL MIGRATIONS TO THE SAFETY ABSTRACT

İÇ GÖÇLERİN EMNİYET VE ASAYİŞE ETKİSİ Yusuf AY * ÖZ THE EFFECT OF INTERNAL MIGRATIONS TO THE SAFETY ABSTRACT Güvenlik Bilimleri Dergisi, Mayıs 2013, 2(1), 35-56 İÇ GÖÇLERİN EMNİYET VE ASAYİŞE ETKİSİ Yusuf AY * ÖZ Bir ülke sınırları içerisinde gerçekleşen uzun süreli yer değiştirmeler olarak tanımlanabilecek iç

Detaylı

1 GİRİŞ... 1 2 ÜLKE DÜZEYİNDE PENETRASYON ORANLARI... 3. 2.1 Sabit Telefon... 3. 2.2 Mobil Telefon... 5. 2.3 Genişbant İnternet...

1 GİRİŞ... 1 2 ÜLKE DÜZEYİNDE PENETRASYON ORANLARI... 3. 2.1 Sabit Telefon... 3. 2.2 Mobil Telefon... 5. 2.3 Genişbant İnternet... İçindekiler 1 GİRİŞ... 1 2 ÜLKE DÜZEYİNDE PENETRASYON ORANLARI... 3 2.1 Sabit Telefon... 3 2.2 Mobil Telefon... 5 2.3 Genişbant İnternet... 7 2.4 Sabit Genişbant İnternet... 8 2.5 Mobil Genişbant İnternet...

Detaylı

Türkiye de Üniversitelerin Kentleşme Üzerine Etkileri

Türkiye de Üniversitelerin Kentleşme Üzerine Etkileri Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Cilt: 10, Sayı:3, 2008 Türkiye de Üniversitelerin Kentleşme Üzerine Etkileri Şevket Işık Özet Türkiye de üniversitelerin, kentlerin nüfus, ekonomik

Detaylı

Türkiye de E itime Eri imin Belirleyicileri 1. türkiye de eğitime erişimin belirleyicileri

Türkiye de E itime Eri imin Belirleyicileri 1. türkiye de eğitime erişimin belirleyicileri Türkiye de E itime Eri imin Belirleyicileri 1 türkiye de eğitime erişimin belirleyicileri 2 Türkiye de E itime Eri imin Belirleyicileri türkiye de e itime eri imin belirleyicileri DR. OZAN BAKIŞ* DOÇ.

Detaylı

Working Paper Iç Borçların Ekonomik ve Sosyal Yaşamda Yaptığı Tahribat. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No.

Working Paper Iç Borçların Ekonomik ve Sosyal Yaşamda Yaptığı Tahribat. Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Güvemli,

Detaylı

Bireysel Emeklilik Sistemi Gelişim Raporu

Bireysel Emeklilik Sistemi Gelişim Raporu Bireysel Emeklilik Sistemi Gelişim Raporu 28 Bireysel Emeklilik Sistemi Gelişim Raporu 28 bes28gr@egm.org.tr Bu raporun elektronik versiyonuna ve seçilmiş istatistiklerin verilerine www.egm.org.tr/bes28gr.htm

Detaylı

81 İl İçin Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Karnesi. Ocak 2014 HÜLYA DEMİRDİREK ÜLKER ŞENER

81 İl İçin Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Karnesi. Ocak 2014 HÜLYA DEMİRDİREK ÜLKER ŞENER 81 İl İçin Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Karnesi Ocak 2014 HÜLYA DEMİRDİREK ÜLKER ŞENER Karne çalışmasında bize destek veren Sibel Bağış ve stajyerlerimiz Sümeyye Uslu ve Hayriye Öztürk e katkılarından dolayı

Detaylı

Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/88

Discussion Paper, Turkish Economic Association, No. 2012/88 econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Soydemir,

Detaylı

Gelişmiş ve Azgelişmiş Ülkelerde Ekonomik Büyüme Dinamikleri: Bir Panel Veri Analizi

Gelişmiş ve Azgelişmiş Ülkelerde Ekonomik Büyüme Dinamikleri: Bir Panel Veri Analizi Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi International Journal of Alanya Faculty of Business Yıl:2012, C:4, S:1, s.127-136 Year:2012, Vol:4, No:1, s. 127-136 Gelişmiş ve Azgelişmiş Ülkelerde Ekonomik

Detaylı

Türkiye de Bölgesel Gelir Eşitsizliği

Türkiye de Bölgesel Gelir Eşitsizliği MAKALE / ARTICLE Türkiye de Bölgesel Gelir Eşitsizliği Regional Income Inequality in Turkey Alpay FİLİZTEKİN, 1 Murat Alp ÇELİK 2 Bu araştırmada Türkiye İstatistik Kurumu nun 1994 ve 2003 Hane Halkı Gelir

Detaylı

TÜRKİYE DE İÇGÖÇ OLGUSU, NEDENLERİ ve ÇORLU ÖRNEĞİ

TÜRKİYE DE İÇGÖÇ OLGUSU, NEDENLERİ ve ÇORLU ÖRNEĞİ TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ÇALIŞMA EKONOMİSİ VE ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ ANABİLİM DALI TÜRKİYE DE İÇGÖÇ OLGUSU, NEDENLERİ ve ÇORLU ÖRNEĞİ Hazırlayan: Murat ÖZDEMİR Danışman: Yrd. Doç. Dr.

Detaylı

Türkiye de Genel Gelir Dağılımının Analizi ve İyileştirilmesi. Yrd. Doç. Dr. Yeşim Kuştepeli

Türkiye de Genel Gelir Dağılımının Analizi ve İyileştirilmesi. Yrd. Doç. Dr. Yeşim Kuştepeli Türkiye de Genel Gelir Dağılımının Analizi ve İyileştirilmesi Yrd. Doç. Dr. Yeşim Kuştepeli Dokuz Eylül Üniversitesi, İşletme Fakültesi, İktisat Bölümü, Kaynaklar Yerleşkesi, Buca 35160, İzmir Tel: 0-232-4535042/3009

Detaylı

Sayı 5 Ocak 2012 ÖZET

Sayı 5 Ocak 2012 ÖZET Gümüşhane Üniversitesi Sayı 5 Ocak 2012 Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi DOĞU ANADOLU BÖLGESİ NDE HAYVANCILIK SEKTÖRÜNÜN REKABET EDEBİLİRLİĞİNİN ANALİZİ ÖZET 1 2 3 Türkiye kalkınma konusunda dünyanın

Detaylı

TÜRKİYE DE GELİR EŞİTSİZLİĞİ VE YOKSULLUK

TÜRKİYE DE GELİR EŞİTSİZLİĞİ VE YOKSULLUK Sosyal Siyaset Konferansları, Sayı: 59, 2010/2, s. 89 132. 90 ŞADAN ÇALIŞKAN ABSTRACT TÜRKİYE DE GELİR EŞİTSİZLİĞİ VE YOKSULLUK Yrd. Doç. Dr. Şadan ÇALIŞKAN* ÖZET Gelir eşitsizliği ve yoksulluk, tüm dünyada

Detaylı

2008 UYGULAMA RAPORU HAYATBOYU ÖGRENME PROGRAMI (LLP) - ducation and Traini~ AB EGiTiM VE GENÇLiK PROGRAMLARI MERKEZi BAŞKANllGI ~ Eğitim ve Kültür ~

2008 UYGULAMA RAPORU HAYATBOYU ÖGRENME PROGRAMI (LLP) - ducation and Traini~ AB EGiTiM VE GENÇLiK PROGRAMLARI MERKEZi BAŞKANllGI ~ Eğitim ve Kültür ~ 2008 UYGULAMA RAPORU HAYATBOYU ÖGRENME PROGRAMI (LLP) - ducation and Traini~ AB EGiTiM VE GENÇLiK PROGRAMLARI MERKEZi BAŞKANllGI ~ Eğitim ve Kültür ~ ÖNSÖZ 1999 yılında başlayan adaylık sürecinin

Detaylı

Türkiye nin Teknoloji Politikalarında Teknoparkların Önemi ve Teknoparklara Yönelik Vergi Avantajları

Türkiye nin Teknoloji Politikalarında Teknoparkların Önemi ve Teknoparklara Yönelik Vergi Avantajları Türkiye nin Teknoloji Politikalarında Teknoparkların Önemi ve Teknoparklara Yönelik Vergi Avantajları Gül KAYALIDERE Celal Bayar Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Maliye Bölümü, Manisa

Detaylı

Unutulan Bir Toplumsal Amaç: Sanayileşme Ne Oluyor? Ne Olmalı?

Unutulan Bir Toplumsal Amaç: Sanayileşme Ne Oluyor? Ne Olmalı? ERC Working Papers in Economics 03/01 February 2003 Unutulan Bir Toplumsal Amaç: Sanayileşme Ne Oluyor? Ne Olmalı? Fikret Şenses İktisat Bölümü Orta Doğu Teknik Üniversitesi Ankara 06531 fsenses@metu.edu.tr

Detaylı

KRİZ DÖNEMLERİNDE ODAKLANMA STRATEJİLERİVE ODAKLANMA TÜRLERİNİN İŞLETME PERFORMANSINA ETKİSİ: ADANA KOBİLERİ ÜZERİNDE BİR İNCELEME

KRİZ DÖNEMLERİNDE ODAKLANMA STRATEJİLERİVE ODAKLANMA TÜRLERİNİN İŞLETME PERFORMANSINA ETKİSİ: ADANA KOBİLERİ ÜZERİNDE BİR İNCELEME KRİZ DÖNEMLERİNDE ODAKLANMA STRATEJİLERİVE ODAKLANMA TÜRLERİNİN İŞLETME PERFORMANSINA ETKİSİ: ADANA KOBİLERİ ÜZERİNDE BİR İNCELEME M. Birkan IŞIK 1 Murat KORKMAZ 2 Deniz ÇALIKAN 3 Serhan BAYKARA 4 ÖZ Her

Detaylı

TÜRKİYE İÇİN ISITMA VE SOĞUTMA DERECE-GÜN BÖLGELERİ

TÜRKİYE İÇİN ISITMA VE SOĞUTMA DERECE-GÜN BÖLGELERİ TÜRKİYE İÇİN ISITMA VE SOĞUTMA DERECE-GÜN BÖLGELERİ Hüsamettin BULUT 1, Orhan BÜYÜKALACA 2, Tuncay YILMAZ 2 1 Harran Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü, 63100-Şanlıurfa Telefon:

Detaylı

Türkiye de Kadın İşgücünün Panel Veri Analizi

Türkiye de Kadın İşgücünün Panel Veri Analizi Türkiye de Kadın İşgücünün Panel Veri Analizi Doç.Dr. Mustafa ÖZER* Yrd.Doç.Dr. Kemal BİÇERLİ* Öz:Türkiye de kadınların İKO nı etkileyen unsurları tespit etmeye yönelik bu çalışmada 1988-2001 dönemi için

Detaylı

THE EFFECTS OF FOREIGN TRADE ON EMPLOYMENT: THE CASE OF TURKISH MANUFACTURING INDUSTRY

THE EFFECTS OF FOREIGN TRADE ON EMPLOYMENT: THE CASE OF TURKISH MANUFACTURING INDUSTRY Süleyman Demirel Üniversitesi Đktisadi ve Đdari Bilimler Fakültesi Dergisi Y.2010, C.15, S.2 s.259-281. Suleyman Demirel University The Journal of Faculty of Economics and Administrative Sciences Y.2010,

Detaylı

Türkiye de Kadınların İşgücüne Katılımında Son Dönemde Gözlenen Eğilimler

Türkiye de Kadınların İşgücüne Katılımında Son Dönemde Gözlenen Eğilimler Türkiye Cumhuriyeti Devlet Planlama Teşkilatı ve Dünya Bankası Refah ve Sosyal Politika Analitik Çalışma Programı Çalışma Raporu Sayı 2: Türkiye de Kadınların İşgücüne Katılımında Son Dönemde Gözlenen

Detaylı

TÜRKİYE DE KONUT SORUNU VE KONUT İHTİYACI RAPORU KONUT

TÜRKİYE DE KONUT SORUNU VE KONUT İHTİYACI RAPORU KONUT TÜRKİYE DE KONUT SORUNU VE KONUT İHTİYACI RAPORU KONUT İnsanların beslenme, giyinme gibi temel ihtiyaçlarından biri olan barınma ihtiyacını güvenli ve sağılıklı şekilde karşılayacak özellikleri taşıması

Detaylı

Nükleer Enerji Sahibi Olma Kararını Etkileyen Faktörler ve Türkiye için Tahminler

Nükleer Enerji Sahibi Olma Kararını Etkileyen Faktörler ve Türkiye için Tahminler Yayın ilkeleri, izinler ve abonelik hakkında ayrıntılı bilgi: E-mail: bilgi@uidergisi.com Web: www.uidergisi.com Nükleer Enerji Sahibi Olma Kararını Etkileyen Faktörler ve Türkiye için Tahminler Bülent

Detaylı