tunik nkina lihtılisleri ması ayhk jajm ırıanılır

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "tunik nkina lihtılisleri ması ayhk jajm ırıanılır"

Transkript

1 tunik nkina lihtılisleri ması ayhk jajm ırıanılır CİLT 25, SAYI 292, MART-NİSAN 1984 Demir-Çelikte kalite simgesi t ı,l/ i >ıli\ İZMİR DEMİR CELIK SANAYİ AS :ELIK ÖZEL SAYıSı

2 *.İH,."' 't i fa*,' - 'i Dünyanın önde gelen imalatçı firmaları, imal ettikleri otomobil, kamyon ve iş makinalarında kullanmaktadır, çünkü Timken kalitesinden emindirler. Siz de rulman siparişlerinizde başlıca sanayicilerin araçlarına taktığı kalitedeki rulmanı tercih ediniz. TİMKEN TESCİL EDİLMİŞ ALAMETİ FARİKA KONİK MAKARALI RULMANLARI Timken rulmanları sıraladığımız ülkelerde üretilmekte ve dünyanın her yerinde satılmaktadır: Avustralya, Brezilya, Kanada, İngiltere, Fransa, Güney Afrika ve Amerika Birleşik Devletleri. (Amerika Birleşik Devletleri lisansı altında.) DİSTRİBÜTÖRLERİ: , telex: BURL TR BURLA Makina, Ticareti ve Yatırım A.Ş., Voyvoda Caddesi 61-65, Karaköy, İstanbul, ALKO Türk Tiearet Adi Komandit ŞirkeüV Taksim Tarlabaşı Caddesi No. 26, P. O. Box 692, Beyoğlu, İstanbul, Tel: / , telex: ALKO TR

3 YURT ÇAPINDA YENİ BİR HİZMET ANLAYIŞI TEKNİK TEÇHİZAT, MÜHENDİSLİK VE PAZARLAMA MERKEZİ vinçler, her çeşit nakil ve depolama tesisleri, inşaat makineleri konularında yurt içinde ve dışında kazanılmış 20 yılı aşan tecrübe SAYIN SANAYİCİ, MÜTEAHHİT VE YATIRIMCILARIN EMRİNE YENİ BİR ORGANİZASYON VE HİZMET ANLAYIŞI İLE SUNULMAKTADIR TEKNİK MÜŞAVERE isteklerinizi, problemlerinizi bize geti rin. Size yardımcı olalım. PROJE, TEKNİK YARDIM Elimizdeki yılların deneyiminden geçmiş geniş teknik bilgi birikiminden siz de yararlanın. ANAHTAR TESLİMİ KOMPLE İMALAT isterseniz komple tesisinizi işler vaziyette teslim edelim. KISMİ İMALAT VE TESLİMAT isterseniz standart elemanlarımızı ve makinelerimizi alın. Tesisin geri kalan kısmını yereceğimiz projelere ve tavsiyelerimize göre kendiniz yapın veya başkasına yaptırın ve en ekonomik çözüme varın. MONTAJ HİZMETLERİ VE YARDIMI Montajı biz yapalım veya 5-90 ton kaldırma kapasiteli vinçlerimizle size yardımcı oıaiım. Bu hizmetlerden yararlanmak istiyorsanız TEKNİK TEÇHİZAT, MÜHENDİSLİK VE PAZARLAMA MERKEZİMİZE müracaat ediniz. MŞM - ENDÜSTRİ A.Ş. Necatibey Caddesi 207 şahin Han Karaköy ISTANBUL Telefon: Ş Teleks: msm-tr

4 X. NEDEN USK-7 Kaynak dikişlerinin kontrolünde ve malzemelerde kütlesel hataların aranmasında başarı ile kullanılan bir cihazdır. 0 db Kazanç 0- mm Test alanına dahi kalibrasyonu 1 mm kalınlıklarda dahi ideal kalırdık ölçümü Herçeşit hava şartlarında çalışma imkanı Dış etkenlere mukavim gövde USK-7 Tüm özellikleri ile yepyeni bir CİHAZDIR. TÜRKİYE MÜMESSİLİ: HEÜOS T.A.S. Perçemli Sok Karaköy-İSÎANBUL Tel: (3 Hat) MÜMESSİLİ OLDUĞUMUZ FİRMALAR KRAUTKRAlMER Ultrasonik Cihazlar Magnetik hata Dedektörleri ve Penetrant Sıvılar Sınai Röntgen Cihazları Kaynak Makinaları ve Teçhizatı

5 SAHİBİ : Makina Mühendisleri Odası adına Prof. Selçuk SOMER SORUMLU YAZI İŞLERİ MÜDÜRÜ M. Merih ÖZGEN YAYIN KURULU ibrahim ÖNAL, Reşat ERLEVENT, Murat ÖN- DER, Dr. R.Orhan YILDIRIM, Azmi MACUN, Dr. Y. Samim ÜNLÜSOY, Yavuz GÜLEÇ, Ertuğrul KILIÇ YAZI YAYIN KOŞULLARI Yazılar, dosya kâğıdına, daktilo ile seyrek satirli yazılmış, iki kopya olarak; yazı özeti, yazarın kısa özgeçmişi, adresleri ve telefonları ile birlikte gönderilmelidir. Yazı eki olan fotoğraflar, net ve temiz olmalı, grafik ve şekiller basım için aydınger ya da beyaz kâğıda rapido ile çizilmelidir. mühendis ve makina AYLIK TEKNİK DERGİ SAYI 292 MART - NİSAN özgün ve derleme yazılarda, varsa, yararlanılan kaynaklar; çeviri yazılarda, çevirinin yapıldığı kaynak belirtilmelidir. Gönderilen yazılar, yayınlansın ya da yayınlanmasın yazarına geri verilmez, özgün ve derleme yazılardaki fikir ve görüşler yazarına, çeviriden doğacak sorumluluk ise çevirene aittir. Yayın Kurulu, gönderilen yazılar üzerinde gerekli gördüğü düzeltmeyi yapmaya yetkilidir. Gönderilen yazılar, daha önce başka bir yayın organında yayınlanmamış olmalıdır. Dergide yayınlanan yazılara, bir dergi sayfası için, özgün ve derleme yazılarda TL; çeviri yazılarda TL. net ödeme yapılır. Dergideki yazılar, kaynak gösterilmek koşuluyla, başka yayın organlarında yayınlanabilir. ABONE KOŞULLARI Makina Mühendisleri Odası'nın Türkiye'deki üyelerine parasız gönderilir. Sayısı 150. TL; Yıllık abone TL; mühendislik eğitimi yapan öğrencilere % 50 indirim yapılır. Yurt dışı yıllık abone 35 ABD Doları. YÖNETİM YERİ Konur Sokak No. 4/4 Kızılay - ANKARA Tel : REKLAM FİYATLARI VE KOŞULLARI ön Kapak ön iç Kapak Arka Kapak Arka İç Kapak fç Sayfa 1/2 Sayfa 1/4 Sayfa 1/6 Sayfa 1/8 Sayfa TL TL TL TL TL TL TL..000.TL TL. Derginin sayfa boyutları 20 x 27 cm.'dir. Reklam filmlerinin hazırlanmasında bu boyutlar (yalnız ön kapak için 17,5 x 14 cm.) göz önüne alınır, i ç ve di; kapaklarda, renkli baskı istenebilir. Ek renk kullanıldığında, her bir ek renk için TL. ek ödeme yapılır. Renk süzümü istenirse, ayrıca TL. ödenir. Reklam bedelleri, fatura tarihinden başlayarak en geç on beş gün içinde, Türkiye iş Bankası, Ankara Yenişehir Şubesindeki 8987 No'lu hesaba yatırılır. DİZGİ, FİLM, MONTAJ, BASKI MAYA Matbaacılık Yayıncılık Ltd. Şti. Esat Cad. 44 Tel : Ankara Basıldığı Tarih : Nisan 1984, Baskı Sayısı : İÇİNDEKİLER ÇELİKLER VE ÇELİK STANDARTLARI Erdoğan TEKİN O.D.T.Ü. Metallurji Müh. Blm. öğretim Görevlisi ÇELİK SACLARIN BİÇİMLENDİRME (DERİN-ÇEKME) ÖZELLİKLERİ Tayfur ÖZTÜRK O.D.T.Ü. Metallurji Müh, Blm. öğretim Görevlisi ÇELİKLERİN ISIL İŞLEMLERİ Haluk AT ALA O.D.T.Ü. Metallurji Müh. Blm. öğretim Görevlisi ÇELİKLER ve YÜZEY SERTLEŞTİRME İŞLEMLERİ Dr. Şakir BOR O.D.T.Ü. Metallurji Müh. Blm. öğretim Görevlisi

6 SUNUŞ Çelik, her ülkede sanayileşmenin temel gerecini ve çelik sanayii de temel ağır sanayi dalını oluşturur. 20. yüzyılın başlarında hızlanan çelik üretimi, özellikle 2. Dünya Savaşı sonrasındaki teknolojik gelişmelerden yararlanarak, yaklaşık 700x$ ton/yıl düzeylerine erişti yılındaki petrol krizi, tüm sanayileşmiş ülkelerde olduğu gibi, Türkiye 'de de çelik sanayiine bir duraksama getirdi. Türkiye 'nin çelik üretim kapasitesi bugün için 4.5 xlo^ ton/yıl fakat, çelik üretimi ancak 3-3.5x^ ton/yıl düzeyindedir. Sanayileşme sürecini hızlandırmak için çelik sanayine önem vermek zorunludur. Bugün sanayileşmiş ülkelerde kişi başına düşen çelik üretimi 400 kg üzerinde iken kalkınmakta olan ülkelerde 0 kg'ın altında kalmaktadır. Türkiye kg ile oldukça aşağılarda yeralmaktadır. Çelik sanayiinin kalkınması bir yandan makina diğer yandan taşıt, köprü, inşaat v.b. yapım sanayilerini et- \ kiler. Bu sanayi dallarının etkileşimi ekonominin genel gelişme çerçevesini oluşturur. Çelik sanayii kadar, üretilen çeliklerin tümü ve nitelik (kalite) düzeyleri de çok önemlidir, özellikle ekono- i mi politikalarımızın hemen tümüyle dışsatım stratejilerine bağlandığı bu ve gelecek dönemlerde hem çelik ahmmı en az düzeylerde tutmak ve hem de dışsatım olanaklarını alabildiğince artırma yollarını aramak kaçınılmazdır. Çeliklerin makina ve yapım sanayiinin gereksinmelerini karşılayabilecek tür ve nitelikte üretilmeleri ve ayrıca tüketici sanayiilerin bu tür ve niteliklerin bilinciyle çelik seçip kullanmaları bu yolda atılmış \ olumlu adımlar olacaktır. \ Y Gerek çelik üretiminde ve gerekse seçimi ve uygulamasında çelik standartlarından yararlanmak ve onlara. uygunluğu sağlamak hem teknik ve hem de ekonomik yönden kazanç sağlar. Çelik üretiminde de, uygulanmasında (da bilinçli davranmak zorunluluğu vardır. \ Dergimizin bu sayısını ÇELİK ÖZEL SAYISI olarak düzenlerken amacımız, okurlarımızın çeliğin kullanılmasına yönelik bilgilerin tazelenmesine katkıda bulunabilmek ve el altında bulundurabilecekleri bir kaynak ' sayının hazırlanabilmesi oldu. Çelik konusunda bir özel sayının okurlarımızın ilgisini çekeceği düşüncesi oluşunca, bu konuda ODTÜ Metallurji Bölümü öğretim Üyesi Sayın Doç. Dr. Erdoğan TEKİN'nin yardımlarını rica ettik. Böylece başlatılan çalışma sonucu oluşturulan bir komisyon çalışmalara başladı, ve bu özel sayınım yazıları bu komisyon üyeleri tarafından hazırlandı. Bu özverili çabaları nedeniyle Sayın Erdoğan j TEKİ'N ve diğer yazarlara teşekkür ederiz. Bu şekilde komisyonlar oluşturarak özel sayıların hazırlanması ya da belli konularda araştırmaların yapılma- ( sı çalışmalarımızı, üyelerimizin de katkılarıyla, sürdürmek arzu ve amacındayız. Saygılarımızla YAYIN KURULU I 1 MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

7 ÇELİKLER VE ÇELİK STANDARTLARI Erdoğan TEKİN O.D.T.Ü. Metalürji Müh. Hm. Öğretim Üyesi ANKARA Çelik, kullanım bakımından modern sanayiin belkemiğini oluşturmaktadır. Tüm demirduji metaller ve alaşımlarının toplam dünya tüketimi 50xl0 6 ton/yıl olmasına karşın, çelik tüketimi 700xl0 6 ton/yıl değerini aşmaktadır. Ülkemizin yaklaşık 3.5xlO 6 ton/yıl çelik üretimi, son yıllardaki tüketim azalmasına karşın, özellikle makina yapım sanayii gereksinmelerini tam olarak karşılayamamaktadır. ÇELİK ÜRETİMİ VE ÇELİK ÜRÜNLERİ: Çelikler Fe-C alaşımlarıdır. Genel tanımlarında hep %2 C üst kısıtı konulur; fakat yalın karbonlu takım çelikleri dışındakilerin çoğunda, karbon % 1 değerini aşmaz. Tüm çeliklerin bileşiminde, hammadde ya da katkı maddelerinden gelen Mn, Si, P ve S bulunur. Alaşım çelikleri belirli özelikleri yaratmak amacıyla Cr, Ni, Mo, V, W v.b. alaşım elementlerini de içerir. Gerek karbon çeliklerinde gerekse alaşım çeliklerinde katışkılar (empürite) en düşük düzeylerde olmalıdır. Çelikler ya demir cevherlerinden ya da doğrudan demir-çelik hurdalarından üretilir. İsdemir, Erde mir gibi "tümleşik kuruluşlar" da cevherdeki demir oksitler kok kömürü ile yüksek fırınlarda indirgenerek, sıvı pik diğer adıyla sıcak metal elde edilir. Sıcak metal % 4 kadar karbon ile Mn, Si, P, S v.b. katışkı elementleri içeren bir demir alaşımıdır. Bu sıcak metal âemens-martin ocaklarında ya da konverterlerde (B.O.F.) oksijen üflenerek yükseltgenir ve bileşimi çelikte istenilen düzeylere getirilir. MKEK Kırıkkale Çelik Fabrikası, Asil Çelik, Metaş v.b. "Küçük Çelik Kuruluşlan"nd& ise çelikler hurda kullanılarak doğrudan elektrik ark ocaklarında (E.A.O.) üretilirler. Çelik üretiminde oksijen üflendiğinden, sıvı çelik içinde çözünmüş olarak kalan oksijenin giderilmesi gerekir. Bu amaçla uygulanan işleme "oksijen giderme işlemi" (-deoksidasyon) denir. Sıvı çelikte oksijenin giderilme oranına göre çelikler kaynar, yarı durgun ve durgun çelik diye anılırlar: "Kaynar çelikler" oksijen giderme işlemi uygulanmamış çeliklerdir; "durgun çelikler" ise oksijeni tam olarak giderilmiş çeliklerdir. Durgun çeliklerin kimyasal bileşimleri yapı içinde eşdağılımhdır, fakat maliyetleri kaynar çeliklere oranla daha yüksektir. Kaynar çeliklerin ise kimyasal bileşimleri eşdağılımlıhk göstermez. Düşük karbonlu (< % 0.25) çelikler kaynar çelik olarak dökülür. Isıl işlem uygulanacak tüm çelikler durgun çelik olarak dökülmek zorundadır. Çelik üretim süreçleri sonucu çelikte oksit, silikat, aluminat ve sülfür bileşiklerinin oluşturduğu "kalıntılar" doğar. Bunlar, çeliğin özeliklerini olumsuz yönde etkilediğinden, olabildiğince giderilmeli ve denetlenmelidir. Modern çelik üretiminde uygulanan "gaz giderme işlemi" (-degazlama) sıvı çelikte çözünmüş olan H 2 ve diğer gazlan gidermeyi amaçlar. Gaz giderme, sıvı çeliğe döküm öncesi argon üfleme ya da azot üfleme yöntemiyle uygulanabilir. Daha etkin olarak bu işlem "vakum altında gaz giderme" yöntemiyle gerçekleştirilir. Ülkemizde yalnızca bir küçük çelik kuruluşunda bulunan vakum altında gaz giderme uygulaması, çözünmüş gazları giderdiği gibi kalıntıları da enaz düzeylerine indirerek "temiz çelik " üretimini sağlar. Gaz giderme işleminden sonra sıvı çelik döküme alınır. Döküm işlemi ya da ingot dökümü ya da sürekli döküm yöntemleriyle yapılır. Ingotlardan sıcak haddeleme ile kütük ya da yassıkütük (slab) üretilir. Sürekli döküm makinaları amaca göre sürekli döküm kütüğü ya da sürekli döküm yassıkütüğü üretirler. Kütüklerden çubuk., köşebent, tel v.b. uzun çeiıit ürünleri; yassıkütüklerden ise levha, saç ve şerit gibi yassı çelik ürünleri üretilir. Sıcak haddelenmiş çeliğin yüzeyi koyu gri renkli incs bir oksit katmam (tufal) ile örtülüdür. Bu katmanın altında MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART 1984

8 çoğu kez sığ bir karbonsuzlaşmış katman görülür. Oksit katman asit yunaklarına daldırarak bilyalı raspalama ya da kabuk soyma yöntemleriyle giderilir. Uygulamalar gerektirdikçe dayancı artırmak ve daha düzgün yüzey elde etmek amacıyla sıcak haddelenmiş çeliklere soğuk haddeleme ya da soğuk çekme uygulanabilir. Bu çelik ürünlerinin dışında, dövmelik çelik parçalar ve parça çelik dökümlerden de sözedilebilir. Görüldüğü gibi çelik ürünleri hem fiziksel biçimleri, hem son bitirme işlemleri ile olduğu gibi çelik üretim yöntemleri ve kimyasal bileşimleriyle birlikte tanımlanınca tam olarak belirlenebilmektedir. Bunun nedeni çeliğin özeliklerinin iç yapılarına bağlı olmasında yatmaktadır. ÇELİKLERİN İÇYAPILARI: Metallerin kristal yapılan içindeki atom dizilişleri, mekanik ve fiziksel özeliklerini belirler. Aiaşımlama ile bu diziliş etkilendiğinden özelikler de kendiliğinden değişir. Çeliklerde içyapi, sıcaklık ve kimyasal bileşime bağımlı olarak değişir. Evre dönüşümleri sonucu çeliğin sertlik, tokluk, süneklik, akma ve çekme dayançları ile yorulma dayancı v.b. mekanik özelikleri de değişir. Çeliklerde oluşan evre dönüşümleri Fe-C denge diyagramından izlenebilir. (Şekil-1) Ostenit bölge sıcaklıklarında ostenit evresi dengeli durumdadır. Ostenit % 2 C çözündürebilir. Daha düşük sı- Şekil 1 tooo 800 A OSTENİT 600 -/ FERRİT « n - r 1 FERRİT Fe-C DENGE DİYAGRAMI 723 «Fe, FERRİT +KARBÜR ÖSTENİT S V. C caklıklarda dengeli olan evre ferrit diye bilinir. Ferrit oda sıcaklığında yalnızca % C çözündürebilir. Ostenitin ferrite dönüşümü sonucu açığa çıkan karbon sementit (Fe 3 C) oluşturarak anayapı içinde çökelir. Bu nedenle, suverilmemiş durumdaki çelik yapıları hep ferrit ve sementit karışımlarından oluşur. Ferrit-sementit karışımları oluşum sıcaklıklarına göre perlit ya da beynit adını alırlar. Ostenitin perlit ya da beynite dönüşümü, değişmez bir sıcaklıkta eşısıl dönüşüm ya da yüksek sıcaklıklardan sürekli soğuma dönüşümü biçiminde olur. İlki, "eşısıl dönüşüm diyagramları" ikincisi ise "sürekli soğuma diyağramları"ndai özetlenmiştir. x Soğuma eğrileri bunların üzerine çakıştırıldığında soğuma hızına bağımlı olarak hangi evrelerin oluşacağı ve mekanik özeliklerin hangi düzeylere erişebileceği belirlenebilir. Soğuma hızları bir yandan soğuma ortamı ve koşullan ile diğer yandan parça büyüklüğüne bağımlı olarak değişir. (x) bkz. s. 18 (Haluk Atala Makalesi) ı / / Bunun sonucu, çelik içyapısı çok yumuşak kaba perlitten sert beynite dek değişebilir. Soğuma hızı bunlann oluşumuna olanak vermeyecek denli yüksek ise bu durumda çeliğe en yüksek sertliğini kazandıran "martensit" evresi oluşur. Çeliğin mekanik özelikleri oluşan evreler kadar, tane büyüklüğüne, çökeltilerin tür, biçim ve dağılımlarına, yapı içinde katışkı ve kalıntıların durumuna yakından bağlıdır, örneğin, tane büyüklüğü düştükçe akma dayancı artar; sementit küresel biçim aldıkça süneklik artar, H ve P soğuk gevrekleşmeye, Cu, Sn ve S sıcak gevrekleşmeye yolaçarlar; kalıntı oranı düşütükçe ve biçimleri küreleştikçe tokluk artar. Makina Mühendisinin çelik kullanıcısı olarak seçeceği çeliğin, özelikleri ile iç yapısı arasındaki ilişkiyi x iyi bilmesi uygulamadaki başansında önemli bir etmen olacaktır. ÇELİK TÜRLERİ VE ÇELİK STANDARTLARI: Çelik ürünleri genellikle döküm çelikleri ve işlenik çelikler diye iki temel bölüme ayrılırlar. Döküm çelikleri parça dökümüne uygun olan çelikler, işlenik çelikler ise sıcak ya da soğuk haddeleme yöntemleriyle üretilmiş çeliklerdir. Bunlann kimyasal bileşimleri arasında çok az farklar vardır. Bu nedenle, bu aynm gözönüne alınmadan çelik türlerinden sözedilebilir. Çelikler çelik üreticilerince tüketicilerin gereksinmelerini karşılamak için üretilirler. Bu nedenle tüketici gereksinmeleri ile çelik üreticilerinin teknolojik üretim olanakları ve üretim ekonomileri arasında bir ortak nokta bulma ve ortak bir dil oluşturma zorunluğu vardır. Bunun gerçekleştirilebilmesi, istenen ile sunulabilenin tanımlanıp belirlenmesi ile olasıdır. Çelik tüketen saniyiinin nasıl bir çelik istediğini ayrıntılı olarak tanımlaması gerekir. Teknik şartname diye anılan belgeler işte bu amaçla hazırlanır. Buna karşın, çelik sanayii de üretim olanaklarını, teknolojik kısıtlannı çok iyi bilmeli ve tüketiciye aktarabilmelidir. Çelik üreticileri ile çelik tüketicileri arasında ortak dili oluşturan ve birinin uygulama gereksinmeleri ile diğerinin teknolojik olanaklarını bağdaştıran belgelere çelik standartları adı verilmektedir. Çelik standartlan, her standart gibi, istenen ile sunulan arasında bir uyuşma ve çakışma sağlar. Çelik standartları ABD'de özel kurumlarca, diğer ülkelerde ise ulusal standartlar enstitülerince yapılmaktadır. ABD'de en çok kullanılan çelik standartlannı yapan 3 kuruluş Amerikan Demir-Çelik Enstitüsü (AISI), Otomotiv Mühendisleri Derneği (SAE) ve Amerikan Gereç Deneme Derneği (ASTM) dır. Almanya'da DİN, Fransa'da AFNOR, İngiltere'de BS, Japonya'da JIS çelik standartları geçerlidir. Avrupa Ortak Pazar ülkeleri arasında EURONORM; aynca, ABD dışındaki çoğu çelik üretici ülkenin üye olduğu Uluslararası Standartlar örgütü, ISO, çelik standartlarım, evrensellik kazandırma amacıyla birleştirme çabalan taşımaktadır. ülkemizde çelik standartlannı TSE yapmaktadır. Bunlann tümünün genel kabul gördüğü ve yeterli olduğu pek söylenemez. Büyük çelik kuruluştan sanayide özel geçerliliği olan kendi standartlarını kullanmaktadır. Çelik standarttan çeliklerin bölümlemelerini, türlerini, simgelerini, özelik ve niteliklerini içerir. Bu bakımdan, çelik standartları, belirli bir uygulama alanı için kullanım uygunluğu tüketici sanayiince benimsenmiş ve üretimi de üretici sanayiince yüklenilmiş olan çelikler için genel kabul görmüş bir şartname, diğer bir deyişle standart şartname, olarak nitelenebilir. Çelik standarttan yalnızca özelik ve nitelik değer - x "Çelik Seçimi ve Çelik Standartları" E. Tekin SEGEM yayını, basılıyor. MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

9 lerini belirtmekle kalmaz, kabul edilebilirlik ve kısıtları ile kabule temel olacak deney ve örnekleme yöntemlerini de kapsar. Çelik standardı bunları içermiyorsa tüketici ile üretci arasında yapılacak sözleşmede bir ek-şartname ile bu konular kapsanmalıdır. Bir çelik siparişinde yalnızca çeliğin simgesini vermek yeterli değildir. Böyle bir davranış çelik Üreticisini yalnızca kimyasal bileşim bakımından bağlar. Halbuki, verilebildiğince, oksijen giderme yöntemi, içyapı temizlik ve sağlamlığı, kalıntıların düzeyi, sertleşebilirlik kısıtları, yüzey düzgünlüğü v.b. çeliğin nitelik düzeyini belirleyen tüm değişkenler de şartnamede verilmelidir. DÖKÜM ANALİZİ-ÜRÜN ANALİZİ AYRIMI: Çelikler belirli özelik ve nitelikleri ile kullanım alanlarına göre bölümlere ayrılabilir. Kullanım alanlarına göre bölümleme, standartlara da girmiş olmasına karşın, en yaygın bölümleme kimyasal bileşim temel alınarak yapılır. Kimyasal bileşim temel alınarak üretilen çeliklerin üretiminde çelik üreticisi kimyasal bileşim aralıkları ile kısıtlan'nı bilmek zorundadır. Bu aşamada eriyik çeuk ile katı çelik arasında kesin bir ayrım sözkonusudur. Tüm elementler sıvı çelik içinde eşdağıhmhlık gösterirler. Buna karşın katılaşmanın oluşbiçimi çeliğin katı kütlesi içinde kimyasal bileşim farklılıkları yaratır. Bu farklılık kaynar çeliklerde daha çok, durgun çeliklerde daha azdır Sıvı çelik ile katı çelik arasındaki bu kimyasal bileşim farklılığı "döküm analizi" x ile "ürün analizi"** uygulamasını zorunlu kılmaktadır. Çelik üreticileri, çalışma yöntemleri gereği eriyik çelikten alınan numunelerin kimyasal çözümleme sonuçlarını kullanır; onlar için döküm analizi geçerlidir. Standartlarda verilen kimyasal bileşimler döküm analizleridir. Çelik üreticisi ürettiği çeliğin bileşimini döküm analizine göre ayarlar. Çeliğin bileşimi döküm analizini tutarsa, çelik standartlarda verilen değerlere uyduğu için, standart çelik; tutmazsa "standartdışı çelik " diye tanımlanır. Çelik kullanıcısı ürün analizi üzerinden değerlendirme yaptığından çelik standartlarında ayrıca döküm analizi değerlerinden kabul edilebilir sapmalar da verilir. Standart çeliklerin ürün analizi bu sapma kısıtları içinde kalmak zorundadır. AISI / SAE Standart Çelikleri ve Simgeleri: AISI / SAE standart çelikler listesi en çok kullanım temeline göre oluşturulmaktadır. Bu nedenle de bu listeler zaman zaman değiştirilir. AISI / SAE çelik simgeleri dört, beş ya da altı rakam ve harften oluşur. Simgenin son iki rakamı 0x(% C) değerine eşdeğerdir. Örneğin SAE 40, bileşiminde ortalama % 0.40 C bulunan bir çeliği simgeler Eğer % C ^ 1 ise, beş rakamlı bir simge kullanılır: 520 gibi. Simgenin ilk iki rakamı AISI / SAE çelik bölümlemesindeki çelik türlerini belirler. Karbon çeliklerini şu türler oluşturur (SAE J 403): XX Yalın karbonlu çelikler (en çok % 1 Mn) 11XX Kükürtlü kolay işlenir çelikler (otomat çelikleri ). 12XX Kükürt-fosforlu kolay işlenir çelikler 15XX Yüksek manganlı çelikler (% Mn) Düşük alaşımlı çelikler kimyasal bileşimlerine göre 13XX den 9XXX'e değişik simgelerle gösterilir (SAE J 404). Bunların en çok kullanılan bazıları şunlardır- 13XX(%1.75Mn) x xx eski deyimiyle pota analizi ya da parça analizi 41XX (Cr-Mo) 43XX, 86XX, 93XX(Ni-Cr-Mo) 46XX, 48XX(Ni-Mo.) 51XX, 51XXX, 52XXX (Cr) 61XX(Cr-V) 72XX(W-Cr) 92XX(Si-Mn) Sertleşebilirlik özeliğini artırmak için bor'katımlı, işlenebilirlik özeliğini artırmak için kurşun katımlı üretildiklerinde çelikler dört rakamlı simgelerinin ortasına bir (B) ya da (L) konarak belirtilir: 86B45 ve 11L40 gibi. ASTM A 29, SAE J403, SAE J404 standartları SAE / AISI standart çeliklerinin döküm analizlerini vermektedir, ürün analizleri ise ASTM A 29 ve SAE J409'C standartlarından çıkarılabilir. Gerek karbon çelikleri ve gerekse düşük alaşımlı çelikler sertleşebilirlik güvenceli olarak da üretilmektedirler. Bu çelikler su verilip sertleştirildiklerinde yüzeyden belirli derinliklerde öngörülen sertliğe ulaşabilme güvencesi taşırlar. Bu tür çelikler, 40 H ve 4340 H gibi simgenin sonuna bir H harfi getirilerek belirtilir. SAE J 1268 standardı sertleşebilirlik güvenceli AISI / SAE çelikleri ile sertleşebilirlik kuşaklarını vermektedir. Ülkemizde, makina yapım sanayiine çelik üretenler arasında sertleşebilirlik özeliği uygulamasını yalnızca Asil Çelik yapmaktadır. DİN Çelikleri ve Simgeleri (1,2) DİN çelik standartları DİN katalogları ile DİN çelik elkitaplarında verilmiştir. DİN standartlarına göre çelikler, hem gereç sayıları ile ve hem de DİN çelik simgeleri ile tanımlanır. Gereç sayıları çelikler için olan bir temel gereç sayısı ile dört rakamlı bir tür katsayısı ile belirtilerler gibi. Tür katsayısının ilk iki rakamı temel çelik türünü son iki rakamı ise alttürünü belirler. DİN çelik simgeleri AISI / SAE simgelerinden farklıdırlar: Alaşımsız çelikler deyimi karbon çelikleri deyimi yerine kullanılır. Bunların simgeleri, karbonun kimyasal simgesi (C) ile başlar ve ardından da karbon katsayısı gelir. Karbon katsayısı, çeliğin ortalama karbon oranının 0 katıdır Örneğin, C 15, ortalama % 0.15 C içeren ve SAE 15 çeliğine eşdeğer olan çeliktir. Karbonlu çelikler kullanım amaçlarına uygun olarak ayrıca küçük harflerle belirtilirler. C f alevli ve indüklemli sertleştirmeye uygun çelikler C k kükürt ve forforu düşük çelikler C m belirli bir % kükürt aralığı olan çelikler C soğuk başezme işlemlerine uygun çelikler Alaşımlı çeliklerin ise karbon katsayısı (0x% C) ile başlar ve bileşimlerindeki alaşım elementlerinin çoktan aza giden sıralamasıyla ve kimyasal simgeleri kullanılarak gösterilir Oranları eşit olanlar ABC. sırasını izler. Alaşım elementi simgelerini, bunların tam katsayıları izler. Katsayılar, bileşim yüzdelerini belirli çarpanlarla çarparak bulunur. Çarpanlar şöyledir. Cr, Co, Mn, Ni, Si, W için 4 X Al,B,Mo,Pb,Viçin X C, N,P, S için 0 X Örneğin, % O.7 Cr, % 1.6 Mn, ve % 0.35 C içeren bir çelik DİN simgelemesine göre 35 Cr Mn 3 6 diye gösterilir. Yüksek alaşımlı çeliklerin simgeleri (X) ile başlar ve alaşım elementleri bileşim yüzdeleriyle belirtilir: X 12 Cr Ni 18 8 simgeli bir DİN çeliği % 0.12 C, % 18 Cr, % 8 Ni içerir. Yüksek hız çeliklerinin belirleyici ilk harfi (S) dır. Bunların tümü de % 4 Cr içerdiğinden simgede belirtilmez; MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART -NİSAN 1984

10 diğerleri W, Mo, V ve Ço sırasıyla belirtilir. S gibi. a) Kütle Çelikleri Bunlar özellikle yapıların ve kaba makinaların yapımında kullanılan çeliklerdir. Seçimlerinde ölçü olarak kimyasal bileşimleri değil, çekme dayançları alınır. Simgede, kabul edilebilir en düşük çekme dayancı kgf/mm 2 türünden belirtilir. Bu çeliklerin yaklaşık AISI / SAE eşdeğerleri şöyledir. St34 St37 St42 St46 St50 St60 St70 b) Islah Çelikleri SAE SAE 15 SAE 20 SAE 25 SAE 30 SAE 40 SAE 50 Bu çelikler DİN standardında kapsanmaktadır Makina yapım sanayiinde su verilip menevişlenerek kullanılan tüm DİN standardı çelikler, ısıl işlem uygulamaları, mekanik özelikleri ve sertleşebilirlik kuşaklan ile bu standartta verilmektedir. KULLANIM ALANLARINA GÖRE ÇELİKLER: Gerek anılan amerikan ve gerekse alman standartları içinde belirli kullanım alanları gereksinmelerine uygun çelikleri kapsayan standartlar da vardır. Bunlarda amaç belirli özelik ve nitelikleri taşıyan çeliklerin belirli gereksinmeleri karşılayabilmesi için bir standart altında toplayıp bir kolaylık sağlamaktır. Bunlara bazı örnekler aşağıda verilmiştir: SAE SAE ASTM ASTM DİN DİN J995 J316 A20 A Çelik somunlar Yağda menevişlenmiş karbon çeliğinden tel ve yaylar Basınçlı kaplar için saç Soğuk ezme nitelikli makina civataları için karbon çeliğinden tel. Yay Çeliği lamalar Civata, somun ve perçin için düşük karbonlu alaşımsız çelikler DİN Kazan saçları Çelikler ister kullanım alanlarına ister mekanik özeliklerine ve isterse kimyasal bileşimlerine göre bölümlere ayrılıp tanımlansınlar, belirli bir çeliğin bir uygulama alanı için taşıması gereken tüm özelikler diğer bir uygulama alanı için gereken özeliklerle eşdeğer olmayabilir, örneğin, bir SAE 4340 çeliği bir çim biçme makinasında da, bir uçakta da kullanılabilir. Fakat her iki uygulamada da bu çelikten istenen yorulma dayancı, çarpma dayancı değerleri farklı olacak ve bunun sonucunda, sözgelimi, uçak yapımında kullanılan bir 4340 çeliğinin hem içyapı temizliği (= kalıntı azlığı) ve hem de içyapı sağlamlığı (= kılcal çatlak ve gözenek yokluğu) bakımından çok daha yüksek nitelikli olması gerekecektir. İşte, bu durumlarda "nitelik tanıtaçlan" adı verilen ve bir çeliğin belirli bir uygulamaya en uygun özelikleri taşıyan türünü seçmeye yardımcı olan belirleyici özelikler kullanılır. Nitelik tanıtaçlan mekanik özeliklere ek olarak, kalıntı düzeyi, içyapı sağlamlığı, tane büyüklüğü, sertleşebilirlik gibi metalbilimsel özelikleri de içerir. Standart lara da girmeğe başlayan bu tür değerlendirmeler sipariş verilen bir çeliğin amaca uygunluğunu sağlamak bakımından siparişte de mutlak verilmeğe çalışılmalıdır. Makina yapım sanayiinde en çok kullanılan çelikler ile özeliklerine kısaca değinebiliriz: KARBON ÇELİKLERİ: Karbon çelikleri alaşımsız çeliklerdir. Bunlar ya doğrudan parça döküm olarak ya da sıcak haddelenmiş soğuk bitirilmiş olarak makina mühendisinin kullanımına sunulur.. tşlenik çelikler genel adıyla anılan ikinci tür çeliklere dövme, presleme, talaşlı işleme vb. işlemlerle son biçimleri verilir. Sıcak haddelenmiş ya da soğuk çekilmiş olarak kullanılabildikleri gibi bazı uygulamalar için kabuk soyulmuş durumda da kullanılırlar. İşlemleri gereği bazıları tavlanır, gerilim giderilir ya da işlenebilirlik özelliğini artırıcı ısıl işlemlere sokulurlar. Parça dökümler genellikle kuma döküm yöntemiyle üretilir; daha sonra gerektiği gibi ısıl işlem ve talaşlı işlemeler uygulanır. ASTM standartaln ile DİN standartlarında en az çekme dayancı temel alınarak belirlenmiş döküm çelikle- DÖKME ÇELİK TÜRLERİ* Özelik Çekme dayancı MPa Akma dayancı MPa % Uzama Sertlik, HB Charpy, J Dayanıklılık kısıtı, MP a çentiksiz çentikli Isıl işlem durumu Tavlı Normalleşmiş Normalle nip menevişlenmiş Normallenip menevişlenmiş Suverilip menevişlenmiş Bu türler, enaz çekine dayancmm (psi) değeri temel alınarak belirlenmektedir. MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART-NİSAN 1984

11 ri verilmektedir. ASTM standartlarında verilen karbon çeliklerinden dökümlük yapı çeliklerinin bazılarının özellikleri aşağıya çıkarılmıştır: Karbonlu çelikler, yukarıda değinildiği gibi, gerek mekanik özellikleri ve gerekse kimyasal bileşimlerine göre tanımlanıp belirlenebilir. Kullanıcı yalnızca mekanik özeliklerine göre çelik seçimi yapsa da, örneğin bir St 60 gibi, çelik üreticisi bunu, çeliğin kimyasal bileşimini ayarlayarak üretir. Çeliğin özeliklerini belirleyen etmenlerin başında kimyasal bileşim gelmektedir. Sertlik, çekme dayana, işlenebilirlik, tokluk yorulma kısıtı gibi özelikleri bileşim ilk elden etkilemektedir. Karbon, çeliğin bileşimindeki temel sertlik ve dayanç artırıcı elementtir. Buna karşın süneklik, tokluk, kaynaklanabilirlik v.b. özelikleri olumsuz yönde etkiler. Aşağıda bazı yalın karbonlu çeliklerin mekanik özeliklerine örnekler verilmiştir.: İŞLEM DURUMU Çelik 20 SH SÇ T 40 SH SÇ SM 50 SH SÇ SM 95 SH SÇ SM Akma dayancı (MPa) SH: Sıcak haddelenmiş SC: Soğuk çekilmiş T: Tavlanmış SM: Suverilip menevişlenmiş Çekme dayancı (MPa) % Uzama Mekanik özelik değerleri kesit alanı ve parça büyüklüğü ile değişir. Bu nedenle karşılaştırmalarda ve kabullerde yalnızca standart deney çubuklan kullanılarak elde edilen sonuçların geçerli olacağı unutulmamalıdır. En önemli özelliklerden biri olan işlenebilirlik en yüksek değerine genellikle % C arasında ulaşır Karbon bu değerlerin dışında kaldığından işlenebilirlik düşer (Şekil 2). İşlenebilirlik özelliği, SAE 1212 ya da SAE 1117 gibi belirli bir kolay işlenebilir çeliğin işlenebilirliği temel alınarak ve göreceli olarak 0 üzerinden verilir. Otomat çeliklerinin işlenebilirliği kükürt ve forfora ek olarak kurşun, telür, selen ve bizmut katımlarıyla artırılabilir Aşağıda otomat çeliklerinin özelikleri karşılaştırmalı olarak verilmiştir. İşlem Akma Çekme İşlene- Çelik Durumu Dayancı MPa Dayancı MPa % Uzama bilirlik 1212 SH SÇ 12L15 SH SÇ 1117 SH SÇ 1137 SH SÇ SM 1144 SH SÇ SM 45 SH SÇ SM SH: sıcak haddelenmiş, SÇ: soğuk çekilmiş, SM: suverilip menevişlenmiş T = 200 C Görüldüğü gibi çelik içyapası içinde, işleme sırasında talaş oluşumu kolaylaştırıcı, k'urşun, sülfür v.b. kalıntıların bulunuşu işlenebilirliği oldukça artırmaktadır. İçyapı ile amaca uygun özelik arasında çok yakın bir ilişki vardır. Örneğin otomat çeliklerinde işlenebilirlik en önemli özelik olduğundan sülfür kalıntılar içyapıda bulunması istenen nesneler iken, yorulma uygulamalarındaki olumsus; etkilerinden ötürü enaz düzeye indirilmek ve büyüklükleri de küçüitülmek zorundadır (Şekil 3). o o. a: uı o _ı uı 1/ Kalıntılar az ve küçük V SAE C5 _ o 700 Kalıntılar cok ve ırı 600 ÇEVRİM 1 1 SAYISI I İLOG) Şekil Ot Şekil 3 Yorulma dayancını ya da dayanıklılık kısıtını artıran diğer etmenlerden ikisi de yüzey düzgünlüğü ile yüzeyde yaratılan basma gerilimleridir. Basma gerilimleri çeliklere yüzey sertleştirme yöntemleri uygulanarak kazandırılır.* Çekme dayancı, Su, yaklaşık 1400 MPa değerinin altın- * bkz. s... Şakir Bor MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

12 2000 S, = O.S Su C O <L X 1600 y.= klo.ssu! E f o: 1200 ÇEVRİM to 5, 0 $ SAYISI (LOG) Şekil 4 da olan çeliklerde dayanıklılık kısıtı, S e, genellikle 0.5 S u değerine eşittir. Labaratuvar koşulları altındaki yorulma davranımı kabaca, aşağıdaki gibi çizilecek bir yorulma eğrisiyle çıkanlabilir: İO 3 çevrimde 0.9 Su ile İO 6 çevrimdeki 0.5 Su noktalarını birleştiren ABC eğrisi her çelik için çizilebilir (Şekil 4). Gerçek mühendislik uygulamaları için ise tasarımda, k < 1 olan bir yorulma dayancı çarpanı kullanılır ve eğri ADE olarak belirlenir. DÜŞÜK ALAŞIMLI ÇELİKLER Alaşımlı çeliklerin tümü su verilip menevişlenerek kullandır. Isıl işlem uygulamalarıyla amaçlanan, bunların özeliklerini iyileştirmek ve yüksek değerlere ulaşmaktır. Yüksek alaşımlı olanlar paslanmaz çelikler ile takım çeliklerini oluşturur. Makina yapım sanayiinde kullanılanları toplam % 5 alaşım oranını geçmez ve düşük alaşımlı çelikler diye anılırlar. Bu çeliklerin sertlikleri ile çekme dayançları arasındaki bağıntı en çok kullanılan değerler için Şekil 5'te gösterilmiştir. 7 ÇEKME « ' ı () SERTLİK l HB Şekil 5 Düşük alaşımlı çelikler sementasyon çelikleri (kabuk sertleşen çelikler) ve tam sertleşen çelikler diye iki alt bölüme ayrılabilirler. Tam sertleşen çelikler su verilip sertleştiritir ve derin sertleşme gereken uygulamalar için seçilirler. Kabuk sertleşen çelikler ise göreceli olarak yumuşak ve tok bir gövde ile çok sert yüzey gerektiren dişli, mil v.b. uygulamalar için seçilirler. Düşük alaşımlı çeliklerden üretilen parça dökümler için tam sertleşen çelikler kullanılır. S TM A 148 standard, dökme çelikleri enaz çekme dayancı ile enaz akma dayancı temeline göre bölümlemektedir. Düşük sıcaklıklar için tokluk önemli olduğundan ASTM A352 ve A757, kaynaklanabilirlik önemli olduğundan ise ASTM A216 standartları kullanılır. tşlenik düşük alaşımlı çelikler tam sertleşen türlerinin bazıları özellikleri ile birlikte aşağıda verilmiştir. AISI Çelikleri İşlem Durumu Akma Dayancı, MPa Çekme Dayancı, MPa Charpy J % Uzama Tavlama Menevişle me Tavlama Menevişleme Tavlama Menevişleme Tavlama Menevişleme Tavlama Menevişleme Tam sertleşen düşük alaşımlı çeliklere karşın, kabuk sertleşen (sementasyon) çeliklerin özelikleri şöyledir: AISI Çelikleri İşlem Durumu Akma Dayancı, MPa Çekme Dayancı, MPa Charpy J % Uzama Tavlama Sementf» Tavlama Semen'te Tavlama Semente Tavlama Semente MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

13 Karbon ile alaşım elementleri düşük alaşımlı çeliklerin her iki alt türünün temel özeliklerini etkilerler. Erişilebilecek en yüksek yüzey sertliği çeliğin % C değerine bağımlıdır: Genellikle % 0.6 C değerine dek % C arttıkça sertlik ve dayanç ta artar. Ne varki % C >0.3 olunca suverme ve kaynaklama işlemlerinde çatlama olasılığı artar. Alaşım elementleri ençok sertleşebilirlik özeliğini artırma için kullanılır; bunun dışında tokluk ve işlenebilirlik özeliklerini de artırırlar. Büyük ve kritik uygulamalar için düşük alaşımlı çeliklere dövme işlemi uygulanır. Dövmelik parçalar vakumda gaz giderilerek gazları en az düzeylere indirilip öyle dökülürler. Dövme işlemi çeliğe eşdağüımlı özellikleri kazandırır. TAKIM ÇELİKLERİ Takım çelikleri takım ve kalıp yapımında kullanılan yüksek alaşımlı çeliklerdir. Uygulama alanına ve yerine göre, yüksek aşınma direnci, yüksek sıcaklıklarda ( C) sertlik ve dayanç tutma, ısıl işlem sonucu boyutsal dengelilik ve tokluk gibi özellikleri taşırlar. Bu özellikler onların takım ve kalıplar dışındaki uygulamalar için kullanımlarının da nedenidir. Takım çelikleri özenle üretilmek zorundadırlar: Genellikle elektrik ark ocaklarında (EAO) üretilip küçük ingot olarak dökülürler, vakum altında gaz giderme ve iç yapıyı iyice arındırmak amacıyla, ayrıca cüruf altında yeniden eritme işlemlerine sokulurlar. Gazlarından ve kalıntılarından böylece arındırılmış takım çeliği ingotlar dövülür ya da sıcak haddelenir. Bileşimlerindeki alaşım elementleri karbür oluşturucu olduğundan, bunların yüksek aşınma dirençleri içyapılanndaki çok yüksek sertlikteki alaşım karbürlerinin varlığına dayanır. Bu nedenle dövme ya da haddeleme işlemlerinden çıkan bir takım çeliğinin eşdağüımlı özelikler gösterebilmesi için iç yapısındaki karbürlerinin anılan işlemlerle eşdağüımlı duruma getirilmiş olması gerekir. Bu, daha sonraki ısıl işlemler için de gerekli bir önkoşuldur. Genelde takım çelikleri uygulama alan ve biçimlerine göre 4 temel alt bölümde toplanır: Yüksek hız ç elikleri Soğuk iş çelikleri Sıcak iş çelikleri Sarsım dirençli çelikler AISI / SAE simgelemesinde T ve M türü olarak belirtilen yüksek hız çelikleri aşınma dirençleri, kızıl sertlikleri ya da yumuşama dirençleri ve yüksek dayançları için seçilirler. Tümü de % 4 Cr içerirler. T türleri volfram, M türleri ise molibden temellidir. Her iki türün de kobalttı ve kobaltsızı vardır. Yüksek hız çeliklerinin tümü derin sertleşen çelikler&vc; bu nedenle de havada sertleştirile bilirler. Soğuk iş çelikleri, bileşimleri gereği, yüksek sıcaklıklarda kullanılamayan fakat, oda sıcaklıklarında yüksek sertlik ve aşınma direnci gösteren çeliklerdir. AISI / SAE simgelemesindeki O-türleri yağda sertleşir, A-türleri havada sertleşir. D-türleri ise yüksek kromlu (% Cr), yüksek karbonlu (% ) havada sertleşen çeliklerdir. Sıcak iş çelikleri yüksek sıcaklıklarda aşınma direnci ve yerine göre, tokluk isteyen uygulamalar için seçilirler. Bunların karbon oranı göreceli olarak düşüktür (% C) Cr, W yada Mo temellileri olan bu çelikler AISI / SAE simgelemesinde H-türü olarak tanınır, özellikle basınçlı döküm v.b. kalıpların yapımında kullanılan H 11, H 12, H 13 çelikleri bunlardandır. ;,v Sarsım dirençli çelikler S-türü olarak bilinir ve örneğin delgilerin çalışmasında olduğu gibi, sarsımh çalışmalarda tokluk özellikleri yüksek olan çeliklerdir. Bir çoğu yay yapımında da kullanılan yüksek silisli (% Si) çeliklerdir. Takım çeliklerinin, yukarıda anılanlar dışında, ençok plastik kalıplan ile çinko pres döküm kalıpları yapımında kullanılan düşük alaşımlı ( <% 0.2 C) ve P-türü takım çelikleri, ucuz olan yalın karbonlu W ile düşük alaşımlı L ve F türleri de vardır. Takım çelikleri ısıl işlemsiz kullamlmsıdıklanndan, ısü işlemlerine ilişkin iki temel özelik onları diğer çeliklerden ayırır: Bileşiminde yeterince karbon ve karbür oluşturucular içerenler C arasında menevişlendiklerinde suverme sertliğinden de yüksek sertliklere ulaşabilirler. Bazılarında 66HRC düzeyine ulaşan bu sertleşme ikincil sertleşme diye bilinir. Suverilmiş yapılarında kalan ostenit diye anılan, martensite dönüşememiş ostenit menevişleme sonunda ve soğutma sırasında yeniden martensite dönüşür, tşte bu nedenle, özellikle yüksek hız çelikleri, bir, iki, üç hatta dört kez üstüste menevişlenirler. Bu durumu önleyebilmek için bu çeliklere havada sertleştirme sonran ya da ilk menevişleme 60 ile 196 C arasında sıfıraltı işlemi uygulanır. PASLANMAZ ÇELİKLER Bu çelikler bileşimlerinde en az % 11 Cr iç iaren yenim dirençli çeliklerdi*. Paslanmaz çelikler de genelde işlenik ve döküm türlerine ayrılırlar. İşlenik paslanmaz çeliklerin içyapüan bileşim ayarlamaları ile belirlenir. 4 temel itşlenik paslanmaz çelik türü şunlardır: Ostenitli paslanmaz çelikler Ferritli paslanmaz çelikler, Martensitli paslanmaz çelikler, Çökelme sertleşimli çelikler. Ostenitli işlenik paslanmaz çelikler: AISI 2XX (Cr-Ni-Mn), AISI 3 XX (Cr-Ni) alttürlerine ayrılırlar. Bunların standart türleri ençok % 0.07 C ve genelde % 18 Cr - % 8 Ni içerir. Sıfıraltı sıcaklıklarından erime sıcaklığına dek hep ostenitli kalır. Temel kullanım amaçlan yüksek yenim dirençleri ve tokluk özeliğidir. Petrokimya ve besin sanayiinde zorunlu olarak seçilirler. Bunların kaynaklanmaları sırasında yenim dirençlerinin yitirilmesine yolaçan ve duyarlaşma diye anılan bir olgu ortaya çıkar. Bunu önlemek amacıyla düşük karbonlu (en çok % 0.03 C) ya da Ti içeren özel türleri kullanılır. Bu durumda, örneğin AISI 316 standart türü, bir (L) ekiyle AKSI 316 L simgesiyle belirtilir. Bu düşük karbon düzeylerine ancak AOD ocakları (argon-oksijen karbonsuzlaştırma) ile inilebilir. Ostenitli paslanmaz çeliklerin son 15 yılda geliştirilen yeni türleri azot iç {irmektedir. Azot sertleşimli alaşımlar diye anılan bu alttür genellikle % 0.15 C, enaz % 16 Cr ve yeterince de Ni-Mn içerir. Bunların bazılarının akma dayançları diğerlerinden % 50 kadar daha fazladır. Ferritli işlenik paslanmaz çelikler: % 12-% 27 Cr ve % 0.2 C içerirler. İçyapüan erime noktalarına dek ferritli kalır. Gerek ostonitli ve gerekse ferritli paslanmaz çelikler suverilerek seri;leştirilemezler, her ikisi de soğuk işlemlerle sertleştirilebilir. Tavlanmış durumda akma dayançlan, eşdeğer yalın karbonlu çeliklere göre % 50 yüksektir. Ferritli paslanmaz çelikler tokluğun en önemli özelik olmadığı ve yenim direncinin çok yüksek istenmediği uygulamalar için seçilirler. Klorürlü ortam'lardan kaynaklanan gerilim yenimi çatlaması ve hava yenimi oluşumlarına karşı direnci yüksektir. Otomotiv sanayiinde türlü egzos boruları ile kimya ve petrokimya sanayiilerinde kazanlar v.b. gibi ısı iletimi uygulama yerlerinde kullanılırlar. Mertensitli işlenik paslanmaz çelikle :r: ıuiıımpmı-ıic; V F MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART-NİSAN 1984

14 Yenim dirençleri en düşük olan paslanmaz çelik türleridir. Bunlar % Cr ve % 0.2 C-1.2 C içerirler. Bileşimleri bunların suverilip sertleştirmelerine olanak sağlandığından genellikle yüksek dayançlan için seçilirler. Paslanmaz çeliklerin işlenebilirlik özeliğini artırmak için bileşimlerinde S ya da Se bulunanları da üretilir. Bu durumdakiler simgelerinde bir ek harf ile belirtilirler: AISI 309 S, AISI 11.6 Se gibi. Çökelme serteleşimli işlenik paslanmaz çelikler en yüksek dayançlı paslanmaz çeliklerdir. Bileşimleri bir yaşlandırma işlemi sonucu sertleşebilecek biçimde ayarlanmış çeliklerdir. Simgeleri % Cr ve % Ni oranlarını belirtir: 17-7 PH bileşimlerindeki gibi. Bu çeliklerin dayancı ısıl işlemle önce martensit dönüşümü sonra da bir yaşlandırma sonucu artırılır. Bu çolikler yüksek dayanç ve orta düzeyde yenim direnci gereken uygulamalar için seçilirler. Paslanmaz çeliklerin çoğu C arasında dövülebilirler. Paslanmaz çeliklere örnekler ve özellikleri aşağıdaki çizelgede görülmektedir. Dökümlük Paslanmaz çelikler, genellikle işlenik paslanmaz çeliklerin bileşim ve özeliklerine benzeyen bileşim ve özelikler taşırlar. Bununla birlikte aralarında önemli bazı farklar vardır. Dökümlük paslanmaz çelikler içyapllarına göre adlandırılmazlar: Isı dirençli paslanmaz çelikler ile yenim dirençli paslanmaz; çelikler diye iki ana türe ayrılırlar ve AISI simgeleri yerine ACI (Alloy Casting Institute) simgeleriyle belirtilirler. Yenim dirençli paslanmazlar (C) ile ısı dirençli paslanmazlar ifje (H) ile gösterilirler. Isı dirençli paslanmazlar bileşimlerinde, C-türüne göre çok daha fazla % C ve % Ni içerirler, 650 C C arasındaki sıcaklıklarda kullanılabilirler. H-türleri fırın ve türbin parçaları, C türleri ise vana, pompa, vb. parçaları olarak kullanıma uygundurlar. Dökümlük paslanmaz çeliklere örnekler ve özellikleri aşağıdaki çizelgede verilmiştir. KAYNAKÇA 1. Metals Handbook - Vol. I. 9.editlon A.SJVI. 2. S.A.E. Handbook 1983 Part I -Materials 3. Iron and Steel - Standards, Re commended Practlces, Information Reports. 4. Annual Book of ASTM standards DİN KATALOG FOR TECHNISCHE REGELN I. Sachtell II. Regl ster Beuth Verlag GmbH -BERLİN DİN TASCHENBUCH 4 und Maklng, Shaping and Treatlng of Steel - US Steel Yayını 8. The Engineer's Gülde to Steel A. Hanson and J.G. Parr Addlson - VVesley Stahlschlüssel 1983 C.W. VVegst -. Atlas of Isothermal Transformation and Cooling Transformatlon Dlagrams. ASM yayını. OSTENİTLİ PASLANMAZLAR FERRİTLİ PASLANMAZLAR MARTENSİTLİ PASLANMAZLAR ÇÖKELME SERTLEŞİMLİ PASLANMAZLAR AZOT SERTLEŞİMLİ (S 30400) (S 31600) 22Cr, 13Nİ, 5Mn (S 209) 405 (S 40500) 446 (S 44800) C (S 400) (S 44004) 17-4PH (S 17400) 17-7PH (S 17700) Akma dayancı, MPa Çekme dayancı MPa Oda S C % Uzama IZOD Çarpma dayancı, J Oda S C X 68 X x 4-38 x 7-48 x 4-7 x Yorulma Kısıtı, MPa Sürünme dayancı MPa (550 c C-%0.001) _ EsnekUk Katsayısı MPa x :V-Çentikli Charpy. MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART-NİSAN 1984

15 Yenim dirençli CA-15 CC- 50 CF - 8 CH -20 Isı dirençli dökümlük paslanmaz çelikler dökümlük paslanma? : çelikler Dökümlük Paslanmaz Çeliklerin Özellikleri HC HF HH HT İşlenik paslanmaz çelik eşdeğerleri Akma dayancı MPa C -türü H - türü Çekme dayancı, MPa Çarpma dayancı Charpy, J % Uzama C -türü H - türü Esneklik Katsayısı MPa (C -türü) Sertlik, BHN C -türü H -türü H türleri için Sürünme dayancı MPa %0.0001/saat 1400 F 1400 F MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART-NİSAN

16 ı. BIÇIMLENDIRME İŞLEMLERI VE BİÇİMLENEBİLİRLİK ÇELİK SAÇLARIN BİÇİMLENDİRME (DERİN-ÇEKME) ÖZELLİKLERİ Biçimlendirme, düztaslağın bir zımba-kalıp sistemi ile üç boyutlu hale getirilme işlemidir. En genel haliyle bir biçimlendirme işlemi veya işlem kademesi eğme, derin-çekme (sıvama) ve germe işlemlerinin bir karışımıdır Derin-Çekme (Sıvama): Yuvarlak taslaktan, altı düz silindirik bir kabın biçimlendirilmesin! göstermektedir. Kalıp ve taslak baskı çemberi arasına konan taslak kuvvet altında hareket eden zımba ile önce eğilmekte ve kalıp boşluğuna çekilmektedir. Yarı çekilmiş halde zımbayı çevreleyen kab duvarı zımbaya uygulanan kuvveti taşımakta ve bu kuvveti taslak yakasına aktararak, yakanın içeri akmasını sağlamaktadır. Şekil'de verildiği haliyle bu bir derin çekme işlemidir. İşlem sonunda oluşturulan kabın duvar kalınlığı, taslak kalınlığından pek farklı değildir 1.2. Germe: Şekil 2 ilk görünüşte şekil l'e benzemekle birlikte, burada gösterilen işlem derin-çekmeden farklıdır. Taslak baskı çemberine uygulanan kuvvet oldukça yüksek tutulmuştur. Zımba, birincide olduğu gibi düz uçlu değil, küreseldir. Dolayısı ile hareket eden zımba altında taslak kalıp boşluğuna itilirken incelecek ve zımbanın şeklini alacaktır. Taslak çemberine uygulanan yüksek baskı yükü yakadan kalıp boşluğuna malzeme akışına meydan vermeyecek ve sonuç olarak biçimlendirme sadece sacın incelmesi ile sağlanacaktır. 13. Derin-Çekme + Germe: Taslak baskı çemberine uygulanan kuvvetin yeteri kadar yüksek olmaması halinde, şekil 2'de gösterilen işlem bir germe + derin-çekme işlemleri karışımına dönüşebilir. Bu durumda taslak bir taraftan zımba altında çökertilerek gerilirken diğer taraftan yaka iyice raptedilmediği için kalıp boşluğuna çekilecektir. Derin-çekme ve germe nitelik olarak birbirinden farklı işlemlerdir. Derin-çekme özelliği iyi olan sacın germe özelliği de iyi olacaktır diye bir kayıt yoktur. Tayfur Öztürk ODTÜ Metalürji Mühendisliği Bölümü Öğretim Görevlisi ANKARA ÖZET Biçimlendirme işlemleri derin-çekme ve germe olarak sınıflandırılarak, bu işlemlerde malzeme davranışını, işlemin başarıldığını, etkileyen malzeme özellikleri üzerinde duruldu. Biçimlendirmeye elverişli çelik saclar, ilgili standartlar belirtilerek, kısaca tanıtıldı. Değişik kalite saclar arasında farklılıklar vurgulanarak, biçimlendirmede malzeme seçiminin nasıl yapılacağı belirtildi. Biçimlendirmede sıkça rastlanan, özellikle malzeme kökenli, hatalar üzerinde duruldu ve bunların giderilmesi için başvurulabilecek bazı yöntemler önerildi Derin-Çekilebilirlik: Şekil l'den de anlaşılacağı gibi iyi derin-çekilebilirlik, kab duvarının sağlam diğer bir ifade ile incelmeye karşı dayançlı yakanın ise mümkün olduğu kadar yumuşak olmasını gerektirir. Malzeme seçimi açısından bu, gözönünde bulundurulması gerekli önemli bir husustur. Zımba Taslak baskı çemberi Taslak Şekil 1 Derin çekme işlemi. Taslak baskı çemberine uygulanan yük ancak taslak yakasının kırışmasını engelleyecek düzeydedir. 12 MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART-NİSAN 1984

17 Şekil 2 '7ZZ77Z7Z//7 Kalıp boşluğu Zımba Taslak baskı çemberi' Taslak Germe işlemi. Taslak baskı çemberine uygulanan yük yakanın içeri akışını engelleyecek düzeydedir Şekil 3 iki ayn malzemeden aynı boyutlarda hazırlanmış iki çekme deneyi numunesinin, % 20 uzama sonrası durumunu göstermektedir. Şekilde görüldüğü gibi aynı uzamada A malzemesi, B malzemesine oranla kalınlıktan daha az kaybetmiş ve uzama daha çok numune eninin azalması ile olmuştur. Diğer bir ifade ile A malzemesi B'ye göre incelmeye daha dirençlidir. Dolayısı ile bu malzemenin daha iyi derin-çekilehilir olacağı açıktır. Çekme deneyinde (bkz. TS 138), belirli bir uzamada (örn: % 20) en boyutunda olan % daralmanın, kalınlık boyutunda olan % incelmeye oranı malzemenin R değeri olarak isimlendirilir en boyunca % daralma kalınlık boyunca % incelme Çoğu saçlarda R değeri numunenin saçtan alınış doğrultusuna göre değişir. Haddeleme doğrultusunda alınacak numunede bulunacak R değeri buna 90 veya 45 de alınacak numunelerde bulunacak değerlerden farklıdır. Ortalama R değeri: R = R o + 2R 45 + R 90 olarak hesaplanabilir. R değerinin sac düzleminde değişimi R ise; R o - 2R 45 + R 9Q AR = Derin çekme işlemlerinde, özellikle zor işlemlerde, malzemenin yüksek R değerli olması (R>1) arzu edilir. AR' nın ise sıfıra yakın olması tercih nedenidir. Şekil 4 silindirik kap çekme işleminde, R değerine bağlı olarak derin çekilebilirlikte gözlenen artışı göstermektedir. Görüldüğü gibi sabit bir zımba çapı, d, için başarılı bir şekilde çekilebilecek en büyük taslak çapı (D max ) artan R değeri ile belirgin bir artış göstermektedir. Diğer bir ifade \ / \ mm. 8.5 mm mm 9.1 mm Şekil 4 Yırtılma olmaksızın elde edilebilecek en yüksek derin çekme miktarının malzeme R değerine göre değişimi. / V / \ k :2mm k: 2mm Deney öncesi k: l.bmm U: 1.77mm A B Deney sonrası D-d ile tek kademede elde edilebilecek % derin çekme ( >> D R < 1.0 de % 50 iken R> 1.5 olması halinde % 60 a kadar çıkabilecektir. Seçilen saçta AR = 0 ise biçimlendirilen kab (silindirik) düzgün kenarlıdır. Çünkü bu durumda yaka her yönde aynı kolaylıkla zımba boşluğuna çekilebilecektir. AR fo ise yaka bazı yönlerde, diğerlerine göre daha zor çekilebilecek, ve üretilen kab kulaklı olacaktır. Şekil 5. Yukarıda da belirtildiği gibi R (ve AR) bir malzeme özelliğidir. Sacın cinsine ve üretimleri sırasında gördüğü işlemlere bağlıdır. Şekil 3 Aynı uzunlukta iki çekme numunesinin deney öncesi ve yak. % 20 uzatma sonrası görünümleri. Aynı uzamada A, B ye oranla daha az incelmiştir Gerilebilirlik: Sacın gerilebilir olması için her şeyden önce sünek olması zorunludur. Sürektik bir malzemenin çatlamaksızın ne kadar deforme edilebileceğinin bir ölçüsüdür. Süneklikten bağımsız olmamakla beraber, gerilecek MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART -NİSAN

18 (a) (b) bulunabilir. Yüksek % uzama, düşük akma dayanımı/çekme dayanımı oranı, yüksek n değeri malzemenin iyi gerilebilirlikte olduğunu gösterir. Gerilebilirliğin diğer bir ölçüsü Erichsen deneyinde (bkz TS 271) ölçülecek çökertme derinliğidir. Bu deneyde, numune standartla;tırılmış koşullarda küresel uçlu bir zımba ile yırtılmcaya kadar çökertilir. Çoğu biçimlenebilir saclarda, bu derinliğin, malzeme kalınlığına bağlı olarak belirli bir değerin üstünde olması arzu edilir. Malzeme kalitesine göre sac ve levhalardan beklenecek minimum çökertme derinlikleri ilgili standartlarca belirtilmiştir (bkz. TS 3813, DİN 1623, NF A , JIS G 3141). Şekil 6, TS 3813'a göre, bu standardın belirttiği üç kalite saçtan beklenecek minimum çökertme derinliklerini göstermektedir. Şekil 6'dan da anlaşılabileceği gibi, sac kalınlığı gerilebilirlikte önemli bir faktördür. Gerilebilirlik artan sac kalındı ile belirgin bir şekilde artmaktadır Biçimlendirme Haritaları: Çoğu biçimlenebilir çelik saclarda, özellikle soğuk haddelenmiş alaşımsız türlerde, gerilebilirlik düzeyi aşağı yukarı aynıdır, n değeri çoğu kez 0,20-0,25 aralığındadır. Verilen aralık nispeten geniş olmakla birlikte, germe işleminde asıl sorun çoğu kez kalıpzımba tasarımında, buna ilâve olarak yağlamada (ve bazen de malzemenin kendisinde) dur. özellikle ilk iki husus açısından sacın (iyi olduğunu varsayarak) özünde sahip olması gerekli biçimlendirme sınır değerlerinin bilinmesinde fayda vardır. Biçimlendirme haritaları işte bu bilgileri içerir. Şekil 7, 075 mm saclar için saptanmış bir biçimlendirme haritasını göstermektedir. Harita belirtilen kalınlıkta, tüm düşük karbonlu biçimlendirmeye müsait, alaşımsız, soğuk haddelenmiş saclar için geçerlidir. Sınır eğrisi alt bölgesi biçimlendirimenin mümkün, üst bölge ise mümkün olmadığı bölgeleri göstermektedir. Bu haritanın biçimlendirmede nasıl kullanılacağı ASTM A 368M'de etraflı olarak anlatılişi ini l_ a» o 12 mm 11 Şekil 5 (a) daz kenarlı, ve (b) kulaklanmış derin-çekilmiş silindirik katlar. malzemede diğer önemli bir husus, sacın deformasyonu yayma yeteneğidir. Eğer sac incelme ile hızlı bir sertleşme gösteriyorsa, taslaktaki incelme nispeten düzgün bir dağılım gösterecek, yırtılmaya neden olacak aşırı bölgesel incelmeler olmayacaktır. Çünkü incelmenin belirli bir bölgeye birikme eğilimi, bu bölgenin çevreye göre aşırı sertleşmesini beraberinde getirecek ve sonuç olarak birikme önlenecektir. Malzemenin geri lebi lirliğini yansıtan birkaç değerden söz etmek mümkündür. Çekme deneyi (bkz. TS 138) ile saptanabilecek % uzama, akma dayanımı/çekme dayanımı oranı, gene bu deney yardanı ile bulunabilecek n değeri, malzemenin germeye ne ölçüde müsait olduğunu yansıtan değerlerdir, n değeri, numunenin başlangıç kesit alanı A o ve deney sırasında yükün maksimuma ulaştığı andaki kesit alanı A, ölçümlerinden: A n = l( 3 u Ol >. :O o- c 4» Vt. O 'k. uı mm Sac kalınlığı Şekil 6 TS 3813 ve DİN 1623'e göre, derin-çekme kalite (St 12, St 13) ve ekstra derin-çekme kalite (St 14) saçlardan beklenen minimum Erichsen çökertme derinlikleri. mıştır. Kısaca özetlenecek olursa uygulamada, taslak kritik (yırtılmaya eğilimli) bölgeleri uygun büyüklükte seçilecek geometrik motiflere (ASTM A 568M'de önerilen yöntemle) sağlanır. Motif çoğu kez bir dizi daireden ibarettir. Biçimlendirilen taslakta, başlangıç çapı D o olan daireler çoğu kez elipse dönüşür. Elipsin büyük çapı, D ma3c, ve küçük çapı, Dmin.. ölçülerek o daire için eı ve e2 değerleri e^ (D max _ - D o )/D 0, e 2 = (D m i n - D o )/D 0, bulunur. Bu değerler bulunduktan sonra koordinatı (e lt e 2 ) olan nokta harita üzerinde işaretlenir. Bu nokta sınır eğrisinin belirli bir miktar altında (bandın dışında) ise dairenin bulunduğu bölgede bir sorun yok demektir. Noktanın eğriye yakın düşmesi (bandın içinde kalması) halinde, 6 bölgede yırtılma veya aşırı incelme tehlikesi var demektir, tik aşamada yağlama koşulları değiştirilerek bu noktanan eğriden uzak düşmesi sağlanmalıdır. Sorun bu şekilde çözümlenemiyorsa ya zımbada uygun değişiklikler yapılmalı ya da 0.75 mm den (saçın kalınlığı her ne ise ondan) daha kaim bir sac kullanılmalıdır. Sac kalınlığı arttıkça sınır eğrisi yukarıya doğru kayacaktır. Sac kalınlığında 0,75 mm'nin üzerindeki her mm lik artış için, şekil 7'de gösterilen sınır eğrisi yukarıya doğru % 0,2'lik (eı ekseninde) bir kayma gösterir. 13 ve 2,0 mm'lik saclar için eğrinin kaydığı konum şekil 7 de gösteri lmiştir Özet: özetlenecek olursa çoğu biçimlendirme işlemi germe ve derin-çekme işlemlerinin bir karışımıdır. Sonuç olarak malzemenin hem incelmeye karşı dayançlı ve hem de sünek olması işlemin başarısı açısından gereklidir. Birinci özelliğin mi yoksa ikinci özelliğin mi daha önemli olduğu işlemin ne denli derin-çekme ve ne denli germe ağırlıklı olduğuna bağlı olacaktır. 2. BİÇİMLENDİRMEDE MALZEME SEÇİMİ 2.1. Biçimlenebilir Çelik Saclar: Biçimlendirmeye uygun saclar düşük karbonlu olma durumundadırlar. Kaba olarak sınır % 0,15 olarak verilebilir. Sacın biçimlenebilirliği ve 14 MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

19 Ticari kalite saclar: Kaynar tipte çeliklerden sıcak haddelenmiş (bkz. DİN 1614, ASTM A 569) veya soğuk haddelenmiş (bkz. DİN 1623, ASTM A 366) olarak üretilirler. Bu saclardan beklenen minimum özellik kendi üzerlerine 180 katlanabilir süneklikte olmalarıdır. Kaynar tipte olmaları nedeni ile malzeme özellikleri saç eni boyunca farklılık gösterebilecektir. Benzer değişim rulo boyunca da gözlenebilecektir. Derin-Çekme Kalite Saçlar: Ticari kaliteden farklı, bu kalitede mekanik özelliklerin ve belirli bir "Erichsen" çökertme derinliğinin garanti edilmesidir. Ticari kaliteye oranla biçimlendirilebilirlikleri daha güvenilir düzeydedir. Bu kalite saçlardan beklenen özellikler sıcak haddelenmişler için DİN 1614, ASTM A 621, soğuk haddelenmişler için de TS 3813, DİN 1623, ASTM A 619, JİS G 3141 standartlarında belirtilmiştir. Soğuk haddelenmiş saclarda R> 1,2 dir <U e Ekstra Derin-Çekme Kalite Saclar: Durgun tipte olan bu çeliklerde biçimlendirilebilirlik en üst düzeydedir. Sıcak haddelenmiş saclardan beklenen özellikler ASTM A 570, DİN 1614, soğuk haddelenmişlerden beklenen özellikler TS 3813, DİN 1623, ASTM A 611, JIS G 3141 standartlarında belirtilmiştir. Sözü edilen çelikler yaşlanmaya dayançlı (Soğuk haddelenmiş) veya minimum düzeyde yaşlanır (Sıcak haddelenmiş) özelliktedir. Soğuk haddelenmiş saçlarda ft> 1,5 tür. Şekil mm kalınlığında (soğuk haddelenmiş biçimlendlrilebilir) saçlarda biçimlendirme haritası. biçimlendirmede önemli diğer özellikler (yüzey kalitesi, yaşlanma d ay atıcı, vs.) büyük oranda çeliğin tipine bağlıdır. Biçimlenebilir çelikler ana olarak: 1Kaynar 2Durgun olmak üzere iki tiptir. Biçimlendirilebilirlik durgun çeliklerde, kaynar çeliklere oranla daha yüksektir. Durgun tipteki sacların diğer bir özelliği eşdağılımh yapıda olmaları, diğer bir ifade ile özelliklerinin levha veya rulo üzerinde pek bir değişim göstermemelidir. Kaynar tipteki saclarda özellikler ve kimyasal kompozisyon eşdağılımh değildir. Orta bölge sac kenarına göre daha serttir. Malzeme sertliği rule boyunca da değişim gösterecektir. Kaynar çeliklerin diğer bir sorunu yaşlanmadır. Sac üretildiğinde sahip olduğu yumuşaklığı zamanla kaybederek gitgide sertleşir. Durgun tipteki saclar yaşlanmaya dayanıklıdır. Üretildiklerinde sahip oldukları özellikleri uzun süre muhafaza ederler. Diğer taraftan kaynar çelik saclar nispeten derin, hemen hemen saf bir demir tabakası ile kaplı olduklarından, yüzey kaliteleri durgun çeliklere oranla daha iyidir. Saclar 1) Sıcak haddelenmiş ve 2) Soğuk haddelenmiş olarak iki türde üretilirler. Standart uygulama kalın sacların (>3 mm) sıcak haddelenmiş, incelerin ise soğuk haddelenmiş olarak üre ti İm' sidir. Bununla birlikte orta kalınlıktaki saclar (1.5-3 mm'* 1er iki yöntemle de üretilirler. Biçimlendir.eye elverişli olabilmeleri için sıcak haddelenmiş sacların yüzeyi temizlenmiş (dekape sac) olmalıdır. Soğuk haddelenmiş saclar gerek boyut (örn: kalınlık), gerekse özellikler (örn: sertlik) açısından daha güvenilir niteliktedirler. Değişik yüzey durumlarında (bkz. TS 3813) teminleri mümkündür. Biçimlendirilebilir saclar için genellikle üç kalite söz konusudur. 1 Ticari kalite, 2 Derin-çekme kalite ve 3 Ekstra derin-çekme kalite Çelik Saçların Seçimi: Sıcak veya soğuk haddelenmiş saçlar arasında yapılacak seçim bir tercihten daha çok arzu edilen kalındıkta malzemeyi temin edebilme sorunudur. Kalın saçların soğuk haddelenmiş olarak, ince saçların ise sıcak haddelenmiş olarak temini çoğu kez mümkün olmamaktadır. Orta kalınlıktaki saçlarda bir tercih sözkonusu olduğunda, üretilecek parçada arzu edilecek yüzey durumu tercihi belirleyen faktör olacaktır. Yüzey durumunun önemli olmadığı hallerde sıcak haddelenmiş saç daha ucuz olacağı için tercih nedenidir. Diğer taraftan biçimlendirilebilirlik açısından, ve bunun yanısıra boyut toleransları açısından soğuk haddelenmiş saç sıcak haddelenmişten üstündür. Saçın kalitesi (ticari, derin-çekme, ekstra derin-çekme) hakkında yapılacak seçim biçimlendirme işleminin zorunluğuna bağlıdır, fşlem zorlaştıkça derin-çekme kaliteye, bunun yeterli olmadığı hallerde ekstra derin-çekme kaliteye kaymak gerekecektir. Bir biçimlendirme işleminde ticari kalite saçın yeterli olup olmayacağı SAE J863'ca önerilen basit bir deneyle saptanabilir. Bu deneyde taslak üzerinde 25.4 mm aralıklarla paralel çizgiler çizilir. Uzunlamasına ve enine çizilen bu çözgiler taslak üzerinde 25.4x25.4 mm boyutunda kareler oluşturur. Biçimlendirme işlemi yapıldıktan sonra kare alanları ölçülür. Bu ölçüm sonunda alandaki % artma miktarı: Sıcak haddelenmiş Saclar 4.8 mm ve daha kalınlıklar için % mm ve 4.8 mm arası kalınlıklar için % 25 Soğuk haddelenmiş Saclar Tüm kalınlıklar için % 25'ın altında ise ticari kalite bu uygulama için yeterli olacaktır. Bulunan değerleri fazla ise derinçekme saç tercih edilmelidir. Ekstra derin-çekme kalite saçlar, biçimlendirmenin çok zor olduğu şartlarda ve saçın yaşlanmaya karşı dayançlı olması arzu edildiğinde kullanılmalıdır. Yuvarlak taslaktan silindirik kab çekme işleminde, biçimlendirmenin zorluğu kullanılan zımba kenar yarı çapına D-d ve % derin çekme miktarına (, şekil 1) bağlıdır. Çek- D me miktarına ve yarı çapa bağlı olarak seçilmesi uygun mal- MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ Cl LT 25 SAYI 292 MART-NİSAN

20 Zımba kenar yarıçapı (saç) kalınlığını katı olarak 2t 4t 8t 32t 2t 4t 8t 16t 32t ' %20 (CR,DO) (CR, DO) (CR, CO) (CR, CO) (HR.DO) (HR,CO) (HR.CO) (HR, CO) Çizelge 1 D-d % derin - çekme miktarı, Sac kalınlığı : 0.90 mm %30 %40 %50 (CR, DO) (CR, DO, SK) - (CR.CO) (CR, DO) (CR.DO.SK) (CR, CO) (CR, CO) (CR, DO) Saç kalınlığı : 2.7 mm (HR.DO) (HR.CO) (HR,CO) (HR, CO) (HR.DO) (HR.DO) (CR,CO) (HR.CO) (HR.CO) (HR, DO) (CR, DO) (HR, CO) (CR, CO) (HR, CO) (CR, CO) buna ek olarak kalıp boşluğuna (bkz. şekil 1) kauçuk "yas tık" koyarak, kab duvarı ile zımbanın daha iyi temasını sağlamak önerilebilir. (B) Yatılma bu şekilde engellenemez ise ve zımba kenar yarıçapının arttırılması mümkün değilse sorun ya daha iyi saç kullanılarak, ya da işlemin iki kademede yapılması ile çözümlenebilir. Germede benzer yırtılmalar için baş vurulabilecek yöntemler: (C) Mümkün ise taslak baskı çemberine uygulanan yük düşürülerek, yakanın bir miktar içeri çekilmesine müsaade etmek, (D) zımba daha az yağlanarak veya kalıp boşluğuna kauçuk yastık konarak, saç üzerindeki incelmeyi daha geniş bölgelere yaymak, (E) bu yöntemler sonuç vermiyorsa ya zımba tasarımı özellikle yırtılmanın olduğu bölgede değiştirilmeli ya da daha kalın saç kullanılmalıdır. Kalın saç kullanımı mümkün değilse, malzemeyi değiştirerek, daha üstün nitelikli bir saça yönelmek gerekecektir. 2. Kırışma: Biçimlendirme sırasında saçın "ondiile" olma halidir. Damarlama ile karıştırılmamalıdır. Kırışma, derin-çekme'de karşılaşılan bir hatadır. Daha çok ince saçlarda, derin çekilen kabın yakasında, veya yakayı kap duvarına bağlayan bölgede görülür. Yakada görülen kırışma, taslağa, taslak baskı çemberince uygulanan kuvvetin arttırılması ile önlemebilir. Ara bölgede görülen kırışma, zımba-kalıp aralığının geniş tutulmasından kaynaklanmaktadır. Bu aralığın uygun değere düşürülmesi kırışmayı önleyecektir. 2t 4t 8t 16t 32t (HR,CO) (HR.CO) (HR,CO) (HR.CO) Saç kalınlığı : 6.3 mm (HR, CO) (HR.CO) (HR, CO) (HR, CO) (HR, CO) (HR, DO) (HR.CO) (HR, CO) _ (HR, DO) (HR, DO) (HR, DO) HR : Sıcak haddelenmiş CR : Soğuk haddelenmiş CO : Ticari kalite DO : derin-çekme kalite DOSK : Ekstra derin-çekme kalite (Kaynak :Metals Handbook 8. Baskı 4. Cilt, Sayfa: 171) zeme çeşitleri çizelge l'de verilmiştir. Daha karmaşık biçimlendirme işlemleri için benzer tablolar ASM, Metals Handbook. cild 4'de verilmiştir. 3. BİÇİMLENDİRMEDE KARŞILAŞILAN BAZI HATALAR Biçimlendirmede karşılaşılan hatalar malzeme kökenli olabileceği gibi, yanlış kalıp-zımba tasarımından yağlama koşullarından (duruma göre, yetersiz veya aşırı yağlama), biçimlendirmenin yapılış durumu, (örn: taslak baskı çemberine uygulanan yükün iyi ayarlanamaması) gibi diğer nedenlerden de kaynaklanabilir Bununla birlikte aynı kalıp-zımba ve çalışma şartlarında, yeni bir parti saç soruna neden olmuşsa, bu durumda sorunun malzemeden kaynaklandığı açıkça söylenebilir. Biçimlendirmede karşılaşılan bazı hatalar ve bunları önleme yöntemleri aşağıda verilmiştir: 1. Yırtılma: Derin-çekmede yırtılma çoğu kez zımba alt ucuna yakın bölgede kap duvarında rastlanan bir olaydır. Zımba kenar yarıçapının çok küçük olmasından, veya saça kaldırılabileceği % derin-çekme miktarından daha yüksek bir çekme uygulamasından kaynaklanır. Önleme yöntemleri olarak: (A) Taslak baskı çemberine uygulanan baskı yükünü düşürmek (yakanın kırışmasına yol açabilir), ve/veya taslağı özellikle yaka kısmında daha etkin bir biçimde yağlamak, Kulaklanma: Daha çok silindirik kabların derin çekilmesinde karşılaşılan bu olay için yapılabilecek fazla bir şey yoktur. Olay bölüm 1-4'te belirtildiği gibi malzeme AR değerinin arzulanan şekilde (AR=0) olmamasından kaynaklanmaktadır. Sıcak haddelenmiş saçlar için baş vurulabilecek bir çözüm saçın normalleştirme işlemine tabi tutulmasıdır. (Nasıl haddelenmiş olursa olsun normalleştirme işlemi uygulanmış tüm saçlarda R=l, AR=0 dır.) 4. Damarlarıma: Biçimlendirme işleminin başlangıcında malzemenin damarlar halinde düzensiz deforme olma halidir. Damarlanma kaynar tipteki (Ticari ve derin-çekme kalite) çelik saçların bir sorunudur. Olay çeliğin yaşlanmasından kaynaklanır. Durgun tipteki çeliklerde (ekstra derinçekme kalite) yaşlanma olmadığı için (soğuk haddelenmiş) veya az olduğu için (sıcak haddelenmiş) damarlanma görülmez veya önemsizdir. Çeşidi ne olursa olsun, biçimlenebilir saçlar kullanıcıya, yumuşak durumda iken bir miktar soğuk ezme (örn: % 1) verilerek teslim edilir. Temper haddelemesi olarak isimlendirilen bu ezme, ticari ve derin-çekme kalite saçlarda damarlanma tehlikesini geçici olarak, ekstra derin-çekme kalite saçlarda ise temelli olarak engeller. Bu nedenle ticari ve çekme kalite saçların alındıktan sonra kısa süre içerisinde (örn: 1 hafta) kullanımları damarlanma tehlikesi ve biçimlendirilebilirlik açısından önemlidir. Ayrıca bu saçların sıcak yerlerde muhafazası yaşlanma olayını hızlandıracağı için sakıncalıdır. Bunlara ek olarak söz konusu saçlar biçimlendirmeden hemen önce bir miktar yaşlanmış olacakları gözönünde bulundurularak, az miktarda soğuk ezilmeleri faydalı olacaktır. Genel Kaynaklar: 1 "Metal Handbook 1 ', (Forming), Vol. 4, 8th edition, American Society for Metals, Metals Park, Ohlo, "Source Book on Forming of Steel Sheet", American Society for Metals, Metals Park. Ohlo "Formallty Toplcs-Metallic Metarials" American Society for Testing and Maretlals. ASTM-STP 647 Philadelpdia, MÜHENDİS VE MAKİNA DERGİSİ CİLT 25 SAYI 292 MART - NİSAN 1984

3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR. Karbon çelikleri (carbon steels)

3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR. Karbon çelikleri (carbon steels) 3. MALZEME PROFİLLERİ (MATERİALS PROFİLES) 3.1. METAL VE ALAŞIMLAR Karbon çelikleri (carbon steels) Çelik, bileşiminde maksimum %2 C içeren demir karbon alaşımı olarak tanımlanabilir. Karbon çeliğin en

Detaylı

DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik. AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi.

DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik. AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi. DENEYİN ADI: Jominy uçtan su verme ile sertleşebilirlik AMACI: Çeliklerin sertleşme kabiliyetinin belirlenmesi. TEORİK BİLGİ: Kritik soğuma hızı, TTT diyagramlarında burun noktasını kesmeden sağlanan en

Detaylı

BA KENT ÜNİVERSİTESİ. Malzemeler genel olarak 4 ana sınıfa ayrılabilirler: 1. Metaller, 2. Seramikler, 3. Polimerler 4. Kompozitler.

BA KENT ÜNİVERSİTESİ. Malzemeler genel olarak 4 ana sınıfa ayrılabilirler: 1. Metaller, 2. Seramikler, 3. Polimerler 4. Kompozitler. MALZEMELER VE GERĐLMELER Malzeme Bilimi mühendisliğin temel ve en önemli konularından birisidir. Malzeme teknolojisindeki gelişim tüm mühendislik dallarını doğrudan veya dolaylı olarak etkilemektedir.

Detaylı

Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan

Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan ISIL İŞLEMLER Isıl işlem, katı haldeki metal ve alaşımlarına belirli özellikler kazandırmak amacıyla bir veya daha çok sayıda, yerine göre birbiri peşine uygulanan ısıtma ve soğutma işlemleridir. İşlem

Detaylı

ÇELİKLERİN STANDARZİSAYONU VE TÜRK ÇELİK STANDARDI (TSE-1111)

ÇELİKLERİN STANDARZİSAYONU VE TÜRK ÇELİK STANDARDI (TSE-1111) ÇELİKLERİN STANDARZİSAYONU VE TÜRK ÇELİK STANDARDI (TSE-1111) Doç. Dr. Burak DİKİCİ Üretim Kısa Çeliklerin Kısa Standardizasyon Nedir? Standardizasyon; Belirli biçim, Ölçü, Kalite, Bileşim ve, Şekillere

Detaylı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 10 Yüksek mukavemetli yapı çelikleri. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 10 Yüksek mukavemetli yapı çelikleri. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 10 Yüksek mukavemetli yapı çelikleri Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 20132014 Güz Yarıyılı Genel yapı çelikleri esasta düşük ve/veya orta karbonlu çelik olup

Detaylı

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ MALZEME LABORATUARI I DERSİ ISIL İŞLEM (NORMALİZASYON, SU VERME, MENEVİŞLEME) DENEY FÖYÜ DENEYİN ADI: Isıl İşlem(Normalizasyon,

Detaylı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 5 Çeliklerin standartları. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 5 Çeliklerin standartları. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 5 Çeliklerin standartları Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı Standartlar Örnek TSE Türk Standartları Ensititüsü ASTM American Society for

Detaylı

DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi. AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi.

DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi. AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi. DENEYİN ADI: Çeliklerin Isıl İşlemi AMACI: Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin öğretilmesi. TEORİK BİLGİ: Metal ve alaşımlarının, faz diyagramlarına bağlı olarak

Detaylı

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ

TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ TAHRİBATLI MALZEME MUAYENESİ DENEYİ MAK-LAB15 1. Giriş ve Deneyin Amacı Bilindiği gibi malzeme seçiminde mekanik özellikler esas alınır. Malzemelerin mekanik özellikleri de iç yapılarına bağlıdır. Malzemelerin

Detaylı

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i Çeliklere Uygulanan Yüzey Sertleştirme İşlemleri Bazı uygulamalarda kullanılan çelik parçaların hem aşınma dirençlerinin, hem de darbe dayanımlarının yüksek olması istenir. Bunun için parçaların yüzeylerinin

Detaylı

MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER

MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER MALZEMELERİN MUKAVEMETİNİ ARTIRICI İŞLEMLER Malzemelerin mekanik özelliği başlıca kimyasal bileşime ve içyapıya bağlıdır. Malzemelerin içyapısı da uygulanan mekanik ve ısıl işlemlere bağlı olduğundan malzemelerin

Detaylı

JOMINY DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

JOMINY DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 1. DENEYİN AMACI: Bu deney ile incelenen çelik alaşımın su verme davranışı belirlenmektedir. Bunlardan ilki su verme sonrası elde edilebilecek maksimum sertlik değeri olup, ikincisi ise sertleşme derinliğidir

Detaylı

ÇELİKLERİN KOROZYONU. 14.04.2009 Prof.Dr.Ayşegül AKDOĞAN EKER

ÇELİKLERİN KOROZYONU. 14.04.2009 Prof.Dr.Ayşegül AKDOĞAN EKER ÇELİKLERİN KOROZYONU Fe-C Denge Diyagramı Fe-C Denge Diyagramı KARBON ORANLARINA GÖRE ÇELİKLER Ötektoidaltı çelik %0,006 C - %0,8 C Ötektoid (Perlitik) çelik (%0,8 C li) Ötektoidüstü çelik %0,8 C - %2,06

Detaylı

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 OTOMOTİV PROGRAMI MALZEME TEKNOLOJİSİ-I- (DERS NOTLARI) Prof.Dr.İrfan AY Öğr. Gör. Fahrettin Kapusuz 2008-20092009 BALIKESİR Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 ÇELİK STANDARTLARI Prof.

Detaylı

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK VE KIRILMA Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK Tokluk bir malzemenin kırılmadan önce sönümlediği enerjinin bir ölçüsüdür. Bir malzemenin kırılmadan bir darbeye dayanması yeteneği söz konusu olduğunda önem

Detaylı

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION)

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) Püskürtme şekillendirme (PŞ) yöntemi ilk olarak Osprey Ltd. şirketi tarafından 1960 lı yıllarda geliştirilmiştir. Günümüzde püskürtme şekillendirme

Detaylı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 2 Çelik üretimi. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı

MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 2 Çelik üretimi. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı MMT209 Çeliklerde Malzeme Bilimi ve Son Gelişmeler 2 Çelik üretimi Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı Bir entegre çelik tesisinde üretim akışı 2 Hematit, Fe2O3 Manyetit, Fe3O4 Götit, FeO(OH)

Detaylı

Pik (Ham) Demir Üretimi

Pik (Ham) Demir Üretimi Pik (Ham) Demir Üretimi Çelik üretiminin ilk safhası pik demirin eldesidir. Pik demir için başlıca şu maddeler gereklidir: 1. Cevher: Demir oksit veya karbonatlardan oluşan, bir miktarda topraksal empüriteler

Detaylı

GENEL OLARAK ÇELİK. Dünya da halen genel olarak çelik üretimi

GENEL OLARAK ÇELİK. Dünya da halen genel olarak çelik üretimi Dünya da halen genel olarak çelik üretimi GENEL OLARAK ÇELİK Entegre tesislerde demir cevheri ve kok kömürü ile veya Elektrik Ark Ocaklarında hurdanın ergitilmesi ile gerçekleştirilmektedir. Çelik ürünleri:

Detaylı

Yüzey Sertleştirme 1

Yüzey Sertleştirme 1 Yüzey Sertleştirme 1 Yüzey sertleştirme Sünek yapıya sahip çeliklerden imal edilmiş makine parçalarında sert ve aşınmaya dayanıklı bir yüzey istenir. Örneğin yatak muylusu, kavrama tırnağı ve diğer temas

Detaylı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı Cu Copper 29 Bakır 2 Dünyada madenden bakır üretimi, Milyon ton Yıl Dünyada madenden bakır

Detaylı

BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ

BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ BÖLÜM 4 KAYNAK METALURJİSİ Kaynakta Oluşan Metalurjik Bölgeler Kaynakta Oluşan Metalurjik Bölgeler Kaynak Metalinin Katılaşması Kaynak Metalinin Katılaşması Kaynak Metalinin Katılaşması Tek pasoda yapılmış

Detaylı

6. BEYAZ ve YÜKSEK ALAŞIMLI DÖKME DEMİRLER

6. BEYAZ ve YÜKSEK ALAŞIMLI DÖKME DEMİRLER 6. BEYAZ ve YÜKSEK ALAŞIMLI DÖKME DEMİRLER Gri dökme demirlerin özellikleri; kimyasal bileşimlerinin değiştirilmesi veya kalıp içindeki soğuma hızlarının değiştirilmesiyle, büyük oranda farklılıklar kazanabilir.

Detaylı

Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik Kalıplarının Üretiminde Kullanılan Takım Çelikleri ve Üretim Prosesleri

Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik Kalıplarının Üretiminde Kullanılan Takım Çelikleri ve Üretim Prosesleri Nurettin ÇALLI Fen Bilimleri Ens. Öğrenci No: 503812162 MAD 614 Madencilikte Özel Konular I Dersi Veren: Prof. Dr. Orhan KURAL İTÜ Maden Fakültesi Konu: Yüksek Hassasiyetli Yağ Keçelerinin Takviye Bilezik

Detaylı

Demir Karbon Denge Diyagramı

Demir Karbon Denge Diyagramı Demir Karbon Denge Diyagramı Saf Demirin Soğuma ve Isınma Eğrileri 769 C Curie noktasıdır. Bu sıcaklığın altında Fe manyetik özellik gösterir. 1 Fe-C Denge Diyagramı Fe-C Denge Diyagramı 2 Fe-C Denge Diyagramı

Detaylı

BÖHLER W300. Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması

BÖHLER W300. Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması Bu tablo çelik seçiminizde yardım olmak için hazırlanmıştır. Ancak yine de farklı uygulama türlerinin yarattığı gerilme koşulları dikkate

Detaylı

Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları

Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları Konu: Çelik Elde Edilmesi, Isıl İşlem ve Uygulamaları Çeliğin Elde Edilmesi Çelik,(Fe) elementiyle ve genelde % 0,2 %2,1 oranlarında değişebilen karbon miktarının bileşiminden oluşan bir tür alaşımdır.

Detaylı

2. Sertleştirme 3. Islah etme 4. Yüzey sertleştirme Karbürleme Nitrürleme Alevle yüzey sertleştirme İndüksiyonla sertleştirme

2. Sertleştirme 3. Islah etme 4. Yüzey sertleştirme Karbürleme Nitrürleme Alevle yüzey sertleştirme İndüksiyonla sertleştirme Isıl İşlem Isıl İşlem Isıl işlem, metal veya alaşımlarına istenen özellikleri kazandırmak amacıyla katı halde uygulanan kontrollü ısıtma ve soğutma işlemleri olarak tanımlanır. Çeliğe uygulanan temel ısıl

Detaylı

TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ

TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ TAKIM ÇELİKLERİ İÇİN UYGULANAN EROZYON İŞLEMLERİ Kalıp işlemesinde erozyonla imalatın önemi kimse tarafından tartışılmamaktadır. Elektro erozyon arka arkaya oluşturulan elektrik darbelerinden meydana gelen

Detaylı

MAGNEZYUM ve ALAŞIMLARI

MAGNEZYUM ve ALAŞIMLARI Magnezyum, hafif metal olduğundan (özgül ağırlığı = 1.74) uçak, uydu ve roket sanayinin vazgeçilmez malzemelerinden birisidir. Alaşımlanmamış magnezyum, yumuşaklığından, düşük korozyon ve oksidasyon direncinden

Detaylı

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 1 Isıl İşlem Yöntemlerinin Sınıflandırılması ve Tanımlanması

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 1 Isıl İşlem Yöntemlerinin Sınıflandırılması ve Tanımlanması MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 1 Isıl İşlem Yöntemlerinin Sınıflandırılması ve Tanımlanması Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2011-2012 Bahar Yarıyılı TS EN 10020 Standardına göre çelikler TS EN 10020 ye göre

Detaylı

Uygulamalar ve Kullanım Alanları

Uygulamalar ve Kullanım Alanları BÖHLER W360 ISOBLOC ılık veya sıcak dövme kalıpları ve zımbaları için geliştirilmiş bir takım çeliğidir. Sertlik ve tokluğun istendiği çok çeşitli uygulamalarda kullanılabilir. Özellikler Yüksek sertlik

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net

MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net MALZEME BİLGİSİ DERS 11 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net GEÇEN HAFTA DEMİR ESASLI ALAŞIMLAR DEMİR DIŞI ALAŞIMLAR METALLERE UYGULANAN İMALAT YÖNTEMLERİ METALLERE UYGULANAN ISIL İŞLEMLER

Detaylı

ÇELİKLERİN ISIL İŞLEMLERİ. (Devamı)

ÇELİKLERİN ISIL İŞLEMLERİ. (Devamı) ÇELİKLERİN ISIL İŞLEMLERİ (Devamı) c a a A) Ön ve arka yüzey Fe- atomları gösterilmemiştir) B) (Tetragonal) martenzit kafesi a = b c) Şekil-2) YMK yapılı -yan yana bulunan- iki γ- Fe kristali içerisinde,

Detaylı

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 2 Sertleştirme Isıl İşlemi ve Sertleşebilirlik

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 2 Sertleştirme Isıl İşlemi ve Sertleşebilirlik MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 2 Sertleştirme Isıl İşlemi ve Sertleşebilirlik Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2011-2012 Bahar Yarıyılı 2. Sertleştirme Isıl İşlemi ve Sertleşebilirlik 2.1. Tanımlar 2.2. Su verme

Detaylı

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez.

Pratik olarak % 0.2 den az C içeren çeliklere su verilemez. 1. DENEYİN AMACI: Farklı soğuma hızlarında (havada, suda ve yağda su verme ile) meydana gelebilecek mikroyapıların mekanik özelliklere etkisinin incelenmesi ve su ortamında soğutulan numunenin temperleme

Detaylı

Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı

Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı Mikroyapısal Görüntüleme ve Tanı -Ek Ders Notları- Yrd. Doç. Dr. Enbiya Türedi Aralık 2012 Kaynak: www.metallograph.de 2 Malzeme: 1.7131 (16MnCr5) ötektoid-altı ısıl işlemsiz Büyütme: 500 : 1 Dağlayıcı:

Detaylı

1. AMAÇ Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin incelenmesi

1. AMAÇ Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin incelenmesi 1. AMAÇ Çeliklerde ısıl işlem yoluyla mikroyapı ve mekanik özelliklerin değişiminin incelenmesi 2. TEORİK BİLGİ 2.1. Çeliklerin Isıl İşlemi Metal ve alaşımlarının, faz diyagramlarına bağlı olarak ergime

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 8 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net

MALZEME BİLGİSİ DERS 8 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net MALZEME BİLGİSİ DERS 8 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net BÖLÜM IV METALLERİN MEKANİK ÖZELLİKLERİ GERİLME VE BİRİM ŞEKİL DEĞİŞİMİ ANELASTİKLİK MALZEMELERİN ELASTİK ÖZELLİKLERİ ÇEKME ÖZELLİKLERİ

Detaylı

BÖHLER K720 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması

BÖHLER K720 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik

Detaylı

27.10.2011. Plastik Şekil Verme MAK351 İMAL USULLERİ. Metal Şekillendirmede Gerilmeler PLASTİK ŞEKİL VERMENİN ESASLARI

27.10.2011. Plastik Şekil Verme MAK351 İMAL USULLERİ. Metal Şekillendirmede Gerilmeler PLASTİK ŞEKİL VERMENİN ESASLARI Plastik Şekil Verme MAK351 İMAL USULLERİ Doç.Dr. Turgut GÜLMEZ İTÜ Makina Fakültesi Metal parçaların şeklinin değiştirilmesi için plastik deformasyonun kullanıldığı büyük imalat yöntemleri grubu Genellikle

Detaylı

DEMİR KARBON FAZ DİYAGRAMI

DEMİR KARBON FAZ DİYAGRAMI MARMARA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MALZEME BİLİMİ Demir, Çelik ve Dökme Demir Yrd. Doç. Dr. Abdullah DEMİR DEMİR KARBON FAZ DİYAGRAMI Saf demire teknolojik özellik kazandıran

Detaylı

MAKİNA YEDEK PARÇA SANAYİ VE TİCARET A.Ş.

MAKİNA YEDEK PARÇA SANAYİ VE TİCARET A.Ş. ÜRÜN KATALOĞU MAKİNA YEDEK PARÇA SANAYİ VE TİCARET A.Ş. Soğuk İş Takım Çelikleri Sıcak İş Takım Çelikleri Plastik Kalıp Çelikleri Islah Çelikleri Sementasyon Çelikleri İmalat Çelikleri Paslanmaz Çelikler

Detaylı

YTÜMAKiNE * A305teyim.com

YTÜMAKiNE * A305teyim.com YTÜMAKiNE * A305teyim.com KONU: Kalın Sacların Kaynağı BİRLEŞTİRME YÖNTEMLERİ ÖDEVİ Kaynak Tanımı : Aynı veya benzer cinsten iki malzemeyi ısı, basınç veya her ikisini birden kullanarak, ilave bir malzeme

Detaylı

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1

Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 MAKİNE PROGRAMI MALZEME TEKNOLOJİSİ-I- (DERS NOTLARI) Prof.Dr.İrfan AY Öğr. Gör. Fahrettin Kapusuz 2008-20092009 BALIKESİR Prof. Dr. İRFAN AY / Öğr. Gör. FAHRETTİN KAPUSUZ 1 DEMİR-KARBON (Fe-C) DENGE DİYAGRAMI

Detaylı

Paslanmaz çelik nedir? Fe Cr > 10,5% C < 1,2%

Paslanmaz çelik nedir? Fe Cr > 10,5% C < 1,2% Cr > 10,5% C < 1,2% Paslanmaz çelik nedir? Kendiliğinden yapılanan ve korozyon direnci sağlayan bir yüzey tabakası (pasif tabaka) oluşumunu temin etmek üzere gereken miktarda % 10,5 krom ve % 1,2 karbon

Detaylı

TEKNOLOJİNİN BİLİMSEL İLKELERİ. Bölüm-4 MALZEMELERDE ÇEKME-BASMA - KESME GERİLMELERİ VE YOUNG MODÜLÜ. 4.1. Malzemelerde Zorlanma ve Gerilme Şekilleri

TEKNOLOJİNİN BİLİMSEL İLKELERİ. Bölüm-4 MALZEMELERDE ÇEKME-BASMA - KESME GERİLMELERİ VE YOUNG MODÜLÜ. 4.1. Malzemelerde Zorlanma ve Gerilme Şekilleri Bölüm-4 MALZEMELERDE ÇEKME-BASMA - KESME GERİLMELERİ VE YOUNG MODÜLÜ 4.1. Malzemelerde Zorlanma ve Gerilme Şekilleri Malzemeler genel olarak 3 çeşit zorlanmaya maruzdurlar. Bunlar çekme, basma ve kesme

Detaylı

BÖHLER K600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması

BÖHLER K600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırılması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik

Detaylı

Eczacıbaşı - Lincoln Electric ASKAYNAK. Düşük Alaşımlı Yüksek Dayanımlı Çelikler İçin MIG/TIG Kaynak Telleri

Eczacıbaşı - Lincoln Electric ASKAYNAK. Düşük Alaşımlı Yüksek Dayanımlı Çelikler İçin MIG/TIG Kaynak Telleri Eczacıbaşı - Lincoln Electric ASKAYNAK Düşük Alaşımlı Yüksek Dayanımlı Çelikler İçin MIG/TIG Kaynak Telleri Düşük Alaşımlı Yüksek Dayanımlı Kaynak Teli Ürün Ailesi Genel Ürün Özellikleri Kararlı ark ve

Detaylı

ÇELİĞİN ISIL İŞLEMLERİ

ÇELİĞİN ISIL İŞLEMLERİ ÇELİĞİN ISIL İŞLEMLERİ Isıl İşlem Isıl işlem; Bir malzemenin mekanik özelliklerini ve/veya içyapısını değiştirmek amacıyla, o malzemeye belli bir sıcaklık-zaman programı dahilinde uygulanan bir ısıtma

Detaylı

ÇELİK YAPILAR (2+1) Yrd. Doç. Dr. Ali SARIBIYIK

ÇELİK YAPILAR (2+1) Yrd. Doç. Dr. Ali SARIBIYIK ÇELİK YAPILAR (2+1) Yrd. Doç. Dr. Ali SARIBIYIK Dersin Amacı Çelik yapı sistemlerini, malzemelerini ve elemanlarını tanıtarak, çelik yapı hesaplarını kavratmak. Dersin İçeriği Çelik yapı sistemleri, kullanım

Detaylı

TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ

TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ TİTANYUM ALAŞIMLARININ ISIL İŞLEMİ Bileşim ve amaçlarına göre Ti alaşımları tavlanabilir, sertleştirilebilir, yaşlandırılabilirler veya kimyasal ısıl işleme (nitrürleme, karbürleme vb.) tâbi tutulabilirler.

Detaylı

BÖHLER S600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması:

BÖHLER S600 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması: Başlıca çelik özelliklerinin karşılaştırması: Bu tablo çelik seçiminizde yardım olmak için hazırlanmıştır. Ancak yine de farklı uygulama türlerinin yarattığı gerilme koşulları dikkate alınmamıştır. Teknik

Detaylı

Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları

Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları 1. Giriş Bir cisim bağ kuvvetleri etkisi altında en düşük enerjili denge konumunda bulunan atomlar grubundan oluşur. Koşullar değişirse enerji içeriği değişir,

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

Faz ( denge) diyagramları

Faz ( denge) diyagramları Faz ( denge) diyagramları İki elementin birbirleriyle karıştırılması sonucunda, toplam iç enerji mimimum olacak şekilde yeni atom düzenleri meydana gelir. Fazlar, İç enerjinin minimum olmasını sağlayacak

Detaylı

Faz dönüşümleri: mikroyapı oluşumu, faz dönüşüm kinetiği

Faz dönüşümleri: mikroyapı oluşumu, faz dönüşüm kinetiği Faz dönüşümleri: mikroyapı oluşumu, faz dönüşüm kinetiği Faz dönüşümleri 1. Basit ve yayınma esaslı dönüşümler: Faz sayısını ve fazların kimyasal bileşimini değiştirmeyen basit ve yayınma esaslı ölçümler.

Detaylı

DÖKÜM TEKNOLOJİSİ. Döküm:Önceden hazırlanmış kalıpların içerisine metal ve alaşımların ergitilerek dökülmesi ve katılaştırılması işlemidir.

DÖKÜM TEKNOLOJİSİ. Döküm:Önceden hazırlanmış kalıpların içerisine metal ve alaşımların ergitilerek dökülmesi ve katılaştırılması işlemidir. DÖKÜM TEKNOLOJİSİ Döküm:Önceden hazırlanmış kalıpların içerisine metal ve alaşımların ergitilerek dökülmesi ve katılaştırılması işlemidir. DÖKÜM YÖNTEMİNİN ÜSTÜNLÜKLERİ Genelde tüm alaşımların dökümü yapılabilmektedir.

Detaylı

HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. PASLANMAZ ÇELİK BORU. Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım...

HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. PASLANMAZ ÇELİK BORU. Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım... HEATING ELEMENT TECHNOLOGIES CORP. BORU Kaliteyi Biz Üretelim, Sizler İle Paylaşalım... Şirketimiz yan sanayi olarak hizmet verdiği sektörlere ilave olarak boru üretimi ve p r o f e s y o n e l k aynak

Detaylı

ARAŞTIRMA RAPORU. (Kod No: 2012.XXX) Uzman Cengiz Tan Tel: 0.312.210 59 09 e-posta: tancm@metu.edu.tr

ARAŞTIRMA RAPORU. (Kod No: 2012.XXX) Uzman Cengiz Tan Tel: 0.312.210 59 09 e-posta: tancm@metu.edu.tr ARAŞTIRMA RAPORU (Kod No: 2012.XXX) Raporu İsteyen : Raporu Hazırlayanlar: Prof. Dr. Bilgehan Ögel Tel: 0.312.210 41 24 e-posta: bogel@metu.edu.tr Uzman Cengiz Tan Tel: 0.312.210 59 09 e-posta: tancm@metu.edu.tr

Detaylı

Demirin Kristal Yapıları

Demirin Kristal Yapıları Demirin Kristal Yapıları 1535 C 1390 C 910 C SIVI FERRİT (delta) OSTENİT (gamma) OSTENİT Kübik Yüzey Merkezli (KYM) FERRİT (alpha) FERRİT Kübik Hacim Merkezli (KHM) Kübik hacim merkezli (KHM), Kübik yüzey

Detaylı

BÖHLER K306 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması

BÖHLER K306 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD. ŞTİ. Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması Başlıca çelik özelliklerinin kıyaslanması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik danışmanlık

Detaylı

Bol ve Kullanışlı Bir Madde: Alüminyum Nurel KILIÇ

Bol ve Kullanışlı Bir Madde: Alüminyum Nurel KILIÇ Bol ve Kullanışlı Bir Madde: Alüminyum Nurel KILIÇ Alüminyum, yer kabuğunda en çok bulunan üçüncü elementtir. Bugün dünyada; 730.000.000 ton/yıl ile ilk sırada yer alan demir-çelikten sonra 22.000.000

Detaylı

Demir Karbon Denge Diyagramı

Demir Karbon Denge Diyagramı Demir Karbon Denge Diyagramı Saf Demirin Soğuma ve Isınma Eğrileri 769 C Curie noktasıdır. 769 C sıcaklığın altında demir (Fe) manyetik özellik gösterir. 1 Fe-C Denge Diyagramı Fe-C Denge Diyagramı 2 Fe-C

Detaylı

DENEYİN ADI: Kum ve Metal Kalıba Döküm Deneyi. AMACI: Döküm yoluyla şekillendirme işleminin öğrenilmesi.

DENEYİN ADI: Kum ve Metal Kalıba Döküm Deneyi. AMACI: Döküm yoluyla şekillendirme işleminin öğrenilmesi. DENEYİN ADI: Kum ve Metal Kalıba Döküm Deneyi AMACI: Döküm yoluyla şekillendirme işleminin öğrenilmesi. TEORİK BİLGİ: Metalik malzemelerin dökümü, istenen bir şekli elde etmek için, seçilen metal veya

Detaylı

METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ

METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ METALURJİ VE MALZEME MÜH. LAB VE UYG. DERSİ FÖYÜ ALIN KAYNAKLI LEVHASAL BAĞLANTILARIN ÇEKME TESTLERİ A- DENEYİN ÖNEMİ ve AMACI Malzemelerin mekanik davranışlarını incelemek ve yapılarıyla özellikleri arasındaki

Detaylı

KAZAN ÇELİKLERİNİN KAYNAK KABİLİYETİ 1. Kazan Çeliklerinin Özellikleri

KAZAN ÇELİKLERİNİN KAYNAK KABİLİYETİ 1. Kazan Çeliklerinin Özellikleri KAZAN ÇELİKLERİNİN KAYNAK KABİLİYETİ 1. Kazan Çeliklerinin Özellikleri Buhar kazanlarının, ısı değiştiricilerinin imalatında kullanılan saclara, genelde kazan sacı adı verilir. Kazan saclarının, çekme

Detaylı

Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında

Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında Paslanmaz Çeliklerin Kaynak İşlemi Esnasında Karşılaşılan Problemler ve Alınması Gereken Önlemler Paslanmaz çeliklerin kaynak işlemi esnasında karşılaşılan ve kaynak kabiliyetini etkileyen problemler şunlardır:

Detaylı

Fabrika: Kütahya Org. San. Böl. 6.cad. No:15 / KÜTAHYA /TÜRKİYE Tel: +90 274 266 25 72 / 79 Fax: +90 274 266 25 76 info@viggroup.com.

Fabrika: Kütahya Org. San. Böl. 6.cad. No:15 / KÜTAHYA /TÜRKİYE Tel: +90 274 266 25 72 / 79 Fax: +90 274 266 25 76 info@viggroup.com. w w w. s k - c w. c o m Fabrika: Kütahya Org. San. Böl. 6.cad. No:15 / KÜTAHYA /TÜRKİYE Tel: +90 274 266 25 72 / 79 Fax: +90 274 266 25 76 info@viggroup.com.tr VIG Metal, alüminyum ve magnezyum gibi haf

Detaylı

= σ ε = Elastiklik sınırı: Elastik şekil değişiminin görüldüğü en yüksek gerilme değerine denir.

= σ ε = Elastiklik sınırı: Elastik şekil değişiminin görüldüğü en yüksek gerilme değerine denir. ÇEKME DENEYİ Genel Bilgi Çekme deneyi, malzemelerin statik yük altındaki mekanik özelliklerini belirlemek ve malzemelerin özelliklerine göre sınıflandırılmasını sağlamak amacıyla uygulanan, mühendislik

Detaylı

Bu tablonun amacı, çelik seçimini kolaylaştırmaktır. Ancak, farklı uygulama tiplerinin getirdiği çeşitli baskı durumlarını hesaba katmamaktadır.

Bu tablonun amacı, çelik seçimini kolaylaştırmaktır. Ancak, farklı uygulama tiplerinin getirdiği çeşitli baskı durumlarını hesaba katmamaktadır. Sıcak iş Çeliklerinin Başlıca Özelliklerinin Karşılaştırılması 1) Martenzitik Çelik (martenzit sıcaklığı yaklaşık olarak 480 C dir); bu form, ısı ile işlem gören çelikler ile karşılaştırılamamaktadır.

Detaylı

Malzeme Bilgisi ve Gemi Yapı Malzemeleri

Malzeme Bilgisi ve Gemi Yapı Malzemeleri Malzeme Bilgisi ve Gemi Yapı Malzemeleri Grup 1 Pazartesi 9.00-12.50 Dersin Öğretim Üyesi: Y.Doç.Dr. Ergün Keleşoğlu Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü Davutpaşa Kampüsü Kimya Metalurji Fakültesi

Detaylı

DARBE DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ. 1. Metalik Malzemelerin Darbe Deneyi

DARBE DENEYİ MALZEME MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ. 1. Metalik Malzemelerin Darbe Deneyi 1. Metalik Malzemelerin Darbe Deneyi Darbe deneyi gevrek kırılmaya neden olabilecek şartlar altında çalışan malzemelerin mekanik özelliklerinin saptanmasında kullanılır. Darbe deneyinin genel olarak amacı,

Detaylı

Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü ÇEKME DENEYİ 1. DENEYİN AMACI Mühendislik malzemeleri rijit olmadığından kuvvet altında deforme olup, şekil ve boyut değişiklikleri gösterirler. Malzeme özelliklerini anlamak üzere mekanik testler yapılır.

Detaylı

Doç.Dr.Salim ŞAHİN SÜRÜNME

Doç.Dr.Salim ŞAHİN SÜRÜNME Doç.Dr.Salim ŞAHİN SÜRÜNME SÜRÜNME Malzemelerin yüksek sıcaklıkta sabit bir yük altında (hatta kendi ağırlıkları ile bile) zamanla kalıcı plastik şekil değiştirmesine sürünme denir. Sürünme her ne kadar

Detaylı

formülü zamanı da içerdiği zaman alttaki gibi değişecektir.

formülü zamanı da içerdiği zaman alttaki gibi değişecektir. Günümüz endüstrisinde en yaygın kullanılan Direnç Kaynak Yöntemi en eski elektrik kaynak yöntemlerinden biridir. Yöntem elektrik akımının kaynak edilecek parçalar üzerinden geçmesidir. Elektrik akımına

Detaylı

MUKAVEMET ARTIRICI İŞLEMLER

MUKAVEMET ARTIRICI İŞLEMLER MUKAVEMET ARTIRICI İŞLEMLER Malzemenin Mukavemeti; a) Kimyasal Bileşim b) Metalurjik Yapı değiştirilerek arttırılabilir Malzemelerin Mukavemet Arttırıcı İşlemleri: 1. Martenzitik Dönüşüm 2. Alaşım Sertleştirmesi

Detaylı

BÖHLER K110 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD.ŞTİ. Başlıca Çelik özelliklerinin kıyaslaması

BÖHLER K110 OSMANLI ALAŞIMLI ÇELİKLER SAN. VE TİC. LTD.ŞTİ. Başlıca Çelik özelliklerinin kıyaslaması Başlıca Çelik özelliklerinin kıyaslaması Bu tablonun amacı çelik seçeneğini kolaylaştırmaktır. Bununla birlikte, farklı uygulamalardan etkilenen çeşitli stres koşulları hesaba katılmamıştır. Teknik danışmanlık

Detaylı

Prof.Dr.İrfan AY. Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU. Öğr. Murat BOZKURT. Balıkesir - 2008

Prof.Dr.İrfan AY. Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU. Öğr. Murat BOZKURT. Balıkesir - 2008 MAKİNA * ENDÜSTRİ Prof.Dr.İrfan AY Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU Öğr. Murat BOZKURT * Balıkesir - 2008 1 PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ METALE PLASTİK ŞEKİL VERME İki şekilde incelenir. * HACİMSEL DEFORMASYONLA

Detaylı

Islah Çelikleri. Sementasyon Çelikleri. Nitrürlenebilen Çelikler. Otomat Çelikleri. Paslanmaz Çelikler. Takım Çelikleri

Islah Çelikleri. Sementasyon Çelikleri. Nitrürlenebilen Çelikler. Otomat Çelikleri. Paslanmaz Çelikler. Takım Çelikleri Bu ders kapsamında ele alınacak olan çelik türleri Islah Çelikleri Sementasyon Çelikleri Nitrürlenebilen Çelikler Otomat Çelikleri Paslanmaz Çelikler Takım Çelikleri ISLAH ÇELĠKLERĠ Bu çeliklerin % C karbon

Detaylı

PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ

PLASTİK ŞEKİL VERME YÖNTEMLERİ ÜRETİM VE İMALAT TEKNOLOJİLERİ PLASTİK ŞEKİL VERME Yrd. Doç. Dr. Afşın Alper Cerit Erciyes Üniversitesi Endüstriyel Tasarım Mühendisliği Bölümü PLASTİK ŞEKİL VERME F. Nair A. Cerit Giriş PLASTİK ŞEKİL

Detaylı

PASLANMAZ ÇELİK KULLANIM ALANLARI TABLOSU

PASLANMAZ ÇELİK KULLANIM ALANLARI TABLOSU PASLANMAZ ÇELİK KULLANIM ALANLARI TABLOSU ASTM KOD ÖZELLİKLER KULLANIM ALANI 304 Paslanmaz çeliğin temel çeşididir. 400 C ye kadar yüksek oksidasyon sağlar. Mekanik direnç ve sürtünme mukavemeti çok iyidir.

Detaylı

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI TOLERANSLAR P r o f. D r. İ r f a n K A Y M A Z P r o f. D r. A k g ü n A L S A R A N A r ş. G ör. İ l y a s H A C I S A L I H O Ğ LU Tolerans Gereksinimi? Tasarım ve üretim

Detaylı

TALAŞLI İMALAT. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek istenen parça arasında belirgin bir sertlik farkının olmasıdır.

TALAŞLI İMALAT. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek istenen parça arasında belirgin bir sertlik farkının olmasıdır. TALAŞLI İMALAT Şekillendirilecek parça üzerinden sert takımlar yardımıyla küçük parçacıklar halinde malzeme koparılarak yapılan malzeme üretimi talaşlı imalat olarak adlandırılır. Koşul, takım ile iş şekillendirilmek

Detaylı

THE PRODUCTION OF AA5049 ALLOY SHEETS BY TWIN ROLL CASTING

THE PRODUCTION OF AA5049 ALLOY SHEETS BY TWIN ROLL CASTING AA5049 ALÜMİNYUM ALAŞIMI LEVHALARIN İKİZ MERDANELİ SÜREKLİ DÖKÜM TEKNİĞİ İLE ÜRETİMİ Koray TURBALIOĞLU Teknik Alüminyum San. A.Ş., İstanbul koray.turbalioglu@teknikaluminyum.com.tr ÖZET AA5049 alaşımı

Detaylı

GAZ ALTI KAYNAK YÖNTEMİ MIG/MAG

GAZ ALTI KAYNAK YÖNTEMİ MIG/MAG GENEL KAVRAMLAR Metalleri, birbirleri ile çözülemez biçimde birleştirme yöntemlerinden biri kaynaklı birleştirmedir. Kaynak yöntemiyle üretilmiş çelik parçalar, döküm ve dövme yöntemiyle üretilen parçalardan

Detaylı

7075 SERĠSĠ ALAġIMLARIN GENEL ÜRETĠM YÖNTEMLERĠ

7075 SERĠSĠ ALAġIMLARIN GENEL ÜRETĠM YÖNTEMLERĠ 7075 SERĠSĠ ALAġIMLARIN GENEL ÜRETĠM YÖNTEMLERĠ 1 7075 SERĠSĠ ALAġIMLARIN KULLANIM ALANI 7075 AlaĢımı Hava taģıtları baģta olmak üzere 2 yüksek Dayanım/Yoğunluk oranı gerektiren birçok alanda kullanılmaktadır.

Detaylı

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 5 Termomekanik İşlemler

MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 5 Termomekanik İşlemler MMT440 Çeliklerin Isıl İşlemi 5 Termomekanik İşlemler Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2011-2012 Bahar Yarıyılı Slab Sıcak haddeleme Asitle temizleme Soğuk haddehane Çan tipi fırın Temper hadde Sürekli tavlama

Detaylı

MIG-MAG KAYNAK METODUNDA KULLANILAN KAYNAK ELEKTROTLARI VE ELEKTROT SEÇİMİ

MIG-MAG KAYNAK METODUNDA KULLANILAN KAYNAK ELEKTROTLARI VE ELEKTROT SEÇİMİ MIG-MAG KAYNAK METODUNDA KULLANILAN KAYNAK ELEKTROTLARI VE ELEKTROT SEÇİMİ Prof. Dr. Ramazan YILMAZ Sakarya Üniversitesi, Teknoloji Fakültesi, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü Esentepe Kampüsü,

Detaylı

İÇİNDEKİLER 2. 3. 4. 5. 6.

İÇİNDEKİLER 2. 3. 4. 5. 6. İstiklal Mah. Barış Manço Cad. 5. Sok No:8 34522 Esenyurt / İSTANBUL TÜRKİYE Tel.: 0212 679 69 79 Faks: 0212 679 69 81 E-posta: info@gozdempaslanmaz.com 44 44 881 1 İÇİNDEKİLER 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2 1 HAKKIMIZDA

Detaylı

PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ

PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ HADDELEME (Calendering) İLE İŞLEME TEKNİĞİ HADDELEMEYE(Calendering) GİRİŞ Bu yöntem genellikle termoplastiklere ve de özellikle ısıya karşı dayanıklılığı düşük olan

Detaylı

İçerik. Erdemir Grup Tanıtımı. Standart ve Standardizasyon. Demir çelik sektöründe standartların kullanımı. Standartların sağladıkları faydalar

İçerik. Erdemir Grup Tanıtımı. Standart ve Standardizasyon. Demir çelik sektöründe standartların kullanımı. Standartların sağladıkları faydalar Standartların Demir Çelik Sektöründe Kullanımı ve Sağladıkları Faydalar Karabük Üniversitesi 17 Ekim 2014 Kenan Candar ERDEMİR Kalite Metalurji Müdürlüğü İçerik Erdemir Grup Tanıtımı Standart ve Standardizasyon

Detaylı

Paslanmaz Çelik Gövde. Yalıtım Sargısı. Katalizör Yüzey Tabakası. Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot

Paslanmaz Çelik Gövde. Yalıtım Sargısı. Katalizör Yüzey Tabakası. Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot Paslanmaz Çelik Gövde Yalıtım Sargısı Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot Katalizör Yüzey Tabakası Egzoz Gazları: Hidrokarbonlar Karbon Monoksit Azot Oksitleri Bu bölüme kadar, açıkça ifade edilmese

Detaylı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 4 Metaller, Aluminyum ve Çinko. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 4 Metaller, Aluminyum ve Çinko. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı MMT113 Endüstriyel Malzemeler 4 Metaller, Aluminyum ve Çinko Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı Al Aluminium 13 Aluminyum 2 İnşaat ve Yapı Ulaşım ve Taşımacılık; Otomotiv Ulaşım ve Taşımacılık;

Detaylı

Asil Çelik 1974 yılında otomotiv sanayi ağırlıklı olmak üzere kaliteli ve özel çelikler üretmek için kurulmuştur.

Asil Çelik 1974 yılında otomotiv sanayi ağırlıklı olmak üzere kaliteli ve özel çelikler üretmek için kurulmuştur. ŞİRKETİN TANITIMI Asil Çelik 1974 yılında otomotiv sanayi ağırlıklı olmak üzere kaliteli ve özel çelikler üretmek için kurulmuştur. Tesis, 1979 yılında hizmete alınmıştır. Temel mühendislik hizmetleri,

Detaylı

DÖVME (Forging) Dövme (cold forging parts)

DÖVME (Forging) Dövme (cold forging parts) DÖVME (Forging) Dövmenin tarihi 4000 yıl veya daha fazlasına dayanmaktadır. Cıvatalar, perçinler, çubuklar, türbin milleri, paralar, madalyalar, dişliler, el aletleri, hava taşıtı parçaları dövme yolu

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Katı Eriyikler 1 Giriş Endüstriyel metaller çoğunlukla birden fazla tür eleman içerirler, çok azı arı halde kullanılır. Arı metallerin yüksek iletkenlik, korozyona

Detaylı

ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ - 1 1.TOZALTI KAYNAĞI

ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ - 1 1.TOZALTI KAYNAĞI ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ - 1 AMAÇ Bu faaliyet sonucunda uygun ortam sağlandığında tekniğe uygun olarak tozaltı kaynağı ile çeliklerin yatayda küt-ek kaynağını yapabileceksiniz. ARAŞTIRMA Toz

Detaylı

ISIDAÇ 40. yapı kimyasalları. Özel ürünleriniz için özel bir çimento!

ISIDAÇ 40. yapı kimyasalları. Özel ürünleriniz için özel bir çimento! ISIDAÇ 40 yapı kimyasalları Özel ürünleriniz için özel bir çimento! Çimsa ISDAÇ 40 Kalsiyum Alüminat Çimentosu Yapı Kimyasalları Uygulamaları www.cimsa.com.tr ISIDAÇ 40, 10 yılı aşkın süredir Çimsa tarafından,

Detaylı