GENEL FİZİK II DERS NOTLARI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "GENEL FİZİK II DERS NOTLARI"

Transkript

1 GENEL FİZİK II DERS NOTLARI Hazırlayanlar: Prof. Dr. Mustafa POLAT Prof. Dr. Leyla TATAR YILDIRIM 1

2 BÖLÜM-1 Elektrik Yükü Bu bölümde, maddenin özelliklerinden birisi olan elektrik yükü ile tanışacağız. Atomu meydana getiren elektron, lkt proton ve nötron nun yüklerini i öğreneceğiz ve devamında da şu konulara değineceğiz: Elektrik yükünün çeşitleri İki yük arasındaki kuvvet (Coulomb yasası) Yükün kuantalığı Yükün korunumu (1-1)

3 Bir kumaş parçası ile ovuşturulan kehribarın tüy gibi hafif nesneleri çektiği antik çağlardan beri bilinen bir şeydir. Bu olgu, maddenin yeni bir özelliği olan elektrik yükü ile ilgilidir. Birçok deney, iki tür elektrik yükünün varlığını göstermiştir: pozitif (renk kodu: kırmızı) ve negatif (renk kodu: siyah). pozitif ve negatif isimleri Benjamin Franklin tarafından verilmiş isimlerdir. Cam bir çubuğu ipekbirkumaşla ovuşturduğumuzda, ikisi de elektrik yükü kazanır. Cam çubuğun kazandığı yükün işareti pozitif olarak tanımlanır. Benzer şekilde, plastik bir çubuğu bir kürk ile ovuşturduğumuzda, ikisi de elektrik yükü kazanır. Plastik çubuğun ğ kazandığığ yükün işaretiş negatif olarak tanımlanır. (1-)

4 Yüklü cisimlerle yapılan bir çok deneysel çalışmalardan elde edilen sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: 1. Aynı işaretli yükler (her ikisi de pozitif veya negatif) birbirlerini iterler (Şekil-a).. İşaretleri farklı olan yükler (biri pozitif, diğeri negatif) birbirlerini çekerler (Şekil-b). Yükünün işareti bilinen bir cisimle, yükünün işareti bilinmeyen cisim arasındaki etkileşme kuvvetinin yönünden yararlanarak, bilinmeyen cismin yükünün işaretini belirleyebiliriz. Aynı işaretli yükler birbirini iter. Zıt işaretli yükler birbirini çeker. (1-3)

5 Yöntem: İpek bir kumaşla ovuşturulan cam çubuğun pozitif yüklü olduğunu biliyoruz. Bu çubuğu, yükü kaybolmayacak ve etrafında serbestçe dönebilecek şekilde ortasından asalım. Sonra da, yükünü ü bilmediğimiz bir cismi cam çubuğa doğru yaklaştıralım. Mümkün olan iki durum söz konusudur: Şekil- a: İki cisim birbirini iter. Bu durumda bilinmeyen yük pozitif işaretlidir. Şekil-b: İki cisim birbirini çeker. Bu durumda bilinmeyen yük negatif işaretlidir. ş (1-4)

6 Atomun çapı 51-1 m. Çekirdeğin çapı m. Benjamin Franklin zamanında (18. yy) elektrik yükünün bir çeşit ağırlıksız, sürekli akışkan olduğu kabul ediliyordu.. yy başlarında Ernest Rutherford un atomun yapısı yp üzerinde yürüttüğü ğ araştırmalar, maddenin ne şekilde meydana geldiğini ortaya koydu ve bileşenlerinin sahip oldukları yüklerin belirlenmesini sağladı. Atomlar elektronlardan ve çekirdekten oluşur. Çekirdeğin kendisi de, proton ve nötronlardan oluşur. Elektronlar negatif yüklü, protonlar pozitif yüklü, nötronlar ise yüksüzdür. Bu durumda elektrik yükü, atomu oluşturan parçacıkların (elektron, proton, nötron) temel bir özelliğidir. (1-5)

7 Atomik Bileşenlerin Kütleleri ve Yükleri: Nötron (n) : Kütle m = kg; Yük q = Proton (p) : Kütle m = kg; Yük q = C Elektron (e) : Kütle m = kg; Yük q = C Not-1: Elektron ve protonun yükleri ii için, sırasıyla, -e ve +e sembolleri kullanılır. Bunlar temel yük olarak bilinirler. Not-: Bir atomdaki elektron ve proton sayıları eşitse, atom elektriksel olarak nötr olarak adlandırılır. Bu sayı atom numarası (Z) dır. Not-3: Bir atomdaki proton ve nötron sayılarının toplamı ise kütle numarası (A) dır. Gösterim: U Z = 9 = elektron/proton sayısı 9 A = 35 =proton + nötron sayısı 35 (1-6)

8 Yükün Quantalanması : Bir nesnenin toplam yükü, o nesnedeki temel parçacıkların sayısına (elektron, proton, nötron) bağlıdır. Elektron sayısı N ve nötron sayısı N olan bir nesnenin net yükü, p net n Q en en N e N N ne e p n p e N e, proton sayısı olur. Burada, n N N ve tamsayıdır. Bu, net yükün elektron p e yükünün tamsayı katları kadar olacağını gösterir. Yani yük N e N n N p quantalıdır. (1-7)

9 Yükün Korunumu: Her ikisi de yüksüz olan cam bir çubuk ile ipek bir kumaşımız olsun. Cam çubuğu ipek kumaşla ovuşturduğumuzda, cam çubuk pozitif yüklenir. Aynı anda, toplam yük sıfır olacak şekilde, ipek kumaş da eşit miktarda negatif olarak yüklenir. Buradan, ovuşturma işleminin herhangi bir yük oluşturmadığı ancak, birinden diğerine yük akışı sağladığı anlaşılır. Yükün korunumu şöyle özetlenebilir: Herhangi bir işlemin i öncesindeki toplam yük, işlemden sonraki toplam yüke eşittir. Önceki Net Yük = Sonraki Net Yük Q i Q f (1-8)

10 İletkenler ve Yalıtkanlar : İletkenler, yüklerin içlerinde serbestçe dolaşabilmelerine izin veren malzemelerdir. Bakır, aliminyum, civa bunlardan bazılarıdır. Yalıtkanla, yüklerin içlerinde serbestçe dol aşmalarına izin vermeyen malzemelerdir. Plastik, lastik, cam, seramik bunlardan bazılarıdır. İletkenlerde, atomun son yörüngesindeki bir veya daha fazla elektron kolayca atomdan ayrılıp serbest hale gelebilir ve iletken içinde hareket eder. Bunlara iletim elektronları diyoruz. İletim elektronları geride iyon dediğimiz ğ pozitif yüklü atomlar bırakırlar. İletkenin içinde sadece iletim elektronları serbestçe hareket edebilir, pozitif yüklü iyonların konumları değişmez. Yalıtkanlar ise iletim elektronu içermezler. (1-9)

11 Bir İletkeni İndüksiyon y Yoluyla Yüklemek : Şekil- a' da bir iletken yaltkan bir iple asılmıştır ve başlangıçta yüksüzdür. Negatif yüklü ü plastik çubuğu yavaşça yaklaştıralım. aşt a Plastik yalıtkandır ve üzerindeki negatif yükler hareketsizdir. Ancak, iletken içindeki negatif yükleri sağ uca doğru itecektir. İletkenin sol ucunda elektron boşluğu meydana geldinden pozitif yüklenmiş olacaktır. Şekil- b 'de toprağa bağlı bir iletim yolu oluşturulmuş, böylece elektronların toprağa akması sağlanmıştır. Toprak bağlantısını iptal eder ve plastik çubuğu uzaklaştırırsak, iletken çubuk pozitif yüklenmiş olacaktır. Not -1: İletkenhe üzerinde indüklenen yük, plastik çubuğun yükü ile ters işaretlidir. Not - : Plastik çubuk aynı amaçlı çok defa kullanılabilir. (1-1)

12 F k q q 1 mm F G r Coulomb Yasası : Aralarındaki mesafe r olan, q ve q yükleri olsun. Bu yükler 1 birbirlerine, aşağıda özellikleri verilen kuvvetler uygularlar. 1. Kuvvetler, yükleri birleştiren doğru boyuncadır.. Yükler aynı işaretliyse, kuvvet iticidir. 3. Yükler zıt işaretliyse, kuvvet çekicidir. Kuvvetin büyüklüğü, Coulomb Yasası olarak bilinen 1 q1 q k olmak üzere, F k eşitliği ile verilir. 4 r r Burada, boşluğun ğ veya havanın elektriksel lktik lgeçirgenliği -1 olarak bilinir ve değeri N m /C dir. 1 Coulomb kuvveti ve Newton'un gravitasyonel kuvveti aynı formdadır. Tek fark, gravitasyonel kuvveti he rz am an çekici bir kuvvettir. Buna karşın Coulomb kuvveti, yüklerin işaretine bağlı olarak çekici veya itici olabilir. (1-11)

13 Örnek : Hidrojen atomunda çekirdekteki proton ile yörüngedeki elektron arasındaki 11 uzaklık ortalama 5.31 m' dir. Bunlar arasındaki elektriksel ve gravitasyonel kuvvetlerin büyüklüklerini bulunuz. Coulomb yasasından, bu iki yük arasındaki kuvvetin büyüklüğü: 19 e FE k N. r İki kütle arasındaki çekim kuvvetinin büyüklüğü, Newton' un gravitasyon yasasından: mm e p Fg G r N. Atomik boyutta, parçacıklar arasındaki kütle çekim kuvveti önemsenmeyecek düzeyde küçüktür. (1-1)

14 Coulomb Yasası ve Üstüste Binme İlkesi: Bir yük grubunun belirli bir yüke uyguladığı ğ net tkuvvet, tüm yüklerin uyguladığı kuvvetlerin vektörel toplamına eşittir. Örneğin, q ve q3 yükleri tarafından q1 yüküne uygulanan net kuvvet ( F1), F 1 F 1 F 31 ile verilir. Burada, F ve F sırasıyla q ve q yüklerinin q yüküne uyguladığı kuvvetlerdir. q y ükün e etkiyen n tane nokta yük olması durumunda ise net kuvvet, n F F F F... F n Fi i ile ifade edilir. 1 F F F (1-13)

15 Örnek :Şekildeki gibi üç nokta yük, dik kenarlarının uzunluğu a= 1 cm olan ikizkenar üçgenin köşelerine yerleştirilmiştir. q=q= 5 C ve q= C olduğuna göre q yüküne etkiyen net kuvveti bulunuz. Coulomb yasasından, q ve q yüklerinin q yüküne uyguladıkları kuvvetlerin büyüklükleri: F q q k N a q q3 9 F k N 3 a.1 F ˆ ˆ 1i ˆ ˆ net F13 F3 (11cos 45 9)i 11sin 45 j 1.1i 7.9j N Fnet N ; tan = o (1-14)

16 Örnek : Şekildeki gibi üç nokta yük, x-ekseni üzerine yerleştirilmiştir. q = 15 Cluk C'luk yük x = m noktasında, q =6 1 C'luk yük ise orijinde bulunmaktadır. q nokta 3 yükü x-eksini üzerinde hangi noktada olmalıdırki ırki, üzerine etkiyen net kuvvet sıfır olsun? q ve q yükleri aynı işaretli olduğu için, işareti ne olursa olsun q yükü 1 3 bunların arasına konulmalıdır. Bu durumda: q q q q F k ; F k x x q q F F 3x 8x x x x.775 m bulunur. (1-15)

17 Örnek : Aynı noktadan asılmış, kütleleri 31 kg olan yüklü iki özdeş küre şekildeki gibi dengededirler. İplerin boyu 15 cm ve = o 5 olduğuna göre, kürelerin yükü nedir? Denge durumunda yükler arasındaki uzaklık: a L sin olacaktır. Küreler dengede olduğuna göre: q Tsin k ; T cos mg a k q a mg tan a tan q mg k 8 q C 16 bulunur. (1-16)

18 Örnek : Kütleleri m, yükleri de q =Q ve q = Q olan 1 iki parçacık L uzunluğundaki iplerle aynı noktadan düşey olarak asılı halde dengededirler. Yükleri asılı oldukları noktaya bağlayan iplerin düşeyle yaptık ları 1 ve açıları çok küçüktür. Bu iki açı arasındaki ilişkiyi ve yükler arasındaki mesafeyi bulunuz. q q yükü için T sin F FE tan T mg mg 1 Tsin FE FE tan T mg cos mg 1 1 E 1 1 cos 1 1 g yükü için r1 Lsin1 r r Lsin1 Ltan 1 tan1 r L sin L Q r 4kQ L FE mg ta n 1 k mg r r L mg bulunur. 1/3 (1-17)

19 Örnek : Yükleri +q olan iki özdeş parçacık, aralarındaki mesafe d olacak şekilde y-ekseni üzerinde sabitlenmişlerdir. Yükü Q ve kütlesi m olan üçüncü bir parçacık ise, iki yükün ortasından dik olarak geçen eksen üzerinde, merkezden x kadar uzaktaki bir noktaya konuyor. Q yükü bu eksen üzerinde rahatça hareket edebilmektedir. x d durmunda, Q yükünün basit harmonik hareket yapacağını gösteriniz. Hareketin periyodunu bulunuz. Basit harmonik hareket yapan bir cisim için, F Cx olmalıdır( C ). qq kqqx Q yüküne etkiyen geri çağırıcı kuvvet: F k sin x ( d /) x ( d /) kqqx 16kqQ x d F x 3/ 3 3 ( d /) 1 ( x/ d) d 3 d / T T 16kqQ (1-18) 3/

20 Örnek : Yükleri +q olan dört özdeş parçacık, xy-düzleminde bulunan, kenar uzunluğu ğ L olan bir karenin köşelerine şekildeki gibi sabitlenmişlerdir. Q yüküne sahip başka bir parçacık ise, karenin merkezinden dik olarak geçen z-ekseni üzerinde, kare merkezinden z kadar uzaktaki bir noktaya konuluyor. Q yükü üzerine etkiyen net kuvveti bulunuz. qq + q yüklerinden birisinin Q yüküne uyguladığı çekici kuvvet: F k z a a L/ L/ L / z cos z a 4kQ kqqz F 4 cos kˆ net F Fnet z a bulunur. 3/ (1-19)

21 BÖLÜM- Elektrik Alanlar Bu bölümde durgun yüklerin oluşturduğu elektrikalan( )kavramıyla tanışacağız. Yüklerin durgun olması halinde, yükler arasındaki etkileşmeleri belirlemek için Coulomb yasası yeterlidir. Yükler durgun olmasaydı, bu etkileşmeleri l i blil belirlemekii için başka alternatif yollar bl bulmak gerekirdi. Bu konu kapsamında şu konulara değinilecektir: Nokta yükün oluşturduğu elektrik alanın bulunması Nokta yük gruplarının vesürekliyük dağılımlarınınğ oluşturduğuş ğ elektrik alanların bulunması Elektrik alan içindeki yüke etkiyen kuvvetin bulunması elektrik dipol kavramını öğrenmek. Düzgün elektrik alan içindeki dipole etkiyen kuvveti, bu kuvvetin oluşturduğu torku ve dipolün potansiyel enerjisini i i blil belirlemek. E (-1)

22 Aralarında r mesafesi olan q 1 ve q nokta yükleri arasındaki etkileşme 1 kuvveti Coulomb yasasına göre, F 1 q q q q k 4 r r 1 1 bağıntısına a sahiptir. Nokta yükler arasında aas herhangi bir temas olmadığı ğ halde, yüklerin birbirlerine kuvvet uygulamalarını nasıl açıklayabiliriz? q 1 yükü, yakınlarında q yükünün bulunduğunu nerden biliyor? Bu nokta ancak, yeni bir kavram olan elektrik alan vektörü ile aydınlatılabilir. q 1 nokta yükü q üzerine doğrudan kuvvet uygulamaz. Bunun yerine, q nin bulunduğunoktada ğ d bir elektrik alan oluşturur ve kuvveti bualan uygular. q 1 yükü Ele ktrik Alan ( E ) Eq, üzerine Fkuvveti uygul ar (-)

23 E F E q Elektrik Alan Vektörünün Tanımı : Yandaki pozitif yüklü çubuğu ele alalım. Çubuğu çevreleyen uzaydaki tüm P noktalarında elektrik alan vektörü ( E) şöyle bulunur: 1. P noktasına pozitif bir q test t yükü ko nur.. Yüklü çubuğun q test yüküne uyguladığı F kuvveti ölçülür. 3. P noktasındaki elektrik alan vektörü: F E (N/C) q Görüldüğü ğ gibi E ile F aynı yöndedir. Not : q test yükü, çubuktaki yük dağılımını değiştirmeyecek kadar küçüktür. (-3)

24 Nokta Yükün Elektrik Alan : Şekildeki q pozitif yükünü ele alalım. Yükten r kadar uzaktaki ki q test t yüküne etkiyen kuvvet ve q noktadaki elektrik alan: F k F q q r q q E k k q qr r ' ın bulunduğuğ q ile verilir. E, q yükünden dışarı doğrudur. d r q nokta yükü negatif olsaydı E, q yüke doğru olurdu. (-4)

25 Nokta Yük Grubunun Oluşturduğu Elektrik Alan: Bir nokta yük grubunun oluşturduğu ğ net elektrik alan E, herbir yükün oluşturduğu elektrik alanların vektörel toplamına eşittir. Yukarıda verilen nokta yük grubunun orijinde oluşturduğu elektrik alan, E E1 E E3 olur. Burada E, E ve E sırasıyla, q, q ve q yüklerinin orijinde oluşturdukları elektrik alan vektörleridir. (-5)

26 Örnek : Şekilde gösterildiği gibi, q= 7. C' luk bir yük orijinde ve q = 5. C' luk diğer bir yük ise x=.3 m noktasındadır. Koordinatları (;.4) olan P noktasındaki elektrik alanını bulunuz. q ve q yüklerinin P noktasında oluşturdukları 1 elektrik alanların büyüklükleri, sırasıyla, q q E k N / C ; E k N / C r1p rp değerlerine sahiptir. Buradan da P noktasındaki net elektrik alan, 5 ˆ 5 5 E E ˆ 1 E 1.81 cos i sin j 5ˆ 5 E 1.81 i ˆj N / C sin.8 5 cos o tan ( ) bulunur. 1 (-6)

27 Örnek : Dört adet nokta yük, şekilde gösterildiği gibi, kenar uzunluğu a olan bir karenin köşelerine konmuştur. Sağ üst köşedeki q yükünün bulunduğu noktada, diğer yükler tarafından oluşturulan elektrik alanını ve q yüküne etki eden kuvveti bulunuz. q, 3 q ve 3 q yüklerinin, q yükünün bulunduğu noktada oluşturdukları elektrik alanların büyüklükleri, sırasıyla, 3 4 E q k q ; E 3q k q ; E q 4q k a a a ifadelerine sahiptir. İlgi duyulan noktadaki net elektrik alan : kq 3 ˆ kq 3 E E ˆ q E3q E4q cos 45 i 4 cos 45 j a a 5 kq ˆ ˆ o E 3.6i + 5.6j ; tan ( ) a 3.61 bulunur. (-7)

28 Örnek : Yükü q ve kütlesi m olan bir parçacık, şekilde gösterildiği gibi, +x-ekseni yönünde yönelmiş düzgün bir E elektrik alanı içinde ilk hızsız serbest bırakılıyor. Cismin hareketini tanımlayınız. (Yer-çekimi kuvvetini ihmal ediniz). qe max qe ax m x ve v olduğundan, i i 1 qe qe xs at x t ; vs at x t m m W = F x K K qex bulunur. s (-8)

29 Örnek : Bir proton, elektrik alanının E=61 5ˆ i olduğu bir bölgeye +x - ekseni yönünde fırlatılıyor. Proton duruncaya kadar elektrik alan içinde 7 cm yol alıyor. Protonun ivmesini, ilk hızını ve ne kadar sürede durduğunu bulunuz. (Yer-çekimi kuvvetini ihmal ediniz). ma qe 16 qe ˆ 16ˆ a = ( 61 i) = i m / s 7 m v v ax v v 91 m / s s i i i 7 vi 91 vs vi axtt 16 a bulunur. x =1.57 ns (-9)

30 Örnek : Bir noktadan ağırlıksız iple asılmış q yüküne ve m kütlesine sahip küçük bir küre, şekilde gösterildiğigibi gibi E=A ˆi +Bˆj (N/C) ile verilen düzgün bir elektrik alan içinde dengededir. A ve B pozitif sabitlerdir. Kürenin yükünü ve ipte oluşan gerilmeyi bulunuz. F T sin qex qa qa mg tan tan q T cos qb mg mg qb A B tan T sin qa T qa A mg tan mga sin sin A Btan cos A Btan bulunur. (-1)

31 Elektrik Dipol : Aralarında d uzaklığı olan, eşit ve zıt işaretli iki yükten q oluşan sisteme " elektrik dipol "denir nir. H er el ektrik dipol, " elektrik dipol moment ( p) " vektörü ile tanımlanır. Büyüklüğü p=qd de ve yönü - q yükünden q yüküne doğruğ dur. Su molekülü (HO) gibi birçok molekül kendiliğinden bir dipol momente sahiptir. Oksijen atomu ile iki hidr oj en atomu arasındaki bağ, 1 değerlik ğ elektron paylaşımı py ş ile sağlanır ğ (8 tane O' dan, 1' er tane de H' den). Bu 1 değerlik elektronu O atomuna yakın olma eğilimindedir. i di Bu nedenle su molekülünde, O' nun bulunduğu ğ taraf H atomlarının bulunduğu tarafa göre daha negatiftir. (-11)

32 Dipolün Oluşturduğu Elektrik Alan : Dipolü oluşturan yüklerin P noktasında oluşturdukları elektrik alanların büyüklükleri: 1 q 1 q E ve E E E E E net E net d z E net ( ) ( ) net ( ) ( ) 4 r 4 r 1 q q 1 q q 4 r r 4 z d / z d / q d d z z z x 1 yaklaşımı yapılırsa 1 1x: q d d qd 1 p 1 1 = z z z z z (-1)

33 Sürekli Yük Dağılımlarının Oluşturduğu Elektrik Alan: Q, A dq da Q, V dq dv Q dq Q dq Q dq 3 (C/m) (C/m ) (C/m ) L dl A da V dv - Q yükü L uzunluğunda bir çubuğa düzgün dağılmış ise, çizgisel yük dağılımı söz konusudur. - Q yükü A yüzey alanına sahip bir plakaya düzgün dağılmış ise, yüzeysel yük dağılımı söz konusudur. - Q yükü V hacmine sahip katı bir cisme düzgün dağılmış ise, hacimsel yük dağılımı söz konusudur. (-13)

34 1. Yanda verilen hacimsel yük dağılımını gözönüne alalım. Bu yük dağılımının P noktasında oluşturduğu elekrik alanı hesaplamak için izlenmesi gereken yol şöyle öl özetlenebilir: Yük dağılımını, ğ hacmi dv olan sonsuz küçük ük elemanlara l ayıralım. Her eleman dq dv yüküne sahiptir ve P noktası dq yükünden r kadar uzaktadır.. dq yükünü nokta yük kkabul ederek Pnokta sında oluşturduğu de elektrik alanını yaz ve yük dağılımı ğ üzerinden integralini al (topla). dq 1 dv de E rˆ 4r 4 r (-14)

35 Örnek : Homojen yüklü sonsuz uzunluktaki bir çubuk şekildeki gibi x-ekseni üzerinde bulunmaktadır. Çubuk çizgisel yük yoğunluğuna sahip ise, çubuktan y kadar uzaktaki bir noktada elektrik alan ifadesini bulunuz. dq dx de k k r x y dx k dx E decos ky x y y 1 x / y 3/ 3/ tan / k 1 tan E 1 tan / 1 tan x y d k d dx y y y 3/ k k x k E sin E y y x y y y bulunur. cos d (-15)

36 Örnek : Uzunluğu L olan homojen yüklü bir çubuk şekildeki gibi x-ekseni üzerinde bulunmaktadır. Çubuk çizgisel yük yoğunluğuna sahip ise, çubuğun orta noktasından y kadar uzaktaki bir noktada elektrik alan ifadesini bulunuz. dq dx de k k r x y L / L / dx k dx E decos ky y L/ x y L/ 1 x / y 3/ 3/ tan / k 1 tan E 1 tan / 1 tan E x y d k d dx y y y 3/ L / k k sin x k L E y y x y y L / y bulunur. L / cos d (-16)

37 Örnek : Uzunluğu L olan homojen yüklü bir çubuk şekildeki gibi x-ekseni üzerinde bulunmaktadır. Çubuk çizgisel yük yoğunluğuna sahip ise, orijinden x kadar uzaktaki ( x>l) bir P noktasında elektrik alan ifadesini bulunuz. dx ' dq de k k x x x ' L dx ' u x x' k du E de k ; E k ' x x' du dx y u E k k k u x x' x L x k L E x( x L) bulunur. L (-17)

38 Örnek : x-ekseni üzerinde bulunan, uzunluğu L olan bir çubuk Ax çizgisel i yük yoğunluğuna ğ ğ sahiptir. i ( A pozitif ifbir, x ise çubuğun ortasından olan uzaklıktır. Çubuğun ortasından y kadar uzaktaki bir noktada elektrik alan ifadesi nedir? dq dx xdx de k k ka r x y x y L / L / xdx xdx E decos kay kay L x y x y 3/ 3/ L / x y x y du u u x y du xdx E kay kay 3/ 1/ u 1/ L / 1 y E kay ka1 bulunur. x y L / y (-18)

39 Örnek : Homojen yüklü ince bir çubuk, R yarıçaplı çemberin bir parçası olacak şekilde bükülüyor. Şekilde verildiği ğ gibi,,yayı y gören açı ' dir. Yayın çizgisel yük yoğunluğu ise, çemberin merkezindeki (O noktası) elektrik lktikalan nedir? di? dq dl Rd k de k k k d r R R R / k k E decos cosd sin R R / / / / k k E sin E sin ˆ i bulunur. R R k E îi ve E R (-19)

40 Örnek : Yüklü ince bir çubuk bükülerek, şekildeki gibi yarıçapı R olan yarım çember haline getiriliyor. ili Çubuk üzerindeki bir noktadaki yük yoğunluğu, o noktanın konum vektörü ile düşey arasındaki açıya =Ac os ifadesi ile bağlıdır. Yarım çemberin merkezindeki (O noktası) elektrik alan nedir? dq dl cosrd ka de k k ka cosd r R R R / / ka ka 1 cos E de cos cos d d R R E / ka sin ˆ E ka j A ˆ j bulunur. R R 8 R (-)

41 Örnek : Q yükü R yarıçaplı bir çember üzerine düzgün olarak dağılmıştır. ğ Çemberin merkezinden dik olarak geçen z-ekseni üzerinde ve merkezden z kadar uzaktaki P noktasında elektrik alanı ( E ) bulunuz. Hangi z değerinde elektrik alan maksimum olur? dq dq de k k ; de sin ve cos yatay de dez de r z R de k zdq E de k z dq k zq z R z R z R z 3/ z z 3/ 3/ zq ˆ Q E k k ; z E ve z R E ˆ 3/ k k z R z de z R 3z kq R Q z E 5/ max dz z R 6 3R Q (-1)

42 Örnek : Yarıçapı R olan ince bir disk düzgün yüzey yük yoğunluğuna sahiptir. Diskin merkezinden dik olarak geçen gç eksen üzerinde ve merkezden z kadar uzaktaki bir P noktasında elektrik alanı ( E ) bulunuz. zq zdq z rdr E k de k k 3/ 3/ 3/ z R z r z r R u z r E de kz ; E z r du rdr rdr z du 4 3/ 3/ R 1/ z u z z 1 E E 1 kˆ 4 ( 1/ ) z r z R z R E ˆk u (-)

43 Örnek : bir kabuk, Yarıçapı R ve yüksekliği h olan ince silindirik xy-düzlemine tabanı orijinde olacak şekilde yerleştirilmiştir. Silindir düzgün yük yoğunluğuna sahip olduğuna göre, ekseni üzerindeki herhangi bir noktadaki ( P) elektrik alanı bulunuz. ' zq z z' dq z z' Rdz' E k de k k 3/ 3/ z R z z R z z R 3/ E E ' ' ' ' ; 3/ ' h R z z dz u z z R de z z R du z z ' dz ' 1/ R du R u R 1 E 3/ 4 u 4 ( 1/ ) z z' R h R 1 1 h E k ˆk ; z= E z h R z R (-3)

44 Örnek : Yarıçapı R ve Q yükünün üzerine düzgün dağıldığı çembersel bir hlk halkanın merkezine q yüküne sahip noktasal lbir parçacık yerleştirilmiştir. iil i i q yükünü, çemberin merkezinden geçen dik eksen boyunca z R şekilde çekip serbest bırakalım. q yükünün basit harmonik hareket yapacağını yp ğ gösteriniz ve hareketinin periyodunu bulunuz. zq z E k F qe F kqq z R z R 3/ 3/ Basit harmonik haraket yapan bir cisim için: F Cz olmalıdır. kqq z R F z 3 R cisim basit harmonik haraket yapıyor. ypy 3 kqq kqq mr a z T 3 3 mr T mr kqq olacak (-4)

45 Elektrik Alan Çizgileri : İlk kez 19. yy' da Michael Faraday tarafından elektrik alan vektörünü resmetmek için ortaya konmuştur. Elektrik alan çizgileri ile elektrik alan vektörü arasında şu ilişkiler vardır: 1. Herhangi bir P noktasında, elektrik alan vektörü E elektrik alan çizgisine teğettir.. Elektrikalanşiddeti şiddeti, elektrikalançizgilerininyoğunluğuileorantılıdır ile orantılıdır. (-5)

46 Örnek : Sonsuz geniş yüklü plakanın oluşturduğu elektrik alan çizgileri. il i 1. Plakanın her iki tarafında elektrik alan şiddeti sabittir.. Elektrik alan vektörü plakaya diktir. 3. Elektrik alan vektörünün yönü, plakadan dışarı doğrudur. Not : Plaka negatif yüklü olsaydı, elektrik alan vektörünün yönü plakaya doğru ğ olurdu. (-6)

47 3. Elektrik alan çizgileri pozitif yüklerden çıkarak negatif yüklerde sonlanırlar. Örnek : q E k r qyükünün oluşturduğu ğ elektrik alan çizgil eri : -Elektrik alan çizgileri yüke doğrudur. -Elektrik alan çizgilerinin il i i yönü, E' nin yönünü verir. -Birim yüzeyden geçen elektrik alan çizgilerinin younluğu, yükeyaklaştıkça yaklaştıkça artmaktadır. (-7)

48 Bir elektrikdipolününoluşturduğu oluşturduğu Özdeş iki pozitif yükün oluşturduğu elektrik alan çizgileri : elektrik alan çizgileri: (-8)

49 Düzgün Elektrik Alan İçinde Elektrik Dipol: Yanda x - ekseni yönünde düzgün bir elektrik alan içinde bulunan elektrik dipolünü ele alalım. Pozitif ve negatif yüklere, sırasıyla, F =qeve F = qe kuvvetleri etkir. Dipole etkiyen net kuvvet, F = qe qe = net + olacaktır. Dipolün kütle merkezine göre F ve kuvvetlerinin oluşturduğu net ttork kise, d d τ = τ + + τ =F+ sin θ +F sin θ =qed sin θ =pe sin θ olur ou ve τ = p Eformunda dayazılabilir. ab Bu da, düzgün elektrike alan içindeki dipolün etrafında döneceğini igösterir. F ötelenemeyeceğini ancak, kütle merkezi + (-9)

50 Düzgün Elektrik Alandaki Elektrik Dipolünün Potansiyel Enerjisi : U d pesin ' d ( d azalma yönündedir) 9 9 U pe sin d pe cos 9 U = p E p p ile E aynı yönde ( ) U pe p E min. E Sistem kararlı denge durumundadır. p ile E ters yönde ( 18 ) U pe. max Sistem kararsız denge durumundadır. (-3)

51 Düzgün Elektrik Alan İçindeki Elektrik Dipolü Üzerinde Dış Kuvvetin Yaptığı İş : Düzgün ü bir E elektrik alanı içinde, i alanla l i açısı yapan bir p elektrik dipolü olsun (Şekil- a). Bir dış kuvvetin yardımıyla dipolü Şekil- b' deki gibi E ile s açısı yapacak şekilde çevirelim. Dış kuvvetin yaptığı iş, dipolün son durumdaki potansiyel enerjisi ile ilk durumdaki potansiyel enerjisi arasındaki fark kadardır: W U s Ui pe coss pe cosi W pe cos cos i s (-31)

52 Örnek : mesafe Yükleri q=. C ve q=. C, aralarındaki 1 d= 5 mm olan bir elektrik dipolü, merkezi orijinde olacak şekilde z-ekseni üzerinde konmuştur. z-eksenine dik ve dipolün merkezinden 1.5 m uzaktaki bir noktada elektrik alan nedir? 8 q q p qd ˆk11 Cm ; E k ; E k d / x d / x Ex Ecos Ecos E E E ; Ey Esin Esin Esin ˆ qd ˆ k E Eykk k p 3/ d / x d / x 3/ E 6.7k ˆ N / m (-3)

53 Örnek : d = 19 Yükleri q= 1.61 C ve aralarındaki mesafe 5.15 nm olan bir elektrik dipolü, büyüklüğü 5 1 N/C olan düzgün bir elektrik alan içine şekilde görüldüğü gibi yerleştirilmiştir. Dipol ve elektrik k alan sayfa düzlemindedir. Elektrik dipol momentini, dipole etkiyen torku ve dipolün potansiyel enerjisini bl bulunuz. Dipol, elektrik lkikalan tarafından kendisiyle i aynı yönde öd oluncaya kadar kd döndürülür. Elektrik alanın yaptığı iş ne olur? p qd p E pe sin sin =. 1 C m ( yükten + yüke doğru) 9 5 U pe U pecos145.1 U N m (sayfa düzleminden dışarı doğru) J cos W = U W pe(cos145 cos ).1 51 ( 1.8) W J (-33)

54 BÖLÜM-3 Gauss Yasası Bu bölüm kapsamında şu konulara değinilecektir: il Elektrik akısı (Φ) Simetri Gauss yasası Gauss yasasını uygulayarak; Düzgün yüklü sonsuz geniş yalıtkan plakanın, Düzgün yüklü sonsuz uzun yalıtkan çubuğun, Düzgün yüklü küresel kabuğun ve kürenin oluşturduğu elektrik alanları hesaplayacağız. Gauss yasasını kullanarak, iletkenlerin içinde ve dışındaki ş elektrik alanlar da hesaplanacaktır. (3-1)

55 Bir Vektörün Akısı : Hızı v olan bir hava akımı, A yüzey alanına sahip bir yüzeye doğru ugeliyor osu olsun ve hız vektörü v ile yüzeyin normali ( nˆ ) arasındaki as açı da olsun. İlgili yüzeyden geçen akı, vacos bağıntısı ile verilir ve bu örnekte "hacimsel akış hızı (debi)" anlamı taşır. Not -1 : Hava akımının hızı, geldiği yüzeyin normali ile aynı yöndeyse ( v, yüzeye dik) akı maksimumdur ki ( va ). )Hız yüzeyin normaline dik ise ( v, yüzeye paralel) akı sıfırdır. Not - : vacos v A biçiminde yazılabilir. Burada A vektörü, yüzeyin y normali ile aynı yönde, büyüklüğü ğ A olan bir vektördür. İsmine " yüzey alan vektörü" diyebiliriz. (3-)

56 Elektrik Alan Akısı : Şekildeki gibi E elektrik alanı içinde kapalı bir yüzey düşünelim. Bu yüzeyden geçen elektrik akısı şöyle tanımlanır: 1. Yüzeyi, A alanına sahip sonsuz küçük elemanlara ayıralım.. Her elemandan geçen akı EA EAcos olacaktır. 3. Toplam akı; E A olarak bulunur. 4. A durumundaki limit, yüzeyden y geçen akıya eşittir. ş EdA (Nm / C) S Not -1: İntegral sembo lü üzerindeki çember, integralin kapalı yüzey üzerinden alınacağını gösterir. Note : Elektrik akısı ( ), yüzeyden geçen elektrik alan çizgilerinin sayısıyla y orantılıdır. (3-3)

57 Örnek : Yükü 1. C olan noktasal bir parçacığın, merkezinde bulunduğu 1. m yarıçaplı küresel bir yüzeyden y geçirdiği ğ elektriksel akıyı hesaplayınız. Pozitif bir q noktasal yükünün kendisinden r kadar uzakta oluşturduğu elektrik alan, kendisinden dışarı doğrudur ve büyüklüğü, q E k r ile verilir. Bu durumda, q dedaedacos k da r q q q 11 5 Nm k dak 4 r r r 885 S C bulunur. q r E da 6 (3-4)

58 Örnek : Kenar uzunluğu a olan bir küp, şekildeki gibi, pozitif x-ekseni yönünde düzgün ü bir E elektrik alanı içinde bulunmaktadır. Küpün yüzeylerinden geçen toplam elektrik akısı nedir? Yüzey alan vektörleri y-ekseni (3 ve 4 nolu yüzeyler) ve z-ekseni doğrultusunda olan yüzeyler (ön ve arka yüzeyler), elektrik alan vektörüne diktir. Bu yüzeyler y akıya katkı getirmezler. Toplam akı, 1 ve nolu yüzeylerden katkılanır: E da E da Ea cos18 Ea cos S 1 1 S Ea bulunur. 1 1 (3-5)

59 Örnek : Büyüklüğü 3.5 kn/c olan ve pozitif x-ekseni yönünde yönelmiş düzgün bir elektrik alan içine, uzunluğu.7 m ve genişliği.35 m olan dikdörtgen şeklinde bir plaka konuluyor. Aşağıdaki durumlar için plakadan geçen akıyı hesaplayınız. a )plaka yz ve xy düzlemlerinde bulunuyorsa b x y o ) plaka normali -ekseni ile 4 açı yapıyor ve -ekseni plaka A yüzeyinde bulunuyorsa m 3 ˆ 3 3 N m a ) E Ai EA yz C E Akˆ EA ˆi kˆ xy b ) E Acos 4i ˆ Asin 4kˆ EAcos N m C (3-6)

60 Örnek : Kare prizma şeklindeki kapalı bir yüzey, şekildeki gibi, pozitif x-ekseni yönünde ve şiddeti E= + x (3 ) ifadesi ile değişen bir elektrik alanı iid içinde bulunmaktadır. bl ktd a=b = 4.4 m ve c=.6 6m olduğuna göre, kare prizmanın yüzeyinden geçen toplam elektrik akısı nedir? Yüzey alan vektörleri y-ekseni ve z-ekseni doğrultusunda ğ olan yüzeyler y (bir kenarı c olan dikdörtgensel yüzeyler) elektrik alan vektörüne diktir. Bu yüzden akıya katkı getirmezler. Toplam akı, karesel yüzeylerden katkılanır: E da E da E ab cos18 E ab cos 1 S S 1 x a xac N m ab (3 a ) 3 a c ab a c a.7 C bulunur. (3-7)

61 Örnek : Pozitif q yüklü bir parçacık, şekildeki gibi, R yarıçaplı bir küre kabuğunun ğ merkezindedir. di Şekilde gösterildiği gibi, yükün gördüğü ' lık bir katı açının gördüğü yüzeyden geçen akıyı bulunuz. Küre yüzeyi üzerinde r yarıçaplı dr kalınlığında bir halkadan geçen akı, q dedaedacos ' k rdr R q q d Rsin ' Rd ' sin ' d ' R q q sin ' ' cos ' q d (1 cos ) q q / ; q R (3-8)

62 Gauss Yasası : Gauss yasası şu şekilde formüle edilir ir : Herhangi bir yüzeyden geçen akı ε = yüzeyin içindeki net yük Φ ε =q ε EdAq nˆ iç nˆn ˆn S iç Not -1: Gauss yasası her kapalı yüzey için geçerlidir. Not - : Kapalı yüzey yiçindeki net yükü belirlerken, yüklerin işaretlerini dikkate almak gerekir. Not -3: Gauss yasasını uygularken, akıya katkıları olmadığı için yüzeyin dışındaki yükler işleme ktl katılmaz. Yandaki şekil için; S yüzeyi : q, S yüzeyi : q S 1 1 yüzeyi y :, S yü zeyi: 4 q q (3-9)

63 Gauss Yasası ve Coulomb Yasası : Gauss yasası ve Coulomb yasası, durgun elektrikte elektrik yükü ile elektrik alan arasındaki ilişkiyi farklı biçimlerde açıklayan bağıntılardır. Her ikisi de birbirinden türetilebilir. Örneğin, ğ Coulomb yasasını Gauss yasasından türetelim: q nokta yükünden r kadar uzaktaki bir P noktasındaki elektrik alan Gauss yasasından bulunabilir. q yükünü merkez kabul eden r yarıçaplı küresel bir Gaussiyen yüzey seçelim. Gaussiyen yüzeyi, yüzey alanı küçük elemanlara bölelim. Herbir elemandan geçen akı, dedacos EdA bulunur. Buradan da, EdA E da E 4 r S S q q q E 4r q E k iç 4 r r sonucuna ulaşılır. q da olan sonsuz (3-1)

64 Simetri: Bir cisme uygulanan fiziksel bir işlem (döndürme, öteleme gibi) sonucunda, cisim i aynı kl kalıyorsa simetriktir i tikti denir. Merkezinden geçen düşey eksen etrafında serbestçe dönebilen bir küre düşünelim. Gözlemci gözlerini kapattıktan sonra küreyi ekseni etrafında çevirelim. Gözlemci gözlerini açtığında, kürenin döndürülüp döndürüldüğünüğ anlayabilir mi? Ekseni etrafında serbestçe dönebilen bir silindir düşünelim. Gözlemci gözlerini kapattıktan sonra silindiri ekseni etrafında çevirelim. Gözlemci gözlerini açtığında, silindirin döndürülüp döndürülmediğiniğ anlayabilir mi? Cevap her iki örnek için de hayır olacaktır. Bu durumda, hem küre hem de silindir dönme eksenlerine göre simetriktir deriz. (3-11)

65 Ötelenme Simetrisi: Sonsuz geniş bir düzlem düşünelim. Uçan halı üzerindeki bir gözlemci bu düzlemin üzerinde sabit bir yükseklikte olsun. Gözlemci gözlerini kapattıktan sonra bir miktar ötelensin. Gözlerini açtığında, hareket edip etmediğini anlayabilir mi? Cevap hayır olacaktır. Bu durumda, düzlem ötelenme simetrisine sahiptir deriz. Gauss Yasası Uygulanırken İzlenecek Yol: Yük dağılımını geometrik olarak çiziniz. Yük dağılımının simetrisini ve elektrik alanına etkisini belirleyiniz. Gauss yasası her kapalı yüzey y için geçerlidir. gç akısının en kolay hesaplanabileceği en uygun yüzeyi belirleyiniz. Elektrik alanı hesaplamak için Gauss yasasını uygulayınız. (3-1)

66 Sonsuz Uzunlukta Düzgün Yüklü Çubuğun Oluşturduğu Elektrik Alan: Şekilde düzgün çizgisel yük yoğunluğuna sahip bir çubuk verilmiştir. Çubuğun simetrisi dikkate alınırsa, oluşturduğu elektrik alanın kendinden dışarı doğru ve r uzaklığındaki tüm noktalarda şiddetinin de aynı olduğu ortaya çıkar. Bu yüzden, çubuğu eksen alan r yarıçaplı, h yüksekliğinde silindirik bir yüzey ygaussiyen yüzey yolarak seçilebilir. Gaussiyen yüzeyi üç farklı yüzeyin birleşimi gibi düşünebiliriz: Üst yüzey S, yanal yüzey S ve taban yüzey S. Yüzeyden geçen net akı, olacaktır. S ve S yüzeylerinde, yüzey normali ile elektrik alan vektörleri birbirlerine dik olduğu ii için ve akıları kl sıfırdır. Bu durumda d net akı, 1 3 EdA E rh cosrhe Gauss yasasından: S q h r iç E k r (3-13) 1

67 Örnek : Yarıçapı R ve düzgün hacimsel yük yoğunluğu olan bir kürenin içinde ve dışındaki bölgelerde elektrik alanını bulunuz. q iç r R E da E dacos r S q iç S r r qiç r E 4r E qiç qiç r R EdA E dacos S S 4 4R R q 4 iç R E r E r R 3 R r R E de da R de da r (3-14)

68 Örnek : çp y y y g Yarıçapı R ve Q yükünün yüzeyine düzgün dağıldığı ince küresel bir kabuğun içinde ve dışındaki bölgelerde l elektrik alanını bulunuz. qiç r R EdA S q da olduğundan E iç qiç r R E da EdAcos S q S Q Q Q 4 qiç Q E r E k 4 r r iç (3-15)

69 Örnek : İç yarıçapı a, dış yarıçapı b ve düzgün hacimsel yük yoğunluğu ğ olan küresel bir kabukk için, r a; ar b ve r b bölgelerindeki elektrik alanını bulunuz. S EdA q iç r a q da olduğundan E iç 4 a r b E 4 r 3 E 3 3 r a 3 r a 3 3 r b 3 a b a r b E r E 4 3 r Q Q Q (b 3 -a 3 ) 3 r E r b r b r b a a a a de da de b da de da r (3-16)

70 Örnek : Yarıçapı R ve hacimsel yük yoğunluğu r olan bir kürenin içinde ve dışındaki bölgelerde elektrik alanını bulunuz. S EdA q iç r r 4 4 ' ' ' ' ' 4 E r R q r dr r r dr r iç r E 4 r E r 4 4 R R 4 iç 4 ' ' ' 4 ' ' r R q r dr r r dr R R E 4 r E R 4 4 4r R 4 R r R r de da R de da r (3-17)

71 Örnek : Yarıçapı R olan sonsuz uzunluktaki bir silindirin i düzgün ü hacimsel yük yoğunluğu ğ ğ 'd dur. silindirin içinde ve dışındaki noktalarda elektrik alanını bulunuz. Yük dağılımının simetrisi nedeniyle, Gaussiyen yüzey olarak silindir seçilir. S 1 ve S 3 yüzeylerinden akıya hiçbir katkı gelmez ( da E). Bu durumda: qiç E da S r h r R E rh E r R E rh Rh r E R r (3-18)

72 ÖDEV : Yarıçapı R olan sonsuz uzunluktaki bir silindirin hacimsel yük yoğunluğu r ile veriliyor. bir sabit ve r ' de silindir ekseninden olan uzaklıktır. Silindirin içinde ve dışındaki bölgede elektrik alanını bulunuz ve silindir ekseninden olan uzaklığa karşı değişimini çiziniz. ÖDEV : İç yarıçapı a, dış yarıçapı b olan düzgün yük yoğunluğuna sahip sonsuz uzunlukta bir silindirin ekseni üzerinde, düzgün çizgisel yükü yaşıyan sonsuz uzun bir çubuk yerleştirilmiştir. r a ; ar b ; r>bbölgelerinde elektrik alanlarını bulunuz. (3-19)

73 Sonsuz Geniş, Yalıtkan, Yüklü Plakanın Oluşturduğu ğ Elektrik Alan : Plakanın pozitif ve düzgün yüzey yük yoğunluğuna sahip olduğunu varsayalım. Simetri nedeniyle elektrik alan plakaya dik, dışarı doğru ve büyüklüğü heryerde aynıdır. Şekildeki gibi, plakanın ortadan kestiği, kesit alanı A olan silindirik bir Gaussiyen yüzey seçebiliriz. Silindiri üç farklı yüzeyden oluşmuş gibi düşünebiliriz: Sağ ğ kesit S, yanal yüzey S ve sol lkesit S. Yüzeyden 1 3 geçen net akı, 1 olacaktır. 3 EAcos EA ve ( = 9 ) 1 3 EA q iç Gauss yasasından: E. A (3-)

74 Yüzeysel yük yoğunlukları ve - olan sonsuz geniş paralel iki iletken plaka olsun. 1 1 Plakalar birbirine yaklaştırılırsa, ş,yükler plakaların birbirine bakan yüzeylerinde y toplanır. Plakalar arasındaki bölgede elektrik alanını bulmak için, kesit alanı A olan silindirik bir Gaussiyen yüzey (S) seçerek Gauss yasasını uygulayabiliriz: qiç 1A 1 EA E Plakaların dışındaki bölgelerdeki elektrik alanı için de, kesit alanı A' olan S' silindirik Gaussiyen yüzeyini seçer ve Gauss yasasını uygularsak: qiç 11 EA E (3-1)

75 Örnek : Şekilde gösterildiği gibi, yarıçapı a ve düzgün hacimsel yük yoğunluğu ğ ğ olan bir küreden a yarıçaplı çp bir bölge çıkarılmıştır. ş Çıkarılan kısmın tam ortasındaki elektrik alan nedir? Verilen yük dağılımını, ğ ve düzgün yük yoğunluklarına sahip a ve a yarıçaplı iki kürenin toplamı gibi düşünebiliriz. ü i Dolayısı ile, ilgili noktadaki toplam elektrik alan: E r r' a = 3 3 ra 3 olarak bulunur. r ' a y a a a x + a (3-)

76 Bir İletken İçindeki Elektrik Alan : Soldaki iletkeni gözönüne alalım. İletkenler, içinde serbestçe dolaşabilen çok sayıda elektron barındıran malzemeler olarak tanımlanır. İletkenin içinde E olduğunu ğ düşünelim: Bu durumda, iletkenin içindeki elektronlar sıfırdan farklı F ee bir kuvvetin etkisi altında kalırlar. Bu nedenle elektronlar ivmeli bir hareket yapacak ve dolayısıyla bir elektrik akımı oluşturmaları gerekecektir. Böyle olması durumunda da; (a) İletkenin ısınması gerekir. (b) İletken çevresinde bir manyetik alan oluşmalıdır. Şu ana kadar böyle etkiler hiç gözlenmemiştir. Buradan da, "Bir iletkenin içindeki durgun elektrik alan E sıfırdır." sonucunu çıkarabiliriz. (3-3)

77 İzole Edillmiş Yüklü İletken : Yanda toplam yükü q olan bir iletken verilmiştir. i Yük, iletkende nasıl dağılmıştır? Bu soruyu yanıtlamak için, iletkenin i hemen içinde i bir Gaussiyen yüzey seçelim ve Gauss yasasını uygulayalım. İletkenin içinde E olduğundan, iç Φ = Δ = (Eş -1) ve Gauss yasasından : Φ = (Eş -). S E A Bu iki eşitlik birleştirilirse iletkenin içindeki yük sıfırdır ( q q ε iç = ). İletkenin sıfırdan farklı q yüküne sahip olduğunu bildiğimizden, bu yükün sadece iletkenin yüzeyinde bulunabileceği sonucuna ulaşırız. "Elektrostatik yükler, iletkenin içinde bulunamazlar. Ancak yüzeyinde bulunabilirler." (3-4)

78 İçinde Boşluk Bulunan Yalıtılmış Yüklü İletken: Yanda toplam yükü q olan bir iletken verilmiştir. Boşluğun duvarında yük bulunurmu? Bu soruyu yine, Gauss yasası yardımıyla cevaplayabiliriz. Bunun için, şekildeki gibi boşluğun hemen dışında bir Gaussiyen yüzey seçebiliriz. İletkenin içinde E olduğundan, ğ qiç E A (Eş-1) ve Gauss yasasından: (Eş-). S Bu iki eşitlik birleştirilirse seçilen Gaussiyen yüzeyin içindeki yük sıfırdır ( q = ). Dolayısıyla, boşluk duvarında herhangi bir yuk yoktur. Özetleyecek olursak; "İletken içindeki boşluğun duvarlarında yük bulunamaz. Tüm yük iletkenin dış yüzeyinde bulunabilir ir". iç (3-5)

79 Yüklü İletkenin Hemen Dışındaki Elektrik Alan: Bir iletkenin içindeki elektrik alan sıfırdır. Ancak, dışındaki elektrik alan sıfır değildir. Yüzeyin her noktasında yüzeye diktir. Böyle olmasaydı, elektrik alanın yüzeye paralel bir bileşeni olurdu ve yüzeyde bulunan yüklerin ivmelenmesine sebep olurdu. Bu ise " durgu n elektrik" kabullenmemize aykırı olurdu. Gauss yasasını uygulamak için, şekideki gibi silindirik bir Gaussiyen yüzey kullanacağız. Bu silindirik yüzey S, S ve S gibi üç farklı yüzeyden oluşur. 1 3 Net akı, bu yüzeylerden geçen akıların toplamı olacaktır:. 1 EAcos EA qiç qiç 1 EA cos 9 EA E A 3 qiç, yüzeysel yük yoğunluğutanımından, E A 1 3 bulunur. (3-6)

80 Örnek : Yarıçapı a olan Q düzgün yüküne sahip bir küre, şekildeki gibi iç yarıçapı b ve dış yarıçapı c olan Q yüküne sahip iletken bir küre kabuğunun merkezinde bulunmaktadır. 1,, 3 ve 4 nolu bölgelerdeki elektrik alanını bulunuz. q iç E da S 1 nolu bölge: 4 nolu bölge: 4 3 Qr E r E k 3 3 a a Q Q E r E k r 3 nolu bölge: E (İletkenin içinde yük bulunamaz. İletkenin Qr iç çeperinde Q dış çeperinde Q yükü birikir.) 4 nolu bölge: E Q Q 4 r E k r (3-7)

81 BÖLÜM-4 Elektrik Potansiyel Bu bölümde, elektrik alanla ilgili elektrik potansiyel (V) kavramını öğreneceğiz. Bu bağlamda aşağıdaki konulara değineceğiz: Elektrik alandan potansiyelin bulunması. Potansiyelden elektrik alanın bulunması. Nokta yük ve yük grubunun oluşturduğu potansiyel. Sürekli yük dağılımlarının oluşturduğu potansiyel. Yük sistemlerinin potansiyel enerjisi. Eş-potansiyel yüzeyler ve elektrik alan çizgileri. İzole bir iltekenin oluşturduğu potansiyel. (4-1)

82 x s Elektrik Potansiyel Enerji : U F ( x ) dx Korunumlu bir kuvvetin yaptığı iş, cismin potansiyel x i enerjisindeki değişimin negatif işaretlisidir. Korunumlu bir kuvvetin etkisiyle cisim x noktasından x noktasına hareket etmişse, i s s U q E ds i U U f Ui W F ( x ) dx yazılır. q nokta yükü, bilinen bir elektrik alanı ( E) içinde, F q E elektrik kuvvetinin etkisiyle x f x i A noktasından B noktasına gitsin. Yükün potansiyel enerjisindeki değişim, s s U Fdl q Edl i olacaktır. Bu değişim q yüküne bağlıdır. i (4-)

83 Elekrik Potansiyel ( V): A ve B noktaları arasındaki dkielektrik lktikpotansiyel lfark ( V ), bu noktalar arasında taşınan birim yük başına potansiyel enerji değişimi olarak tarif edilir: U W V V Vs Vi q q i s Edl Noktalardan birisinin potansiyeli biliniyorsa, diğer ğ noktanın elektrik potansiyeli bulunabilir. Genellikle, yükten çok uzaktaki bir noktanın potansiyeli sıfır alınır ( V i V ). Bu durumda, herhangi bir P noktasının potansiyeli, P Edl VP ifadesiyle verilir. SI sistemindeki birimi J/s (volt)' dir. (4-3)

84 Örnek : 4 Bir proton, şekilde gösterildiği gibi büyüklüğü 81 V/m olan pozitif x-ekseni yönündeki düzgün bir elektrik alan içinde durgun halden serbest bırakılıyor. Proton elektrik alan yönünde.5 m gittiğinde, a) A ve B noktaları arasındaki elektriksel potansiyel fark ne kadardır. b) Bu iki nokta arasında, protonun potansiyel enerjisinde ne kadarlık bir değişim olmuştur? c)p Proton B noktasına ulaştığındaki ğ dkihızı ne olur? a V V Edl Edl Ed B B V V E dl Edl Ed 4 ) cos 8 1 B A (.5) A A 4 VB VA 4 1 V b U qv U ) J 1 c K U m v v 15 6 ) p m / s (4-4)

85 Örnek : Şekildeki gibi, y yönünde büyüklüğü 35 V/m olan düzgün bir elektrik alan vardır. Koordinatı (.,.3) m olan A noktası ile koordinatı (.4,.5) m olan B noktası arasındaki potansiyel farkını bulunuz. B B V V E dl Edl cos(9 ) = E AB sin B A A A AB m 8.8 VB V A V sin = =.8 1 C B C B V V E dl E dl Edl cos18 Edl cos9 B A A C A C 35(.8) 6 V V V E AC B A (4-5)

86 Nokta Yükün Potansiyeli : Orijinde bir q nokta yükü bulunsun. Yükten R kadar uzaktaki P noktasının potansiyelini bulmak için, q test yükünü ü P noktasından sonsuza götürmemiz gerekir. Böylece, V V Edl Edrcos Edr E V P P R R R q q dr q 1 V P 4 r 4 r 4 r 1 4 R q R bulunur. q nokta yükünün kendisinden r kadar uzakta oluşturduğu elektrik potansiyel: V 1 4 q q k r r (4-6) R

87 Nokta Yük Grubunun Oluşturduğu Potansiyel : Şekilde üç nokta yükten oluşan bir sistem verilmiştir. Bu yüklerin herhangi bir P noktasında oluşturdukları elektrik potansiyel, her birinin ilgili noktada oluşturduğu potansiyellerin toplamıdır. 1. Her bir yükün P noktasında oluşturdukları elektrik potansiyeller bulunur: 1 q 1 q 1 q 1 3 V1 ; V ; V3 4 r1 4 r 4 r3. Tüm yüklerin oluşturdukları potansiyeller toplanır: 1 q1 1 q 1 q3 V V1V V3 4 r 4 r 4 r 1 3 n tane nokta yükten oluşan bir sistem için i bu ifade şöyle öl yazılır: n 1 q1 1 q 1 qn 1 qi V... 4 r 4 r 4 r 4 i 1 r 1 n i (4-7)

88 Örnek : Şekilde gösterildiği gibi, ikizkenar bir üçgenin köşelerine üç nokta yük yerleştirilmiştir. iil i i q yüklerinin i bulunduğu doğrunun tam orta noktasındaki elektrik potansiyelini hesaplayınız. ( q 7 C alımız). h= = cm q V Vq Vq k k h V V= q r q V (4-8)

89 Örnek : Şekilde gösterildiği gibi, q 1 C' luk yük orijinde ve q 6 C' luk yük ise y 3 m noktasında bulunmaktadır. Bu iki yükün, x 4 m noktasında ( P) oluşturdukları toplam elektrik potansiyel ne kadardır? q 3 3 C' luk üçüncü bir yükü P noktasına getirmek için yapılması gereken işi bulunuz. r q V V1 V k k r V q r V 4 5 P W =q3 V V J (4-9)

90 Örnek : Şekilde gösterildiği gibi, Q, Q ve Q nokta yükleri x-ekseni üzerine aralarındaki mesafe a olacak şekilde yerleştirilmişlerdir. x a olmak üzere, x-ekseni üzerindeki herhangi bir noktadaki elektrik potansiyelini bulunuz. x a durumundaki potansiyel ifadesini türetiniz. q 1 q q 3 V V1 V V3 k k k r r r x kqa V kq kq 3 xa x xa x a x x ax kqa kqa x a V 3 3 x 1 a / x x (4-1)

91 Elektrik Dipolünün Oluşturduğu Potansiyel : Solda bir elektrik dipolü verilmiştir. Dipolü oluşturan nokta yüklerin P noktasında oluşturdukları ş V potansiyelini bulalım. P noktası, dipolün merkezi olan O noktasından r kadar uzakta ve OP doğrusu dipol ekseni ile açısı yapsın. Bu durumda P noktasındaki potansiyel: 1 q q q r( ) r( ) V V ( ) V ( ). 4 r( ) r ( ) 4 r( ) r( ) olur. d dipolü oluşturan yükler arasındaki mesafe olmak üzere, r d yaklaşımı yapılırsa r( ) r( ) r, ABC dik üçgeninden de r r dcos yazılabilir. Bu durumda, ( ) ( ) q dcos 1 pcos V, 4 r 4 r sonucuna ulaşılır. Burada, p qd kısaltması yapılmıştır. (4-11)

92 Sürekli Yük Dağılımlarının Oluşturduğu Potansiyel : Şekildeki sürekli yük dağılımına sahip bir cisim verilmiştir. Yük dağılımının ğ herhangi h ibir noktada oluşturduğu ğ elektrik lktik potansiyel V üstüste binme ilkesiyle şu şekilde bulunur: 1. Cisim, sonsuz küçük dq yüküne sahip elemanlara bölünür. çizgisel yük dağılımı ğ dq d yüzeysel yük dağılımı dq da hacimsel yük dağılımı dq dv. dq yükünün P noktasında oluşturduğu dv potansiyeli yazılır: dv 1 dq 4 r 3. Tüm yüklerin katkısı, yük dağılımı üzerinden integral alınarak bulunur: V 1 4 dq r (4-1)

93 Örnek: Şekilde L uzunluğunda ve λ düzgün yük yoğunluğuna sahipince ince bir çubuk verilmiştir. Çubuğun sol ucundan, çubuğa dik doğrultuda d kadar yukardaki bir Pnoktasındaki elektrik potansiyelini bulunuz. Çubuğun sol ucundan x kadar ötede seçilen dx elemanının yükü dq dx P r d x ve noktasına uzaklığı da olduğundan, dq yükünün P noktasında oluşturduğu elektrik potansiyeli: dq dx dv k k r d x V k L bulunur. d dx x L L d L ln ln dx ln x d x d x k x d x k d (4-13)

94 Örnek : Şekilde L uzunluğunda ve λ = xyük yoğunluğuna sahip ince bir çubuk verilmiştir. Burada pozitif bir sabit ve x çubuğun sol ucundan olan uzaklıktır. Çubuğun sol ucundan yatay doğrultuda d kadar uzaklıkta bir P noktasındaki elektrik potansiyeli bulunuz. Çubuğun sol ucundan x kadar ötede seçilen dx elemanının yükü dq dx ve P noktasına uzaklığı ğ da r x d olduğundan, ğ dq yükünün P noktasında oluşturduğu elektrik potansiyeli: dq xdx xdx dv k k k r xd xd L xdx L L d V k k x dln x d k L dln x d d bulunur. xdx x dln x d x d (4-14)

95 ÖDEV : Şekilde L uzunluğunda ve λ = xyük yoğunluğuna sahip ince bir çubuk verilmiştir. Burada pozitif bir sabit ve x çubuğun sol ucundan olan uzaklıktır. Çubuğun ortasından dik doğrultuda ğ b kadar uzaklıkta bir P noktasındaki elektrik potansiyeli bulunuz. (4-15)

96 Örnek : Homojen yüklü ince bir çubuk, R yarıçaplı çemberin bir parçası olacak şekilde bükülüyor. Şekilde verildiği gibi, yayı gören açı ' dir. Yayın çizgisel yük yoğunluğu ise, çemberin merkezindeki (O noktası) elektrik potansiyeli nedir? Yay üzerinde seçilen dl elemanının yükü dq dl dir. O noktasındaki toplam elektrik potansiyeli: dq dl Rd dv k k k kd V k d k r R R olur. (yarımçember) V k (tam çember) V k 4 (4-16)

97 Örnek : Q yükü R yarıçaplı bir çember üzerine düzgün olarak dağılmıştır. Çemberin merkezinden dik olarak geçen z-ekseni üzerinde ve merkezden z kadar uzaktaki P noktasında elektrik potansiyelini bulunuz. Çember üzerinde seçilen dl elemanının yükü dq dl ( Q / R) dl ile verilir. P noktasındaki toplam elektrik potansiyeli: dq Q dl Q 1 Q dv k k V k dl k r R r R r r V k z Q R ; dl R Q Q Q/ R z V k R 4 R ; Q zv k (nokta yükün potansiyeli) z (4-17)

98 Örnek : Yarıçapı R olan ince bir disk düzgün yüzey yük yoğunluğuna sahiptir. Diskin merkezinden dik olarak geçen eksen üzerinde ve merkezden z kadar uzaktaki bir P noktasında elektrik potansiyelini bulunuz. Toplam yükü Q olan bir çemberin potansiyeli : Seçilen çemberin toplam yükü dq,potansiyeli dv dir. dq rdr dv k k z r z r R R rdr V dv z r V k z Q r xdx x a R V z r z R z x a x a (-18)

99 Örnek : İç yarıçapı a ve dış yarıçapı b olan ince bir disk düzgün yüzey yük yoğunluğuna ğ ğ sahiptir. i Diskin merkezinden dik olarak geçen eksen üzerinde z ve merkezden z kadar uzaktaki bir P noktasında elektrik potansiyelini bulunuz. Toplam yükü Q olan bir çemberin potansiyeli : Seçilen çemberin toplam yükü dq, potansiyeli dv dir. V k z Q r dq rdr dv k k z r z r b b rdr V dv a a z r b V z r z b z a a x xdx a x a (4-19)

100 ÖDEV : Yarıçapı R olan ince bir disk Cr ile değişen yüzey yük yoğunluğuna ğ ğ sahiptir. i C pozitif bir sabit ve r disk merkezinden olan uzaklıktır. Diskin merkezinden dik olarak geçen eksen üzerinde ve merkezden x kadar uzaktaki bir P noktasında elektrik potansiyelini bulunuz. (4-)

101 Örnek : Yarıçapı R ve yüksekliği h olan ince silindirik bir kabuk, xy-düzlemine tabanı orijinde olacak şekilde yerleştirilmiştir. Silindir düzgün yük yoğunluğuna sahip olduğuna göre, ekseni üzerindeki herhangi bir noktadaki ( P) elektrik potansiyelini bulunuz. Toplam yükü Q olan bir çemberin potansiyeli : Seçilen çemberin toplam yükü dq, potansiyeli dv dir. V k z Q r dq Rdz ' dv k k z z' R z z' R V h dv h R dz ' z z' R h z R z V ln ( z z') R z z' ln ( z h) R z h dx ( ax) b ln ( ) a x b a x (-1)

102 Örnek : Yarıçapı R olan bir küre düzgün hacimsel yük yoğunluğuna ğ ğ sahiptir. Sonsuzun potansiyelini sıfır kabul ederek, küre dışında ve küre içinde i elektrik potansiyelini i bulunuz. rp rp V V E dl Edlcos 18 ; dl dr P 18 r r r P P P dr VP V = E dr 1 = Edr kq r r 1 P VP = kq k r Q r P Q V() r k ; r R r rm rm rm Qr kq kq M R M R R R R R R V V Edr k dr rdr r R kq kq kq r VM 3 rm R V ( r) 3 ; r R R R R R (4-)

103 İndüklenmiş Dipol Moment : Su molekülü (HO) gibi birçok molekül kendiliğinden bir dipol momente sahiptir. Bu tür moleküllere " polar" moleküller denir. Aksine, O, N,... gibi moleküllerin dipol momentleri sıfırdır. Bunlara da " polar olmayan" moleküller denir. Şekil- a' da böyle bir molekül resmedilmiştir. ş Pozitif yük ile çevresindeki negatif yük bulutu aynı merkezli olduğu için dipol momenti sıfırdır. Şekil- b' de, elektrik alan içindeki polar olmayan molekülde ne gibi bir değişim olduğu resmedilmiştir. Merkezleri çakışık olan pozitif yük ve negatif yük bulutu, elektrik kuvvetinin etkisi altında ayrışmıştır. Böylece, polar olmayan molekül elektrik alan etkisiyle sıfırdan farklı bir dipol momente sahip hale gelmiştir. Buna " indüklenmiş dipol moment" ve molek üle de " kutupl anmış"tır denir. Elektrik alan kaldırıldığında, kutuplanma da ortadan kalkar ve dipol moment tekrar sıfır olur. (4-3)

104 Eş-Potansiyel Yüzeyler: I numaralı yol : V olduğundan, WI olur. II numaralı yol : V olduğundan, W olur. III numaralı yol : WIII qv qv V1. IV numaralı yol : W IV qv q V V 1. Not : Bir yükü, eş-potansiyel bir yüzeyde V Potansiyelleri aynı olan noktaların oluşturduğu yüzeye eş-potansiyel yüzey denir. Şekilde dört farklı eş-potansiyel yüzey verilmiştir. Aralarındaki potansiyel farkının V olduğu iki nokta arasında, q yükünü bir noktadan diğerine götürmek için elektrik alan tarafından yapılan iş: W qv. elektrik alan tarafından herhangi bir işş yapılmaz yp ( W ). II hareket ettirmek için (4-4)

105 Elektrik Alan E, Eş-Potansiyel Yüzeylere Diktir: Potansiyeli V olan bir eş-potansiyel yüzey olsun. Herhangi bir q yükünü elektrik alan yardımıyla, y yüzey üzerindeki bir yol boyunca A noktasından B noktasına götürelim. r, yol üzerinde seçilmiş bir uzunluk elemanıdır. Herhangi ibir anda elektrik alan vektörü E ile r arasındaki dki açıya dersek, elektrik alan tarafından yapılan iş, W F r qe r qe r cos bulunur. Ave Bnoktaları eş-potansiyel bir yüzey üzerinde olduğu u için, W ve böylece, qe rcos olmalıdır. Buradan da 9, yani, elektrik alan eş-potansiyel yüzeye dik olmalıdır. (4-5)

106 Eş - Potansiyel Yüzeyler ve Elektrik alan Çizgileri : Düzgün Elektrik lk ikalan İzole l Nokta k Yük k Elektrik Dipol q Nokta Yükü için Eş- Potansiyel Yüzeyler : q q V sabit r sabit 4 r 4 V q nokta yükünü merkez alan r yarıçaplı küresel yüzeyler, eş-potansiyel yüzeylerdir. (4-6)

107 Potansiyelden Elektrik Alanın Bulunması : Şu ana kadar, elektrik alanını bildiğimizi kabul ederek elektrik potansiyelini bulduk. Şimdi de durumu tersine çevirelim. Elektrik potansiyeli bildiğimizi varsayıp, elektrik alanını bulacağız. Potansiyelleri sırasıyla V ve V dv olan aralarında dl mesafesi bulunan iki eş-potansiyel yüzey olsun. Elektrik alanı, q nokta yükünü dl doğrultusu boyunca V eş-potansiyel yüzeyinden V+dV eş-potansiyel yüzeyine taşısın. Elektrik alan tarafından yapılan iş iki şekilde verilir: W q dv (Eş-1) W Fdlcos Eqdlcos (Eş-) dv Eq dl cos q dv E cos dl bulunur. PAB dik üçgeninden E cos teriminin, E elektrik alanının l doğrultusundaki bileşeni olduğu görülür. (4-7)

108 V Böylece, E l sonucuna ulaşılır. ş "Elektrik alanın herhangi l bir yöndeki bileşeni, o yönde elektriksel potansiyelin konuma göre değişim i hızının negatif işaretlisidi idir". Eğer l doğrultusu ğ sırasıyla, x, y ve z-ekseni alınırsa, elektrik alan bileşenleri: V V V E x ; E y ; E x y z z Elektrik potansiyeli konumun bir fonksiyonu V( x, y, z) ise, elektrik alan vektörünün x,,y ve z bileşenleş ri bulunabilir ve birim vektörler cinsinden: V ˆ V ˆ V E i j kˆ x y z şeklinde ifade edilebilir. (4-8)

109 Örnek : Yarıçapı R olan iletken bir kürenin potansiyeli kq, r R R V() r kq, r R r şeklinde tanımlıdır. İletken kürenin içindevedışındaki dışındaki elektrik alanını bulunuz. dv El dl d kq r R E r ( ) dr R d kq kq kq r R E ( ) ˆ r E r dr r r r (4-9)

110 Örnek : Uzayın belli bir bölgesindeki elektrik potansiyeli, V x y z x x y yz (,, ) 5 3 (V) ile veriliyor. Bölgedeki elektrik alan bileşenlerini bulunuz. (1,, ) noktasındaki elektrik alan şiddetini hesaplayınız. E l dv dl d E x x y yz xy x (5 3 ) 5 6 dx d E (5x 3x y yz ) 3x z y z dy d E x x y yz yz (5 3 ) 4 dz (1,, ) E 5 V/m ; E 3 *4 5 V/m ; E E x y z V/m (4-3)

111 Örnek : Yarıçapı R olan ve düzgün yüzey yük yoğunluğuna sahip bir diskin, merkezinden dik olarak geçen z-ekseni üzerinde oluşturduğu ğ potansiyel V() z z R z ile verilmektedir. Diskin bu eksen üzerinde id oluşturduğu ğ elektrik lktikalanını bulunuz. E l dv d l d Ez z R z dz 1 E z R z z 1/ = 1 E z 1 z z R (4-31)

112 Nokta Yük Sisteminin Potansiyel Enerjisi ( U): Nokta yük grubunun elektrik potansiyel enerjisi ( U),tek tek tüm yüklerin sonsuzdaki bir noktadan alınıp bulundukları yere getirilmesi için yapılması gereken toplam iş olarak ktanımlanır. Herhangi bir q yükünü ü aralarındaki potansiyel lfarkının V olduğu iki nokta arasında, bir noktadan diğerine taşımak için yapılması gereken iş W=qV ile verilir. Buna uygun olarak, a nokta yük grubunu u birara aya getirecek ece şekilde deyükleri teker teker bulundukları noktalara getirerek yapılan işleri bl bulmamız ve net tişi ibulmak kiçin i de hepsini itoplamamız gerekir. (4-3)

113 q in getirilmesi : W q V qq 1 q nin getirilmesi : W qv1 4 r 1 qq qq q3 ün getirilmesi : W3q3 V13V3 4 r 13 r qq qq qq W W 1 W W 3 W 41 r 4r3 4r13 (4-33)

114 qq 1 qq qq 4 r 4 r 4 r U n tane nokta yükten oluşan bir sistemin elektrik potansiyel enerjisini matematiksel olarak, U 1 4 n 4 i, j1 i j qq i r ij j ifadesi ile verebiliriz. Bu ifadedeki r, q ve q nokta yükleri arasındaki mesafedir. Nt Not : Her yük ükikilisinin i i yalnızca bir defa yazılması gerektiğine dikkat ediniz. Bu nedenle, kesikli toplama işlemi yapılırken i j kısıtlaması getirilmiştir. ij i j (4-34)

115 Örnek :Şekildeki dört noktasal yükü biraraya getirmek için gerekli işi hesaplayınız. ( q 5. C alınız). qq qq qq qq qq qq U k + k + k + k + k + k r r r r r r kq kq U U J (4-35)

116 Örnek : Yarıçapı R olan ve düzgün hacimsel yük yoğunluğuna sahip bir kürenin toplam elektrik potansiyel enerjisini hesaplayınız. Yükü sonsuzdan getirdiğimizi ğ varsayalım. Herhangi bir anda kürenin yarıçapı r ve yükü q olmak üzere elektrik potansiyeli: q V k r ifadesine sahiptir. Kürenin yükünü dq kadar artırmak için yapılması gereken iş du dqv ile verilir. Küre içinde, r yarıçaplı dr kalınlığında ince bir küresel kabuk seçilirse, toplam iş: dq U dqv U r dr 3 4r dr R R 4 3 q r 3 15 (4-36)

117 Örnek : Yarıçapı R olan Q homojen yüküne sahip bir halkanın merkezine, kütlesi m olan bir q nokta yükü yerleştirilmiştir. Halka ekseni boyunca, q nokta yükü çok az bir miktar çekilip durgun halden serbest bırakılırsa, ulaşabileceği ş ğ maksimum hız ne olur? q nokta yükünün bulunduğu ğ ilk noktanın elektrik potansiyeli: dq kq Vi k R R ifadesine sahiptir. Sonsuzdaki bir noktanın potansiyeli de V olduğundan, q nokta yükü üzerinde yapılan iş: kqq W U q( V V ) R bulunur. u u W K eşitliği ğ yardımıyla: ya: kqq R bulunur. 1 kqq mr mv v (4-37)

118 İzole bir İletkenin Potansiyeli : Bir iletkenin üzerindeki veya içerisindeki A ve B notalarını düşünelim. Bu noktalar arasındaki VB VA potansiyel farkı şu eşitlikle ilikl verilir: B V BVA E dl A E Bir iletkenin i içindeki i elektrik alanının ( ) sıfır olduğunu biliyoruz. Dolayısı ile, yukarıdaki integral de sıfırdır ve V V bulunur. Özetle, "iletken eş-potansiyel el bir yüze ydi r ". B A (4-38)

119 Örnek : Yarıçapları r ve r olan iki iletken küre, yarıçaplarına 1 göre, birbirinden çok uzaktadır. Daha sonra küreler, şekildeki gibi, iletken bir telle birbirine bağlanıyor. Küreler dengeye ulaştıktan son ra üzerlerindeki yükler sırasıyla q 1 ve q oluyor. Dengeye ulaşıldıktan sonra, küre yüzeylerindeki elektrik alan şiddetlerinin oranını ( E / E ) bulunuz. 1 Denge durumuna ulaşıldığında, kürelerin potansiyelleri aynı olur: q 1 q V1 V k k r1 r Küre yüzeylerindeki elektrik alan şiddetlerinin oranı da: q1 E1 k r 1 E 1 q 1 r r r r q E q r1 E k r r r r olur (4-39)

120 Dış Elektrik Alan İçinde İzole İletken : Bir iletkenin yüzeyinin eş-potansiyel olduğunu ve elektrik alan çizgilerinin de eş-potansiyel yüzeylere dik olduğunu biliyoruz. Yanda, elektrik alan içine konmuş bir iletken verilmiştir. Elektrik alan çizgilerinin iletken yüzeyine dik olduğu ve iletkenin içinde elektrik alanın sıfır olduğu açıkça görülmektedir. İletkendeki tüm yükler, iletken içindeki elektrik alanı sıfır yapacak yeni bir düzenlenme içerisine girerler. İletkenin hemen yüzeyindeki elektrik alan Edış ile verilir. (4-4)

121 Yüklü Bir İletkenin İçinde ve Dışındaki Elektrik Alan ve Potansiyel l(özet) (ÖZET): 1. Tüm yük iletkenin yüzeyindedir.. ç iç İletkenin içinde elektrik alan sıfırdır: E. 3. İletkenin hemen dışındaki elektrik alan: Edış. 4. İletkenin hemen dışındaki elektrik alan iletken yüzeyine diktir. 5. İletkenin içinde ve yüzeyindeki tüm noktalar aynı potansiyele sahiptir. İletken eş-potansiyel bir yüzeydir. (4-41)

122 Yarıçapı R, Yükü q Olan Küresel İletkenin Elektrik alanı ve Potansiyeli : r R V E r R V E 1 q 4 R 1 q 4 r 1 q 4 r (4-4)

123 BÖLÜM-5 Kapasitörler Bu bölümde aşağıdaki konulara değinilecektir: İzole oeiki iletkenden e oluşan ouşa sistemin ste sığası (C). Basit geometrilere sahip bazı kapasitörlerin sığalarının hesabı. Seri ve paralel bağlı kapasitörlerde eşdeğer sığa. Kapasitörde depolanan enerji. Plakaları arası dielektrikle doldurulmuş kapasitörler. Dilktiği Dielektriğin varlığında ğ Gauss yasası. (5-1)

124 Sığa (Kapasitans): Birisi q ve diğeri de - q yüküne sahip, aralarında hava ya da boşluk ş bulunan iki izole iletkenden oluşan ş sisteme "kapasitör" denir. Elektrik devrelerdeki sembolik gösterimi, iletken plakaları temsil eden paralel iki çizgidir. Bir kapasitörün yükü denilince, plakalardaki yükün mutlak değeri anlaşılır. Şekilde görüldüğü gibi, plakalarındaki yükten dolayı kapasitörü çevreleyen uzayda bir elektrik alan oluşur. Pozitif ve negatif yüklü plakaların potansiyelleri, sırasıyla, V ve V ' dir. Böylece, plakalar arasındaki potansiyel farkı da V V V V ifadesiyle verilir. Bir kapasitörün yükü ( q), plakaları arasındaki potansiyel fark ( V) ile doğru orantılıdır. Orantı sabiti de, o kapasitörün sığasıdır ve birim potansiyel fark başına yük olarak tarif edilir. q C C/V Farad (F) V (5-)

125 Paralel Plakalı Kapasitör : Plakalarının yüzey alanı A ve aralarında d mesafesi bulunan iki paralel plakadan oluşan sisteme " paralel plakalı kapasitör" denir. Plakaların boyutları, plakalar arası mesafeye göre çok büyüktür. Bu nedenle, plakalar arasındaki bölgede elektrik alan düzgün, kenar kısımlarına yakın bölgelerde ise düzgün değildir. Plakaların dışındaki bölgelerde elektrik alan " sıfır" dır. Bataryalar : İki ucu arasında sabit bir potansiyel lfark oluşturan ve bunu sürekli kılan cihazlara " batarya" diyoruz. Elektrik devrelerinde biri uzun diğeri ikısa iki paralel l çizgi i ile sembolize edilirler. l Uzun çizgi i potansiyelin pozitif olduğu ucu, kısa çizgi de potansiyelin negatif olduğu ğ ucu gösterir. öt (5-3)

126 Kapasitörün Yüklenmesi : Yanda bir kapasitörün doldurulması için basit bir devre kurulmuştur. S anahtarı kapatıldığında, batarya negatif ucundan kapasitörün "" nolu plakasına elektron sürer. Bataryanın pozitif ucu da, "1" nolu plakadan eşit sayıda elektronu toplar. Böylece, plakalardaki yük ve plakalar arasında başlangıçta sıfır olan potansiyel fark artmaya başlar. Sonuç olarak, bataryanın birim zamanda topladığı ve sürdüğü üdüğüyük azalır. Yük akışı, kapasitörün plakaları l arasındaki potansiyel fark bataryanın uçları arasındaki potansiyel farka eşit olana kadar devam eder ve sonra durur. (5-4)

127 Sığanın Hesaplanması : Bir kapasitörün sığası, plakalarının boyutlarına, şekline ve birbirlerine göre konumlarına, özetle geometrisine, bağlıdır. Sığa hesabı için aşağıda sıralanan yol izlenir: 1. Plakaların l q ve q yüklü old ukları varsayılır.. Plakalar arası bölgedeki elektrik alan Gauss yasasından bulunur ε EdAq. iç Plakalar arasındaki potansiyel fark, V Edl eşitliği kullanılarak hesaplanır. q Hesaplanan potansiyel fark, C eşitliğinde yerine konur ve sığa bulunur. V (5-5)

128 Paralel Plakalı Kapasitörün Sığası : Şekildeki plakaların l yüzey alanı A ve aralarındaki dkimesafe d olsun. Üstteki plakanın yükü q, alttaki plakanın yükü ise q ' dur. Plaka ile aynı kesit alanına sahip ve plakayı ortasına alan dikdörgen prizma şeklinde bir Gaussiyen yüzey seçelim. Gauss yasasını uygularsak, plakalar arasındaki bölgedeki elektrik alanı: q EAcos EA E bulunur. Buradan da, iki plaka arasındaki dki potansiyel fark için, i V Edlcos18 E dl Ed q A bağıntısı elde edilir. Dolayısıyla, paralel plakalı bir kapasitörün sığası: q q A C C V qd / A d olarak bulunur. qd A (5-6)

129 Örnek : Plakaları arası hava dolu olan paralel plakalı bir kapasitörün plakalarının alanı 76cm' 7.6 dir ve aralarında 1.5 mm mesafe vardır. Plakalar arasındaki potansiyel fark V ise, a)plakalarara ara sı bölgedeki elektrik alanını b) plakalardaki yüzey yük yoğunluğunu c ) kapasitörün sığasını ve plakalardaki yükmiktarını bulunuz. V 3 a) V = Ed E= = = 161 V / m 3 d 1.51 ) b E E C / m A 1 c) C F 3 d 1.51 Q 1 1 C = Q = CV = C V (5-7)

130 Örnek : Plakaları arası hava dolu olan paralel plakalı bir kapasitörün plakaları arasına 15 V' luk potansiyel fark uygulandığında, plakalardaki yüzeysel yük yoğunluğu 3 nc/cm oluyor. a ) Kapasitörün pl akaları arasındaki mesafe nedir? b ) Plakaların yüzey alanı 4 cm ise, kapasitörün sığasını ve plakalardaki yük miktarını bulunuz. a ) V = Ed = d V d = = = 9 4 (31 /1 ) m A 1 b) C 81 F 6 d Q = Q = A = C 4 A 1 (5-8)

131 Örnek : Ağırlıksız bir iple paralel plakalı kapasitörün pozitif plakasına bağlı olan m kütleli bir q nokta yükü şekildeki gibi dengededir. Plakalar arasındaki potansiyel farkını bulunuz. Plakalardaki yük miktarı Q ise, kapasitörün sığası ne olur? V=Ed Denge durumunda, q nokta yükü üzerine etkiyen net kuvvet sıfır olmalıdır: T sin qe qe mg tan tan V d T cos mg mg q Q Qq C V mgd tan (5-9)

132 Silindirik Kapasitör : Aynı Luzunluğuna sahip, ave byarıçaplı eş-eksenli iki silindirik kabuktan oluşan sisteme " silindirik kapasitör" diyoruz. Silindirlerin boyu yarıçaplarının yanında çok büyüktür. Silindirlerle aynı uzunluğa sahip, r ( a<r<b) yarıçaplı silindirik bir Gaussiyen yüzey seçerek, ara bölgedeki elektrik alanını bulabiliriz: Q Q rle cos rle E rl Bu durumda, içteki ve dıştaki silindirler arasındaki potansiyel fark: Q dr V Edlcos18 E( dr)cos18 L r Q a Q b ln r ln b L L a bulunur ve buradan da sığa: C Q Q V Q / L ln b / a L C ln b/ a a b (5-1)

133 Örnek : Uzunluğu 5 m olan koaksiyel bir kablolonun iç iletkenin yarıçapı 1.3 mm ve taşıdığı yük 8 C' tur. Dış iletkeninin ise iç yarıçapı 3.8 mm ve yükü 8 C' tur. İki iletkenin arasındaki bölgenin hava ile dolu olduğunu kabul ederek, kablonun kapasitansını ve iletkenleri arasındaki potansiyel farkını bulunuz. C C C L ln b/ a 1 (3.14)(5)(8.851 ) F ln(3.8 /1.3) 6 Q Q 81 V 9 V C V (5-11)

134 Küresel Kapasitör : Yarıçapları a ve b olan eş-merkezli iki küresel kabuktan oluşan sisteme " küresel kapasitör" denir. ar b olacak şekilde küresel bir Gaussiyen yüzey seçerek, ara bölgedeki elektrik alanını bulabiliri z: q q 4rE cos 4rE E 4 r Bu durumda, içteki ve dıştaki küreler arasındaki potansiyel fark: q cos18 cos18 a a dr r V Edl E dr q 1 q r 4 a b b bulunur ve buradan da sığa: 4 b q q C V q 1 1 ab C 4 b a 4 a b (5-1)

135 Örnek : Küresel bir kapasitör, yarıçapları 7 cm ve 14 cm olan eş-merkezli iki iletken küreden oluşmuştur. Kapasitörün sığasınığ hesaplayınız. Kürelerin taşıdığı ş ğ yük 4 C ise, küreler arasındaki potansiyel farkını bulunuz. Küresel bir kapasitörün sığası: ab C 4 b a ifadesine sahiptir. a 7 cm ve b 14 cm olduğuna göre, C C 4 1 (714) 1 1 4(3.14)( ) F (14 7) 1 6 Q Q 41 V.571 V 1 V C V (5-13)

136 Örnek : Yarıçapı d olan çok uzun iki silindir, şekilde gösterildiği gibi ibibibil birbirlerine i paraleldir lldi ve eksenleri arasındaki dkimesafe D 'dir. Silindirler zıt işaretli Q yükleri taşıdığına göre, iki silindirden oluşan bu sistemin birim uzunluğunun sığası ne olur? ( L D,d). Gauss yasası kullanılarak, silindirlerin bulunduğu ğ düzlemde ve silindirler arasındaki bölgede elektrik alan: E kq kq Lr L( D r) (pozitif if yükten negatif yüke doğru) ğ bulunur. Burada r, negatif yüklü silindir ekseninden olan uzaklıktır. Dd Dd kq 1 1 V V V E dl dr cos18 L r D r V C d kq D d d 4kQ D d ln ln ln L d D d L d Q L C V D d L D d 4k ln ln d d d (5-14)

137 Eşdeğer Kapasitör: Sayfanın her iki yanında, bir batarya ve üç farklı kapasitörden oluşmuş devreler verilmiştir. Amacımız, her iki devrede de tüm kapasitörleri i temsil edebilecek tek bir kapasitörün sığasının C ne olması gerektiğini bulmak. Soldaki resimde (Şekil- a ve b), uyguladığımız V potansiyel farkı nedeniyle, bataryanın devreye sürdüğü yük miktarı aynıdır. Aynı durum sağdaki resim için ii de geçerlidir. Başka deyişle, şekil- a' da verilen sığaları ( C, C, C ) ve şekil- b' deki sığayı ( C ) ayrı ayrı 1 3 eş kapalı kutulara alsak ve birtakım elektriksel ölçümler yapsak, ölçümler arasında bir fark bulamazdık. (5-15) eş

138 Paralel Bağlı Kapasitörler : Şekil- a' da bir batarya ve birbirine i paralel llbğl bağlı üç farklı kapasitörden oluşan bir devre verilmiştir. Paralel bağlı olmaları, herbirinin uçları arasındaki potansiyel fark ile bataryanın uçları arasındaki potansiyel farkın eşit olduğu anlamına gelir. Şekil- b'deki gibi, batarya aynı kalmak koşuluyla, birbirine paralel bağlı bu üç kapasitöre eşdeğer tek bir kapasitör bağlamak ğ istiyoruz. Her üç kapasitörün plakaları arasında aynı V potansiyel farkı vardır. Her biri üzerindeki yük, sırasıyla, q CV ; q CV ve q CV olacaktır. Bu durumda, batarya tarafından devreye sürülen toplam yük ve eşdeğer sığa: q C1 C C3 V qq1qq3 C1CC3V Ceş C1CC3 V V bulunur. Özetle, birbirine paralel bağlı n tane kapasitörden oluşan devrenin eşdeğer sığası: n Ceş C C... C C 1 n j1 1 j (5-16)

139 Seri Bağlı Kapasitörler : Şekil- a' da bir batarya ve birbirine seri bağlı üç farklı kapasitörden oluşan bir devre verilmiştir. Bu, kapasitörlerin aynı hat üzerinde ard arda sıralandığı anlamına gelmektedir. Bu kombinasyonun iki ucuna bir batarya ile V gerilimi uygulanmıştır. Şekil- b' deki gibi, batarya aynı kalmak koşuluyla, la birbirine seri bağlı bu üç kapasitöre eşdeğer tek bir kapasitör bağlamak istiyoruz. Aynı hat üzerinde oldukları için her üç kapasitör de aynı q yüküne sahip olacaktır. Böylece kapasitörlerin uçları arasındaki gerilimler, sırasıyla, V q / C, V q / C ve V q / C olacaktır. Kombinas yonun iki ucu arasındaki toplam potansiyel fark ve eşdeğer sığa: q V V1V V3 q Ceş C C C3 V Ceq C1 C C 1 3 Özetle, birbirine paralel bağlı n tane kapasitörden oluşan devrenin eşdeğer sığası: 1 n 1 = Ceş i1 C i (5-17)

140 Genellikle, kapasitörlerden oluşan bir devre kendi içlerinde paralel ve seri bağlı küçük alt gruplar içerir. Böyle durumlarda, önce alt grupların eşdeğer sığaları bulunur ve sonra da ana gruba geçilir. Yukarıda basit bir devre verilmiştir. A ve C uçları arasındaki eşdeğer sığayı bulmak it isteyelim: C ve C paralel llbğl bağlıdır (şekil- a) C C C C C ve C seri bağlıdır (şekil- b) 1 3 eşş C C C13 C1 C3 C1 C C C C C C C C sonucu elde edilir. (5-18)

141 Örnek : Kapasitörlerden oluşan yandaki devrenin a uşları arasındaki eşdeğer sığasını hesaplayınız. C ile C paralel C 4 F. 3 3 C ile C paralel C 8 F C1 ile C3 seri + C13 F. C C45 ile C6 seri + C456 4 F. C C ile C paralel C 6 F eş ve b (5-19)

142 Örnek : Kapasitörlerden oluşan yandaki devrenin a ve b uşları arasındaki eşdeğer sığasını bulunuz C, C ve C seri + C C456 C C C C C ve C3 seri + C3 C C C C 3 C C 11 C1, C3 ve C456 paralel Ceş C + C 3 6 C C (5-)

143 Örnek : ve Şekildeki devrede C= 6 F, C= 3 F 1 V= V' tur. Önce S anahtarı kapatılarak C 1 1 kapasitörü dolduruluyor. Daha sonra S anahtarı açılıp, S anahtarı kapatılıyor. C sığasının ilk 1 yükünü ve denge kurulduktan sonra sığaların yüklerini bulunuz. S 1 anahtarı kapatılırsa: C1 Q Q CV 1 1 C V Q1 Q S 1 açılıp, S kapatılırsa: VC V 1 C C C Q Q1 Q Q1 Q C1 C Q1 8 C Q 4 C 1 1 (5-1)

144 Elektrik Alanda Depolanan Enerji : Sığası C olan bir kapasitörü yüklemek için yapılması gereken iş ne kadardır? Bunu hesaplamanın yolu da, dolan kapasitörün herhangi bir andaki resmini çekmektir. Plakaları arasındaki gerilimin V' ve yükünün de q' olduğu ğ bir an düşünelim. ş Plaka- ların yükünü dq' kadar artırmak için yapılması gereken iş, q dw dq V dq C ile verilir. Kapasitörü toplam q yükü ile yüklemek için yapılması gereken toplam iş: q q 1 1 q 1 q W Vdq qdq W C C C bulunur. 1 1 veya q CV W CV W qv (5-)

145 Enerji Yoğunluğu: Kapasitörde Depolanan Potansiyel Enerji : Kapasitörü yüklemek için harcadığımız enerji, kapasitörde potansiyel enerji olarak depolanmıştır: q CV qv U C Bu enerji, kapasitörün boşaltılmasıyla tekrar kazanılabilen bir enerjidir. Kapasitörün plakaları arasındaki bu bölgede E V / d ifadesi ile verilen düzgün bir elektrik alan olduğu düşünülürse, enerjinin bu elektrik alanda depolandığını söylemek yanlış olmaz. Başka deyimle, elektrik alan boş uzayda enerji depolar. U Enerji yoğunluğu ( u), birim hacimdeki potansiyel enerji olarak tanımlanır: u. Hacim Paralel plakalı bir kapasitörün plakaları arasındaki bölgenin ha cmi, A plakaların yüzey alanı ve d plakalar arasındaki mesafe olmak üzere Hacim Ad olduğundan: U U CV A V V 1 u u E Hacim Ad Ad d Ad d sonucuna ulaşılır. Bu genel bir bağıntıdır ve her durumda geçerlidir. (5-3)

146 Örnek : Sığaları C ve C olan iki kapasitör, zıt kutuplu ve 1 plakaları arasında aynı V gerilimi olacak şekilde dolduruluyor. i Daha sonra bu kapasitörler bataryadan sökülerek yandaki devre kuruluyor ve her iki anahtar da (S 1 ve S ) aynı anda kapatılıyor. a) ave bnoktaları arasındaki V s gerilim farkı ne olur? b) Sistemin, anahtarlar kapatılmadan önce ve sonraki toplam enerjisini bulunuz. Sistemin i son enerjisinin i i ilk enerjisine i oranı nedir? Q1 i CV 1 i ve Qi CVi a) Q Q1 i Qi Q1s Qs Q1s CV 1 s ve Qs C Vs Q1s C1 C 1 C C 1 Q Q1s Qs ( 1) Qs Qs Q ve Q1s Q Q s C C C 1 C C 1 C Q1 s Q C1 C Vs Vi C C C C C 1 b Ui C1 C V ) ve 1 i s 1 s i C 1 C 1 C1 C Vi U C 1 C C C s 1 1 Ui C C1 C 1 C V i 1 1 C C U C C V V (5-4)

147 Örnek : Yükü Q ve plaka alanı A olan paralel plakalı bir kapasitörün plakaları arasındaki etkileşme kuvvetini bulunuz. Herhangi bir anda plakalar arasındaki mesafe x olsun. Plakalar arasındaki mesafenin x dx olması için yapılması gereken iş: dw C C s i 1 Q 1 U C i Q C s A x Q x x dx Q dw A A A dx A x dx dw Fdx F Q A (5-5)

148 Dielektriğin Varlığında Kapasitörler: Michael Faraday 1837 yılında, kapasitörün plakaları arasındaki bölgeyi farklı yalıtkanlarla tamamen doldurarak, bunun sığaya olan etkisini incelemiştir. Yaptığı birçok denemeler sonucunda, yalıtkanla doldurulmuşdurulmuş kapasitörlerin sığası ile doldurulmadan önceki sığası ( C ) arasında C C eşitliği ile verilen bir hava ilişki olduğunu farketti. Burada sabiti, i plakalar l arasına konan yalıtkan malzemenin dielektrik sabitidir ve birimsizdir. Hava ya da boşluk için = 1, bunun dışındaki yalıtkanlar için > 1' dir. Faraday deneylerini iki farklı şekilde yapmıştır: 1. Sabit bir gerilim altındayken (batarya bağlı iken), plakalar hava arasına yalıtkan bir malzeme yerleştirmiştir ş ş (Şekil- a).. Batarya bağlı değilken, plakalarındaki yük sabit iken, plakalar arasına yalıtkan malzeme yerleştirmiştir (Şekil- b ). (5-6)

149 Şekil - a: Sabit V Gerilimi Altındaki Sığa: Plakalar arasında dielektrik malzeme yokken, plakalardaki yük q ve plakalar arasındaki potansiyel fark V olduğundan, kapasitörün sığası C q/ V ile verilir. Faraday, plakalar hava arasına dielektrik malzeme yerleştirdikten ş sonra,,plakalardaki yükün çarpanı kadar arttığını gözlemiştir ( q q). q κq q Bu yeni durumdaki sığa: C κ κchava V V V Şekil - b : qyükünün Sabit Olduğu Durumda Sığa: Faraday, bataryadan izole edilimiş yükü sabit olan kapasitörün plakaları arasına dielektrik bir malzeme yerleştirdikten sonra, plakalar arasındaki potansiyel gözlemiştir öl iti ( V V / ). Bu yeni durumdaki sığa: ğ C farkın 1/ oranında azaldığını q q q C V V / V hava (5-7)

150 Bir bölge, dielektrik sabiti olan yalıtkan bir malzeme ile tamamen kaplanmışsa, terimini içeren bütün elektrostatik eşitliklerde ş yerine yazılmalıdır. Örneğin, dielektrik bir ortamda nokta yükün elektrik alan ifadesi: E 1 q 4 r. Dielektrik bir ortamda izele bir iletkenin dışındaki elektrik alan ifadesi: E. (5-8)

151 Örnek : Plaka alanı A ve plakaları arası uzaklığı d olan paralel plakalı bir kapasitörün tam ortasına, plakalarla aynı yüzey alanına sahip, kalınlığı a olan yüksüz metal bir dilim konuyor. a ) Kapasitörün yeni sığasını bulunuz. b) Dilimin çok ince olması durumunda, sığanın içi hava dolu bir kapasitöre dönüştüğünü ve dilimin nereye konulduğunun önemsiz olduğunu gösteriniz. Dilim iletken olduğu için içindeki elektrik alan sıfırdır. Dolayısıyla, iletken dilim eş-potansiyel yüzeydir. Dilimin dışında kalan bölgeler birbirine seri bağlı iki kapasitör gibi düşünülebilir: A C1 ( d a)/ d a d a d a A a ) Ceş A Ceş C1 C A A A d a C ( d a)/ A A b) a durumda, Ceş lim (plakaları arası hava dolu paralel plakalı kapasitör) a d a d Dilimi, üst yüzeyi ile üst plaka arasındaki mesafe b olacak şekilde yerleştirirsek: b d ba d a A Ceş C C C A A A d a eş 1 ( a şıkkı ile aynı sonuç bulunur) (5-9)

152 Örnek : Paralel plakalı bir kapasitör, kenar uzunluğu l olan ve aralarında d mesafesi bulunan kare şeklinde iki paralel plakadan oluşmuştur. Şekilde gösterildiği gibi, dielektrik sabiti olan bir dilimin x kadarlık bir bölümü plakalar arasındadır. a) Kapasitörün sığasını bulunuz. b) Plakalar arasındaki potansiyel fark V ise, kapasitörde depolanan enerji ne kadardır? a) Dilimin plakalar arasında kalan kısmı ile plakalar arasında kalan boş kısım, birbirine paralel bağlı iki kapasitör gibi düşünülebilir: C C lx 1 d Ceş ll ( x) d l l C1 C x l x 1 x l d d l A x Ceş d d l A x l Ceş d d 1 l b) U Ceş şv U 1 xlv d (5-3)

153 Örnek : Alanı A ve aralarındaki mesafe d olan paralel iki metal plaka arasına, şekilde gösterildiği gibi, dielektrik sabiti, kalınlığı d /3 ve plakalarla aynı yüzey alanına sahip olan dielektrik bir malzeme yerleştirilmiştir. Bu şekilde oluşan kapasitörün sığasını, dielektrik malzeme konulmadan önceki sığa ( C ) cinsinden bulunuz. Plakalar arasında dielektrikle dolu olan kısım ile boş olan kısım, birbirine seri bağlı iki kapasitör gibi düşünülebilir: A C1 d / d d d 1 d 1 A Ceş C1 C 3A 3A 3A 3 C A d /3 3 A C eş d 1 A 3 1 C Ceş C d 1 (5-31)

154 Örnek : Alanı A ve aralarındaki mesafe d olan paralel iki metal plaka arasına, şekilde gösterildiği gibi, dielektrik sabitleri, ve olan dielektrik malzemeler yerleştirilmiştir. 3 Bu şekilde oluşturulan l kapasitörün sığasını ğ bulunuz. bl 3 1 Dielektrik sabitleri ve olan malzemelerle dolu bölgeler birbirine seri bağlı kapasitörler gibi değerlendirilebilir. Bu birleşik bölge de, dielektrik sabiti olan bölge ile paralel bağlıymış gibi C C C 1 3 A / düşünülebilir. 1 d A / d d d 3 d / C3 C C3 A 3 A A 3 3 A / d / A A C3 Ceş C1 C3 d 3 d 3 C eş A 1 1 d 3 3 ; C eş 3 A d 1 (5-3)

155 Örnek : Eş-merkezli iki iletken küresel kabuktan içtekinin yarıçapı a, dıştakinin yarıçapı c'dir dir. Şekilde gösterildiğigibi, kabuklararasındaki arasındaki ar b bölgesi dielektrik sabiti olan bir malzeme ile, br 1 bölgesi dielektrik sabiti olan başka bir malzeme ile doldurulmuştur. Bu şekilde oluşturulan kapasitörün sığasını bulunuz. Küreler arasında farklı dielektrik malzemelerle dolu olan kısımlar, birbirine seri bağlı iki kapasitör gibi düşünülebilir: C C 1 1 c ab 4 b a ba cb bc Ceş C1 C 41ab 4 bc 4 c b 1 ba cb 4 b 1a c 1 1 bc ac 1ac 1ab 1 c( b a) 1a( c b) Ceş 4 b 1 ac 4 b 1 ac 41 abc Ceş cb ( a) ac ( b) 1 4 abc 4 abc 4 ac = c ( b a ) a ( c b ) c b ab ca 1 1 C eş = (5-33)

156 ÖDEV : Yarıçapları a ve b olan iki metal kürenin merkezleri arasındaki dkiuzaklık klk d 'di dir ( d a ve b ). Şekilde gösterildiği gibi, kürelerin yükleri +Q ve QQ ise, sistemin i sığasını ğ bulunuz. bl Gauss yasası kullanılarak, küre merkezlerinin bulunduğu düzlemde ve küreler arasındaki bölgede elektrik alan: E kq kq r ( d r) (pozitif yükten negatif yüke doğru) Burada r, negatif yüklü kürenin merkezinden olan uzaklıktır. da da 1 1 V V V E dl kq dr cos18 r b b d r Q 1 1 V kq d a b a d a 4 a b d a Q 4 4 C V a b d a a b d (5-34)

157 ÖDEV : Paralel plakalı bir kapasitörün plakalarının kenar uzunlukları L ve W, plakaları arasındaki mesafe ise d ' dir. Plakalar arasındaki bölge, şekilde gösterildiği gibi, köşeden köşeye çizilen iil hatla htl ikiye bölünmüş ü ve dielektrik ik sabitleri i ve olan malzemelerle doldurulmuştur. Bu şekilde 1 oluşturulan l kapasitörün sığasını ğ bulunuz. bl dc dc C C eş eş 1 1 Wdx d y d y y y d ; Wdx dceş dc1 dc Wdx 1 x L y L dx W x W ln d 1 d d L x 1 1 L 1 W 1 1 W W ln ; 1 Ceş ln 1 d 1 d d L (5-35)

158 Dielektrikler : Atomik Bakış Dielektrikler, ilk ikl " polar " ve " polar olmayan "diye iki sınıfa ayrılır. Polar dielektrikler, elektrik alan sıfır olsa bile yapılarındaki yük dağılımlarının simetrik olmayışından dolayı sıfırdan farklı dipol momente sahiplerdir (HO). Elektrik alan sıfırken dipollerin yönelimleri gelişigüzel dağılım gösterir (Şekil- a)düzgünbir ). E dış elektrik alan uygulandığında (Şekil- b), minimum enerji durumuna k l k geldiği için i U p E dipoller elektrik alanla l karşılık aynı yönde yönelmeyi y tercih edeler. Termal hareketlilik nedeniyle bu yönelim tam olarak gerçekleşemez. Ancak, bu kısmi yönelim kendisini oluşturan dış elektrik alanla zıt yönde bir iç elektrik alan oluşturur. Bu nedenle, net elektrik alan E dışardan uygulanan E alanından daha zayıftır. (5-36)

159 Polar olmayan dielektrikler, elektrik alanın olmadığı durumda herhangi bir dipol momente sahip değildir (Şekil- a). Plakaları arasında düzgün elektrik alanının E olduğu paralel plakalı bir kapasitörün plakaları arasına böyle bir dielektrik malzeme koyarsak, E alanı kendisiyle aynı yönde yönelmiş bir p elektrik dipol momenti indükler (Şekil- b). Yönelen moleküller dielektriğin içinde net bir yük oluşturmazlar. Ancak, dielektriğin plakalara yakın yüzeylerinde net bir yük birikimi oluşur. ş İndüklenen bu yükler, dipolün negatif ve pozitif uçlarından kaynaklanır ve yakın oldukları plakanın yükü ile ters işaretlidir. Bu yükler, dielektriğin içinde E ile ters yönde bir E elektrik alanı oluşturur (Şekil- c ) ve bunun sonucunda da, kapasitörün plakaları arasındaki net elektrik alan E daha zayıftır ( E E / ). (5-37)

160 Dielektriğin Varlığında Gauss Yasası: Tamamen dielektrikle ikl kaplı bir ortamda Gauss yasası nasıl ifade edilir? Plakaları arası hava dolu olan paralel plakalı bir kapasitörün (Şekil- a) plakaları arasındaki bölgede elektrik alan, Gauss yasasından, q EA E ifadesine sahiptir. Aynı kapasitörün plakaları arası dielektrik sabiti olan bir yalıtkanla tamamen dolu (Şekil- b) ise, dielektriğin plakalara yakın yüzeylerinde indüklenen yük q olmak üzere: q q q q E q q EA E A A q q q q EdA sonucu elde edilir. (5-38) q A

161 q Dielektriğin varlığında Gauss yasası: E EdA Bu sonuç paralel plakalı kapasitör için türetilmiş olsa da, tüm diğer durumlar için de doğru ğ ve geçerlidir. gç Not 1: Akı ifadesi dielektrik e sabiti ' yı içermektedir. e ed Not : Not 3 : Dielektriğin varlığında yazılan Gauss yasasındaki q yükü kapasitörün yüküdür, dielektrik malzemenin yüzeyinde indüklenen yükle ilgisi yoktur. Gauss yüzeyinin her yerinde sabit olmayabileceği genel durumu düşünülerek, dielektrik sabiti integral içine alınmıştır. (5-39)

162 BÖLÜM-6 Akım ve Direnç Bu bölüm kapsamında şağıdaki konulara yer verilecektir: Elektrik akımı (i) Elektrik akım yoğunluğu ( J ) Sürüklenme hızı ( vd ) Bir iletkenin direnci (R) ve özdirenci (ρ) Ohm yasası, ohmik ve ohmik olmayan iletkenler Elektrik devrelerinde Güç (6-1)

163 Elektrik Akımı : Soldaki ilk resimde (Şekil- a), içinde ve yüzeyindeki her noktanın aynı potansiyelde olduğu bir iletken verilmiştir. İletkenin içindeki serbest elektronlar gelişigüzel hareket ettiklerinden, herhangi bir yönde net yük akışı yoktur. İletkenin belirli bir noktadan kesilip araya bir batarya koyduğumuzu ğ varsayalım (Şekil- b). Bu son durumda d A ve B noktaları arasında, batarya gerilimine eşit, V V potansiyel farkı oluşmuştur. Artık durum statik değildir ve iletkenin içinde belirli bir doğrultuda net bir yük akışı vardır. İletkendeki bu netyük denir. akışına, " ele ktr ik akı mı" A B (6-)

164 Şekilde, bir bataryaya bağlı ve içinden akım geçen iletkenin bir parçası görülmektedir. öül ktdi aa ; bb veya cc ile gösterilen öt kesitlerden herhangi birisini ele alalım. Elektrik akımı i, ilgili kesitten birim zamanda geçen yük miktarı olarak tarif edilir. Başka deyimle, ilgili kesitteki yük akış hızı olarak bilinir. Matematik olarak: dq i (C/s amper, A) dt ifadesine sahiptir. Akımın Yönü : İletkenlerde akımın yönü okla ( ) gösterilir ve akımı oluşturan yüklü parçacıkların işareti ile şu şekilde ilişkilidir: 1. Akım positive yüklerin hareketinden kaynaklanıyorsa, yönü yükl e ri n v hızı ile aynı yöndedir.. Akım negative yüklerin hareketinden kaynaklanıyorsa, yönü yüklerin v hızı ile ters yöndedir. (6-3)

165 Akım Yoğunluğu: Akım yoğunluğu vektörel bir niceliktir ve büyüklüğü, i J (A/m ) A ile verilir. Akım yönüne dik olan birim kesitten geçen akım miktarı olarak tarif edilir ve elektrik akımı ile aynı yöndedir. Bir iletkenden geçen toplam akım, akım yoğunluğu ( J )cinsinden: i J da ile verilir. Akım yoğunluğu vektörel bir nicelik olduğu halde, akımın kendisi skaler bir niceliktir. Yanda, bir elektrik devresinden bir parça verilmiştir. a noktasına gelen i toplam akımı, i y 1 ve i olam üzere ikiye ayrılmıştır. ş Yükün korunumu gereği ğ i i i 1 olacaktır. Dikkat edilirse, toplam akımı bulmak için herhangi bir vektörel toplama işlemi yapılmamıştır. (6-4)

166 Örnek : Yükü 8. nc olan bir nokta yük, çembersel bir yörüngede 1 rad/s' lik bir açısal frekansla dönmektedir. Nokta yükün bu dönü hareketi nedeniyle oluşan akımı hesaplayınız. f T = =. s T 1 9 q i= i= = 4.1 A t. 5 Örnek : Kesit alanı cm olan bir telden geçen yük ( ) ile veriliyor. t bulunuz. qt 4 t +5 t+6 C 1 s anında telden geçen akımı ve teldeki akım yoğunluğunu dq i i t t i dt i 5 J 1.51 A / m 4 A 1 4 ( ) 5 (1) 5 A 5 (6-5)

167 Örnek : Bir telden geçen akım it ( ) = 1sin(1 t) ifadesine sahiptir. Burada, t saniye cinsinden ve akım amper cinsindendir. t= ile t= 1/4 s arasında telin kesitinden geçen toplam yük miktarını bulunuz. Akımı oluşturan yüklü parçacıklar elektronlarsa, bu kadar sürede telin kesitinden kaç tane elektron geçmiştir? gç ş dq i dq idt 1sin(1 t) dt dt 1/4 1 q 1sin(1 tdt ) 1 cos(1 t) 1 1/4 5 5 q cos 1 =.618 C N e.618 C N tane elektron (6-6)

168 Sürüklenme Hızı ( v d ): Bir iletkenden akım geçmesi, elektrik alanın etkisiyle i yüklerin belirli bir yönde akması anlamına gelir. Bu akış, "sürüklenme hızı" dediğimiz ortalama bir v d hızıyla gerçekleşir. Yükler iletken içinde gelişigüzel hareket etmeye devam ederken, aynı zamanda da sürüklenirler. Şekilde kesit alanı A olan bir iletken verilmiştir. Akımı oluşturan yüklü parçacıkların elektronlar ve iletkenin birim hacmindeki serbest elektron sayısının da n olduğunu ğ varsayalım. İletkenin L uzunluğundaki bir parçasındaki toplam yük: L ile verilir ve bu bölgedeki tüm yük / kadarlık bir sürede q na e t L v A kesitinden geçer. Bu durumda iletkenden geçen akım ve iletkendeki akım yoğunluğu: q nale i navde i navde ; J nevd t L / v A A d Akım yoğunluğu ğ ğ ile elektronların l hızı ters yönlü ölüolduğundan ldğ d J nev d şeklinde yazılır. d (6-7)

169 Örnek : 6 Kesit alanı m olan bakır bir telden 1 A şiddetinde akım geçmektedir. Her bir bakır atomunun elektronlarından sadece birisi akımın oluşumuna katkı verdiğine ve bakırın yoğunluğu 8.95 g/ cm olduğuna göre, elektronların sürüklenme hızını hesaplayınız. (Bakırın molar kütlesi: 63.5 g/mol). 3 m mol bakırın hacmi: V = =7.9 cm d mol bakırda 6. 1 tane bakır atomu olduğuna ğ göre, elektron yoğunluğu: n elektron/m J I 1 vd 8 19 ne nea v d 4.31 m / s 6 (6-8)

170 Özdirenç Öd eç( ) : Direnç : Bir iletkenin iki ucu arasına, şekildeki gibi, V potansiyel farkı uygulanırsa o iletkenden i akımı geçer. Direnç, bir iletkenin içinden geçen akıma, başka deyimle içindeki yük akışına karşı gösterdiği tepki ya da karşı koyuşun bir ölçüsüdür. Matematik olarak: V R (V/A ohm, ) i eşitliği ile verlir. Elektrik devrelerindeki sembolik gösterimi şekil-b'de verilmiştir. Durgun elektriğin tersine, iletkenin içinde elektrik alan artık sıfır değildir. İletkenin içindeki elektrik alan iletkendeki akım yoğunluğu ile doğru oratılıdır ve orantı sabitine de o iletkenin " özdirenci " denir ( E J). SI sistemindeki birimi: E V/m V E J m m. J A/m A (6-9)

171 İletkenlik ( ) : İletkenlik özdirencin tersidir ( 1/ ) ve birimi 1 ( m) ' dir. Bir iletkenin elektriği ne kadar iyi ilettiğinin bir ölçüsüdür. Elektriği iyiiletebileniletebilen malzemelerin iletkenlikleri de o denli büyüktür. Böylece, akımyoğunluğu ile elektrik alan arasındaki eşitlik, iletkenlik cinsinden, J E formunda da yazılabilir. Yukarıdaki iletkenin içindeki elektrik alan ile iletkendeki akım yoğunluğu birlikte değerlendirilirse, bir iletkenin direnci ( R) ile özdirenci ( ) arasında, V E L E V / L V A A L R R = ρ i J i/ A i L L J A A ile verilen bir ilişki olduğu ortaya çıkar. (6-1)

172 Örnek : 4 Kesit alanı.1 m ve uzunluğu 1. cm silindirik bir aliminyum 1 telin direncini hesaplayınız. Anı Aynı boyutlara sahip, öz-direnci 3. 1 m olan 8 cam bir silindir için yukarıdaki hesabı tekrar yapınız. (.81 m) Al R L RAl Al L A. 1 A L R 3. 1 cam cam A.1 Örnek : Yarıçapı.31 mm olan nikromdan yapılmış telin birim uzunluğunun direncini hesaplayınız. 1 m uzunluğundaki nikrom telin uçları arasınan 1 V' luk 6 bir potansiyel fark uygulanırsa, teldeki akımne olur? ( m) Ar m R /m 7 L A 3.41 V 1 I A. R 4.6 (1) Ni Cr (6-11)

173 Örnek : Farklı malzemelerden yapılmış, kenar uzunluğu 3 mm olan kare kesitli iki tel şekildeki gibi birleştirilmiştir. 5 Birinci tel 5 cm uzunluğunda ve öz-direnci 4 1 m, ikincisi i i ise 4 cm uzunluğunda 5 ve öz-direnci i 61 m'dir. Birleşik telin toplam direncini hesaplayınız. L RA A 41 3 A L R A L RB B 61 3 A 31 9 Teller birbirine eklendiği için, toplam direnç: R RA RB (6-1)

174 Örnek : Şekilde, iç iletkeninin yarıçapı a.5 cm, dış iletkeninin yarıçapı b1.75 cm ve uzunluğu L15 cm olan koaksiyel bir kablo verilmiştir. Koaksiyel kablolar, akım kablo boyunca akacak şekilde tasarlanırlar. İletkenler arası bölge, akım kaçaklarını önlemek için tamamen silikonla kaplanır. İki iletken arasındaki silikonun direncini hesaplayınız. İletkenler arasına 1 V' luk bir potansiyel fark uygulanırsa, kaçak akım miktarı ne kadardır? ( 64 m) Si Kablodaki kaçak akım yönü radyal doğrultudadır. Yani, iç iletkenden dış iletkene doğrudur. Kablo ile aynı eksenli ve aynı boyda, yarıçapı r ve kalınlığı dr olan silindirik bir kabuğun direnci: L dr R dr A rl ifadesine sahiptir. Dolayısı ile silikonla kaplı bölgenin toplam direnci ve kaçak akım: b b dr dr b R ln R ln 851 rl (.15).5 a L r L a a V 1 I 14.1 ma R 851 olarak bulunur. (6-13)

175 Örnek : Şekilde öz-direnci, uzunluğu L, iç yarıçapı r a ve dış yarıçapı r olan silindirik bir kabuk verilmiştir. Silindirin iki ucu r b arasına gerilim farkı uygulandığında, akım silindir ekseni boyunca akmaktadır. ktadır. Bu uçlar arasında silindirin direncini bulunuz. Silindir ile aynı eksenli ve dl uzunluğundaki bir kesitin direnci: L dl R dr A b a ifadesine sahiptir. Silindir ekseni boyunca bu dirençleri üst üste toplarsak, toplam direnç: R L dl dl b a b a b a olarak bulunur. L L (6-14)

176 Örnek : Şekilde, ön yüzeyinin (A) kesiti aw, arka yüzeyinin kesiti bw olan L uzunluğuna ve öz-direncine sahip bir cisim verilmiştir. Bu cismin A ve B yüzeyleri arasındaki direncini bulunuz. A yüzeyine paralel ve x kadar uzakta, kalınlığı dx olan bir plakanın direnci: L dx dx ba ya R dr ; A wy w b a L x x a L ifadesine sahiptir. A yüzeyinden B yüzeyine kadar bu dirençleri üst üste toplarsak, toplam direnç: L dx L b a L b R ln x a ln w b a w b a L w b a a x a L olarak bulunur. L (6-15)

177 ÖDEV : Şekilde, tabanının yarıçapı b ve tavanının yarıçapı a olan h yüksekliğine ve öz-direncine sahip kesik koni şeklinde bir cisim verilmiştir. Bu cismin tavanı ile tabanı arasındaki direncini bulunuz. Tavan yüzeye paralel ve z kadar uzakta, kalınlığı dz olan bir plakanın direnci: L dz dz b a y a R dr ; A y b a L z z a L ifadesine sahiptir. Tavan yüzeyinden taban yüzeyine kadar bu dirençleri eri üst üste toplarsak, toplam direnç: L dz L 1 L R ba b ab a ab z a z a L L olarak bulunur. L (6-16)

178 Özdirencin Sıcaklıkla Değişimi : Şekilde bakırın ödi özdirencinin ii sıcaklıkla nasıl değiştiği verilmiştir. Bu değişim neredeyse çizgiseldir ve birçok iletken için benzerdir. Birçok pratik uygulamalarda, özdirencin sıcaklığa bağlılığı matematiksel olarak, 1 T T bağıntısı ile verilir. Buradaki sabitine " özdirencin sıcaklık katsayısı" denir. T kelvin cinsinden oda sıcaklığı ğ (93 K) ve ' da iletkenin oda sıcaklığındaki özdirencidir. Örneğin, bakırın oda sıcaklığındaki 8 özdirenci: o m' dir özdirenci: m' dir. (6-17)

179 Örnek : Bir ampülün içindeki tungsten telin direnci, ampül yanmıyorken o (T = C) 19,yanıyorken 14 ' dur. Ampül yanıyorken sıcaklığı ne = 3 kadardır? ( tungsten 4.51 ). L 1 T T ; R A R R 1 T T R T T T R o C 3 (6-18)

180 Ohm Yasası : Şekil- b' de bir direnç üzerinden geçen i akımının, direncin uçları arasındaki V potansiyel farkına bağlı değişimi verilmiştir. Akım-gerilim ( iv - eğrisi) karakteristiği denilen bu eğri, orijinden geçen bir doğrudur. Bu tür iletklenlere " Ohmik" iletkenler adı verilir ve ohm yasasına uyarlar. Tanım olar ak ohm yasası: " Bir iletkenden geçen akım, sabit bir sıcaklıkta, kt iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkla doğru orantılıdır ". Her iletkenohm yasasına uymaz. Bu tür iletkenlere " Ohmik olayan" iletkenler diyoruz. Örnek olarak, şekil- c' de yarı-iletken bir diyotun akım-gerilim karakteristiği verilmiştir. Görüldüğü gibi V/ i ( R) oranı sabit değildir. Üstelik, gerilim ters çevrildiğinde diyot akımı iletmez. (6-19)

181 Ohm Yasasına Mikroskopic Bir Bakış: Nd Neden bazı cisimlerin ii i ohm yasasına uyduğunu ğ anlamak için, iletimin nasıl gerçekleştiğine atomik düzeyde bakmak gerekir. Örnek olarak, bakırda iletimin nasıl gerçekleştiği yandaki şekilde gösterilmiştir. İletken içindeki serbest elektronların gelişigüzel hareketleri yaklaşık olarak 6 1 m/s mertebesindeki hızlarla olur ve sürekli olarak bakır atomlarıyla çarpışırlar. ş Serbest elektronun bir iletken içindeki A ve B noktaları arasında izlediği yol yukarıdaki dkişekilde gri kesikli çizgilerle il l gösterilmiştir. öt iti Düzgün ü bir E elektrik alanı uygulandığında, elektronun izlediği yol ise aynı şekil üzerinde yeşil renkte kesikli çizgilerle gösterilmiştir. Elektriksel kuvvetin etkisiyle, elektron sağa doğru küçük bir v sürüklenme hızı kazanmış ve B noktasına ulaşmıştır. d (6-)

182 İletken içindeki serbest elektronlardan sadece birini düşünelim. Ardışık çarpışmalar arasında geçen ortalama süre olsun. Üzerinde etkiyen elektriksel kuvvet elektron ivme kazanır: F ee F ee a m m Her çarpışmada elektronun tüm kinetik enerjisini kaybettiğini varsayarsak, elektronun sürüklenme hızı, ee v d a (Eş-1) ş m olur. J akım yoğunluğuna sahip bir iletkende elektronların sürüklenme hızı, J J nevd vd (Eş-) ne eşitliği ile verilir. Bu iki eşitlik birleştirilirse, J ee m vd E J ne m ne sonucu elde edilir. Bu son eşitlikten: m E J ne bağıntısı elde edilir. Eğer elektrik alana bağlı değilse, iletkenin özdirenci değişmez ve ohm yasası ile uyumludur. (6-1)

183 Elektrik Devrelerinde Güç: Şekilde verilen elektrik devresini düşünelim. Bir cihazın (direnç, motor,...) a ve b uçları arasına batarya ile V gerilimi uygulanmıştır. Devreden geçen i akımı nedeniyle cihazın bir ucundan diğerine i dt kd kadarlık lkbir zamanda dq idt kadar bir yük geçer. Potansiyel enerjideki azalma du Vdq Vidt kadardır. Bu enerji batarya tarafından cihaza aktarılır. Bataryadan cihaza enerji aktarılma hızı " güç " olarak tanımlanır ve du Vidt dt dt ifadedine sahiptir. P P iv (V A watt, W) Ohmik bir direnç üzerinde açığa çıkan güç ifadesinde V ireşitliği kullanılarak P iv i R V R / olarak yazılabilir. (6-)

184 Örnek : Direnci 8 olan nikrom bir telin uçları arasına 1 V' luk bir poatnsiyel lfark uygulanarak kbir elektrik ısıtıcısı yapılıyor. Tld Telden geçen akımı ısı üretilme hızını bulunuz. V 1 i 15 A R 8 P i R (15) 8 18 J/s Örnek : 4 V' luk bir gerilim altında çalışan ve A akım çeken bir fırında 4 saat boyunca pişirilen bir yemek için ödenecek elektrik parası ne kadardır? (elektriğin kw-saat' i 15 kuruştur). P iv 4 48 W 4.8 kw Enerji W P t kw-saat Tutar kuruş 88TL.88 (6-3)

185 BÖLÜM-7 Devreler Bu bölümde aşağıda listelenen konulara değinilecektir: Elektromotor kuvvet (emk) Gerçek ve ideal emk kaynakları Kirchhoff un çevrim kuralı Kirchhoff un kavşak kuralı Çok halkalı devreler Seri bağlı dirençler Paralel bağlı dirençler Bir kapasitörün dolması ve boşalması, RC devresi (7-1)

186 Bir iletkende akımın sürekli olması için, iki ucu arasına potansiyel fark uygulamak gerekir. İletken içinde oluşan elektrik alan, sürekli olarak bir ucundan diğerine yük pompalar. Bir iletkenin iki ucu arasında sürekli bir potansiyel fark oluşturmaya yarayan cihaza " emk kaynağı" adı verilir. Bir üretecin emk' sı, elektromotor kuvvet kaynağı tarafından yük taşıyıcıları üzerine birim yük başına yaptığı iş ( =dw /dq) olarak tanımlanır. Birimi J/C veya volt' tur. Batarya, pil, akü birer emk kaynağıdır. Bu cihazlar sanki bir "yük pompası" gibi çalışırlar. Potansiyelin düşük olduğu uçtan potansiyelin yüksek olduğu uca doğru sürekli olarak yük pompalarlar. Aşağıdaki şekilde, sistemin mekanik eşdeğeri verilmiştir. Buradaki pompa, suyu alçaktaki bir depodan yüksekteki başka ş bir depoya py pompalamaktadır p ve elektrik devresindeki emk kaynağına karşılık gelir. Depolar arasındaki boru elektrik devresindeki direnci, depolar da direncin yüksek ve düşük potansiyele sahip uçlarını temsil etmektedir. (7 )

187 Bir emk kaynağının kutbu, bir ucunda küçük çember olan bir okla gösterilir. Okun yönü kaynağın negatif ucundan pozitif ucuna doğrudur. Bir devreye bağlandığında, kendi içindeki pozitif yükler negatif uçtan pozitif uca doğru akar ve devrede de bir yük akışı ş oluşmasına ş sebep olur. Bunu yaparken yp dq yükü üzerinde dw dq ile verilen bir iş yapar. Kaynağın batarya olması durumunda, gerekli enerji batarya içindeki kimyasal reaksiyonlardan; jeneratör olması durumunda, mili çeviren mekanik kuvvetten; güneş pili olması durumunda da güneşten sağlanır. Yandaki devrede, B kaynağında depolanmış kimyasal enerji form değiştirir. Bir kısmı motorda mekanik enerjiye, bir kısmı direnç üzerinde ısıya ve kalan kısmı da A kaynağında kimyasal enerjiye e dönüşür. (7 3)

188 Yandaki devrede (Şekil- a), Rdirenici bir emk kaynağının a ve buçlarına bağlıdır. İdeal Batarya : a ve buçları arasındaki V gerilimi, üzerinden geçen i akımına bağlı değilse emk kaynağı ğ idealdir ( V ) denir i(şekil- b). Gerçek Batarya: a ve buçları arasındaki V gerilimi, üzerinden geçen i akımıyla azalıyorsa emk kaynağı gerçektir ( V ir ) denir(şekil- c ). Bu ifadedeki r, emk kaynağının " iç direnc i" dir. (7 4)

189 Tek Halkalı Bir Devredeki Akım: Şekilde tek halkalı bir devre verilmiştir. Kaynağın ideal ve bağlantı kablolarının ihmal edilebilir dirence sahip olduğunu ğ varsayalım. Devrede saat ibreleri yönünde bir i akımı akar. dt kadarlık bir zamanda devreden dq idt kadarlık bir yük akar. Bu durumda batarya dw dq idt ifadesi i ile verilen bir iş yapar. Enerjinin i korunumu gereği bu enerji direnç üzerinde ısı enerjisi olarak açığa çıkar: idt Ri dt Ri ir Bu son eşitlik, Kirchhoff' un çevrim kuralı olarak bilinir. Daha açık bir ifadeyle; "Bir elektrik devresindeki herhangi bir çevrim boyunca tüm elemanlar üzerindeki potansiyel değişimlerinin toplamı sıfırdır". şeklinde tarif edilebilir. (7-5)

190 Örnek : İç direnci r=.5 ve emk' sı = 13 V olan bir batarya, R = 3 'l luk kbir direncin i uçlarına bağlanmıştır. a) Devreden geçen akımı ve bataryanın çıkış gerilimini b ) Bataryanın devreye sağladığı gücü, dirençler üzerinde birim zamanda açığa çıkan ısı enerjisini hesaplayınız. 13 a) i 4 A r R.5 3 V = ir = 4 31V veya V = ir= V b) P i W batarya P R = i R = P r = i r= W 4.5 4W (7-6)

191 Örnek : İç ç direnci r ve emk' sı olan bir batarya, şekildeki gibi R direncinin uçlarına bağlanmıştır. Hangi R direncinde, üzerinden çekilen güç maksimum olur? P i i R R P r R r R 4 dp r R r R R = = r R R R r dr r R P R r R Rr max 4r (7-7)

192 V ir Direnç Kuralı : Bir direnç üzerinden geçen akımla aynı yönde hareket ediyorsak, direnç üzerindeki potansiyel değişimi: V ir Bir direnç üzerinden geçen akımla ters yönde hareket V ir ediyorsak, direnç üzerindeki potansiyel değişimi: V V ir EMK Kuralı : emk' nın yönünde İdeal bir kaynak üzerinde, hareket ediyorsak, kaynak üzerindeki potansiyel değişimi: V V emk' nın tersi yönde İdeal bir kaynak üzerinde, hareket V ediyorsak, kaynak k üzerindeki potansiyel değişimi: i i V (7-8)

193 Şekil- a' da verilen devreyi ele alalım. l Batarya, r iç dirençli gerçek kbir bataryadır. Bu çevrim için, a noktasından başlar ve saat ibreleri yönünde tam bir tur atarak Kirchhoff' un çevrim kuralını uygularsak: ir ir i R r buluruz. Şekil- b' de, a noktasından b noktasına saat ibreleri yönünde giderken çevrimin her noktasındaki dkiv potansiyeli çizilmiştir. iil i i Batarya üzerinde id negatif uçtan pozitif iif uca gittiğimiz için, V potansiyel değişimi pozitiftir. Akımla aynı yönde hareket ettiğimiz için, her iki direnç üzerindeki V potansiyel değişim negatiftir. (7-9)

194 Örnek :Şekilde iki batarya ve iki dirençten oluşan tek halkalı bir devre verilmiştir. Bataryaların iç direçleri ihmal edilebilir. Devreden geçen akımı, dirençlere aktarılan güçleri ve 1 V' luk bataryanın devreye sağladığı gücü hesaplayınız V 1 8I 1I I A 18 3 Negatif işaret, akımın ters yönde aktığını göstermektedir. P P P R R I R W I R W I 1 4 W 3 (7-1)

195 Çok Halkalı Devreler : Şekilde iki halkalı bir devre verilmiştir. Bu devre bad, bdc ve bd olmak üzere üç kolludur. Her koldan geçen akıma bir isim verilir ve keyfi bir yön seçilir. Yapılan işlem sonucunda akım için negatif bir değer ğ bulunabilir. Bu durum bize, ilgili akımın yönünü başlangıçta yanlış seçtiğimizi bildirir. Yukarıdaki devrede bad, bdc ve bd kollarından geçen akımlara sırasıyla i, i ve i isimleri verilmiş ve akımlar için seçilen yönler devre üzerinde 1 3 gösterilmiştir. i i b ve d noktaları birer kavşaktır. k Yük ün korunumu gereği, d noktasına gelen i ve i akımlarının toplamı i akımına eşittir ( i i i ) Bu, Kirchhoff' un kavşak kuralı olarak bilinir ve daha açık bir ifadeyle; "Bir kavşağa gelen akımların toplamı, o kavşağı terkeden akımların toplamına eşittir". şekl inde tarif edilir. (7-11)

196 Devredeki i, i ve i akımlarını belirlemek için üç 1 3 denkleme ihtiyacımız vardır. Bunlardan birincisi, d noktasına uygulanan kavşak kuralından bulunur: i1 i3 i (Eş-1) Diğer iki tanesi de, bad ve bdc halkaları için saat ibrelerinin tersi yönünde hareket edilerek Kirchhoff' un çevrim kuralının uygulanmasıyla bulunur: bad için: ir ir (Eş-) bdc için: i R i R (Eş-3) 3 3 Üç bilinmeyenli bu üç denklemin çözümünden, ü devredeki d i, i ve i akımları 1 3 bulunabilir. Herhangi bir akımın değerinin negatif bulunması, ilgili akım için başlangıçta seçilen yönün yanlış olduğu anlamına gelir. abcd halkası için de çevrim kuralı uygulanarak dördüncü bir eşitlik daha bulunabilir. Ancak, bu yeni eşitlik bize yeni bir bilgi vermez. Bu yeni eşitlik, abcd için: i R i R (Eş-4) ile verilir ve Eş- ile Eş-3' ün toplamından başka birşey değildir. (7-1)

197 Örnek : Yanda verilen devrenin kollarından geçen I, I ve I akımlarını, Kirchhoff' un çevrim ve kavşakk 1 3 kurallarını kullanarak bulunuz. Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarından, abcf halkası için: 1 I 3I 5I I 4 I 3I 4 (Eş-1) fcde halkası için: 4 I 5 I 8 I 3 I 4 I (Eş-) c kavşağı için: I I I (Eş-3) Eş-1 ve Eş-' den, I1 ve I3 çekilip Eş-3' te yerine konursa, I A I1 A I3 A bulunur. I ve I akımlarının başlangıç yönleri doğru, I akımının başlangıç 1 3 yönü ise ters seçilmiştir. (7-13)

198 ÖDEV : Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarını kullanarak, yanda verilen devredeki tüm dirençlerden geçen akımları bulunuz. bl ÖDEV : Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarını kullanarak, yanda verilen devredeki tüm dirençlerden geçen akımları bulunuz. ' luk direncin uçları arasındaki dkipotansiyel lfarkı khesaplayınız. (7-14)

199 Bir Devrede İki Nokta Arasındaki Potansiyel Fark : Şekildeki tek halkalı devreyi ele alalım. b ve a noktaları arasındaki V V potansiyel farkı, b a a noktasından b noktasına hareket ederken, Vb Va tüm elemanlar üzerindeki V potansiyel değişimlerinin toplamı işlemiyle bulunur. a noktasını b noktasına bağlayan iki farklı yol bulunmaktadır. V V potansiyel farkını her iki yönde de hareket ederek bulabiliriz: Saat ibreleri yönünde : Saat tibrelerinin i i ter si yönünde: Not -1: Not - : V V ir b a V V ir b a Bu devre için Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa, ir ir bulunur. Bu da, ir ir anlamına gelir. İki nokta arasındaki potansiyel fa rk yoldan bağımsızdır. b a (7-15)

200 Örnek :Şekilde iki halkalı bir devre verilmiştir. Devredeki kollardan geçen I, I ve I akımlarını bulunuz. a ve c 1 3 noktaları arasındaki potansiyel farkını ( V V V ca c a yolu takip ederek hesaplayınız. Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarından, a ) üç farklı abcd halkası için: 1 6I I 3I I 5 (Eş-1) bcfe halkası için: 1 6 I 14 4 I 3 I I 1 (Eş-) c kavşağı için: I I I (Eş-3) 1 3 Eş-1 ve Eş-' den, I ve I3 çekilip Eş-3' te yerine konursa, I A I 3 A I 1 A 1 3 bulunur. I akımının başlangıç yönüdoğru doğru, I ve I akımlarının başlangıç 1 3 yönleri ise ters seçilmiş. adc yolu: Va I3 Vc Vc Va I3 ( 1) V abc yolu: V 1 6I V V V 1 6I 1 6() V a 1 c c a 1 abefc yolu: V 4 I 14 V V V 14 4 I 14 4( 3) V a c c a (7-16)

201 Örnek : Şekilde iki halkalı bir devre verilmiştir. be kolundan geçen I akımı Aolduğuna göre, diğer kollardan geçen I ve I akımını, af kolu 1 üzerindeki bataryanın emk' sını bulunuz. a ve d noktaları arasındaki potansiyel farkını ( V V V da d a Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarından, ) üç farklı yolu takip ederek hesaplayınız. befa halkası için: 5I I I 1 (Eş-1) 3 5 bedc halkası için: 5I3 15 7I1 7I I1 A 7 b kavşağı için: I I I (Eş-) 1 3 I 'i in de ğeri ieş-' de kullanılırsa: l I1 I I ( ) A I 1 1( ) V bulunur afed yolu: Va I Vd Vd Va ( ) 1 V 7 7 abed yolu: V 5I V V V 5() 1 V a 3 d d a 5 abcd yolu: Va 7 I 1 15 V d V d Va 7( ) 15 1 V 7 3 (7-17)

202 Eşdeğer Direnç: Yanda, birbirine farklı şekilde bağlanmış üç adet dirençten oluşmuş bir devre verilmiştir. Üç adet direnç içeren bu gruba elektriksel olarak eşdeğer eş tek bir direnç R bağlayabiliriz. Bunun anlamı, şe kil-a' da direnç çgrubunun uçları arasına uygulanan V gerilimi, şekil- b' deki R direncinin uçları arasına eş uygulanırsa batarya aynı i akımını sağlar. Başka bir deyimle, üçlü direnç grubu ( R, R, R ) ve eşdeğer direnç ( R ) kapalı 1 3 eş kutular içine alınırsa, bu devrelerde yapılacak elektriksel ölçümlerle bunları birbirinden ayırd etmek imkansızdır. (7 18)

203 Seri Bağlı Dirençler : Şekil- a' da, seri bağlı üç dirençten oluşan bir devre verilmiştir. Bu dirençlerden aynı i akımı geçer. Üzerlerindeki gerilimlerin toplamı kaynağının gerilimine eşittir ( V V + V = ). Şekil- b'de 1 3 seri bağlğ ı üç dirence eşdeğer ş ğ tek dirençli bir devre verilmiştir. ş Her iki devre için de, başlangıç noktası yönünde Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa: a seçilir ve saat ibreleri ir1ir ir3 i R1R R 3 Reş R1R R3 ir eş i R eş bulunur. n tane direncin i seri bağlanması durumunda d ise eşdeğer ğ direnç: n R Ri R R... Rn ifadesine sahip olur. eş i 1 i1 (7-19)

204 Paralel Bağlı Dirençler : Şekil- a ' da paralel l bağlı bağlı üç dirençten oluşan bir devre verilmiştir. Dirençlerin uçları arasındaki gerilimler aynı ( ), üzerlerinden geçen akımların toplamı ise emk kaynağınınnın sağladığı akıma eşittir ( i i i i). Şekil- b' de paralel 1 3 bağlı üç dirence eşdeğer tek dirençli bir devre verilmiştir. Her iki devre için de a noktasında Kirchhoff' un kavşak kuralı uygulanırsa, i R1 R R i1 ; i ; i3 olmak üzere, R1 R R3 R R R R i R eş bulunur. n tane direncin paralel bağlanması durumunda ise eşdeğer direnç: n ifadesine sahip olur. R R R R R eş i1 i 1 n eq 1 3 (7-)

205 Örnek : Şekilde verilen devrenin, a ve b uçları arasındaki eşdeğer direncini bulunuz. 5 ve 6 nolu dirençler paralel: R 3, 4 ve R dirençleri birbirine seri: R ve R dirençleri paralel: R ve R dirençleri seri: R ab (7-1)

206 Örnek : Şekilde verilen devrenin, a ve b uçları arasındaki eşdeğer direncini bulunuz. 1 ile ve 8 ile 9 nolu dirençler seri: R 1 ve R R R 4il ile ve 7ile dirençleri iparalel: l R ve R ve R dirençleri i seri: R ve R dirençleri paralel: R 6 3 ve R dirençleri i seri: R R ve R paralel: R ab (7-)

207 Ampermetrenin iç direnci ( r r R ve r R. A 1 A Ampermetre ve Voltmetre : Ampermetre, akım ölçmeye yarayan bir cihazdır. Bir iletkenden geçen akımı ölçmek için, iletken belli bir yerinden kesilir ve kesilen bu uçlar ampermetrenin giriş ve çıkış uçlarına bağlanır. Böylece, iletkendeki akımın ampermetre üzerinden akması sağlanmış olur. Yandaki devrede ampermetre, iletken üzerindeki a ve b noktaları arasına yerleştirilmiştir. A ), devredeki diğer dirençlerden çok küçük olmalıdır Vl Voltmetre ise, bid bir devrede d herhangi h iikiiki nokta arasındaki dkipotansiyel lfarkını ölçen bir cihazdır. Yukarıdaki devrede voltmetre R1 direncinin iki ucuna ( c ve d noktaları) bağlanmıştır. Voltmetrenin iç direnci ( r ), devredeki diğer dirençlerden çok büyük olmalıdır r R ve r R. V 1 V V (7-3)

208 Voltmetre : Voltmetre t bağlı değilken: V ir gerçek Voltmetre bağlandıktan sonra, i akımının bir kısmı voltmerenin bulunduğu ğ koldan akacaktır. kt Kirchhoff' un çevrim ve kavşak k kurallarından: ir 1 ir V r V r V r V i1 iv i1r ir V i1i i RrV RrV RrV Voltmetrenin t gerçek gerilimi i ölçmesi için: i r R olmalıdır. l Ampermetre: Ampermetre bağlı değilken: i gerçek R Ampermetre bağlandıktan sonra, devreden geçen akım: R i igerçek RrA RrA Ampermetrenin gerçek akımı ölçmesi için: r A R olmalıdır. V gerçek (7-4)

209 RC Devresi : Bir Kapasitörün Dolması: Yanda verilen devreyi ele alalım. t anında kapasitörün boş ş olduğunu ğ ve S anahtarının a noktasına temas ettirildiğini kabul edelim. Böylece, batarya kapasitörü R direnci üzerinden yüklemeye başlar. Buradaki amacımız, kapasitörde biriken yükü zamanın bir fonksiyonu olarak bulmaktır. Bunun için, bataryadan negatif ucundan başlar ş ve saat ibreleri yönünde hareket ederek çevrim kuralını uygularsak: q dq q dq q R R dt C ir C dt C eşitliği eldeedilir( edilir i dq/ dt). Bu eşitlik, homojen olmayan birinci dereceden lineer bir diferansiyel denklemdir. (7-5)

210 dq q C q dq dt dq dt R dt C C C q RC C q RC q C q t t / ln qt ( ) 1 e C RC çözümü elde edilir. Burada RC' dir ve devrenin " zaman sabiti" olarak tanımlanır. Bu süre içinde kapasitördeki yük maksimum değerinin.63 katına ulaşır. Bir diğer nicelik ise, T 1/ t RCln() eşitliği ile tanımlanan " yarılanma zamanı" dır ve kapasitörün yarı yarıya dolması için geçen süre olarak tanımlanır. Kapasitör üzerinde biriken yükün zamana bağlı değişimi şekil- a' da verilmiştir. Devreden geçen akım ise, dq t / i i () t e dt R ile verilir ve zamana bağlı değişimi şekil- b' deki gibidir. t anında devredeki akım maksimumdur ve kapasitörde yük biriktikçe azalır. Devrenin zaman sabiti RC ve yarılanma süresi T aynıdır. Akımın, maksimum değerinin 1/e' sine 1/ düşmesi için geçen süre, yarısına düşmesi için geçen süre T olarak tanımlanır. 1/ (7-6)

211 Örnek : Sığası C olan yüksüz bir kapasitör, emk' sı olan bir batarya ile, şekildeki gibi, R direnci i üzerinden yükleniyor. 5 5 F, 8 1 ve 1 V olduğuna göre, devrenin C= R= = zaman sabitini, yarılanma süresini, kapasitördeki maksimum yükü ve devredeki maksimum akımı bulunuz. Anahtar kapatıldıktan kadar sonra, kapasitördeki yük ve devredeki akımneolur? qt ( ) 1 e ve it ( ) e R t / t/ 5 6 RC s T q i 1/ max RC ln 4ln.77 s max C 6 / R A 15 A qt ( ) e 61 1e 37.9 C it () A 5 81 e / 1 5 e R (7-7)

212 Örnek : Yanda verilen devredeki S anahtarı, kapasitör tamamen doluncaya kadar tutulsun. Her direnç üzerindeki kararlı akımı ve kapasitör üzerindeki yükü bulunuz. t= anında anahtar açılırsa, R direnci üzerinden geçen akımı zamanın fonksiyonu olarak bulunuz ve kapasitör üzerindeki yükün maksimum değerinin 1/5' ine düşmesi için geçen süreyi hesaplayınız. Devre kararlı duruma ulaştığında, kapasitörün bulunduğu koldan akım geçmez. 1 k ve R dirençleri üzerinden aynı akım geçer: ma i 71 3 q m VC ir qm C C 3 t anında anahtar açılırsa, kapasitör birbirine seri bağlı 15 k ve 3 k ' luk dirençler üzerinden boşalacaktır. t/ ReşC dq q m t/ ReşC qt () qm e it () e dt R C q 5 m t/ ReşC 3 6 eş eş 3 q e t R C ln ln =.9 9ms m (7-8)

213 Örnek : Yandaki devre, sığaları C= F ve C= 3 F olan iki kapasitör, 1 dirençleri R = k ve R = 3 k olan iki direnç veemk' emk sı = 1 V olan 1 bir bataryadan oluşmuştur. Kapasitörler başlangıçta boştur ve t= anında S anahtarı kapatılıyor. Kararlı denge durumunda, kapasitörler üzerindeki q ve q yüklerini bulunuz RR 1 R1 ve R dirençleri paralel: Reş 1. k R R R R R 1 1 C ve C kapasitörleri i paralel: l C C C C 5 F 1 eş 1 eş Devre, sığası C 5 C ve direnci R 1. k olan basit bir RC devresidir. eş 6 Kapasitör üzer qm Ceş eş indeki maksimum yük: C C 1 q 1 1 q q q qm.4 6=4 C m C1 C q1 q C 1 C C q qm.66=36 C C1 C eş (7-9)

214 Örnek : Kararlı denge durumunda, yandaki devrede gösterilen tüm akımları hesaplayınız. Kapasitör üzerindeki maksimum yük ne kadardır? Devre kararlı duruma ulaştığında, kapasitörün bulunduğu koldan akım geçmez. Yani, I ve I I olur Kirchhoff' un çevrim ve kavşak kurallarından, defc halkası için: 4 3I 5I 3I 5I 4 (Eş-1) 3 3 gbcf I I1 I1 I halkası için: (Eş-) c kavşağı için: I I I (Eş-3) 1 3 Eş-1' den I ve Eş-' den I çekilip Eş-3' te yerine konursa: I 43I I I I A I 11 I I A ve I3 A q m 6 ahgb hlk halkası ii için: 3 8 qm 11 C C C (7-3)

215 RC Devresi : Bir Kapasitörün Boşalması: Yanda verilen devreyi ele alalım. t anında kapasitördeki yükün q olduğunu varsayalım ve S anahtarının b noktasına temas ettirildiğini kabul edelim. Böylece, bataryadan ayrılan kapasitör R direnci üzerinden boşalmaya başlar. Başlangıcı b noktası seçer ve saat ibreleri yönünde hareket ederek çevrim kuralını uygularsak: q dq q dq ir R i alınmıştır!!! C dt C dt Bu eşitlik, ilik birinci bii idereceden, d homojen, lineer bir diferansiyel i denklemdir. di dq q dq dt dq dt dt RC q RC q RC q q q t ln -/ t qt () qe q RC Kapasitör üzerindeki yük eksponansiyel olarak azalmakta ve t durumunda sıfıra ulaşmaktadır. Devrenin zaman sabiti RC ve yarılanma süresi T aynıdır. t 1/ (7-31)

216 Örnek :Sığası C olan bir kapasitörün R direnci üzerinden boşaldığını varsayalım. a) Kapasitördeki yük ne kadar zamanda maksimum değerinin 1/4' üne düşer. b) Kapasitördeki enerji ne kadar zamanda maksimum değerinin 1/4' üne düşer. t/ RC qm t/ RC a) q( t) qme qme ln 4 4 t RCln RC 1.39 t RC 1 qt ( ) q e q q e b ) U() t U () t C C 4( C) C t/ RC t/ RC m m m t RC ln 4 t ln 4 RCln.693RC.693 RC (7-3)

217 Örnek : Sığası C olan bir kapasitör emk' sı olan batarya ile yükleniyor ve dh daha sonra da, bataryadan sökülüp kl bir R direnci i üzerinden boşaltılıyor. l Kapasitör tamamen boşalıncaya kadar, R direnci üzerinde açığa çıkan ısı enerjisi miktarı ne kadardır? Kapasitör boşalırken: qt () qe m Ce it () e R t/ RC t/ RC t/ RC u t / RC deısı i( t) Rdt E i( t) Rdt R e dt ; du dt / RC t/ RC ısı R RC trc / u C e 1 Eısı e du e C R (7-33)

218 BÖLÜM-8 Manyetik Alan Bu bölümde aşağıda listelenen konulara değinilecektir: Hareket eden yüklü parçacığa etkiyen manyetik kuvvet, Manyetik alan vektörü B, y p ç ğ y y F B, Manyetik alan çizgileri Düzgün manyetik alanda yüklü parçacığın hareketi Akım taşıyan tele etkiyen manyetik kuvvet Akım halkasına etki eden tork Manyetik dipol, manyetik dipol moment, Hall etkisi Parçacık hızlandırıcı: Cyclotron (zorunlu değil) (8-1)

219 Manyetik Alanın Kaynağı: Manyetik alan oluşturmanın iki yolu vardır: İçinden elektrik akımı geçirilen iletken tel (elektromagnet) Kalıcı mıknatıslanmaya sahip malzemeler (mıknatıs) Hem elektromagnet hem de mıknatıs ince demir tozlarını çeker. Merkezinden dik geçen eksen etrafında serbestçe dönebilen hafif bir çubuk mıknatıs, kendisini Güney-Kuzey doğrultusunda yönlendirecek şekilde döner(pusula) (pusula). Hem akım taşıyan tel hem de mıknatıs, çevrelerinde " manyetik alan"( B)ol oluşturur r ve kendi lerini " manyetik kuvve t" ( F B ) uygulayarak hissettirirler. (8-)

220 B Manyetik Alanının Tanımı: Manyetik alan vektörü, v hızına sahip bir q yüküne uyguladığı F B manyetik kuvveti cinsinden tanımlanır. q yüküne sahip pparçacık gelişigüzel doğrultularda B manyetik alanına gönderilir ve manyetik alan içinde izlediği yollara bakılır. q yüküne etkiyen F B kuvvetinin sıfır olduğu tek bir doğrultu vardır. B manyetik alanı bu doğrultuya paraleldir. Bunun dışındaki tüm doğrultularda FB kuvveti sıfırdan farklıdır ve büyüklüğü ğ F B q vbsin ile verilir. Burada, v ile B arasındaki açıdır. Vektörel olarak bu kuvvet FB qvbifadesine sahiptir i ve sağ-el ğ lkuralına göre, v ile B ' nin oluşturduğu ğ düzleme diktir. Manyetik alanın SI sistemin deki birimi: N C(m/s) N = =tesla Am (8-3)

221 Vektörel Çarpma: a ve b vektörleri arasındaki vektörel çarpma işlemi, c ab ile verilen yeni bir vektör oluşturur. c vektörünün büyüklüğü c ab sin ile verilir ve a ile b vektörlerinin oluşturduğ u düzleme diktir. Yönü " sağ-el-kuralı " ile belirlenir: i. a ve b vektörlerinin başlangıçnoktalarını noktalarını birleştiriniz. ii. a vektörünü parmak uçlarınız onun yönünü gösterecek şekilde sağ avuç içine yatırınız. iii. a vektörünü küçük açı yönünde b 'nin üzerine süpürünüz. iv. Başparmağınız c vektörünün yönünü verir. Vektörel çarpım, "cross" çarpım olarak da bilinir. (8-4)

222 Bileşenleri Cinsinden Vektörel Çarpma : ˆi ˆj kˆ ˆi ˆj kˆ x y z x y z ab a a a b b b ˆi ˆi ˆj ˆj kˆ kˆ ˆ iˆ j k ˆ ; ˆ jˆi k ˆ kˆ ˆi ˆj ; ˆi kˆ ˆj ˆj kˆ ˆi ; kˆ ˆj ˆi olduğundan a b a îi ĵ ybz azby azb x axbz j axby a ybx kˆk Not : a b, aşağıdaki determinant yolu ile de belirlenebilir. i j k ab a a a ; Not : ab ba x y z bx by bz (8-5)

223 Manyetik Alan Çizgileri: Elektrik alan ile elektrik alan çizgileri arasındaki ilişki gibi, manyetik alan ile manyetik alan çizgileri arasında da benzer bir ilişki vardır: 1. Herhangi bir P noktasında, manyetik alan vektörü B manyetik alan çizgisine teğettir.. Manyetik alan şiddeti, manyetik alan çizgilerinin yoğunluğu ile orantılıdır. B P B Q (8-6)

224 Kalıcı Bir Mıknatısın Manyetik Alan Çizgileri: Şekil-a' da, kalıcı bir mıknatısın manyetik alan çizgileri gösterilmiştir. Bunlar, bir kısmı mıknatısın içinden geçen kapalı halkalar şeklindedir. Pozitif yükte başlayıp negatif yükte sonlanan elektrik alan çizgileri gibi, başlangıç ve bitiş noktaları yoktur. Kapalı halka şeklindeki manyetik alan çizgileri, mıknatısın bir ucundan girer diğer ucundan çıkarlar. Alan çizgilerinin çıkış yaptıkları uç mıknatısın kuzey kutbu, giriş yaptıkları uç ise güney kutbu olarak bilinir. Bu kutupları bağımsız olacak şekilde mıknatıstan ayıramayız. y İkisi birlikte bir " magnetic dipole " oluştururlar. Şekil-b' de, at nalı şeklinde bükülmüş bir çubuk mıknatısın manyetik alan çizgileri verilmiştir. ş Şekilden de anlaşılacağış ğ gibi, kutuplar arasında ve kutupların birbirine yakın olduğu yerlerde manyetik alan çok şiddetlidir. (8-7)

225 Örnek : Şekilde görüldüğü gibi, bir televizyon tüpü içerisindeki elektronlar +x 6 -ekseni yönünde 8 1 m/s' lik bir hızla ekrana dik doğrultuda gelmektedir. Tüpü çevreleyen kangalların oluşturduğu manyetik alan xy-düzleminde, x-ekseni o ile 6 ' lik açı yapmakta ve büyüklüğü de 5 mt' dır. Elektronlara etkiyen manyetik kuvvetin büyüklüğünü ve elektronun ivmesini hesaplayınız F B qvb F B evbsin sin6 14 FB.77 1 N (sağ-el kuralına göre, z yönünde) F 14 B F ma a 3.41 m/s 31 m Örnek : e Bir proton, +y -ekseni yönündeki.3 T' lık bir manyetik alan içinde, alan o 6 ile 37 ' lik açı yapacak şekilde 31 m/s hızla hareket etmektedir. Protona etkiyen manyetik kuvvetin büyüklüğünü ğ ve prot onun ivmesini hesaplayınız FB qvb FB evbsin sin FB N F 14 B F ma a m/s 7 m p (8-8)

226 Örnek : Kinetik enerjisi 5 MeV olan ve +x-ekseni yönünde giden protonlar, şekildeki gibi, x ile x1 m aralığında etkin, büyüklüğü B.5 T olan ve sayfa düzleminden dışarı doğru yönelmiş düzgün bir manyetik alan bölgesine giriyor. Protonlar manyetik alan bölgesini hangi hızla terkederler. 19 (1 ev J) mv p v m/s F qv B m a ev Bsin 9 B p y Proton çok hızlı olduğu için merkezcil kuvvetin yatay yöndeki bileşeninin etkisi ihmal edilebilir. a y a x m/s (sağ-el kuralına göre, y yönünde) vx vx axt vx v 1 x v xt t y y y y y m/s s m/s v v a t v a t ˆ ˆ 483 v i.483j 1 m/s ve tan o (8-9)

227 Elektronun Keşfi : Yandaki şekilde bir katod ışınları l tüpü üügörülmektedir. öül Filamanın ısıttığı katod' tan elektron yayınlanır. Anot ile katod arasına uygulanan V potansiyel farkı altında hızlanırlar ve odaklanırlar. Anotta açılmış küçük bir delikten ince bir elektron demeti oluşturarak dışarı çıkar ve floresan ekrana çarparak bir ışık noktası oluştururlar yılında J.J. J Thomson benzer bir katod ışını tüpü kullanarak, ışık noktasını neyin oluşturduğunu anlamak için araştırmalar yaptı. Şekilde görüldüğügibi,anot' gibi, un sağ tarafındaki bölgeye birbirine dik, sabit elektrik alan ve manyetik alan uyguladı. Demet üzerindeki net kuvveti sıfır yapacak manyetik alan ve elektrik alan şiddetlerini ayarlayarak y demetin sapmasını engelledi. Buradan, 1 ev mv ev v m E ev e E F E =FB ee evbv B m m VB sonucuna ulaştı ve böylece elektronu keşfetmiş oldu. (8-1)

228 Düzgün Manyetik Alan İçinde Yüklü Parçacığın Hareketi (Dairesel hareket =cyclotron hareketi): Kütlesi m olan bir q nokta yükü, v hızıyla düzgün manyetik alan içine dik olacak şekilde girerse, düzgün dairesel hareket yapar. Manyetik alana dik olarak giren bir elektronun yaptığı dairesel hareket yanda verilmiştir. Böyle bir hareketi sağlayan merkezcil kuvvet F qv B ile verilen manyetik kuvvettir. Böyle bir hareketin yarıçapı, periyodu ve frekansı: v F q vb ma m r r B B mv q B r mv m 1 qb T T f f f v q Bv qb T m Not 1 : Hareketin periyodu v hızına bağlı değildir. Aynı yüke ve kütleye sahip tüm parçacıklar, farklı hızlara sahip olsalarda, tam bir turu aynı sürede yaparlar. Not : qb Hızlı parçacıklar büyük yarıçapta çemberler üzerinde dolanırken, yavaş parçacıklar daha küçük yarıçapta çemberler üzerinde dolanırlar. m (8-11)

229 Örnek : Yanda, iyonları kütle-yük oranlarına göre ayırd etmeye yarayan " Kütle spektrometresi " nin şematik gösterimi verilmiştir. ş Kaynaktan çıkan iyonlar dar bir yarıktan geçirilerek, birbirine dik elektrik ( E) ve manyetik ( B ) alan olan bir bölgeden geçirilir ve düzgün başka bir manyetik alan ( B ) 1 bölgesine dik olarak girerler. İyonlar bu bölgede r yarıçaplı yarım bir çember çizerek fotografik bir yüzeye çarparlar. İyonların kütle-yük oranını ifade eden bağıntıyı ğ türetiniz. i qe qv B qe qvb v v F B qv BqvB 1 m r r m rb1 rb B q v E 1 mv qb E B 1 Bu ifade kullanılarak, iyonların kütle-yük oranı deneysel olarak belirlenir. (8-1)

230 Spiral (sarmal) Yörünge : Düzgün ü manyetik alanına, v hızı ile B manyetik alanı arasında açısı olacak şekilde giren yüklü bir parçacık olsun. Parçacığın v hızını, manyetik alana dik ve paralel olan bileşenlere ayıralım. Bu bileşenler yanda gösterilmiştir: v vcos ve v vsin. Parçacık bağımsız iki hareket yapar. Bunlardan birisi, manyetik alana dik olan düzlemde yarıçapı ve periyodu, r mv qb olan dairesel hareketidir. ; T m qb Diğeri ise, manyetik alan yönünde sabit hızıyla yapılan ötelenme hareketidir. v Bu iki hareketin birleşimi i i spiral şeklindedir ddi ve spiralin sarmal adımı ( p ): p Tv mv cos q B (8-13)

231 Örnek : Bir proton, büyüklüğü.35 T olan düzgün bir manyetik alan içerisinde, yarıçapı 14 cm olan çembersel bir yörünge üzerinde düzgün dairesel hareket yapmaktadır. Protonun yörüngedeki çizgisel hızını bulunuz. Aynı manyetik alan içerisinde bir elektron, aynı çizgisel hızla düzgün dairesel hareket yapsaydı, yörüngesinin yarıçapı ne olurdu? v FB qvb evb m r 19 erb v m/s 7 m mv 6 r m 19 eb Örnek :35 V' luk bir potansiyel fark altında durgun halden hızlandırılan elektronlar, düzgün bir manyetik alan içerisine dik olarak giriyor ve yarıçapı 7.5 cm olan çembersel bir yörünge üzerinde hareket ediyor. Manyetik alanın büyüklüğünü, elektronların açısal hızını ve periyodunu bulunuz mv e v m/s v mv e FB qv BevBme B 19 r er T T v rad/s ; 4.51 s 4.5 ns r 7.51 T (8-14)

232 Örnek : 19 Yükü q 3.1 C olan bir parçacık, düzgün bir elektrik ve manyetik alan olan bölgeye v i 3jk m/s hızla giriyor. E 4i jk V/m ve B i + 4j+k T ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ olduğuna göre, parçacığa etkiyen net kuvveti bulunuz. Bu kuvvet x-ekseni ile ne kadarlık bir açı yapar? F qe qv B ˆi ˆj kˆ vb ˆi ˆj 86 k ˆ =7i ˆ4j ˆkˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ ˆ F 3.1 4i k 7i 4jk i ˆ5j ˆ N j 15 o tan (8-15)

233 Akım Taşıyan Tele Etkiyen Manyetik Kuvvet : Şekilde, kesit alanı A olan ve i akımı taşıyan uzun bir tel verilmiştir. Telin L uzunluğundaki bir kısmı, sayfa düzleminden dışarı doğru yönelmiş düzgün bir manyetik alan içinde olsun. B manyetik alanı tarafından tele dik doğrultuda bir F kuvveti uygulanır. Bu kuvvet, telin L B uzunluğunda bulunan tüm elektronlara etkiyen manyetik kuvvetlerin vektörel toplamına eşittir. Telin L uzunluğunda bulunan toplam yük Q olmak üzere, L Q it i Qvd il v d o F qvb sin 9 vb Qv B B i d q i d d i i F B ilb (8-16)

234 Telin akım yönünün, B manyetik alanı ile herhangi bir açısı yaptığı genel durumda (Şekil-a) manyetik kuvvet vektörel formda, FB ilb şeklinde yazılabilir. Burada L vektörü, büyüklüğü telin L uzunluğuna eşit, akımla aynı yönde bir vektördür. Manyetik alanın düzgün olmadığı ve akım taşıyan telin doğrusal olmadığı durumlarda (Şekil-b) akım taşıyan tel, doğrusal kabul edilebilecek sonsuz küçük dl uzunluğundaki elemanlara bölünür. Her bir dl elemanına etkiyen manyetik kuvvet df = idl B olduğundan, net kuvvet: F i dl B B şeklinde yazılır. B (8-17)

235 Örnek : İletken bir tel bükülerek R yarıçaplı kapalı bir yarım çember haline getirilmiştir. Sayfa düzleminde bulunan ve yukarı yönde olan düzgün bir B manyetik alanı içine konan iletken halka, şekildeki gibi, saat ibrelerinin tersi yönünde I akımı taşıdığına göre, halkaya etki eden net kuvveti bulunuz. F ve F, sırasıyla, halkanın düz kısmına ve çembersel kısmına etkiyen kuvvetlerdir. 1 R R F1 Idl B F1 IdlBsin 9 IB dl IRB (sayfa düzleminden dışarı doğru) F Idl B F IdlBsin IB sin ( Rd) F IBR cos IRB (sayfa düzleminden içeri doğru) F F F 1 F IRBIRB (8-18)

236 Örnek : Yandaki devrenin tabanındaki iletken telin uzunluğu L= 5 cm ve kütlesi m= 1 g' dır. Devredeki direnç R= 1 ve bataryanın emk' sı = 4 V' tur. Manyetik alan yokken yaylardaki uzama miktarı.5 cm iken, sayfa düzleminden dışarı doğru düzgün bir B manyetik alan uygulandığında.8 cm oluyor. Uygulanan manyetik alanın şiddeti nedir? Yay sabiti k ve manyetik alan yokken uzama miktarı y olsun. 4 Devreden geçen akım: I A (saat ibrelerinin tersi yönünde) R 1 Manyetik alan yokken: ky mg (Eş-1) Manyetik alan varken : ky1 mg ILB (Eş-) Eş- ve Eş-1' i taraf tarafa oranlarsak, y1 mg ILB y 1 mg.8 B T y mg y IL.5 (51 ) (8-19)

237 Örnek : Birim uzunluğunun kütlesi olan ve I akımı taşıyan iletken bir çubuk iki ucundan ağırlıksız ğ il iplerlel asılmıştır. Çubuğun bulunduğu bölgede yukarı yönde düzgün ü B manyetik alanı uygulandığında, ğ d çubuğ ğu taşıyan ipler düşeyle açısı yapacak şekilde çubuk dengede kl kalıyor. Manyetik alanın şiddetini i bulunuz. Çubuğun boyu L olsun. T sin F ILB (Eş-1) B Tcos mg Lg (Eş-) Eş- ve Eş-1' i taraf tarafa oranlarsak, ILB g tan B tan Lg I (8-)

238 Örnek : Kütlesi m ve yarıçapı R olan iletken bir çubuk, şekildeki gibi, aradalarında d mesafesi olan L uzunluğundaki iki paralel iletken ray üzerinde durmaktadır. İletkenden i akımı geçtiğinde ve rayların oluşturduğu düzleme dik ve yukarı yönde düzgün bir B manyetik alanı uygulandığında, iletken durgun halden sağa doğru kaymadan yuvarlanmaktadır. İletken yayları yy hangi hızla terkeder? F = idlbf ibd B 1 1 W K mv I (sağ-el kuralına göre sağa doğru) Burada I, silindirin eksenine göre eylemsizlik momentidir ( I mr ). v W FL mv mr mv mv mv R 4 4 v 4FL 4 ibdl 3m 3 m 1 (8-1)

239 Akım Halkasına Etki Eden Manyetik Tork: Şekil-a' da ave bkenar uzunluklarına sahip, i akımı taşıyan dikdörgen şeklinde bir akım halkası verilmiştir. Akım halkası, yüzey ynormali nˆ, Bmanyetik alanı ile açısı yapacak şekilde manyetik alanı içine konuyor. 1 ve 3 nolu kenarlara etkiyen manyetik kuvvetler ile ve 4 nolu kenarlara etkiyen manyetik kuvvetler kendi içlerinde eşit büyüklükte ve ters yöndedirler: F F iab ibsin9 iab ib 1 3 F F ibbsin( 9 ) ibb cos 4 Bu kuvvet çiftlerinin vektörel toplamı sıfırdır ( F ). Ancak, F ve F kuvvetleri, net 1 3 halkanın merkezi C noktasına göre sayfadan içeri doğru bir tork oluşturur (halkayı saat yönünde döndürür) ve büyüklüğü de: iabb iabb ( )sin ( )sin iabb sin iab sin (8-)

240 Manyetik Dipol Moment : Sarım sayısı N olan ve i akımı taşıyan bir akım halkası B manyetik alanı içine konulduğunda üzerine etkiyen tork NiAB ile verilir. Akım taşıyan halkayla ayla ilgili olarak, " manyetik dipol moment ( ) " olarak bilinen yeni birvektörtanımlayabiliriz tanımlayabiliriz. Bu vektörün büyüklüğü NiA ile verilir ve halka düzlemine dik doğrultudadır. Yönü sağ ğ el lkuralına göre belirlenir. l i Sağ ğ elimizin ii parmak uçları akım yönünü öüügösterecek şekilde halkayı kavrarsak, baş parmağımızın yönü manyetik dipol momentinin yönü olur. ve B arasındaki açı olmak üzere tork, B sin veya vektörel formda B ile verilir. Halkanın potansiyel enerjisi ise, U Bcos B eşitliği ile verilir. U B, potansiyel enerji mnimumdur ( kararlı denge konumu). 18 U B, potansiyel enerji maksimumdur ( kararsız denge konumu). Not : Her iki konumda da halkaya etkiyen net tork sıfırdır ( ). (8-3)

241 Örnek : Kenar uzunlukları 5.4 cm ve 8.5 cm olan 5 sarımlı dikdörgen şeklindeki bir halka 15 ma akımtaşımaktadır taşımaktadır. Büyüklüğü.35 T olan düzgün bir manyetik alan, halkanın yüzeyine paralel olacak şekilde uygulanıyor. Halkanın dipol momentini, halkaya a etkiyen en torku ve halkanınpotansi potansiyel enerjisini bulunuz. o B yüzeye paralel, yüzeye dik olduğuna göre, B ile arasındaki açı 9 dir. B NiA ( ) A m B U BU Bcos 3 4 sin sin N m o o Uygulanan manyetik alanın, halka yüzeyi ile 6 ve 9 yapması durumunda, halkaya etkiyen tork ve halkanın potansiyel enerjisi ne olur? o o o o B yüzey ile 6 ve 9 ' lik açı yapıyorsa, sırasıyla, ile 3 ve ' lik açı yapar: 3 o 3 B U 3 o 3 4 sin sin N m B U 3 4 cos cos J o Bsin sin 3 4 o Bcos cos 6.1 J (8-4)

242 Örnek : Kenar uzunlukları.4 m ve.3 m olan 1 sarımlı dikdörgen şeklindeki bir halka, şekildeki gibi, uzun kenarı y o -ekseni üzerinde, kısa kenarıda x-ekseni ile 3 açı yapacak şekilde durmaktadır. Halka, a y-ekseni ile çakışıkolankenarı kenarı etrafında rahatça dönebilmektedir. Halkanın 1. A akım taşıması ve +x yönünde büyüklüğü8tolan.8 düzgün bir manyetik alan uygulanması durumunda halkaya etkiyen torku o o 3 ' lik açı ve +x doğrultusu ğ ile 6 ' lik açı yapar. yp bulunuz. Sağ-el kuralına göre, halkanın dipol momenti z doğrultusu ile NiA ( ) A m B B sin (Sağ-el kuralına göre, y yönünde) nde) Halka, y ekseni etrafında saat ibreleri yönünde döner sin 6 1 N m U BU Bcos U cos J (8-5)

243 Örnek : Uzunluğu 6 cm olan ve A akım taşıyan iletken bir tel, kapalı halka haline getirilerek, il normali.5 T büyüklüğündeki üklüğü ki manyetik alana dik olacak şekilde manyetik alan içine konuyor. Halka, a) eş-kenar bir üçgen, b) kare ve c) çember ise, üzerine etkiyen torku bulunuz. Hangi idurumda d halkaya etkiyen tork maksimumdur. a) Eş-kenar üçgen: 3d 6 d cm A /.173 m dh d d d d 4 ia A m B N m b)kare:4 d 6 d 15cm Ad.15.5 m ia.5 B c) Çember: d 6 d 9.55 cm A.45 A m N m m B d ia A m N m Çembere etkiyen tork maksimum olur. (8-6)

244 ÖDEV : Kütlesi.1 kg ve toplam uzunluğu 4 m olan bir tel, kenar uzunluğu.1 m olan kare şeklindeki halka etrafına sarılarak bir kangal elde ediliyor. Halka, bir kenarı yatay yeksen üzerinde olacak şekilde asılmıştır ve bu eksen etrafında rahatça dönebilmektedir. Halka, düşey doğrultuda büyüklüğü1mtolan bir manyetik alan içinde iken, üzerinden 3.4 A' lik akım geçirilmektedir. a ) Halka dengede d iken, yüzeyi iile manyetik alan arasındaki dkiaçı nedir? b) Halka dengede iken, manyetik alan tarafından etkiyen tork ne olur? (8-7)

245 Hall Etkisi : Edvin Hall, 1879 yılında metallerde iletimin negatif yüklü elektronlarla gerçekleştiğini gösteren bir deney yapmıştır. Bu deney sayesinde, metaldeki elektron yoğunluğunu ( n) da belirleyebilmiştir. Deneyde, e kesitinin genişliği d ve kalınlığı t olan bakır bir dilim kullanmıştır. Bu dilim, şekildeki gibi yüzeyine dik yönde düzgün bir manyetik alan içinde iken i akımı taşımaktadır. Elektronlar, B manyetik alanı nedeniyle F manyetik kuvvetinin etkisiyle dilimin sağ tarafına doğru F B (R) itilirler ve böylelikle, dilimin sağ tarafı sol tarafına (L) göre daha negatif olur. İki kenar arasında oluşan yük farkı nedeniyle bir E elektrik alanı oluşur ve elektronlara kuvvet uygulamaya başlar. Bir süre sonra, elektronlar l üzerine etkiyen net kuvvet sıfır olur. (8-8)

246 Üstteki şekilde olduğu gibi, yük taşıyıcıları elektronlar olduğu durumda V V V negatiftir. H c a F F ee ev BE v B E B H d H d J i i J nevd vd ne nea netd (Eş-1) (Eş-) Yandaki bakır dilimin a noktası ile c noktası arasındaki Hall potansiyeli V E d ile verilir. Bu durumda, H V i Bi n d netd etv H E H v d B B sonucu elde edilir. H Üstteki şekilde olduğu gibi, yük H (Eş-3) taşıyıcıları a protonlar poo oduğuduu olduğu durumdada V V V pozitiftir. H c a Dilimin kenarlarından hangisinin pozitif hangisinin negatif olduğundan ğ yola çıkılarak, yük taşıyıcılarının cinsi belirlenebilir. Deneysel olarak ölçülen Hall potansiyeli Eş-3' te kullanılarak, yüktaşıyıcılarının yoğunluğu bulunur. V H (8-9)

247 Örnek : Genişliği 1.5 cm ve kalınlığı.1 cm olan dikdörgen şeklindeki bakır bir dilim 5 A akım taşımaktadır. İletken dilim, yüzeyine dik yönde, büyüklüğü 1. T olan bir manyetik alan içinde ise, Hall voltajını hesaplayınız. (Bakırın elektron 8 3 yoğunluğu: n elektron/m ). n V h Bi Bi 1. 5 V h 8 Vte h nte V Örnek : Kalınlığı.33 mm olan bir şerit, yüzeyine dik yönde, büyüklüğü 1.3 T olan düzgün bir manyetik alan içinde 5 A akım taşımaktadır. Şeritin uzun kenarları arasında ölçülen Hall voltajı 9.6 V ise, Bi n Vle Vle h n 1.81 elektron/m 8 3 şeritteki elektron yoğunluğunu bulunuz. (8-3)

248 Cyclotron Parçacık Hızlandırıcı: Cyclotron hızlandırıcısı, şekildeki gibi birbirine ters bakan "D" şeklinde, içi boş iki adet iletkenden oluşur. D' ler arasındaki boşlukta, frekansıyla titreşen bir f E E elektrik alanı, D' lerin bulunduğu düzleme dik yönde de düzgün bir B manyetik alanı oluşturulur. Şekilde bir mv proton hızlandırıcısı gösterilmiştir. ş Protonlar, r eb eb yarıçaplı çembersel bir yörüngede f frekansı m ile dönerler. Bu frekans (cyclotron frekansı) ile elektrik alanın değişim frekansı ( ) eşit olduğunda, protonlar D' ler arasındaki boşlukta elektrik alan tarafından f E hızlandırılır. Protonlar hızlandıkça yörünge yarıçaplarını artırırlar. Elektrik alan protonların hızını artırırken, manyetik alan onları çembersel yörüngede dönmeye zorlayacak şekilde hızlarının yönünü değiştirir. ğ ş (8-31)

249 BÖLÜM-9 Elektrik Akımlarının Oluşturduğu Manyetik Alanlarl Bu bölümde, elektrik akımı ileoluşturduğu ğ manyetik alan arasındaki ilişkiyi i anlamaya çalışacağız. Bunun için, problemin simetrisine bağlı olarak iki farklı yol izleyeceğiz. Simetrinin düşük olduğu oduğu durumlarda u da Biot-Savart yasasını, yss, yüksek olduğu oduğu durumlarda ise Amper yasasını kullanacağız. Çok değişik geometrilere sahip iletkenlerin oluşturdukları manyetik alanlar her iki yaklaşımla da bulunabilir. Ayrıca, birbirine paralel iki iletken arasındaki manyetik kuvveti de hesaplayacağız. ğ (9-1)

250 Biot -Savart Yasası: Bu yasa, i akımı taşıyan dl uzunluğundaki bir iletkenin, kendisinden r kadar uzaktaki ki bir noktada oluşturduğu ğ db manyetik alanını verir. Solda i akımı taşıyan bir tel verilmiştir. Tel üzerinde akımla aynı yönde, sonsuz küçük uzunlukta bir dl vektörü seçilir. i akımı taşıyan bu parçanın, kendisinden r kadar uzaktaki Pnoktasında oluşturduğu manyetik alan: i dl r db 3 4 r ifadesi ile verilir. Burada r vektörü, iletken üzerinde seçilen dl vektör elemanından 7 P noktasına çizilen vektördür. 4 1 T m/a ile verilen bir sabittir ve hava ya da boşluğun ş ğ manyetik geçirgenliğidir. g ğ, dl ile r vektörleri arasındaki açı olmak üzere, db manyetik alanının büyüklüğü de: i dl sin db 4 r ile verilir. (9-)

251 Sonsuz Uzun Telin Manyetik Alanı: Biot-Savart yasasına göre, sonsuz uzun düz bir telden eşit uzaklıktaki noktalarda manyetik alan şiddeti aynı, yönü ise sağ-el kuralına göre çevreseldir. Yani, teli merkez alan çemberlere her noktada teğettir. Sağ-el parmak uçları akım yönünü gösterecek şekilde vektörünü avuç içerisine yatırıp, en küçük açı yönünde r vektörü üzerine süpürürsek, başparmağımız manyetik alan yönünü gösterir. Bir diğer gösterim şekli de, sağ-el başparmağı akım yönünü gösterecek şekilde iletken tel avuç içerisine i i alınırak kkavranırsa, kalan kl parmakların uçlarının gösterdiği yön manyetik alan yönüdür. dl (9-3)

252 Şekildeki tel üzerinde akımla aynı yönde bir dl elemanı seçelim. Bu elemanın P noktasında oluşturduğu manyetik i dl r alan db sayfadan içeri doğrudur ğ ve büyüklüğü, ğ 3 4 r i dl sin db 4 r ile verilir. Akım taşıyan tel sonsuz uzunlukta ise, P noktasında oluşturduğu toplam manyetik alan: YILDIRIM LEYLA DR. i dl sin B db ve POLAT 4 r MUSTAFA r l R sin sin R/ r R/ l R i Rdl i Rdl i l i B 3/ 3/ 4 l R R R l R l R DR. dx x 3/ a x a x a (9-4)

253 Yarı Sonsuz Telin Manyetik Alanı: Sonsuz uzun tel için yapılan işlemlerin aynısı burada da tekrarlanacaktır. Telin başlangıcını ş orijin olarak kabul edersek, tele dik yönde orijinden R kadar uzaktaki bir P noktasındaki manyetik alan: B dx x 3/ x a a x a 3/ i db 4 dl sin r r l R sin sin R/ r R/ l R i Rdl i l i B 3/ 4 4 R l R l R 4R (9-5)

254 Sonlu Telin Manyetik Alanı: Şekildeki tel üzerinde akımla aynı yönde bir dl elemanı seçelim. Bu elemanın P noktasında oluşturduğu manyetik alan sayfadan içeri i doğrudur d ve büyüklüğü, i dl sin db 4 r ile verilir. Akım taşıyan telin uzunluğu L ise, telin ortasından R kadar uzaktaki ki bir P noktasında oluşan manyetik alan: i sin B db L/ L/ dl 4 r L/ L/ r l R sin sin R/ r R/ l R L/ L/ L/ i Rdl i Rdl i l i L 3/ 3/ R R L/ l R B 4 l R l R 4 L/ R dx x 3/ x a a x a (9-6)

255 Örnek : Üzerinden kararlı i akımı geçen, uzunluğu ğ L olan ince bir tel, şekilde görüldüğü gibi x-ekseni üzerindedir. x>l ve x<l olmak üzere, x-ekseni üzerinde herhangi bir Px (,) noktasındaki manyetik alanı bulunuz. i dl r db 3 4 r L uzunluğundaki tel üzerinde seçilen sonsuz küçük dl elemanı ile, buradan manyetik alanı bulmak istediğimiz P noktasına çizilen r vektörü arasındaki o açı olduğundan, dl r olur ve x-ekseni üzerinde, x L şartını sağlayan tüm noktalarda manyetik alan sıfırdır. Benzer bir durum x için de geçerlidir. dl vektörü ile r vektörleri arasındaki o açı 18 olduğundan, dl r olur ve x-ekseni üzerinde, x şartını sağlayan tüm noktalarda manyetik alan sıfırdır. (9-7)

256 Örnek : Kenar uzunluğu l=.4 m olan kare bir halka, şekildeki gibi, saat ibreleri yönünde 1 A şiddetinde bir akım taşımaktadır. Karenin merkezindeki manyetik alanın büyüklüğünü ve yönünü bulunuz. L uzunluğunda, i akımı taşıyan bir telden r kadar uzaktaki manyetik alan: B r B i L 4 r L/ r l 1 i l i i B 4 l / l / l / l l T B T l (9-8)

257 Çembersel Yay Parçasının Manyetik Alanı : Şekildeki gibi, i akımı taşıyan R yarıçaplı çembersel bir yay parçası olsun. Yayı gören açı radyan cinsinden ' dir. İletken üzerinde akımla aynı yönde seçilen bir dl elemanının çemberin merkezi C noktasında oluşturduğu manyetik alan, Biot-Savart yasasından, i dl sin 9 i dl db 4 R 4 R i dl Rd db d 4 R ile verilir ve sayfa düzleminden dışarı doğrudur. Net manyetik alan: i BdB d B 4 R 4 i R / (çeyrek çember) (yarım çember) (çember) B i i B B 8R i 4R R (9-9)

258 Örnek : Kapalı bir halka gibi değerlendirebileceğimiz yandaki kangal I akımı taşımaktadır. A noktasındaki manyetik alan ifadesini bulunuz. B B B B B B B ç L/ L ç L/ L i i 4R L, L / i l i L/ i 4R 4 ( L/) l R L/ L/ L L/ i l i L i 4 R l R 4 ( L/) L L/ L L / / i i i i 1 B L L L L,,, (9-1)

259 Örnek : Yanda verilen kapalı halka I akımı taşımaktadır. P noktasındaki manyetik alan ifadesini bulunuz. Telin düz kısımlarının oluşturduğu manyetik alan a ve b yarıçaplı yaylar P noktasında manyetik alan oluşturur. B B B B B b B a B yay a b a i 4 R i i 4 b 3 1b, i i 4 a 3 1a, i 1 1 i b a Bb B 1 a b 1ab, (9-11)

260 Çembersel Akım Halkasının Manyetik Alanı: İletken üzerinde seçilen sonsuz küçük bir dl elemanının, çemberin merkezinden dik geçen z-ekseni üzerindeki P noktada oluşturduğu manyetik alan, i dl sin 9 i dl db 4 r 4 r ile verilir. Doğrultusu ise z-ekseniyle açısı yapacak yöndedir. Manyetik alanın z-eksenine dik bileşenlerinin ( db paralel bileşenlerinin ( db ) toplamı ise sıfırdan farklıdır. i dl cos R db db cos ; r R z ; cos 4 r r ir dl ir dl db B db, ( R ve z sabit) 3 3/ 4 r 4 R z ir ir ir B dl R 4 4 3/ B 3/ R z R z R z ) toplamı sıfır, 3/ (9-1)

261 Örnek : Yarıçapı R olan çembersel bir halka üzerinde düzgün dağılmış toplam q yükü taşımaktadır. Halka, merkezinden geçen ve yüzeyine dik eksen etrafında sabit açısal hızı ile dönmektedir. Çember ekseni üzerinde ve çemberden noktada oluşan manyetik alan nedir? z=r/ kadar uzaktaki bir Çemberin z-ekseni etrafında dönmesi ile oluşan akım: q q q q i i / B B t T ir ir ir R 4i 4 q q R 5 R 5 R 5 B 3/ 3/ 3/ 3 R z R R / R 1 1/4 (9-13)

262 Örnek : İç yarıçapı a ve dış yarıçapı b olan bir disk düzgün yüzey yük yoğunluğuna sahiptir. Disk, merkezinden geçen ve yüzeyine dik olan z-ekseni etrafında sabit açısal hızı ile dönmektedir. di Diskin ekseni üzerinde ve disk merkezinden z kadar uzaktaki P noktasında oluşan manyetik alanını ve diskin manyetik dipol momentini bulunuz. a r b olacak şekilde, disk üzerinden dr kalınlığında bir halka seçelim. Bu halkadan geçen di akımı: q rdr rdr di di rdr t T / B ir r rdr db 3/ R z r z r z rdi 3/ 3/ (9-14)

263 b 3 rdr B db 3 x dx x a 3/ 3/ a r z b r z b z a z B r z b z a z di a x a x a akımı taşıyan r yarıçaplı halkanın manyetik dipol momenti, d di r şeklinde ifade edilir. Buradan, net manyetik dipol moment: b d rdr r r dr b a 4 a b a (9-15)

264 Amper Yasası : Akım dağılımının bilindiği durumda, manyetik alanı bulmak için Biot-Savart yasası ile birlikte üstüste binme ilkesini kullandık. Akım dağılımındaki simetri i yüksek k ise, Biot-Savart t yasasının yerine işlemlerin l i kolaylığı nedeniyle Amper yasasını kullanacağız. Amper yasasını, Biot-Savart yasasından türetebiliriz. Şekilde i akımı taşıyan sonsuz uzun bir tel verilmiştir. Teli merkez kabul eden r yarıçaplı çembersel bir halka üzerinden B ' nin çizgi integrali: i i Bdl dlcos r i Bdl iiç r r bulunur. İntegral sonucunun, seçilen halkanın geometrisinden bağımsızolduğuna dikkat ediniz. Bu son bağıntı Amper yasası olarak bilinir ve şöyle tanımlanır: "Herhangi bir kapalı eğri boyunca B dl integrali, ile kapalı halka içindeki net akımın çarpımına eşittir". ş Kapalı eğri " Amper halkası" olarak isimlendirili r. (9-16)

265 B dl i iç Amper Yasasının Uygulanması : 1. Bdl l l l integralinin belirlenmesi. Kapalı halka 1,,..., n n n gibi n tane elemana bölünür ve B l Bl cos toplamı i i i i i i1 i1 hesaplanır. Burada B, i. elemanın bulunduğu yerdeki manyetik alandır. n durumunda bu toplam: n Bdl lim Blolur.. i iç n i 1 i i i ' in hesaplanması. Sağ-el parmak uçları kapalı halka üzerindeki hareket yönünü gösterecek şekilde halka kavranır. Halka içinde başparmağımızla aynı yönde olan akımlar pozitif alınır. Halka içinde başparmağımızla ters yönde olan akımlar negatif alınır. Halka dışındaki akımların hiçbir katkısı yoktur. Şekildeki örnekte: iiç i1 i (9-17)

266 Uzun Bir Telin Dışındaki Manyetik Alan: i akımı taşıyan sonsuz uzun bir telin oluşturduğu manyetik alan çizgilerinin, teli merkez kabul eden çemberler şeklinde olduğunu biliyoruz. Problem silindirik simetriye sahiptir ve teli merkez alan r yar ıçaplı çp bir çember Amper halkası olarak seçilebilir. Manyetik alanın büyüklüğü çemberin üzerindeki her noktada aynıdır ve yönü çembere teğettir. Bu durumda manyetik alan, Bdl Bdlcos B dl rb i i iç olarak bulunur. Not : B i r Amper yasası herhangi bir kapalı halka için geçerlidir. Hesaplamalarda kolaylık sağlaması ğ açısından en basit halkayı seçmek daha uygundur. (9-18)

267 Örnek : Sonsuz uzunlukta dört tel, yandaki gibi, kenar uzunluğu ğ. m olan bir karenin köşelerine yerleştirilmiş, il i sayfa düzleminden içeri ve dışarı doğru 5 A şiddetinde akım taşımaktadırlar. Karenin merkezindeki net manyetik alanı hesaplayınız. 1 i r.. m ; B A BB BC BD 1 r i B x sin45 sin45 sin45 sin45 r B B y i i i 4cos 45 4 r r r 7 i ˆ ˆ 5 j j 1 ˆ j r 1 (9-19)

268 Örnek : Yanda, bir koaksiyel kablonun kesiti verilmiştir. i i Merkezdeki kiiletkenin i taşıdığı akım sayfa düzleminden dışarı doğru 1 A, dıştakinin taşıdığı akım ise sayfa düzleminden içeri doğru 3 A' dir. İç ve dış iletkenler plastikle kaplanmışlardır. Şekilde gösterilen a ve b noktalarındaki manyetik alanları bulunuz. B B a B b i r 7 iiç T (saat ibrelerinin tersi yönünde) 3 a 11 7 iiç T (saat ibreleri yönünde) 3 b 31 (9-)

269 Uzun Bir Telin İçindeki Manyetik Alan: Teldeki akımın, tel kesitine düzgün dağıldığını kabul edelim. Telin taşıdığı ş ğ akım i ve yarıçapı çpr dir. Tel ile aynı merkezli, r ( r R) yarıçaplı bir Amper halkası seçelim. Manyetik alanın büyüklüğü çemberin üzerindeki her noktada aynıdır ve yönü çembere teğettir. Bu durumda manyetik alan, B dl Bdl cos B dl rb r r iiç i i R R r r B i B R Amper halkasını telin dışında seçersek: i ve telin dışındaki manyetik alan: B i ifadesine sahip olur. r i iç i R olur r (9-1)

270 Örnek : Yarıçapı R olan silindir şeklindeki bir iletken, şekilde gösterildiği gibi toplam I akımı taşımaktadır. Tli Telin kesitindeki iidki akım yoğunluğu, b pozitif bir sabit olmak üzere, J br ifadesi ile verilmektedir. Telin içinde i ve dışındaki dkimanyetik alanları l bulunuz ve tel ekseninden olan uzaklıkla değişimini çiziniz. R R 3 br (toplam akım) I J rdr b r dr 3 r R: Bdl Bdlcos B dl rb r r i J rdr b r dr iç r b r b r b 3I I rb B r r r 3 3 R 3 R R : B dl Bdlcos B dl rb I 3 iç i I rb I B 3 br r r (9-)

271 ÖDEV: Yarıçapı Rolan silindir şeklindeki bir iletken telden toplam I akımı akmaktadır. Telin kesitindeki akım yoğunluğu, J pozitif bir sabit olmak üzere, r J J 1 R ifadesi i ile verilmektedir. Telin içinde i ve dışındaki d bölgelerde l manyetik alanları l bulunuz ve tel ekseninden olan uzaklıkla değişimini çiziniz. (9-3)

272 Örnek : Genişliği l olan çok uzun metal bir şerit, şekildeki gibi xy-düzlemindedir ve boyunca toplam I akımı taşımaktadır. y-ekseni üzerinde ve şeritin kenarından b kadar uzaktaki bir P noktasında manyetik alanını bulunuz. Metal şerit boyunca kalınlığı dy olan sonsuz uzun ince bir tel seçelim. Bu telin taşıdığı akım di ( I / l) dy ve P noktasında oluşturduğu manyetik alan: db B di l b y I l db ; l lb y (pozitif z-ekseni yönünde) dy u lb y du l I du I B l b y l u l l ln dy I b I l b B ln B ln l l b l b (9-4)

273 Örnek : bir şerit Sonsuz genişlikte ve sonsuz uzunlukta çok ince metal xy-düzlemindedir ve kesitinde birim uzunluk başına K akımı taşımaktadır. Şeritten z kadar yukarıdaki bir P noktasında manyetik alanını bulunuz. Metal şeritteki kesitinde, z-ekseninden x kadar uzakta kalınlığı ğ dx olan sonsuz uzun ince bir tel seçelim. Bu telin taşıdığı akım di Kdx ifadesine sahiptir ve P noktasında oluşturduğu manyetik alan: db di Kdx Bz dbsin ; r x z B db cos K B B dbcos x x K z x z dx z dx x z x z z 1 / tan x/ z 1 tan d / / K K B d dx z / / 1tan / 1 tan K / K B B (Negatif x doğrultusunda) utusu da) / d (9-5)

274 Paralel İki İletken Tel Arasındaki Manyetik Kuvvet : Manyetik alan içinde bulunan akım taşıyan bir tel üzerine F=I l B ifadesi ile tanımlanan manyetik bir kuvvet etkidiğini biliyoruz. I Yanda, aralarında a mesafesi bulunan, aynı yönlerde I 1 ve I akımları taşıyan sonsuz uzunlukta iki paralel 1 verilmiştir. Her bir tel diğer telin bulunduğu yerde bir manyetik alan oluşturur. Bu nedenle de birbirleri i üzerine manyetik kuvvet uygularlar. akımı taşıyan telin, I akımı yaşıyan telin bulunduğu yerde oluşturduğu manyetik alan ve bu alan nedeniyle I akımı yaşıyan telin birim uzunluğuna etkiyen manyetik kuvvet, sırasıyla, I I F I I B o 1 1 F1 I1L sin 9 a a L a ifadelerine sahiptir. Sağ-el ğ kuralına göre bu kuvvet bir çekim kuvvetidir. Tellerin zıt yönlerde akım taşıması durumunda ise bu kuvvet 1 iticidir. (9-6)

275 Örnek : 1 Sonsuz uzunlukta I akımı taşıyan ş bir tel,,şekilde gösterildiği gibi, düzgün geometriye sahip I akımı taşıyan kapalı bir halka ile kısmen çevrelenmiştir. Halka ekseni ile tel çakışık olduğuna göre, halkaya etkiyen net manyetik kuvveti bulunuz. I 1 akımı taşıyan sonsuz uzun telin oluşturduğu manyetik alan saat ibrelerinin tersi yönünde çevreseldir. Bu nedenle, kapalı halkanın çembersel kısımlarına kuvvet etki etmez. Halkanın düz olan L uzunluğundaki kısımlarına etkiyen manyetik kuvvet: B F I L I 1 sol I1 R L R I1 Fsağ IL (sağa doğru) F F F F sol sağ (sağa doğru) R LI1 I (sağa doğru) R L (9-7)

276 Solenoid (bobin): Boyu yarıçapının yanında çok büyük olan yalıtkan bir silindir üzerine yüzlerce veya binlerce defa helis şeklinde sıkıca sarılmış iletken telden oluşur. Böylece solenoid, yanyana sıralanmış çok sayıda çembersel halkadan oluşmuş bir sistem gibi düşünülebilir. Solenoidten i akımı geçtiğinde, solenoidin içinde oluşan manyetik alan solenoid eksenine paraleldir ve yönü sağ-el kuralıyla bulunur. Sağ elin parmak uçları akım yönünü gösterecek şekilde solenoidi sağ avuç çiçinealdığımı aldığımızda, da başparmağımız solenoidin içinde oluşan manyetik alanın yönünü gösterir. Solenoidin dışındaki manyetik alan ise çok zayıftır ve ideal solenoid için i yaklaşık k sıfır alınabilir. (9-8)

277 Solenoidin içindeki manyetik alanı bulmak için Amper yasasını kullanabiliriz. İdeal bir solenoid için, solenoidin içindeki manyetik alan düzgün, dışındaki manyetik alan ise sıfır kabul edilebilir. Solenoidin birim uzunluğundaki sarım sayısı n olsun. Amper halkası olarak şekilde gösterilen dikdörtgensel abcd halkasını alalım. Halkanın uzunkenarları solenoidin eksenine paraleldir ve biri solenoidin içinde diğeri ise dışındadır. Amper yasasından: b c d a Bdl Bdl Bdl Bdl Bdl a b c d B dl Bdl cos B dl Bh ve B dl B dl B dl b b b c d a a a a b c d Bdl Bh ; iiç nhi B dl i Bh nhi B ni iç Toplam sarım sayısı N ve silindirin boyu L olmak üzere n N / L dir. (9-9)

278 Toroid : Toroid, ideal bir solenoidin bükülerek k simit it şekline getirilmesi il i ile oluşturulabilir. Kesiti aynı olmak koşuluyla, herhangi bir geometriye ti sahip olabilir. lbili i akımı taşıyan N sarım sayısına sahip bir toroid olsun. Toroid içinde manyetik alan çizgileri, toroid ile aynı merkezli çemberlerdir ve manyetik alan her noktada çemberlere teğettir. Yönü sağ-el kuralıyla bulunur. Sağ-el parmak uçları akım yönünü gösterecek şekilde toroidi kavrarsak, başparmağımız manyetik alan yönünü gösterir. Toroidin dışında ise manyetik alan yaklaşık olarak sıfırdır. Amper halkası olarak r yarıçaplı bir çember alır veamper yasasını uygularsak: Bdl Bdlcos B dl rb ve i Ni rb Ni B Ni r bulunur. iç (9-3)

279 Manyetik Dipolün Oluşturduğu Manyetik Alan: i akımı taşıyan R yarıçaplı çembersel bir halkanın, merkezinden dikolarakgeçen z-ekseni üzerinde, merkezden z kadar uzaktaki bir P noktasında oluşturduğu manyetik alan, B bağıntısı ile ir R z 3/ verilir. Çemberden çok uzak noktalarda ( z R ): ir ir i R ia B z z z z z olur. Burada, halkanın manyetik dipol momentidir. Vektörel formda manyetik alan: Bz ( ) 3 z olur. Halkanın oluşturduğu manyetik alan, çubuk mıknatısın oluşturduğu ğ manyetik alanla l aynı formdadır. d (9-31)

280 BÖLÜM-3 İndüksiyon ve İndüktans Bu bölümde aşağıdaki konulara yer verilecektir: Faraday indüksiyon yasası Lenz kuralı Manyetik alandaki kideğişimle i indüklenen elektrik alan Öz-indüktans ve karşılıklı indüktans RL devreleri Manyetik alanda depolanan enerji (3 1)

281 Faraday' ın Yaptığı Deneyler ve Faraday İndüksiyon y Yasası : 183' lu yıllarda, İngiltere'de Michael Faraday ve Amerika Birleşik ş Devletleri'nde Joseph Henry, batarya kullanmadan elektrik akımı üretilebilen önemli deneyler yaptılar. Aşağıda " Faraday indüksiyon yasası " olarak bilinen bağıntıyı ğ elde etmede yardımcı olabilecek bazı deneyler anlatılacaktır. Yukarıda, duyarlı bir ampermetrenin bağlı ğ olduğu ğ kapalı halka şeklinde bir devre verilmiştir. Devreye kalıcı bir mıknatıs yaklaştırdığımızda, ampermetreden bir akım geçtiği görülür. Yapılan birçok denemeden çıkan sonuçlar şöyle özetlenebilir: 1.. Halka ile mıknatıs birbirine göre hareketli ise, halkada akım oluşmaktadır. Hareket ne kadar hızlı ise, akım o denli şiddetli olmaktadır. 3. Hareket yönü tersine çevrilirse veya mıknatısın kutbu değiştirilirse, halkadaki akım da yön değiştirerek ters yönde akar. Bu şekilde oluşturulan akıma " indüklenen akım", halkada oluşan emk' ya " indüklenen emk" ve olayın kendisine de " indüksiyon " denir. (3 )

282 Yandaki şekilde karşılıklı duran iki halka verilmiştir. 1 nolu halkanın bl bulunduğu dğ devredeki d S anahtarı kapatıldığında veya kapalı iken açıldığında, nolu hlk halkaya bğl bağlı ampermetreden akım geçtiği görülür. öülü 1 nolu halkadaki akım sabit olduğu sürece, nolu hlkd halkadan herhangi h ibir akım geçmez. Bu iki indüksiyon deneyinde, manyetik alan ya mıknatısla ya da akım geçirilen il bir telle oluşturulabilmektedir. l Faraday yaptığı bu deneylerin sonucunu " Faraday' ın indüksiyon yasası" olarak bilinen aşağıdaki ifade ile özetlemiştir: Kapalı bir halkadan geçen gç manyetik alan çizgilerinin sayısı değişirse, ğ ş halkada bir emk oluşur (emk indüklenir). Faraday yasası sadece indüksiyonu açıklamakla kalmaz aynı zamanda indüksiyonun tarifini de yapar. Maxwell' in elektromanyetizma ile ilgili dört denkleminden birisidir. (3 3)

283 Manyetik Akı (Φ B ): Kapalı bir halkanın sınırladığı bir yüzeyden geçen gç manyetik akı şu şekilde bulunur: BdA 1. Kapalı halkanın sınırladığı ğ yüzey, y, alanı da olan sonsuz küçük yüzey yelemanına bölünür.. Her bir yüzey elemanından geçen manyetik akı hesaplanır: d BdAcos. 3. Burada, da elemanının bulunduğu alan B arasındaki açıdır. noktada yüzeyin normali nˆ ile manyetik Tüm akılar toplanır: B BdAcos B da (T m Wb). Eğer halkanın sınırladığı yüzeyden geçen manyetik alan düzgün ise manyetik akı B BA. BAcos ifadesi ile bulunur. Faraday indüksiyon yasası şu şekilde de tarif edilir: İletkenhalkada indüklenenemk' emk nınbüyüklüğü ( ), halkadan geçen d manyetik akının (Φ zamanla değişim hızına eşittir. dt d B N sarım sayısına sahip bir kangalda indüklenen emk: N dt B B ) B B (3 4)

284 Bir halkadan geçen akıyı değiştirmenin yolu : Manyetik alan içerisinde bulunan bir halkadan geçen manyetik akı B: B BdA BdAcos genel ifadesine sahiptir. Bu ifadeye göre, halkadan geçen manyetik akıyı değiştirmenin üç yolu vardır: 1. Halkanın içinde bulunduğu ğ manyetik alanın büyüklüğünü ğ değiştirmek. ğ ş. Manyetik alan içindeki halkanın yüzey alanını değiştirmek. 3. Halkanın yüzeynormali nˆ ile B manyetik alanı arasındaki açısını değiştirmek. (3 5)

285 Örnek : Kenar uzunluğu 18 cm olan kare şeklindeki bir kangalın sarım sayısı ve toplam direnci ' dur. Kangal yüzeyine dik yönde uygulanan manyetik alanın şiddeti.8 s içinde ' dan.5 T' ya düzgün indüklenen emk' yı ı ve eakımı hesaplayınız. BA.5 (.18).16 T m s i s olarak artırılmaktadır. Kangalda ind. ind. ind. N V i A tt 8.8 R Örnek : Yüzey alanı A olan bir kangal, yüzeyine dik yöndeki bir manyetik alan içine konuyor. Manyetik alanın şiddeti, a bir sabit olmak üzere, B B e ifadesine uygun olarak değiştiğine göre, kangalda indüklenen emk' yı bulunuz. d BA AB e AB e a aab e dt Burada B manyetik alanın maksimum değeri, at at at ind. aab ise indüklenen emk'nın maksimum değeri. at (3 6)

286 Örnek : Uzunluğu L olan bir iletkeni, şekilde gösterildiği gibi, sayfa düzleminden içeri doğru olan düzgün bir manyetik alan içinde alana dik yönde sağa doğru sabit bir v hızıyla hareket ettirelim. İletkenin iki ucu arasında oluşan potansiyel farkını bulunuz. İletken sağa doğru sabit bir hızla hareket ettiğinde, elektronlar aşağıya doğru F evb büyüklüğünde bir kuvvetin etkisinde kalır ve iletkenin B iki ucu arasında bir yük ayrışması oluşur. Yük ayrışması sonucunda da iletkenin i uçları arasında bir potansiyel farkı oluşur. Bu şekilde iletkenin i uçları arasında manyetik kuvvete zıt yönde bir elektrik kuvveti oluşur. Yük kutuplanmasının artışı ile elektrik kuvvetinin değeri de artar. Kararlı denge durumu oluştuğunda: V F F evb ee e V BLv L bulunur. Bu potansiyel farka indüklenmiş emk denir. B E ind (3 7)

287 Örnek : Uzunluğu L ve kütlesi m olan bir iletken, şekilde gösterildiği gibi, sayfa düzleminden d içeri idoğru ğ olan düzgün ü bir manyetik alan içinde, sürtünmesiz iki iletken ray üzerinde alana dik yönde sağa doğru v ilk hızıyla harekete başlıyor. İletkenin hızını zamanın fonksiyonu olarak bulunuz. İletken telde indüklenen akımı ve emk' yı bulunuz. dv ind BLv dv B L F ma m ILB LB LB dt dt R R v mr v dv B L t v B L B L ln ( ) t mr dt t v t ve v mr v v mr I BLv R IR BL ve R BLv e B L t mr B L t mr (3 8)

288 İndüklenmiş akımın oluşturduğu indüklenmiş B manyetik alan çizgileri il i B i Lenz Kuralı : d dt Faraday yasasında yer alan ( ) işareti, indükleme yoluyla l oluşan akımın yönü ile ilgilidir. ilidi İndüklemed ile oluşan akım ya da emk' nın yönü Lenz kuralına göre belirlenir. Lenz kuralı: İndükleme ile oluşan akım, halkadan geçenmanyetik akıdaki değişimi engelleyecek şekilde bir manyetik alan oluşturacak yöndedir. Şekilde, halkaya yaklaştırılan bir mıknatıs verilmiştir. İndüklenen akım şekilde gösterilen yöndedir. Çünkü, Lenz kuralına göre indüklenen akımın sağadoğru bir manyetik alan oluşturması gerekir. Halka, kuzey kutbu mıknatısın kuzey kutbuna yakın bir mıknatıs gibi düşünülebilir. Bu yüzden, mıknatısın kendisinde mendana getirdiği manyetik akıdaki artışı engelleyebilmek için kendisine yaklaşan mıknatısı itecektir. ki B (3 9)

289 Örnek -1: Çubuk mıknatısın N kutbunun halkaya yaklaştırılması. Çubuk mıknatıs halkaya yaklaştırıldıkça, halkanın merkezinde sola doğru oluşturduğu B manyetik alanının şiddeti zamanla artar. Böylece, halkadan M geçen manyetik akısı da artar. Lenz kuralına göre, i ndüklenen akım saat B ibrelerinin tersi yönde akarak sağa ğ doğru ğ B i indüklenmiş ş manyetik alanını oluşturur ve halkanın merkezindeki net manyetik alan Bnet BM B i olur. Böylece, indüklenen akım manyetik akıdaki artışı engellemiş olur. (3 1)

290 Örnek - : Çubuk mıknatısın N kutbunun halkadan uzaklaştırılması. Çubuk mıknatıs halkadan uzaklaştırıldıkça, halkanın merkezinde sola doğru oluşturduğu B manyetik alanının şiddeti zamanla azalır. M Dolayısıyla, halkadan geçen manyetik akısı da azalır. Lenz B kuralına göre, indüklenen akım saat ibreleri yönünde akarak sola doğru B i manyetik alanını oluşturur ve halkanın merkezindeki net manyetik alan Bnet BM B i olur. Böylece, indüklenen akım manyetik akıdaki azalmayı engellemiş olur. (3 11)

291 Örnek - 3: Çubuk mıknatısın S kutbunun halkaya yaklaştırılması. Çubuk mıknatıs halkaya yaklaştırıldıkça, halkanın merkezinde sağa doğru oluşturduğu B M manyetik alanının şiddeti zamanla artar. Böylece, halkadan geçen B manyetik akısı da artar. Lenz kuralına göre, indüklenen akım saat ibreleri yönünde akarak sola doğru B i manyetik alanını oluşturur ve halkanın merkezindeki ki net manyetik alan Bnet BM B i olur. Böylece, indüklenen akım manyetik akıdaki artışı engellemiş olur. (3 1)

292 Örnek - 4 : Çbk Çubuk mıknatısın Skutbunun halkadan uzaklaştırılması. Çubuk mıknatıs halkadan hlkd uzaklaştırıldıkça, ld k hlk halkanın merkezinde sağa doğru oluşturduğu B M manyetik alanının şiddeti zamanla azalır. Böylece, halkadan geçen manyetik akısı da azalır. Lenz kuralına M B göre, indüklenen akım saat ibrelerinin tersi yönünde akarak sağa doğru B i manyetik alanını oluşturur ve halkanın merkezindeki net manyetik alan Bnet BM B i olur. Böylece, indüklenen akım manyetik akıdaki azalmayı engellemiş olur. (3 13)

293 İndüksiyon ve Enerji Transferi : Lenz kuralına göre, indüklenen akım kendisini doğuran dış etkiye bir tepki olarak doğar. Bu nedenle, dış etki manyetik alan-halka sistemi üzerine bir iş yapar. Bu iş halkanın R direnci üzerinde ısı enerjisi olarak açığa çıkar. Şekilde genişliği L olan iletken bir halka verilmiştir. Halkanın bir bölümü düzgün B manyetik alanı içindedir ve sabit bir v hızıyla alan dışına çıkarılıyor. Herhangi bir anda, halkadaki manyetik akı B BA BLx ' dir. Halkadaki akının azalma hızı (indüklenen emk) ve indüklenen akım sırasıyla, d B dx BLv BL BLv ve i dt dt R R ifadelerine sahiptir. (3 14)

294 R direnci üzerinde birim zamanda açığa çıkan ısı enerjisi, BLv B L v Pısı i R R (Eş-1) R R ile verilir. Halkanın kenarlarına etkiyen manyetik kuvvetler ve F kuvvetlerinin toplamı sıfırdır. Halkaya etkiyen tek manyetik kuvvet F1 kuvvetidir: BLv B L v F1 il B F1 ilb sin 9 LB R R Bu durumda, halkayı sabit bir v hızıyla alan dışına çekmek şekil üzerinde gösterilmiştir. F 3 için eşit büyüklükte ve ters yönde bir dış kuvvet uygulamak gerekir. Bu kuvvetin birim zamanda yapacağı iş: B Lv Pdış Fv 1 (Eş-) R Eş-1 ve Eş- karşılaştırılırsa, l hlk halkayı alan dışına çıkarmak k için uygulanan dış kuvvetin yaptığı işin, halka üzerinde ısı enerjisine i dönüştüğü görülmektedir. (3 15)

295 Örnek : Kenar uzunlukları l ve w olan dikdörtgensel bir halka, şekildeki gibi, sabit bir v hızıyla sayfa düzleminden d içeri i doğruğ olan düzgün bir manyetik alana soldan giriş yaparak sağ taraftan çıkıyor. Manyetik alanın etkin olduğu ğ bölgenin genişliği 3 w 'dur. Halkadan geçen manyetik akıyı ve halkada oluşan indüksiyon emk' sını bl bulunuz ve konumla nasıl ldeğiştiğini iği içiziniz. iii Hlk Halka alanın dışında d ; Blx Halkanın x kadarı alanın içinde Blv Blw Halkanın tamamı alanın içinde Bl w x Halkanın x kadarı alanın dışında Blv Halka alanın dışında ; (3 16)

296 Örnek : Kenar uzunlukları L ve w olan dikdörtgensel bir halka, şekildeki gibi, I akımı taşıyan sonsuz uzun bir telden h kadar uzaktadır. a ) Halkadan geçen manyetik akıyı bl bulunuz. b) Telden geçen akım, a ve b pozitif sabitler olmak üzere, I abt ifadesine göre değişirse i halkada oluşan indüksiyon i emk' sının büyüklüğünü üklüğü üve yönünü öüübl bulunuz. a) Halka üzerinde seçilen şeritten geçen akı: I LI dr dbldr Ldr r hw r h LI hw LI w lnr ln 1 h h d L wdi Lb w b) ln 1 ln 1 dt h dt h Halka içinden geçen akı sayfa düzleminden içeri doğrudur ve büyüklüğü artmaktadır. İndüklenen emk saat ibrelerinin tersi yönünde akım oluşturacak yöndedir. (3 17)

297 Örnek : İki kapalı bölmeden oluşmuş iletken bir halka, şekildeki gibi, yüzeyine dik ve sayfa düzleminden içeri doğru yönelmiş bir manyetik alan içindedir. a= 65 cm ve iletkenin birim uzunluğunun direnci 1.1 /m' dir. B t 3 Manyetik alan şiddeti (1 1 T/s) ifadesine ugun olarak değişiyorsa, PQ kolundan geçen indüksiyon akımını bulunuz. d db Büyük halka: 1 a R1.1halka çevresi=.1*6a.6a dt dt 1 adb (.65) i.17 ma (saat ibrelerinin tersi yönünde) R.6 dt.6 1 d db Küçük halka: a R.14a.4a dt dt a db (.65) 3 i ma (saat ibrelerinin tersi yönünde) R.4 dt.4 PQ kolundaki ne akım: i i i.54 ma (saat ibrelerinin tersi yönünde) 1 (3 18)

298 ÖDEV : Birim uzunluğunda n tane sarımı olan bir t solenoidten geçen akım zamanla It ( ) I (1 e ) ifadesine uygun olarak değişmektedir. Solenoidin merkezinde ve solenoid ile aynı eksenli N sarım sayısına sahip R yarıçaplı halkada indüklenen emk' yı bulunuz. ÖDEV : Kararlı I akımı taşıyan sonsuz uzun bir tel lile kenar uzunluğu l ve a olan bir kangal, şekildeki gibi, aralarındaki dkimesafe r olacak şekilde aynı düzlemde d durmaktadır. Kangal sabit bir v hızıyla, akım taşıyan tele paralel kalacak şekilde hareket ettirilirse, kangalda indüklenen emk ne olur? m (3 19)

299 Örnek : yarıçapı R = Kesitinin kenar uzunlukları a= cm ve b= 3 cm, iç 4cmolanN=5 sarımlı bir toroidin taşıdığı akım I t = 5sin 1 t ifadesi ile değişmektedir. Burada, t saniye ve I Amper cinsindendir. Şekildeki gibi, toroidi çevreleyen N= N'= sarımlı dikdörtgen şeklindeki halkada oluşan indüksiyon emk' sını zamanın fonksiyonu olarak bulunuz. IN Toroidin içindeki manyetik alan: B r Toroidin kesitinden geçen manyetik akı: R b IN INa dr INa R b dbda adr. ln r r R Nd NNa R b di ln dt R dt ln 51 cos 1t 4.4cos 1 t R di dt 5*1 cos 1t (3 )

300 İndüklenen Elektrik Alanlar: Şekilde, r yarıçaplı bakır bir halka verilmiştir. Halka, R yarıçaplı bir bölgede etkin olan, sayfa düzleminden içeri doğru yönelmiş ve şiddeti zamanla artan düzgün bir manyetik alan içindedir. Halkadan geçen manyetik akıdaki değişim nedeniyle indüklenen akımın yönü saat ibrelerinin tersi yönünde olacaktır. İletken halkada bir i akımının olması, iletkenin içindeki elektronların hareket etmesini sağlayan bir E elektrik alanının varlığı anlamına gelir. Bu son yorumun da ışığı ş ğ altında Faraday yyasası: Değişen manyetik alan bir elektrik alan indükler. biçiminde de ifade edilebilir. Not :Bakır halka olmasa bile, indükleme ile bir elektrik alan oluşur. (3 1)

301 Soldaki şekilde, bakır halka yerine r yarıçaplı çembersel bir yol çizilmiştir. Bu yol boyunca indüklenen emk, Edl (Eş-1) ile verilir. Aynı emk Faraday yasası ile de verilebilir: d (Eş-) dt Bu iki eşitlik birleştirilirse, d Edl dt bağıntısı elde edilir. Çember üzerinde elektrik alan, Edl Edlcos E dl re r db d db E rb r dt dt dt olarak bulunur. (3 )

302 Örnek : Birim uzunluğundaki sarım sayısı n olan R yarıçaplı t uzun bir solenoidten geçen akım I t =I cos ifadesine i göre değişmektedir. Solenoidin içinde ve dışındaki noktalarda indüklenen elektrik alanını bulunuz. r R d d ( B. Acos) d Edl E r ni R dt dt dt nr di nr E Im sin t r dt r E t E t E r r r R d d ( B. Acos) d Edl E r ni r dt dt dt r di r E n n I m sin t dt nrim nrim E sin t Em sin t ; Em m nr Im nr Im sin msin ; m (3 3)

303 İndüktans : Toplam sarım sayısı N, kesit alanı A ve uzunluğu l olan bir solenoidten i akımı geçtiğinde, içindeki manyetik alan B ni ve solenoidten geçen net manyetik akı B NBA ile verilir. Burada n, solenoidin birim uzunluğundaki sarım sayısıdır ( n N / l). Toplam sarım sayısı N nl olduğundan ğ d net manyetik akı, B NBA ( ) NniA nlai olacaktır. Net manyetik akının, solenoidten geçen i akımıyla doğru orantılı olduğuna dikkat ediniz. Solenoid için bulunan bu sonuç, herhangi bir indüktör için de geçerlidir ve net manyetik akı: B Li formundadır. Orantı sabiti L, indüktörün " indüktans" ı olarak tarif edilir ve ilgili indüktörün geometrisine bağlıdır. Bu durumda solenoidin indüktansı, L olur. B nlai n la T m /A i i T.m /A Henry (H) (3 4)

304 Öz -İndüksiyon : Sağdaki resimde, 1 nolu halkadaki akımın değişmesiyle ğ ş nolu halkadan geçen manyetik akıdaki değişimin bir emk indüklediğini ğ daha önce gördük. Bir indüktör üzerinden geçen akım zamanla değişiyorsa, indüktörden geçen net manyetik akı da, ( t ) Li ( t B ) bağıntısı uyarınca zamanla değişir. Böylece, Faraday yasasına göre indüktörde "öz-indüksiyon emk" sı olarak bilinen bir emk indüklenir: d dt B di L dt (3 5)

305 RL Devreleri : Yanda seri bağlı bir R direnci ile indüktansı L olan bir indüktör verilmiştir. L' nin açık ucu emk' sı olan bir bataryaya, R' nin açık ucu ise bataryanın diğer ucuna bir S anahtarı le bağlıdır. Başlangıçta açık olan anahtar t anında a noktası ile temas ettirilerek devre tamamlanıyor. x noktasından başlayarak saat ibreleri yönünde Kirchhoff' un çevrim kuralını uygularsak, di ir L dt di ir di dt di dt dt L ir L ir L i di L ir dt t 1 i t ln t/ ir it () 1e R L R L Burada, L/Rile verilir ve RL devresinin " zaman sabiti " dir. T1/= ln niceliği ise R RL devresinin yarılanma ömrü olarak bilinir. (3 6)

306 L / R olmak küzere, herhangi h ibir t anında, Devreden geçen gç akım: it ( ) 1 e R Direncin uçları arasındaki gerilim: t/ t/ VR ir e 1 di İndüktörün uçları arasındaki gerilim: VL L e dt bağıntıları ile verilir. t anında, beklentilere uygun bir şekilde devreden geçen akım sıfırdır( i kapatıldıktan uzunca bir süre sonra ( t max t/ ). Anahtar ), devredeki akım i / R ile verilen maksimum değerine ulaşır. Tam bu noktada indüktörün kısa devre gibi davrandığını söylemek yanlış ş olmaz. (3 7)

307 Manyetik Alanda Depolanan Enerji : Bir kapasitörün palakaları arasındaki bölgede elektrik alanda enerji depolayabildiğimizi biliyoruz. Benzer bir mantıkla, bir indüktörün içindeki manyetik alanda da enerji depolayabiliriz. Yandaki devre için Kirchhoff ' un çevrim kuralını uygularsak, di di ir L i i R Li dt dt bulunur. i terimi, bataryanın birim zamanda devreye sağladığı enerjiye karşılık gelir. ir terimi, birim zamanda direnç üzerinde açığa ğ çıkan ısı enerjisini temsil eder. Son terim ise, enerjinin korunumu gereği, birim zamanda indüktörde depolanan manyetik enerjiye karşılık gelir. Bu durumda indüktörde depolanan enerji, du dt B B di Li du B Lidi dt i 1 i o o U Lidi L i ifadesi ile verili r. U B 1 Li indüktörde depolanan manyetik enerji (3 8)

308 Manyetik Alanda Enerji Yoğunluğu: Yanda, birim uzunluğunda n sarım bulunan, kesiti A ve boyu l olan bir solenoid verilmiştir. Solenoidten i akımı geçtiğinde, içinde oluşan manyetik alan B ni ile verilmektedir. Solenoidin dışındaki manyetik alan ise yaklaşık sıfırdır. 1 1 Solenoidte depolanan toplam enerji, U B Li n Al i olduğundan, solenoidin içindeki bölgede birim hacimdeki enerji miktarı, diğer bir deyişle enerji yoğunluğu, u B U B nali ni ni B ub hacim Al olarak bulunur. Solenoid özel durumu için hesaplanmasına rağmen, genel bir bağıntıdır ve manyetik alanın olduğu her durumda doğrudur. (3 9)

309 Karşılıklı İndüktans: i 1 Şekildeki gibi, birbirlerinin oluşturdukları manyetik alan çizgilerinden etkilenebilecek kadar yakın iki indüktör olsun. Şekil-a' da verilen 1 nolu halkadan geçen i akımı, nolu halkanın bulunduğu bölgede B 1 1 manyetik alanını oluşturur. ş Bunun sonucu olarak, nolu halkadan geçen manyetik akı M i olur. akımı zamanla değişirse, nolu halkadan geçen akı da değişir ve 1 1 d di1 M 1 dt dt ile verilen bir emk indüklenir. Benzer bir yaklaşım kullanılarak, nolu halkadan geçen i akımının zamanla değişmesi durumunda (şekil-b), 1 nolu halkadan geçen akı M i olmak üzere, 1 nolu halkada indüklenen emk, d dt yazılabilir. 1 1 M di dt (3 3)

310 M ve M her ikisi de, indüktörlerin birbirine göre konumuna ve 1 1 geometrilerine bağlı sabitlerdir ve biribirine eşittir ( M M M). 1 1 M, iki indüktör arasındaki " karşılıklı indüktans " olarak bilinir. SI sistemindeki birimi "henry (H)" dir. Bu durumda indükterlerde indüklenen emk ifadeleri aşağıdaki gibi verilir: di 1 Mi 1 M dt di Mi1 M dt 1 (3 31)

311 BÖLÜM-31 Elektromanyetik Titreşimler ve Alternatif Akım Bu bölüm kapsamında aşağıdaki ş ğ konulara değinilecektir: ğ LC deverelerinde elektromanyetik salınımlar Kapasitörlü alternatif akım (AC) devreleri RCL devrelerinde rezonans AC devrelerinde Güç (31-1)

312 LC Salınımları : Şekilde bir C kapasitörü ve bir L indüktöründen oluşan devre verilmiştir. Kapasitör başlangıçta doludur ve yükü Q ' dur. t = anında S anahtarının kapatılmasıyla, devreden zamanla değişen bir i akımı geçer ve kapasitör indüktör üzerinden boşalmaya başlar. Herhangi bir anda, kapasitör üzerindeki yük q ve devreden d geçen akım i ise, devrenin toplam enerjisi, kapasitör ve indüktördeki enerjilerin toplamı olur: q Li U UE UB C Devredeki iletim kablolarının direnci ihmal edilirse, toplam enerji sabittir. dq i du q dq di dt Li dt C dt dt di d q dt dt dq L dt 1 q C (31-)

313 dq 1 dq 1 L q q (Eş-1) d t C d t L C Bu ikinci dereceden, homojen bir diferansiyel denklemdir ve çözümü daha önce yapılmıştır. Sürtünmesiz bir yüzey üzerinde titreşim hareketi yapan bir kütle-yay sisteminin hareket denklemi ve çözümü aşağıdaki gibidir: d x x (Eş-) x() t x m cos( t) dt Eş-1 veeş- karşılaştırıldığında, her iki denklemin emin de aynı formda olduğukolayca görülebilir. Buradan hareketle, LC devresini betimleyen ve Eş-1 ile verilen denklemin çözümünden, ü 1/ LC olmak üzere, kapasitör üzerindeki yük ve devreden d geçen akım sırasıyla, dq i Qsin t dt cos qt ( ) Q t ve olarak bulunur. Burada Q maksimum yük ( t anında kapasitördeki yük miktarı), salınımın faz açısı ve enerji salınım frekansıdır. (31-3)

314 Herhangi bir anda kapasitördeki ve indüktördeki enerjiler sırasıyla: q Q UE cos t C C Li L Q Q UB sin t sin t C ile verilebilir. Böylece herhangi bir anda toplam enerji: U U U E B Q U cos t sin t C C olur. Toplam enerji sabittir: " enerji korunur". 1 Q 3 1 t, T, T, T,... kapasitördeki enerji maksimumdur ( Q ). C T 3T 5T 1 Q t,,,... indüktördeki enerji maksimumdur ( ) C (31-4)

315 (31-5)

316 Alternatif Akım: emk' sı sabit olan bir batarya, belli bir doğrultuda sabit bir akım üretir. Bu tür akımlara " doğru akım" veya "Direct Current - DC" adı verilir. Sarım sayısı N ve yüzey alanı Aolan bir halka, şekildeki gibi düzgün bir manyetik alan içinde iken ekseni etrafında açısal hızıyla döndürülsün. Halkadan geçen akı ve indükleme yoluyla halkada oluşan emk sırasıyla, d B B NAB cos t NABsin t m sin t dt olur. Burada, NAB kısaltması yapılmıştır. emk' sı dolayısıyladaürettiğida m akımın doğrultusu f ile verilen bir frekansla periyodik olarak değişiyorsa, bu tür gerilim kaynaklarına " alternatif akım" veya "Alternating Current - AC" adı verilir. Şehir şebekesinde kullanılan gerilimin maksimum değeri ğ m 31 V, frekansı ise f 5 Hz' tir. m (31-6)

317 AC devresinde direnç: Şekil- a' da bir AC üretecine bağlı R direnci verilmiştir. Üreteç gerilimi ( t) sin t şeklinde değişmektedir. Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa: () t i () t R i () t m () t R m it () sin t im sin t R bulunur. Maksimum akım i / R ifadesine sahiptir. Direncin uçları arasındaki gerilim de Vt ( ) m m sint ile verilir. Şekil- b' de, direnç üzerinden geçen akım ve direncin uçları arasındaki gerilim zamanın fonksiyonu olarak çizilmiştir. Her iki nicelik de aynı zamanlarda maksimum ve minimum değerlere sahip olduklarından " aynı fazda" dır denir. (31-7) m

318 AC devrelerinde akım ve gerilim,,şekil- c' deki gibi " fazör diyagramı" ile gösterilir. Direnç üzerindeki Vt () gerilimi ve direnç üzerinden geçen it ()akımı, ismine " fazör" denilen dönen vektörlerle gösterilir. Fazör diyagramının çizilmesinde aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir: 1. Fazörler, aö e,saat ibrelerinin bee tes tersi yönünde açısal hızı ile edönerler. e.. Her fazörün uzunluğu, kendi genliği ile orantılıdır. 3. Fazörün düşey eksen üzerindeki bileşeni, o niceliğin anlık değerine 4. eşittir. Her fazörün dönme açısı, o niceliğin fazına eşittir (Yukarıdaki örnek için faz t' dir). (31-8)

319 Direnç için ortalama güç: m 1 Pt () itv () () t sin t P Ptdt () R T 1 P sin tdt P R T R 1 T T m m sin 1/ 1/ T 1 T m T tdt AC gerilimin "kare ortalamasının karekökü" (kok değeri): V kok m V() t dt sin tdt T T Vkok ile verilir. Bu durumda, P bulunur. Bu ifade DC R ile aynıdır ve direnç üzerinde ısıya dönüşür. T (31-9)

320 Örnek : Bir üretecin çıkışındaki gerilim ( t ) = sin t ifadesine sahiptir. Burada, t saniye ve volt cinsindendir. i di Bu üreteç 1 ' luk bir direncin i iki ucuna bağlanırsa, direnç üzerinden geçen akımın "kok" değeri nedir? () t it () sint sint im A R 1 im ikok 1.41 V Örnek : Bir üretecin çıkışındaki gerilim ( t ) = sin t ifadesine sahiptir. Bu üreteç, bir anahtar vasıtasıyla, 7 Anahtar kapatıldıktan sonra V R m ' luk bir direncin iki ucuna bağlanmıştır. ğ t=.1 s anında direncin uçları arasındaki gerilim =.5 ise, üretecin açısal frekansı nedir? Direncin uçları arasındaki gerilim m ne kadar zaman sonra aynı değere sahip olur? () t i () t V R msin t.5 5 m msin t t.5 5rad R.5 5 rad/s ; T.5 s.1 T 5 (31-1)

321 AC devresinde kapasitör : Şekil- a' da, AC üretecine bağlı C sığasına sahip bir kapasitör verilmiştir. Üreteç gerilimi ( t) sin t ifadesi ile verilsin. Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa: () () t qt q () t C () t C m si n t C dq it () Cmcos t it () imsin t9 dt m bulunur. Maksimum akım im Cm ifadesine sahiptir. 1/ C Burada, X 1/ C niceliği " sığasal direnç (kapasitif reaktans) " C olarak tanımlanır ve birimi m ohm ( ) dur. Üreteç frekansı çok yüksek ( ) ise kapasitörün kısa devre, çok düşük ş ise ( ) açık devre olduğunu ğ gösterir. Şekil- b' de kapasitör akımı ve kapasitör gerilimi zamanın fonksiyonu olarak o çizilmişti ş r. Görüldüğü ğ gi bi, akım gerilim in 9 önündedir. (31-11)

322 Kapasitör için ortalama güç: m Pi() t V() t sintcos t X C m sin cos sin P sin t X T 1 m 1 P P( t) dt P sintdt T X T C Not : Kapasitör ortalamada herhangi bir güç kaybına yol açma z. titreşimin belli bir zaman diliminde AC üretecinden enerji soğurur, kalan zaman diliminde ise bu enerjiyi kaynağa yeniden verir. Böylece, ortalama olarak güç kullanmaz. C T (31-1)

323 Örnek : Sığası 8 F olan bir kapasitör, kok değeri 15 V ve 6 Hz frekansında çalışan bir üretecin kutuplarına bağlanmıştır. Devrenin kapasitif reaktansını ve devreden geçen akımın kok değerini bulunuz. X C i kok C fc kok A X 33 C 6 Örnek : Bir AC üretecinin maksimum çıkış ş gerilimi = m 48 V ve frekansı da f= 9 Hz' tir. Bu üreteç, sığası 3.7 F olan kapasitörün plakalarına bağlanırsa, devreden geçen akımınmaksimumdeğerimaksimum ne olur? 6 qt () C() t C sin t it () C sin t i C i m m m m m fc A m m (31-13)

324 AC devresinde İndüktör (bobin): Şekil- a' da, AC üretecine bağlı indüktansı L olan bir indüktör verilmiştir. Üreteç gerilimi ( t) sin t ifadesine sahiptir. Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa: di di () t m ( () t L sin t dt dt L L m m m it () sin tdt cos t it () i sin t 9 L L bulunur. Maksimum akım i / L ifadesine sahiptir. Burada, X L m m L niceliği liği"bobin bi direnci- idükif indüktif reakta ns" olarak kbilinir i ve birimi ohm ( ) dur. Üreteç frekansı çok yüksek k( )ise indüktörün açık kdevre, çok düşük ise ( ) kısa devre olduğunu gösterir. Şekil- b' de indüktör akımı ve indüktör gerilimi zamanın fonksiyonu olarak çizilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi, akım gerilimden 9 geridedir. (31-14) m o

325 İndüktör için ortalama güç: m P i () t V () t sin t cos t X L m sin cos sin P sin t X T 1 m 1 P P() t dt P sintdt T X T L Not : İndüktör ortalamada herhangi bir güç kaybına yol açmaz. titreşimin belli bir zaman diliminde AC üretecinden enerji soğurur, kalan zaman diliminde ise bu enerjiyi kaynağa yeniden verir. Böylece, ortalama olarak güç kullanmaz. L T (31-15)

326 Örnek : İndüktansı 5 mh olan bir indüktör, kok değeri 15 V ve 6 Hz frekansında çalışan bir üretecin kutuplarına bağlanmıştır. Devrenin indüktif reaktansını ve devreden geçen akımın kok değerini bulunuz. 3 X L fl i L kok kok A X 9.45 L Örnek : Bir RL devresinde AC üretecinin çalışma frekansı 5 Hz ve ürettiği gerilimin maksimum değeri 1 V' tur. Devreden geçen akımın maksimum değeri 7.5 A ise, indüktörün indüktansını bulunuz. i m m m 1 L mh L fi m Hangi açısal lfrekansta maksimum akım.5 A olur? m rad/s il.5.44 m (31-16)

327 ÖZET Devre Otl Ortalama Reaktans Akımın Fazı Mki Maksimum Elemanı Güç (Direnç) Gerilim Direnç R Kapasitör C Indüktör L Akım gerilimle m P R R V aynı fazda, RR P P C P L X C X L 1 C Akım gerilimden 9 o önde V Rm Cm, m C i X i R m i m C Akım gerilimden L 9 o V geride Lm, imxl iml (31-17)

328 Seri bağlı RLC Devresi : Şekil- a' da seri bağlı bir RLC devresi verilmiştir. AC t kaynağının emk' sı sin t ifadesine uygun olarak değişmekte ve devreye sağladığı akım da it () i sin t şeklinde d değişmektedir. di Üreteç m geriliminin ve devreye sağladığı akımının fazörleri şekil- b' de verilmiştir. Devreden geçen i( t) akımı direnç, kapasitör ve indüktör için ortaktır. t Şekil- c' de direnç, kapasitör ve indüktörün uçları arasındaki gerilimlerin fazörleri birarada verilmiştir. Direnç üzerindeki gerilim akımla aynı fazda, kapasitör üzerindeki gerilim akımdan 9 geride ve indüktör üzerindeki gerilim akımdan 9 öndedir. m (31-18)

329 RLC devresine Kirchhoff' un çevrim kuralı uygulanırsa: () t V () t V () t V () t R C L bulunur. Bu eşitlik yukarıda fazör formunda da verilmiştir. V ve V zıt yönde Lm, Cm, olduğundan bileşkesi V V olur. Böyl ece, OAB dik üçgeninden: L, m C, m m VR, m VL, m VC, m imr imxl imxc im R X L X C m m im veya i m R X L XC 1 R L C bulunur. Paydadaki terim, RLC devresinin " empedansı" dır ve Z ile gösterilir: Z R X X Z R L C birimi 'dur. 1 L C veya (31-19)

330 OAB V V i X i X X X dik üçgeninden: tan V i R R Lm, Cm, m L m C L C bulunur. Devrenin fazı, X ve X ' nin alacağı değerlere bağlıdır: L C Rm, 1. X X Akımın fazı gerilimin i fazından geridedir, di devre indüktiftir. L C. X X Akımın fazı gerilimin fazının önündedir, devre kapasitiftir. C L 3. X X Akım ve gerilim aynı fazdadır. d C L m (31-)

GENEL FİZİK II DERS NOTLARI

GENEL FİZİK II DERS NOTLARI GENEL FİZİK II DERS NOTLARI Hazırlayanlar: Prof. Dr. Mustafa POLAT Prof. Dr. Leyla TATAR YILDIRIM 1 BÖLÜM-1 Elektrik Yükü Bu bölümde, maddenin özelliklerinden birisi olan elektrik yükü ile tanışacağız.

Detaylı

Elektrostatik Elektrik Alan Elektrik Akı Kondansatör. Kaynak : Serway-Beichner Bölüm 23, 24, 26

Elektrostatik Elektrik Alan Elektrik Akı Kondansatör. Kaynak : Serway-Beichner Bölüm 23, 24, 26 Elektrostatik Elektrik Alan Elektrik Akı Kondansatör Kaynak : Serway-Beichner Bölüm 23, 24, 26 İndüksiyon Nötr Maddenin indüksiyon yoluyla yüklenmesi (Bir yük türünün diğer yük türüne göre daha fazla olması)

Detaylı

Elektrik Yük ve Elektrik Alan

Elektrik Yük ve Elektrik Alan Bölüm 1 Elektrik Yük ve Elektrik Alan Bölüm 1 Hedef Öğretiler Elektrik yükler ve bunların iletken ve yalıtkanlar daki davranışları. Coulomb s Yasası hesaplaması Test yük kavramı ve elektrik alan tanımı.

Detaylı

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Dönme Hareketinin Dinamiği

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Dönme Hareketinin Dinamiği -Fizik I 2013-2014 Dönme Hareketinin Dinamiği Nurdan Demirci Sankır Ofis: 364, Tel: 2924332 İçerik Vektörel Çarpım ve Tork Katı Cismin Yuvarlanma Hareketi Bir Parçacığın Açısal Momentumu Dönen Katı Cismin

Detaylı

EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ. 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak.

EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ. 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak. EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ AMAÇ: 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak. 2. Bu eş potansiyel çizgileri kullanarak elektrik alan çizgilerinin

Detaylı

Manyetizma. Manyetik alan çizgileri, çizim. Manyetik malzeme türleri. Manyetik alanlar. BÖLÜM 29 Manyetik alanlar

Manyetizma. Manyetik alan çizgileri, çizim. Manyetik malzeme türleri. Manyetik alanlar. BÖLÜM 29 Manyetik alanlar ÖLÜM 29 Manyetik alanlar Manyetik alan Akım taşıyan bir iletkene etkiyen manyetik kuvvet Düzgün bir manyetik alan içerisindeki akım ilmeğine etkiyen tork Yüklü bir parçacığın düzgün bir manyetik alan içerisindeki

Detaylı

MIT 8.02, Bahar 2002 Ödev # 2 Çözümler

MIT 8.02, Bahar 2002 Ödev # 2 Çözümler Adam S. Bolton bolton@mit.edu MIT 8.02, Bahar 2002 Ödev # 2 Çözümler 22 Şubat 2002 Problem 2.1 İçi boş bir metalik küre içerisindeki bir noktasal yükün elektrik alanı - Gauss Yasası İş Başında Bu problemi

Detaylı

Elektromanyetik Alan Kaynakları (1)

Elektromanyetik Alan Kaynakları (1) (4) Elektrostatik Giriş Elektrostatik zamana bağlı olarak değişen elektrik alanlar için temel oluşturur. Pek çok elektronik cihazın çalışması elektrostatik üzerine kuruludur. Bunlara örnek olarak osiloskop,

Detaylı

ELEKTROSTATİK. Atomda proton ve nötrondan oluşan bir çekirdek ve çekirdeğin çevresinde yörüngelerde hareket eden elektronlar bulunur.

ELEKTROSTATİK. Atomda proton ve nötrondan oluşan bir çekirdek ve çekirdeğin çevresinde yörüngelerde hareket eden elektronlar bulunur. ELEKTROSTATİK Atomda proton ve nötrondan oluşan bir çekirdek ve çekirdeğin çevresinde yörüngelerde hareket eden elektronlar bulunur. Elektrik yüklerinin kaynağı atomun yapısında bulunan elekton ve proton

Detaylı

Karabük Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi...www.IbrahimCayiroglu.com. STATİK (2. Hafta)

Karabük Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi...www.IbrahimCayiroglu.com. STATİK (2. Hafta) AĞIRLIK MERKEZİ STATİK (2. Hafta) Ağırlık merkezi: Bir cismi oluşturan herbir parçaya etki eden yerçeki kuvvetlerinin bileşkesinin cismin üzerinden geçtiği noktaya Ağırlık Merkezi denir. Şekil. Ağırlık

Detaylı

BÖLÜM 4: MADDESEL NOKTANIN KİNETİĞİ: İMPULS ve MOMENTUM

BÖLÜM 4: MADDESEL NOKTANIN KİNETİĞİ: İMPULS ve MOMENTUM BÖLÜM 4: MADDESEL NOKTANIN KİNETİĞİ: İMPULS ve MOMENTUM 4.1. Giriş Bir önceki bölümde, hareket denklemi F = ma nın, maddesel noktanın yer değiştirmesine göre integrasyonu ile elde edilen iş ve enerji denklemlerini

Detaylı

11.1 11.2. Tanım Akışkanların Statiği (Hidrostatik) Örnekler Kaldırma Kuvveti. 11.3 Örnek Eylemsizlik Momenti. 11.4 Eylemsizlik Yarıçapı

11.1 11.2. Tanım Akışkanların Statiği (Hidrostatik) Örnekler Kaldırma Kuvveti. 11.3 Örnek Eylemsizlik Momenti. 11.4 Eylemsizlik Yarıçapı 11.1 11. Tanım Akışkanların Statiği (Hidrostatik) Örnekler Kaldırma Kuvveti 11.3 Örnek Eylemsizlik Momenti 11.4 Eylemsizlik Yarıçapı 11.5 Eksen Takımının Değiştirilmesi 11.6 Asal Eylemsizlik Momentleri

Detaylı

HAREKET HAREKET KUVVET İLİŞKİSİ

HAREKET HAREKET KUVVET İLİŞKİSİ HAREKET HAREKET KUVVET İLİŞKİSİ Sabit kabul edilen bir noktaya göre bir cismin konumundaki değişikliğe hareket denir. Bu sabit noktaya referans noktası denir. Fizikte hareket üçe ayrılır Ötelenme Hareketi:

Detaylı

Eğer piramidin tabanı düzgün çokgense bu tip piramitlere düzgün piramit denir.

Eğer piramidin tabanı düzgün çokgense bu tip piramitlere düzgün piramit denir. PİRAMİTLER Bir düzlemde kapalı bir bölge ile bu düzlemin dışında bir T noktası alalım. Kapalı bölgenin tüm noktalarının T noktası ile birleştirilmesi sonucunda oluşan cisme piramit denir. T noktası piramidin

Detaylı

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Statik Denge ve Esneklik

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Statik Denge ve Esneklik 1 -Fizik I 2013-2014 Statik Denge ve Esneklik Nurdan Demirci Sankır Ofis: 364, Tel: 2924332 2 İçerik Denge Şartları Ağırlık Merkezi Statik Dengedeki Katı Cisimlere ler Katıların Esneklik Özellikleri 1

Detaylı

Fizik 101: Ders 21 Gündem

Fizik 101: Ders 21 Gündem Fizik 101: Ders 21 Gündem Yer çekimi nedeninden dolayı tork Rotasyon (özet) Statik Bayırda bir araba Statik denge denklemleri Örnekler Asılı tahterevalli Asılı lamba Merdiven Ders 21, Soru 1 Rotasyon Kütleleri

Detaylı

KARABÜK ÜNİVERSİTESİ Öğretim Üyesi: Doç.Dr. Tamila ANUTGAN 1

KARABÜK ÜNİVERSİTESİ Öğretim Üyesi: Doç.Dr. Tamila ANUTGAN 1 KARABÜK ÜNİVERSİTESİ Öğretim Üyesi: Doç.Dr. Tamila ANUTGAN 1 Elektriksel olaylarla ilgili buraya kadar yaptığımız, tartışmalarımız, durgun yüklerle veya elektrostatikle sınırlı kalmıştır. Şimdi, elektrik

Detaylı

Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler

Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler Yard.Doç.Dr. Ahmet Özkurt Ahmet.ozkurt@deu.edu.tr http://ahmetozkurt.net Yük Elektriksel yük maddelerin temel özelliklerinden biridir. Elektriksel yükün iki temel

Detaylı

1. BÖLÜM ELEKTROSTATİK. Yazar: Dr. Tayfun Demirtürk E-posta: tdemirturk@pau.edu.tr

1. BÖLÜM ELEKTROSTATİK. Yazar: Dr. Tayfun Demirtürk E-posta: tdemirturk@pau.edu.tr 1. BÖLÜM ELEKTROSTATİK Yazar: Dr. Tayfun Demirtürk Eposta: temirturk@pau.eu.tr 1 ELEKTROSTATİK: Durgun yüklerin etkilerini ve aralarınaki etkileşmeleri inceler. Doğaa iki çeşit elektrik yükü bulunur: ()

Detaylı

DENEY 1 - SABİT HIZLA DÜZGÜN DOĞRUSAL HAREKET

DENEY 1 - SABİT HIZLA DÜZGÜN DOĞRUSAL HAREKET AMAÇ: DENEY 1 - SABİT HIZLA DÜZGÜN DOĞRUSAL HAREKET Bir nesnenin sabit hızda, net kuvvetin etkisi altında olmadan, düzgün bir hat üzerinde hareket etmesini doğrulamak ve bu hızı hesaplamaktır. GENEL BİLGİLER:

Detaylı

AĞIRLIK MERKEZİ VE ALAN ATALET MOMENTLERİ

AĞIRLIK MERKEZİ VE ALAN ATALET MOMENTLERİ AĞIRLIK MERKEZİ VE ALAN ATALET MOMENTLERİ AĞIRLIK MERKEZİ VE ALAN ATALET MOMENTLERİ Bu konular denge problemelerinden tamamen bağımsızdır. Alanların ağırlık merkezi ve atalet momenti ismi verilen geometrik

Detaylı

G = mg bağıntısı ile bulunur.

G = mg bağıntısı ile bulunur. ATIŞLAR Havada serbest bırakılan cisimlerin aşağı doğru düşmesi etrafımızda her zaman gördüğümüz bir olaydır. Bu düşme hareketleri, cisimleri yerin merkezine doğru çeken bir kuvvetin varlığını gösterir.

Detaylı

Bölüm 3: Vektörler. Kavrama Soruları. Konu İçeriği. Sunuş. 3-1 Koordinat Sistemleri

Bölüm 3: Vektörler. Kavrama Soruları. Konu İçeriği. Sunuş. 3-1 Koordinat Sistemleri ölüm 3: Vektörler Kavrama Soruları 1- Neden vektörlere ihtiyaç duyarız? - Vektör ve skaler arasındaki fark nedir? 3- Neden vektörel bölme işlemi yapılamaz? 4- π sayısı vektörel mi yoksa skaler bir nicelik

Detaylı

Newton un ikinci yasası: Bir cisim ivmesi cisim üzerine etki eden toplam kuvvet ile doğru orantılı cismin kütlesi ile ters orantılıdır.

Newton un ikinci yasası: Bir cisim ivmesi cisim üzerine etki eden toplam kuvvet ile doğru orantılı cismin kütlesi ile ters orantılıdır. Bölüm 5: Hareket Yasaları(Özet) Önceki bölümde hareketin temel kavramları olan yerdeğiştirme, hız ve ivme tanımlanmıştır. Bu bölümde ise hareketli cisimlerin farklı hareketlerine sebep olan etkilerin hareketi

Detaylı

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ. Anten Parametrelerinin Temelleri. Samet YALÇIN

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ. Anten Parametrelerinin Temelleri. Samet YALÇIN AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ Anten Parametrelerinin Temelleri Samet YALÇIN Anten Parametrelerinin Temelleri GİRİŞ: Bir antenin parametrelerini tanımlayabilmek için anten parametreleri gereklidir. Anten performansından

Detaylı

ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ

ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ Dr. Cemile BARDAK Ders Gün ve Saatleri: Çarşamba (09:55-12.30) Ofis Gün ve Saatleri: Pazartesi / Çarşamba (13:00-14:00) 1 TEMEL KAVRAMLAR Bir atom, proton (+), elektron (-) ve

Detaylı

BÖLÜM 2. Gauss s Law. Copyright 2008 Pearson Education Inc., publishing as Pearson Addison-Wesley

BÖLÜM 2. Gauss s Law. Copyright 2008 Pearson Education Inc., publishing as Pearson Addison-Wesley BÖLÜM 2 Gauss s Law Hedef Öğretiler Elektrik akı nedir? Gauss Kanunu ve Elektrik Akı Farklı yük dağılımları için Elektrik Alan hesaplamaları Giriş Statik Elektrik, tabiatta birbirinden farklı veya aynı,

Detaylı

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER Dielektrik malzemeler; serbest elektron yoktur, yalıtkan malzemelerdir, uygulanan elektriksel alandan etkilenebilirler. 1 2 Dielektrik malzemeler Elektriksel alan

Detaylı

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü Fizik 8.01 Ödev # 8 Güz, 1999 ÇÖZÜMLER Dru Renner dru@mit.edu 14 Kasım 1999 Saat: 18.20 Problem 8.1 Bir sonraki hareket bir odağının merkezinde gezegenin

Detaylı

04 Kasım 2010 TÜBİTAK ikince kademe seviyesinde Deneme Sınavı (Prof.Dr.Ventsislav Dimitrov)

04 Kasım 2010 TÜBİTAK ikince kademe seviyesinde Deneme Sınavı (Prof.Dr.Ventsislav Dimitrov) 04 Kasım 010 TÜBİTAK ikince kademe seviyesinde Deneme Sınavı (Prof.Dr.Ventsislav Dimitrov) Soru 1. Şamandıra. Genç ama yetenekli fizikçi Ali bir yaz boyunca, Karabulak köyünde misafirdi. Bir gün isimi

Detaylı

T.C. TÜBİTAK-BİDEB. YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI

T.C. TÜBİTAK-BİDEB. YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI T.C. TÜBİTAK-BİDEB YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI İKİ ELEKTROMIKNATIS ARASINDA BULUNAN BİR DEMİR PARÇACIĞIN HAREKETİ HAZIRLAYANLAR

Detaylı

Temel Ders Kitabı: Fen Bilimcileri ve Mühendislik için Fizik; Douglas C. Giancoli, Akademi, 2009 (Dördüncü Baskıdan Çeviri)

Temel Ders Kitabı: Fen Bilimcileri ve Mühendislik için Fizik; Douglas C. Giancoli, Akademi, 2009 (Dördüncü Baskıdan Çeviri) FİZİK 102 Temel Ders Kitabı: Fen Bilimcileri ve Mühendislik için Fizik; Douglas C. Giancoli, Akademi, 2009 (Dördüncü Baskıdan Çeviri) 1. Hafta: Elektrik Alanları (Bölüm 21) Elektrik Yükü: Pozitif ve negatif

Detaylı

BASİT HARMONİK HAREKET

BASİT HARMONİK HAREKET BASİT HARMONİK HAREKET Bir doğru üzerinde bulunan iki nokta arasında periyodik olarak yer değiştirme ve ivmesi değişen hareketlere basit harmonik hareket denir. Sarmal yayın ucuna bağlanmış bir cismin

Detaylı

2. KUVVET SİSTEMLERİ 2.1 Giriş

2. KUVVET SİSTEMLERİ 2.1 Giriş 2. KUVVET SİSTEMLERİ 2.1 Giriş Kuvvet: Şiddet (P), doğrultu (θ) ve uygulama noktası (A) ile karakterize edilen ve bir cismin diğerine uyguladığı itme veya çekme olarak tanımlanabilir. Bu parametrelerden

Detaylı

BÖLÜM 1: MADDESEL NOKTANIN KİNEMATİĞİ

BÖLÜM 1: MADDESEL NOKTANIN KİNEMATİĞİ BÖLÜM 1: MADDESEL NOKTANIN KİNEMATİĞİ 1.1. Giriş Kinematik, daha öncede vurgulandığı üzere, harekete sebep olan veya hareketin bir sonucu olarak ortaya çıkan kuvvetleri dikkate almadan cisimlerin hareketini

Detaylı

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü - Fizik Bölümü

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü - Fizik Bölümü Massachusetts Teknoloji Enstitüsü - Fizik Bölümü Fizik 8.02 Ödev # 1 6 Şubat 2002. Kendinize bir iyilik yapın ve derslere hazırlanın! Derste anlatılmadan önce, konuları okumanızı şiddetle öneririz. Derslerden

Detaylı

DİNAMİK (2.hafta) Yatay Hareket Formülleri: a x =0 olduğundan ilk hız ile yatay bileşende hareketine devam eder.

DİNAMİK (2.hafta) Yatay Hareket Formülleri: a x =0 olduğundan ilk hız ile yatay bileşende hareketine devam eder. EĞİK ATIŞ Bir merminin serbest uçuş hareketi iki dik bileşen şeklinde, yatay ve dikey hareket olarak incelenir. Bu harekette hava direnci ihmal edilerek çözüm yapılır. Hava direnci ihmal edilince yatay

Detaylı

Dinamik. Fatih ALİBEYOĞLU -10-

Dinamik. Fatih ALİBEYOĞLU -10- 1 Dinamik Fatih ALİBEYOĞLU -10- Giriş & Hareketler 2 Rijit cismi oluşturan çeşitli parçacıkların zaman, konum, hız ve ivmeleri arasında olan ilişkiler incelenecektir. Rijit Cisimlerin hareketleri Ötelenme(Doğrusal,

Detaylı

ÇALIŞMA SORULARI. Şekilde gösterildiği gibi yüklenmiş ankastre mesnetli kirişteki mesnet tepkilerini bulunuz.

ÇALIŞMA SORULARI. Şekilde gösterildiği gibi yüklenmiş ankastre mesnetli kirişteki mesnet tepkilerini bulunuz. ÇALIŞMA SORULARI Üniform yoğunluğa sahip plaka 270 N ağırlığındadır ve A noktasından küresel mafsal ile duvara bağlanmıştır. Ayrıca duvara C ve D noktasından bağlanmış halatlarla desteklenmektedir. Serbest

Detaylı

ELK464 AYDINLATMA TEKNİĞİ

ELK464 AYDINLATMA TEKNİĞİ ELK464 AYDNLATMA TEKNİĞİ Fotometrik Büyüklükler Fotometrik Yasalar (Hafta) Yrd.Doç.Dr. Zehra ÇEKMEN Fotometrik Büyüklükler şık Akısı (Ф) Birimi Lümen (lm) Bir ışık kaynağının her doğrultuda verdiği toplam

Detaylı

DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 2006 2007 ÖĞRETİM YILI FİZİK DERSİ DÖNEM ÖDEVİ

DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 2006 2007 ÖĞRETİM YILI FİZİK DERSİ DÖNEM ÖDEVİ DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 2006 2007 ÖĞRETİM YILI FİZİK DERSİ DÖNEM ÖDEVİ Öğrencinin: Adı Soyadı : Ekrem Selçuk OYMAK Numarası : 1215 Sınıfı : 10 Fen A Öğretmenin: Adı Soyadı : Fahrettin KALE Konu : KÜTLE

Detaylı

AĞIRLIK MERKEZİ. G G G G Kare levha dairesel levha çubuk silindir

AĞIRLIK MERKEZİ. G G G G Kare levha dairesel levha çubuk silindir AĞIRLIK MERKEZİ Bir cise etki eden yerçekii kuvvetine Ağırlık denir. Ağırlık vektörel bir büyüklüktür. Yere dik bir kuvvet olup uzantısı yerin erkezinden geçer. Cisin coğrafi konuuna ve yerden yüksekliğine

Detaylı

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Katı Bir Cismin Sabit Bir Eksen Etrafında Dönmesi

Fizik 101-Fizik I 2013-2014. Katı Bir Cismin Sabit Bir Eksen Etrafında Dönmesi -Fizik I 2013-2014 Katı Bir Cismin Sabit Bir Eksen Etrafında Dönmesi Nurdan Demirci Sankır Ofis: 325, Tel: 2924332 İçerik Açısal Yerdeğiştirme, Hız ve İvme Dönme Kinematiği Açısal ve Doğrusal Nicelikler

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi

MALZEME BİLGİSİ. Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi 1 KRİSTAL YAPILAR Malzemelerin iç yapısı atomların diziliş biçimine bağlıdır. Kristal yapı Kristal yapılarda atomlar düzenli

Detaylı

Cismin Ağırlığı Düzlemsel Alanda Ağırlık Merkezi - İntegrasyon Yöntemi Örnekler Düzlemsel Eğride Ağırlık Merkezi - İntegrasyon Yöntemi

Cismin Ağırlığı Düzlemsel Alanda Ağırlık Merkezi - İntegrasyon Yöntemi Örnekler Düzlemsel Eğride Ağırlık Merkezi - İntegrasyon Yöntemi 4. 4. Cismin ğırlığı Düzlemsel landa ğırlık erkezi - İntegrasyon Yöntemi Düzlemsel Eğride ğırlık erkezi - İntegrasyon Yöntemi 4.3 Bileşik Plak ve Teller 4.4 Pappus Guldinus Teoremleri 4.5 Üç Boyutlu Cisimlerde

Detaylı

X Y Z. 9 yatay. Şekil I. Şekil II. Kütlesi önemsenmeyen eşit bölmeli bir çubuk X, Y, Z cisimleriyle şekildeki gibi dengededir.

X Y Z. 9 yatay. Şekil I. Şekil II. Kütlesi önemsenmeyen eşit bölmeli bir çubuk X, Y, Z cisimleriyle şekildeki gibi dengededir. 6. 9 8. Şekil I Şekil II Z Eşit kollu bir terazinin kefelerinde Şekil I deki cisimler varken binici. bölmeye, Şekil II deki cisimler varken de 9. bölmeye getirilerek denge sağlanıyor. Binicinin bir bölme

Detaylı

Soru 1. Cisim dengede ise F¹ ve F² nedir? F¹ = 50.cos 53 = 30N F² = 50.sin 53 = 40N. Soru 2. P² = 8+16 = 24N P³ = 12-6 = 6N

Soru 1. Cisim dengede ise F¹ ve F² nedir? F¹ = 50.cos 53 = 30N F² = 50.sin 53 = 40N. Soru 2. P² = 8+16 = 24N P³ = 12-6 = 6N DENGE VE DENGE ŞARTLARI Bir cisim duruyorsa veya düzgün hızla bir doğru boyunca hareket ediyorsa ya da sabir hızla bir eksen etrafında dönüyorsa ``cisim dengededir`` denir. Cisim olduğu yerde duruyorsa,

Detaylı

2012 YGS MATEMATİK Soruları

2012 YGS MATEMATİK Soruları 01 YGS MATEMATİK Soruları 1. 10, 1, 0, 0, işleminin sonucu kaçtır? A) B), C) 6 D) 6, E) 7. + ABC 4 x 864 Yukarıda verilenlere göre, çarpma işleminin sonucu kaçtır? A) 8974 B) 907 C) 9164 D) 94 E) 98. 6

Detaylı

Fotogrametrinin Optik ve Matematik Temelleri

Fotogrametrinin Optik ve Matematik Temelleri Fotogrametrinin Optik ve Matematik Temelleri Resim düzlemi O : İzdüşüm (projeksiyon ) merkezi P : Arazi noktası H : Asal nokta N : Nadir noktası c : Asal uzaklık H OH : Asal eksen (Alım ekseni) P OP :

Detaylı

FIZ186 GENEL FİZİK II

FIZ186 GENEL FİZİK II FIZ186 GENEL FİZİK II Ders içeriği: 1. Elektrik Alanları (23) 2. Gauss Yasası (24) 3. Elektriksel Potansiyel (25) 4. Sığa ve Dielektrikler (26) 5. Akım ve Direnç (27) 6. Doğru Akım Devreleri (28) 7. Manyetik

Detaylı

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI DA DEVRE Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI BÖLÜM 1 Temel Kavramlar Temel Konular Akım, Gerilim ve Yük Direnç Ohm Yasası, Güç ve Enerji Dirençsel Devreler Devre Çözümleme ve Kuramlar

Detaylı

Kapasitans (Sığa) Paralel-Plaka Kondansatör, Örnek. Paralel-Plaka Kondansatör. Kondansatör uygulamaları Kamera flaşı BÖLÜM 26 SIĞA VE DİELEKTRİKLER

Kapasitans (Sığa) Paralel-Plaka Kondansatör, Örnek. Paralel-Plaka Kondansatör. Kondansatör uygulamaları Kamera flaşı BÖLÜM 26 SIĞA VE DİELEKTRİKLER BÖLÜM 6 SIĞ VE DİELEKTRİKLER Sığa nın tanımı Sığa nın hesaplanması Konansatörlerin bağlanması Yüklü konansatörlere epolanan enerji Dielektrikli konansatörler Problemler Kapasitans (Sığa) Konansatör çitli

Detaylı

ELEKTRİKSEL KUVVET VE ELEKTRİKSEL ALAN

ELEKTRİKSEL KUVVET VE ELEKTRİKSEL ALAN ELEKTRİKSEL KUVVET VE ELEKTRİKSEL ALAN 1. SORULAR Yalıtkan bir ortamda bulunan noktasal üç yükten K(+q),L(-q),M(+2q) dur. K ile L arasındaki uzaklık d, L ile M arasıdaki uzaklık 2d dir. K yükünün L yüküne

Detaylı

ELEKTRİK VE MANYETİZMA

ELEKTRİK VE MANYETİZMA ELEKTRİK VE MANYETİZMA ELEKTROSTATİK 1)COULOM KANUNU: İki yük arasındaki itme ya da çekme kuvveti yüklerin çarpımı ile doğru yükler arasındaki uzaklığın karesi ile ters orantılıdır. q1q 1 u kanun F k şeklinde

Detaylı

BALIKESİR KARESİ ADNAN MENDERES ANADOLU LİSESİ 2015 2016 DERS YILI 11. SINIFLAR FİZİK DERSİ ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK PLANI

BALIKESİR KARESİ ADNAN MENDERES ANADOLU LİSESİ 2015 2016 DERS YILI 11. SINIFLAR FİZİK DERSİ ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK PLANI EKİM EYLÜL EYLÜL EYLÜL AY HAFTA DERS SAATİ BALIKESİR KARESİ ADNAN MENDERES ANADOLU LİSESİ 2015 2016 DERS YILI 11. SINIFLAR FİZİK DERSİ ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK PLANI SÜRE KONULAR KAZANIMLAR ÖĞRENME-ÖĞRETME

Detaylı

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Sıkı bir çalışmanın yerini hiç bir şey alamaz. Deha yüzde bir ilham ve yüzde doksandokuz terdir. Thomas Alva Edison İçerik TEMEL ELEKTRONİK KAVRAMLARI Transdüser ve Sensör

Detaylı

İletim Hatları ve Elektromanyetik Alan. Mustafa KOMUT Gökhan GÜNER

İletim Hatları ve Elektromanyetik Alan. Mustafa KOMUT Gökhan GÜNER İletim Hatları ve Elektromanyetik Alan Mustafa KOMUT Gökhan GÜNER 1 Elektrik Alanı Elektrik alanı, durağan bir yüke etki eden kuvvet (itme-çekme) olarak tanımlanabilir. F parçacık tarafından hissedilen

Detaylı

OPTİK Işık Nedir? Işık Kaynakları Işık Nasıl Yayılır? Tam Gölge - Yarı Gölge güneş tutulması

OPTİK Işık Nedir? Işık Kaynakları Işık Nasıl Yayılır? Tam Gölge - Yarı Gölge güneş tutulması OPTİK Işık Nedir? Işığı yaptığı davranışlarla tanırız. Işık saydam ortamlarda yayılır. Işık foton denilen taneciklerden oluşur. Fotonların belirli bir dalga boyu vardır. Bazı fiziksel olaylarda tanecik,

Detaylı

Adı-Soyadı : Numarası : Bölümü : Grubu : A / B / C İmza : Numarası : 1 Adı : Elektrik Alan Çizgileri Amacı (Kendi Cümlelerinizle ifade ediniz) (5p)

Adı-Soyadı : Numarası : Bölümü : Grubu : A / B / C İmza : Numarası : 1 Adı : Elektrik Alan Çizgileri Amacı (Kendi Cümlelerinizle ifade ediniz) (5p) T.C. FİZİK-2 LABORATUARI DENEY RAPORU ÖĞRENCİNİN Numarası : Grubu : A / B / C İmza : Numarası : 1 Adı : Elektrik Alan Çizgileri Amacı (Kendi Cümlelerinizle ifade ediniz) (5p) Teorisi Aşağıdaki soruları

Detaylı

ÖZET. Basit Makineler. Basit Makine Çeşitleri BASİT MAKİNELER

ÖZET. Basit Makineler. Basit Makine Çeşitleri BASİT MAKİNELER Basit Makineler Basit Makine Nedir? Günlük hayatımızda yaptığımız işleri kolaylaştırmak için bir takım araçlar kullanırız. Bir kuvvetin yönünü, büyüklüğünü ya da bir kuvvetin hem büyüklüğünü hem de yönünü

Detaylı

Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00

Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00 PHYWE Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00 İlgili başlıklar Maxwell in eşitlikleri, elektrik sabiti, plaka kapasitörün kapasitesi, gerçek yükler, serbest yükler, dielektrik deplasmanı, dielektrik

Detaylı

Atomdan e koparmak için az ya da çok enerji uygulamak gereklidir. Bu enerji ısıtma, sürtme, gerilim uygulama ve benzeri şekilde verilebilir.

Atomdan e koparmak için az ya da çok enerji uygulamak gereklidir. Bu enerji ısıtma, sürtme, gerilim uygulama ve benzeri şekilde verilebilir. TEMEL ELEKTRONİK Elektronik: Maddelerde bulunan atomların son yörüngelerinde dolaşan eksi yüklü elektronların hareketleriyle çeşitli işlemleri yapma bilimine elektronik adı verilir. KISA ATOM BİLGİSİ Maddenin

Detaylı

1. BÖLÜM FİZİĞİN DOĞASI - VEKTÖRLER DENGE - MOMENT - AĞIRLIK MERKEZİ

1. BÖLÜM FİZİĞİN DOĞASI - VEKTÖRLER DENGE - MOMENT - AĞIRLIK MERKEZİ 1. BÖLÜM FİZİĞİN DĞASI - VEKÖRLER DENGE - MMEN - AĞIRLIK MERKEZİ FİZİĞİN DĞASI - VEKÖRLER - DENGE - MMEN - AĞIRLIK MERKEZİ SRULAR 1. I. ork (x) II. Güç (P) III. Açısal momentum (L) Yukarıdakilerden hangisi

Detaylı

ÖLÜM 3 DENGE, İR KUVVETİN MOMENTİ 3.1 ir Kuvvetin Momenti elirli bir doğrultu ve şiddete sahip bir kuvvetin, bir cisim üzerine etkisi, kuvvetin etki çizgisine bağlıdır. Şekil.3.1 de F 1 kuvveti cismi sağa

Detaylı

Türev Uygulamaları ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV

Türev Uygulamaları ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV Türev Uygulamaları Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV ÜNİTE 10 Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; türev kavramı yardımı ile fonksiyonun monotonluğunu, ekstremum noktalarını, konvekslik ve konkavlığını, büküm

Detaylı

6.HAFTA BÖLÜM 3: ÇEKİRDEK KUVVETLERİ VE ÇEKİRDEK MODELLERİ

6.HAFTA BÖLÜM 3: ÇEKİRDEK KUVVETLERİ VE ÇEKİRDEK MODELLERİ 6.HAFTA BÖLÜM 3: ÇEKİRDEK KUVVETLERİ VE ÇEKİRDEK MODELLERİ 3.1 ÇEKİRDEK KUVVETLERİ 3.1.1. GENEL KARAKTERİSTİK Çekirdek hakkında çok fazla bir şey bilmezden önce yalnızca iki farklı etkileşim kuvveti bilinmekteydi.

Detaylı

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar

5.111 Ders Özeti #12. Konular: I. Oktet kuralından sapmalar 5.111 Ders Özeti #12 Bugün için okuma: Bölüm 2.9 (3. Baskıda 2.10), Bölüm 2.10 (3. Baskıda 2.11), Bölüm 2.11 (3. Baskıda 2.12), Bölüm 2.3 (3. Baskıda 2.1), Bölüm 2.12 (3. Baskıda 2.13). Ders #13 için okuma:

Detaylı

Bernoulli Denklemi, Basınç ve Hız Yükleri Borularda Piezometre ve Enerji Yükleri Venturi Deney Sistemi

Bernoulli Denklemi, Basınç ve Hız Yükleri Borularda Piezometre ve Enerji Yükleri Venturi Deney Sistemi Bernoulli Denklemi, Basınç ve Hız Yükleri Borularda Piezometre ve Enerji Yükleri Venturi Deney Sistemi Akışkanlar dinamiğinde, sürtünmesiz akışkanlar için Bernoulli prensibi akımın hız arttıkça aynı anda

Detaylı

Temel Kavramlar. Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz?

Temel Kavramlar. Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz? Temel Kavramlar Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz? 1 Elektriksel Yük Elektrik yükü bu dış yörüngede dolanan elektron sayısının çekirdekteki proton

Detaylı

AKM 205 BÖLÜM 3 - UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ. Doç.Dr. Ali Can Takinacı Ar.Gör. Yük. Müh. Murat Özbulut

AKM 205 BÖLÜM 3 - UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ. Doç.Dr. Ali Can Takinacı Ar.Gör. Yük. Müh. Murat Özbulut AKM 205 BÖLÜM 3 - UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ Doç.Dr. Ali Can Takinacı Ar.Gör. Yük. Müh. Murat Özbulut 1. 70 kg gelen bir bayanın 400 cm 2 toplam ayak tabanına sahip olduğunu göz önüne alınız. Bu bayan

Detaylı

CİSİMLERİN ELEKTRİKLENMESİ VE ELEKTRİKLENME ÇEŞİTLERİ

CİSİMLERİN ELEKTRİKLENMESİ VE ELEKTRİKLENME ÇEŞİTLERİ CİSİMLERİN ELEKTRİKLENMESİ VE ELEKTRİKLENME ÇEŞİTLERİ Çoğu kez yünlü kazağımızı ya da naylon iplikten yapılmış tişörtümüzü çıkartırken çıtırtılar duyarız. Eğer karanlık bir odada kazağımızı çıkartırsak,

Detaylı

1. BÖLÜM uzayda Bir doğrunun vektörel ve parametrik denklemi... 71. 2. BÖLÜM uzayda düzlem denklemleri... 77

1. BÖLÜM uzayda Bir doğrunun vektörel ve parametrik denklemi... 71. 2. BÖLÜM uzayda düzlem denklemleri... 77 UZAYDA DOĞRU VE DÜZLEM Sayfa No. BÖLÜM uzayda Bir doğrunun vektörel ve parametrik denklemi.............. 7. BÖLÜM uzayda düzlem denklemleri.......................................... 77. BÖLÜM uzayda Bir

Detaylı

KATILARIN ATOMİK DÜZENİ KRİSTAL YAPILAR

KATILARIN ATOMİK DÜZENİ KRİSTAL YAPILAR KATILARIN ATOMİK DÜZENİ KRİSTAL YAPILAR KRİSTAL YAPILAR Mühendislik açısından önemli olan katı malzemelerin fiziksel özelikleri; katı malzemeleri meydana getiren atom, iyon veya moleküllerin dizilişine

Detaylı

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METOTLAR II DOĞRUSAL ISI İLETİMİ DENEYİ 1.Deneyin Adı: Doğrusal ısı iletimi deneyi..

Detaylı

PİRAMİT, KONİ VE KÜRENİN ALANLARI

PİRAMİT, KONİ VE KÜRENİN ALANLARI PİRAMİT, KNİ VE KÜRENİN ALANLARI KAZANIMLAR Piramit kavramı Piramitin yüzey alanı Kesik piramitin yüzey alanı Düzgün dörtyüzlü kavramı Piramitin dönme simetri açısı Koni kavramı Koninin yüzey alanı Kesik

Detaylı

BÖLÜM I GİRİŞ (1.1) y(t) veya y(x) T veya λ. a t veya x. Şekil 1.1 Dalga. a genlik, T peryod (veya λ dalga boyu)

BÖLÜM I GİRİŞ (1.1) y(t) veya y(x) T veya λ. a t veya x. Şekil 1.1 Dalga. a genlik, T peryod (veya λ dalga boyu) BÖLÜM I GİRİŞ 1.1 Sinyal Bir sistemin durum ve davranış bilgilerini taşıyan, bir veya daha fazla değişken ile tanımlanan bir fonksiyon olup veri işlemde dalga olarak adlandırılır. Bir dalga, genliği, dalga

Detaylı

Burulma (Torsion): Dairesel Kesitli Millerde Gerilme ve Şekil Değiştirmeler

Burulma (Torsion): Dairesel Kesitli Millerde Gerilme ve Şekil Değiştirmeler ifthmechanics OF MAERIALS 009 he MGraw-Hill Companies, In. All rights reserved. - Burulma (orsion): Dairesel Kesitli Millerde Gerilme ve Şekil Değiştirmeler ifthmechanics OF MAERIALS ( τ ) df da Uygulanan

Detaylı

7. DİRENÇ SIĞA (RC) DEVRELERİ AMAÇ

7. DİRENÇ SIĞA (RC) DEVRELERİ AMAÇ 7. DİENÇ SIĞA (C) DEELEİ AMAÇ Seri bağlı direnç ve kondansatörden oluşan bir devrenin davranışını inceleyerek kondansatörün durulma ve yarı ömür zamanını bulmak. AAÇLA DC Güç kaynağı, kondansatör, direnç,

Detaylı

2. Işık Dalgalarında Kutuplanma:

2. Işık Dalgalarında Kutuplanma: KUTUPLANMA (POLARİZASYON). Giriş ve Temel ilgiler Işık, bir elektromanyetik dalgadır. Elektromanyetik dalgalar maddesel ortamlarda olduğu gibi boşlukta da yayılabilirler. Elektromanyetik dalgaların özellikleri

Detaylı

TEMEL BİLGİLER. İletken : Elektrik yüklerinin oldukça serbest hareket ettikleri maddelerdir. Örnek olarak bakır, gümüş ve alüminyum verilebilir.

TEMEL BİLGİLER. İletken : Elektrik yüklerinin oldukça serbest hareket ettikleri maddelerdir. Örnek olarak bakır, gümüş ve alüminyum verilebilir. TEMEL BİLGİLER İletken : Elektrik yüklerinin oldukça serbest hareket ettikleri maddelerdir. Örnek olarak bakır, gümüş ve alüminyum verilebilir. Yalıtkan : Elektrik yüklerinin kolayca taşınamadığı ortamlardır.

Detaylı

İÇİNDEKİLER UZAY AKSİYOMLARI... 001-006... 01-03 UZAYDA DOGRU VE DÜZLEMLER... 007-010... 04-05 DİK İZDÜŞÜM... 011-014... 06-07

İÇİNDEKİLER UZAY AKSİYOMLARI... 001-006... 01-03 UZAYDA DOGRU VE DÜZLEMLER... 007-010... 04-05 DİK İZDÜŞÜM... 011-014... 06-07 UZY GEMETRİ İÇİNDEKİLER Safa No Test No UZY KSİYMLRI... 001-00... 01-0 UZYD DGRU VE DÜZLEMLER... 007-010... 0-05 DİK İZDÜŞÜM... 011-01... 0-07 PRİZMLR... 015-0... 08-1 KÜP... 05-00... 1-15 SİLİNDİR...

Detaylı

5 kilolitre=..lt. 100 desilitre=.dekalitre. 150 gram=..dag. 1. 250 g= mg. 0,2 ton =..gram. 20 dam =.m. 2 km =.cm. 3,5 h = dakika. 20 m 3 =.

5 kilolitre=..lt. 100 desilitre=.dekalitre. 150 gram=..dag. 1. 250 g= mg. 0,2 ton =..gram. 20 dam =.m. 2 km =.cm. 3,5 h = dakika. 20 m 3 =. 2014 2015 Ödevin Veriliş Tarihi: 12.06.2015 Ödevin Teslim Tarihi: 21.09.2015 MEV KOLEJİ ÖZEL ANKARA OKULLARI 1. Aşağıda verilen boşluklarara ifadeler doğru ise (D), yanlış ise (Y) yazınız. A. Fiziğin ışıkla

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Katı Eriyikler 1 Giriş Endüstriyel metaller çoğunlukla birden fazla tür eleman içerirler, çok azı arı halde kullanılır. Arı metallerin yüksek iletkenlik, korozyona

Detaylı

TEKNİK RESİM DERSİ ÖĞR. GÖR. BERIVAN POLAT

TEKNİK RESİM DERSİ ÖĞR. GÖR. BERIVAN POLAT TEKNİK RESİM DERSİ ÖĞR. GÖR. BERIVAN POLAT DERS 6 Perspektif Cismin üç yüzünü gösteren, tek görünüşlü resimlerdir. Cisimlerin, gözümüzün gördüğü şekle benzer özelliklerdeki üç boyutlu (hacimsel) anlatımını

Detaylı

3. Ünsal Tülbentçi Matematik Yarışması Mayıs 2014 8.Sınıf Sayfa 1

3. Ünsal Tülbentçi Matematik Yarışması Mayıs 2014 8.Sınıf Sayfa 1 . Alanı 36 5 olan bir ABC ikizkenar üçgeninde ==2 ise bu üçgende B den AC ye inilen dikmenin ayağının C noktasına olan uzaklığı nedir? ) 2,8) 3) 3,2 ) 3,7 ) 4, 2. Ayrıt uzunlukları 4, 0 ve 4 5 olan dikdörtgenler

Detaylı

4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ

4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ 4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ KONULAR 1. Ani Güç, Ortalama Güç 2. Dirençli Devrelerde Güç 3. Bobinli Devrelerde Güç 4. Kondansatörlü Devrelerde Güç 5. Güç Üçgeni 6. Güç Ölçme GİRİŞ Bir doğru akım devresinde

Detaylı

11. SINIF SORU BANKASI. 1. ÜNİTE: KUVVET VE HAREKET 8. Konu TORK VE DENGE TEST ÇÖZÜMLERİ

11. SINIF SORU BANKASI. 1. ÜNİTE: KUVVET VE HAREKET 8. Konu TORK VE DENGE TEST ÇÖZÜMLERİ 11. SINI SRU BANASI 1. ÜNİE: UVVE VE HAREE 8. onu R VE DENE ES ÇÖZÜMERİ 8 ork ve Denge est 1 in Çözümleri. 1 k x 1 k x 1 x 1 x 1. (+) ( ) x 1 k r k x x k x r x k k x noktasına göre tork alalım. oplam tork;

Detaylı

VEKTÖR UZAYLARI 1.GİRİŞ

VEKTÖR UZAYLARI 1.GİRİŞ 1.GİRİŞ Bu bölüm lineer cebirin temelindeki cebirsel yapıya, sonlu boyutlu vektör uzayına giriş yapmaktadır. Bir vektör uzayının tanımı, elemanları skalar olarak adlandırılan herhangi bir cisim içerir.

Detaylı

3. EĞĐK DÜZLEMDE HAREKET Hazırlayanlar Arş. Grv. M. ERYÜREK Arş. Grv. H. TAŞKIN

3. EĞĐK DÜZLEMDE HAREKET Hazırlayanlar Arş. Grv. M. ERYÜREK Arş. Grv. H. TAŞKIN 3. EĞĐK DÜZLEMDE HAREKET Hazırlayanlar Arş. Gr. M. ERYÜREK Arş. Gr. H. TAŞKIN AMAÇ Eğik düzlemdeki imeli hareketi gözlemek e bu hareket için yol-zaman, hız-zaman ilişkilerini incelemek, yerçekimi imesini

Detaylı

Diğer sayfaya geçiniz. 2013 - YGS / MAT TEMEL MATEMATİK TESTİ. olduğuna göre, a kaçtır? olduğuna göre, m kaçtır?

Diğer sayfaya geçiniz. 2013 - YGS / MAT TEMEL MATEMATİK TESTİ. olduğuna göre, a kaçtır? olduğuna göre, m kaçtır? TEMEL MATEMATİK TESTİ 1. Bu testte 40 soru vardır. 2. Cevaplarınızı, cevap kâğıdının Temel Matematik Testi için ayrılan kısmına işaretleyiniz. 1. 3. olduğuna göre, a kaçtır? olduğuna göre, m kaçtır? A)

Detaylı

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI. Analiz. Cilt 2. Ünite 8-14

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI. Analiz. Cilt 2. Ünite 8-14 ANADOLU ÜNİVERSİTESİ AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ İLKÖĞRETİM ÖĞRETMENLİĞİ LİSANS TAMAMLAMA PROGRAMI Analiz Cilt 2 Ünite 8-14 T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI NO: 1082 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINLARI NO: 600

Detaylı

Akışkanlar Mekaniği Yoğunluk ve Basınç: Bir maddenin yoğunluğu, birim hacminin kütlesi olarak tanımlanır.

Akışkanlar Mekaniği Yoğunluk ve Basınç: Bir maddenin yoğunluğu, birim hacminin kütlesi olarak tanımlanır. Akışkanlar Mekaniği Yoğunluk ve Basınç: Bir maddenin yoğunluğu, birim hacminin kütlesi olarak tanımlanır. Basıncın derinlikle değişimi Aynı derinlikteki bütün noktalar aynı basınçta y yönünde toplam kuvvet

Detaylı

Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113

Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113 Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113 1 1 Terim Terimler, Birimleri ve Sembolleri Formülsel Sembolü Birimi Birim Sembolü Zaman t Saniye s Alan A Metrekare m 2 Uzunluk l Metre m Kuvvet F Newton N

Detaylı

1. Şekildeki düzlem aynaya bakan göz K, L, M noktalarından hangilerini görebilir? A-)K ve L B-)Yalnız L C-)Yalnız K D-)L ve M E-)K, L ve M

1. Şekildeki düzlem aynaya bakan göz K, L, M noktalarından hangilerini görebilir? A-)K ve L B-)Yalnız L C-)Yalnız K D-)L ve M E-)K, L ve M FİZİK DÖNEM ÖDEVİ OPTİK SORULARI 1. Şekildeki düzlem aynaya bakan göz K, L, M noktalarından hangilerini görebilir? A-)K ve L B-)Yalnız L C-)Yalnız K D-)L ve M E-)K, L ve M 2. Üstten görünüşü şekildeki

Detaylı

BÖLÜM 6 GERÇEK AKIŞKANLARIN HAREKETİ

BÖLÜM 6 GERÇEK AKIŞKANLARIN HAREKETİ BÖLÜM 6 GERÇEK AKIŞKANLARIN HAREKETİ Gerçek akışkanın davranışı viskoziteden dolayı meydana gelen ilave etkiler nedeniyle ideal akışkan akımlarına göre daha karmaşık yapıdadır. Gerçek akışkanlar hareket

Detaylı

PARALEL KUVVETLERİN DENGESİ

PARALEL KUVVETLERİN DENGESİ ARALEL KUVVETLERİN DENGESİ aralel kuvvetler eğer aynı yönlü ise bileşke kuvvet iki kuvvetin arasında ve büyük kuvvete daha yakın olur. Bileşke kuvvetin bulunduğu noktadan cisim asılacak olursak cisim dengede

Detaylı

Fizik ve Ölçme. Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır

Fizik ve Ölçme. Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır Fizik ve Ölçme Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır Fizik kanunları temel büyüklükler(nicelikler) cinsinden ifade edilir. Mekanikte üç temel büyüklük vardır; bunlar uzunluk(l), zaman(t)

Detaylı