Türkiye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomik Büyüme: Nasıl Bir İlişki Söz Konusudur?

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Türkiye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomik Büyüme: Nasıl Bir İlişki Söz Konusudur?"

Transkript

1 A. ÖZKAYA Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? Ata ÖZKAYA Özet İçsel büyüme teors endüstrlern çnde bulunduğu rekabet koşulları, yürüttükler Ar-Ge faalyetler, gerçekleştrlen novasyonlar ve bunların ekonomk büyüme üzerne etklerne odaklanmıştır. Üç nesl olarak gruplandırılan çsel büyüme modellernn üçüncü nesl, rekabet artışının Schumpeter etks n yenp endüstrlerdek novasyon yoğunluğunu artırarak büyümey tetkleyeceğ görüşündedr. Bu görüş gelşmş ülkeler çn amprk verlerle desteklenmektedr. Gelşmekte olan ülkeler çn se lgl modeller sınayableceğmz ver tabanı henüz mevcut değldr. Bu eksklk Türkye dek poltka yapıcıların gelşmş ülkelern sanay poltkalarının gelecekte nasıl şekllenebleceğn kestrememelerne neden olablr. Çalışma rekabet, Ar-Ge, novasyon ve ekonomk büyüme arasındak lşkye odaklanarak Türkye nn dünyadak yern üçüncü nesl çsel büyüme teorler ışığında dönem çn analz etmey amaçlamaktadır. Anahtar Kelmeler: Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon, İçsel Büyüme, Türkye Competton, R&D, Innovaton and Economc Growth n Turkey: What Lnkage? Abstract The developments n endogenous growth theory have focused on compettve condtons of ndustres, R&D efforts thereof, nnovatons acheved and ther overall effect on economc growth. Dfferent from the prevous growth models classfed as three generaton, the thrd generaton models agree that an ncrease n competton overwhelms usual Schumpeter effect and promotes the densty of nnovatons n ndustres and trggers the overall growth rate of the economy. These fndngs are also verfed by the emprcal data for developed countres. However, t has stll been mpossble to reach whole data and statstcal nformaton requred for testng Dr., Galatasaray Ünverstes, İİBF, Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

2 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? the models for developng countres. Ths defcency may result n Turksh polcy makers not beng able to envsage the course of future ndustral polces of developed countres. The present study ams to fll ths gap and to respond the queston gven n the ttle of the study through thrd generaton endogenous growth theores and emprcal approach for the perod of Key Words: Competton, R&D, Innovaton, Endogenous Growth, Turkey JEL Classfcaton Codes: L23, O31, O32, O47, N74 Grş Dışsal büyüme teorler olarak da adlandırılan klask büyüme modellernde teknolok altyapı dışsal ver olarak kabul edlmekteyd. Son yıllarda gelşme kaydeden çsel büyüme modeller se teknolo ve teknolo etrafındak enformasyonu frmaların kend beşer sermayesne at dnamklern ürünü olarak kabul etmştr (Romer, 1990; Grossman ve Helpman, 1991; Aghon vd., 1997). Üç nesl olarak lteratürde yer alan çsel büyüme modellernn lk k nesl tekelc pyasaya yıkıcı tp novasyon yaparak dışarıdan gren ve pyasadak frmayı kovan frma tp üzernde odaklanmışken; üçüncü nesl çalışmalar se son dönemde patent almış novasyonların yapısından yola çıkarak modellerndek novasyon tpn yıkıcı olmayan ya da adım-adım novasyon dyebleceğmz tp olarak şekllendrmektedr. Dolayısı le üçüncü nesl çsel büyüme çalışmalarının kurgusunda olgopol pyasada yarışan frmaların kend bünyesndek Ar-Ge ekpler vasıtası le adım adım novasyon meydana getrme konusunda yarıştıkları kabul edlr. Bell br nha ürünün üretldğ rekabetç olgopol endüstrde yer alan frmalar Ar-Ge yatırımları le orantılı olarak novasyon gerçekleştrme olasılığına sahp olur. Br adım novasyon gerçekleştren frma rakbn pyasanın dışına atmaz, lakn novasyon oranında şgücü malyetnden kazanç sağlayarak üretm malyetn rakp frmanınkne göre azaltır. Pyasadak kazancını ve payını da benzer oranda artırır. Pyasanın dışına tlmeyen ancak kazancı daralan rakp frma, teknolok olarak br adım gerye düşmüştür ve br sonrak dönemde novasyon yaparak lder konumdak rakbn yakalayablr. Bunun netcesnde de o pyasa lder-takpç konumundan başa baş konuma geçer ve rekabet br sonrak dönemde tekrar novasyon çıkarablr, bu dnamk br süreçtr. İnovasyonların küçük adımlar şeklnde tezahürü, klask Schumpeter etks (Schumpeter, 1934) adı verlen ve gerde kalmış frmanın br sonrak dönemde lder yakalaması le elde edeceğ beklenen kazancın daralmasından ötürü yarışta kalma motvasyonunu kaybetmes olarak blnen olumsuz etky bertaraf etmektedr. Kısacası, Ar-Ge ve novasyon konusunda yarışın cerayan ettğ olgopol endüstrlerde nha ürün üzernde Bertrand tp rekabetn varlığının endüstrnn büyümesne ve nhayetnde de ekonomk büyümeye poztf katkı verdğ teork olarak gösterlmştr (Budd vd., 1993; Aghon vd., 2001). Japonya dışındak Uzak Doğu ülkelernn yüksek teknolo gerektren nha ürün pazarlarında yoğunlukla baş göstermes le brlkte üçüncü nesl büyüme modellernn gelştrdkler bakış açısı hızla patent hukukuna da yansımış, patentler ürünün teknolosn ve teknolosnn enformasyonunu belrl br süre boyunca koruma altına almak çerçevesnde özelleşmştr (Galln, 2002). Özellkle adım-adım novasyonların baskın olduğu blgsayar, elektronk ve haberleşme endüstrler gb 18 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

3 A. ÖZKAYA yüksek teknolo gerektren endüstrlerde teknolo etrafındak enformasyon benzer teknolo sevyesne sahp rakp frmaların söz konusu ürünün teknolosn taklt (kısaca taklt) edeblmelerne olanak sağlayan teknk altyapıyı teşkl etmektedr. Bu sebeptendr k taklt edlme durumu da üçüncü nesl modellern kurgusunda kendsne yer bulmuştur (Aghon vd., 2001). Aghon vd. (2001) çalışmalarında bell oranda teknolok takldn de, endüstrde başa başlığı sağlayarak br sonrak dönemde frmaları lderlk yarışına teceğ çn, ortaya çıkacak novasyonlar netcesnde ekonomk büyümeye katkı sağladığını savunmaktadır. Günümüzde patent koruması altındak ürünlern teknolosnn rakpler tarafından taklt edleblmes, hukuk çerçevenn yetersz olduğu ülkelern kend ç pazarlarında gözlenmektedr ve tersne mühendslk yan teknolok enformasyonun gerye doğru çözülmes yöntem le mümkün olmaktadır. Bu yüzden patent hukuku çerçeves tüm dünyada yaygınlaştırılmaya çalışılmaktadır. Dyelm k patent hukuku yaygın değldr de taklt vukuu bulmaktadır, pek ya patent koruması teknk anlamda şe yaramamakta mıdır? İlgnç olan yanı se bu sorunun cevabının bzzat patent hukuku çnde gzl olmasıdır. Galln (2002: 140): Patentler toplum le muct arasında toplumun korunan cattan faydalandığı ve yatırımcının da 20 yıl boyunca teknolo konusunda genş haklar elde ettğ br pazarlık sunar 1999 yılında gelştrlen Amerkan Muct Koruma sözleşmes uyarınca patent başvurularının, başvuru tarhnden tbaren 18 ay boyunca kamu blgsne açık tutulması gerekmektedr. Bu durum sorumuzun yanıtını vermektedr. Patent teknoloy korumakta ama arkasındak blmsel blg brkmnn elde edlmesne olanak sağlamaktadır. Bu gözlem doğrulayıcı lgnç gelşmeler yne Japonya dışındak Uzak Doğu frmalarından gelmektedr. Söz konusu frmalar tarafından son on yılda alınan patent sayısının br hayl artmış olması karşımıza şöyle br tablo çıkarmaktadır: Teknolok takpç ülke frmaları pyasada kalablmek çn önce teknolo takld le başlamakta, öğrenme sürecnn doğası gereğ lerleyen süreçte edlnlen mühendslk kazanımların brkm le özgün novasyonlara grşmektedr. Bu sürece br örnek vermek gerekrse MPEG (sesl-görüntü letm ve kodlama teknolos) ve onun devamlılık arzeden patentlenme sürecn göz önüne alınablr. MPEG 2 nn pyasaya sürülmes ve patent korumasını almasını müteakp MPEG 3 gelştrlmeye çalışılırken MPEG 4 rakp frma tarafından pyasaya sürülmüş ve bu yen sürüm nternet üzernden sesl-görüntü letm teknğn brkaç adım brden yenleştrmştr. MPEG 3 ün ortaya çıkmadan, MPEG 4 ün pyasaya sürülmüş olması takpç rakp frmanın patent koruması altındak ürünün spesfkasyonlarından faydalanarak ürünün arkasındak blg sevyesn yakalaması ve onu kend Ar-Ge s bünyesnde gzlce lerletp, daha gelşmş br ürün elde edebleceğ gerçeğn göz önüne sermştr. Galln nn belrttğ durum tam da budur ve bu aslında gelşmekte olan ülkeler çn lerleme açısından br şans teşkl etmektedr. Japonya yı ayrı tutmamızın neden se onların 1868 yılında aynı yola grp artık her endüstr tpnde blmsel blgnn sınırını kendler belrler konuma geldkler yan taklt le öğrenme sürecn br asır evvel gerde bıraktıkları çndr. Freeman ve Soete (1997: 148) bu durumu şöyle tarf etmektedr: 1868 Me yenden yapılanma sürecnde, Japonya nın thal ettğ teknoloy mühendslk süreçler netcesnde daha da gelştrdklerne dar belrgn kanıtlar mevcuttur. İthal edlen teknoloy hazmetme ve lerletme metodları tersne mühendslk ya da blmsel blgnn tekrarlama yöntem le yenden elde edlmesnn farklı br Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

4 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? formudur. Patent hukuku ve lşkn düzenlemelernn tüm dünyada yayılması ürünlern taklt edlmesn hukuk olarak engellemektedr ancak koruma altındak ürünün br sürelğne gözleneblr olması karşımızda farklı br yol açmaktadır: Koruma altındak ürünün teknolosn taklt etmek yerne arka planında yer alan blmsel blgnn çözülerek elde edlmes ve Ar-Ge mkânları le daha da gelştrlmes. Bu yol baz alınarak Özkaya (2010) tarafından gerçekleştrlen üçüncü nesl çsel büyüme model, söz konusu sanay poltkasının ekonomk büyümeye teknolo takld ve/veya teknolo thalnden daha fazla poztf katkı yapacağını göstermş ve lteratürdek yern almıştır. Bu bulgular gelşmekte olan Türkye ekonoms çn de yol gösterc ntelk taşımaktadır. Bu konu daha önce de Türk havacılık sanay öncülernden ve motoru dahl lk yerl uçağımızı 1936 yılında mal eden Nur Demrağ tarafından dle getrlmştr: Avrupa'dan, Amerka'dan lsanslar alıp uçak yapmak kopyacılıktan barettr. Demode tpler çn lsans verlmektedr. Yen cat edlenler se br sır gb büyük br kıskançlıkla saklanmaktadır. Bnaenaleyh kopyacılıkla devam edlrse demode şeylerle beyhude yere vakt geçrlecektr. Şu halde Avrupa'dan ve Amerka'nın son sstem tayyarelerne mukabl yepyen br Türk tp vücuda getrlmeldr (Yavuz, 2013). Bu kapsamda çalışmamızın amacı dönemnde Türkye ekonomsnn rekabet, Ar-Ge yatırımları, novasyon yoğunluğu ve ekonomk büyüme açısından, gelşmş ve gelşmekte olan ülkelere göre yern tespt etmeye çalışmaktır. Çalışmamız lteratürde yer alan üçüncü nesl çsel büyüme modellernn teork kapsamı ışığında, lgl makro ve mkroekonomk büyüklüklern mevcut verlernden yola çıkarak başlıktak soruya yanıt arayacaktır. Kapsamlı zaman sers analzler yapablmek çn elmzde yeterl ver bulunmamaktadır. Buna mukabl lgl ver eksklğn br ölçüde kapatableceğn düşündüğümüz alternatf ekonomk değşkenler önererek yolumuzu aydınlatmaya çalışacağız. Çalışmamızda; lteratürün geldğ aşama, çsel büyüme modellernn son aşamasını teşkl eden teork model, bu modeln amprk olarak değerlendrlmesnde kullanılacak ver tpler, son olarak da teork model Türkye ekonoms açısından test etmekte verml olacağını düşündüğümüz reel efektf kur endekslernn (REK) zamanda evrlş ncelenecektr. REK sadece Türkye çn değl dğer gelşmekte olan ülkeler açısından da eksklğn duyduğumuz gerekl verlern karşılıklı etklern bünyesnde barındıran br zdüşüm gösterge olarak görüleblr. 1. Lteratür Taraması İçsel büyüme teorlernn üçüncü nesl olarak sınıflandırılan ardışık ve adımadım novasyon le büyüme model lk kez Budd vd. (1993) tarafından önerlmştr. Yazarlar lteratürdek mevcut yıkıcı novasyon kavramı yerne daha küçük ölçekl adım-adım novasyon kavramını gelştrerek takpç duruma düşen frmanın pyasada varlığını sürdüreceğ durumu ele almışlardır. Aghon vd. (1997) çalışmasında daha da gelştrlen bu modele göre takpç frma, lder frma le lerde lderlk çn yarışacaksa öncelkle onu yakalamalıdır. Bu çerçevede de takpç lder yakalamak çn Ar-Ge yatırımlarını gerektğ ölçüde artırmalıdır. Yazarların vardığı sonuç, k frmanın yarıştığı endüstrde rekabet 1 ne kadar kızışırsa Ar-Ge yatırımları ve novasyon yapma olasılığı artar ve netcede bu ülke çapında büyüme hızını artırır. 1 Rekabet kavramının ayrıntılı matematk modeller çn bkz. Boone, Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

5 A. ÖZKAYA Frmaların novasyon yapmaktak motvasyonu rakp frma le arasındak teknolok farkı açarak üretm malyetlern düşürmek yan rekabet baskısından kurtulmaktır. Yazarların br peryot çn tasarladığı rekabet ve novasyon oyununu daha sonra Aghon vd. (2001) çalışmasında sonsuz peryotlu Ar-Ge ve novasyon yarışının söz konusu olduğu dnamk Markov tp oyun le zengnleştrmştr. Ayrıca, takpç frmanın ldern ürününü taklt etmesne de olanak verlerek rekabetn Ar-Ge, novasyon mktarı ve ekonomk büyüme üzerndek etksne dnamk br kurgu çerçevesnde bakılmıştır. Model her ne kadar dnamk olsa da Aghon vd. (1997) çalışmasında önerlen temel fkr korunmuştur ve takpç frma ancak ldern teknolosne ulaşarak onu yakalayablmekte ve daha sonra başa baş konuma gelen k frma lderlk çn tekrar novasyon yarışına grmektedr. Aghon vd. (2001) nn elde ettğ sonuca göre rekabetn artması Ar-Ge faalyetler le novasyon yoğunluğunu artırmakta ve ülke çapında ekonomk büyümenn artmasına neden olmaktadır. Ayrıca, patent korumasındak eksklklerden kaynaklanan taklt edleblme mkânı düşük sevyede se o da büyümeye olumlu katkı yapmaktadır. Eğer taklt mkânı daha da artarsa büyüme olumsuz etklenmektedr. Ayrıca, bu dnamk br oyun olduğu çn lder le takpç arasındak fark artarsa rekabetn dışsal olarak artırılması büyümedek artışı bozmaya başlamaktadır. Bunun neden ldern ve takpçnn ekonomk motvasyonlarını açılan teknolok fark ölçüsünce ytrmelerdr. Br dğer taraftan, çsel büyüme modeller de dahl olmak üzere ekonomk büyüme lteratüründe blg ve enformasyon ayrımı gözardı edlmş, blgnn heteroen yayılmasının enformasyon bazında asmetrye yol açableceğ gerçeğ hmal edlegelmştr. Bunun en öneml neden blgnn tüm ekonomk aanlar tarafından mükemmel 2 şeklde paylaşıldığıdır. Son zamanlarda bu konu üzerne eğlen bazı çalışmalar ortaya çıkmıştır. Bu çalışmalar teknolok asmetrnn novasyon sürecne etksne vurgu yapmaktadır. Herhang br endüstr çersnde zaten blndğ üzere teknolok asmetr mevcuttur ve patent koruması tam olmadığı zaman bu teknolo rakpler tarafından taklt edleblr. Dolayısı le az verml frmalar daha verml rakp frmanın teknolosn kopyalayablr, fakat blg düzeyne erşemez. Öte yandan, teknolo duvarının sınırında olan br frma, teknolos le paralel blg sevyesn de haz olduğu çn teknolosnn kopyalanması le brlkte sahp olduğu blg sevyesnn de rakpler tarafından öğrenlmes sorunu le karşı karşıyadır. Blg ve tekonolo arasındak ayrım yeternce vurgulanmadığı çndr k, blgnn sızması büyüme modellernde son yıllara kadar yer almamıştır. Şaşırtıcıdır k bu husus şletme blm lteratüründe de genş şeklde yer bulmaktadır. Örneğn Grlches (1979) blgnn sızmasının hem blgnn kamusal br yapısı olması le hem de patent korumasının ortadan kalkması le lşkl olableceğn belrtmştr. Galln ye göre se patent korumasının mevcut yapısı gereğ ürünün br süre gözleneblr olması sonucunda zaten ürünün blgs sızablr. Br dğer deyşle, patent sstemnn tcar sır olmasının ana yönlernden brs de tam koruma olmamasıdır. Galln (2002) göstermştr k adım-adım novasyon çerçeves çersnde tekonolok sevyeler açısından takpç ve lder konumunda bulunan frmalar aslında hçbr zaman sahp oldukları tekonolo sevyelerne göre rekabete başlamaz. 2 Ortaya çıktığı anda ve tüm ekonomk aanlar tarafından eksksz olarak elde edlmes bkz. Malkel, Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

6 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? Ürünün blgsnn sızması ürünün üretm karmaşıklığının br fonskyonudur. Rekabet baskısı altında az verml ya da teknolok olarak ger rakbn sızan blgden faydalanması gereksnm, söz konusu rakbn blgy ne kadar hazmedebleceğne bağlıdır. Frmaların blgy hazmadeblme kapastes se o frmanın bahs geçen teknolok alanda ne kadar tecrübel ve blg brkml olduğuna bağlıdır. Rekabet sevyes ve takpç frmanın blgden faydalanma kapastes o frmanın ne kadar blgy şleyebleceğn doğrudan etkler. Son yıllarda frma ç organzasyon vermllğne daha da odaklanan şletme blm lteratürü bze frmaların Ar-Ge yapıları ve motvasyonları konusunda tek düzelk olmadığı, uzmanlık alanlarındak çeştllkle beraber novasyon kablyetlernn de değşken olableceğ konusunda gözlemler sunmaktadır. Bunun öneml br neden olarak da üretme ve rekabete konu olan nha ürünlern teknolos ve arkasında yatan blg brkm açısından karmaşık olableceklerdr. Bu durum da bze ürünlern blgsnn elde edleblrlğnn çeştl etkenlere bağlı olduğunu göstermektedr. Smon (1962) çalışmasını takben Rogers (1980) ürünün gözlemleneblr olmasının kablyetl rakpler tarafından teknolosnn kopyalanablrlğn artırdığını belrtmektedr. Mühendslk lteratüründe tersne mühendslk şeklnde adlandırılan yöntem le patent koruması altında olup gözleme açık ürünlern özellkler deşfre edleblr. Bunun en öneml açık kapısı ürün standartlarının lteratürde belrtlen şartlar çerçevesnde olması ve blgl rakplern bunu çözeblmesdr. Öte yandan Zander ve Kogut (1995) ürünün yapısı ne kadar karmaşık olursa kopyalanmasının o kadar meşakkatl olduğunu göstermştr. Bu karmaşık yapı, üretm aşamasının meydana getrdğ teknolok süreçtek karmaşıklıktır. Aynı netce Tyre (1991) tarafından da doğrulanmıştır. Özetlemek gerekrse takpç frmanın blgden faydalanması k türlü mümkündür. Bu çeştllk o frmanın Ar-Ge ekbnn ne şeklde yapılandırıldığına bağlıdır. Lder frmanın pyasaya sürülmüş ve patent korumasında olan ürününün blgsn tersne mühendslk le tekrar elde edecektr (üretm teknolosn yakalama) ya da çözerek tekrar elde ettğ blmsel blgy kend Ar-Ge ekbnn kapastesne dayanarak ster nha üründe sterse üretm sürecnde gerekl novasyonu yapıp ürün blgsn br adım öteye taşıyacaktır k böylelkle ya ürünü yenleştrecek ya da aynı ürünün üretm malyetn düşürecektr. Bu knc duruma, çsel büyüme ve adımadım novasyon lteratüründe takpçnn lder yakalamaksızın onun önüne geçmes yan üzernden atlama sm verlmştr (Encaoua ve Ulph, 2000). Üçüncü nesl çsel büyüme lteratüründe k yen kavram ortaya çıkmaktadır. Bu k kavram adımadım novasyon sürecnde takpç ve lder frmalar arasında k duruma tekabül eder: Ldern son versyon ürünün teknolos patent korumasında ken ürün teknolos arkasındak blg sevyes erşleblr (lder yakalama) ya da erşlp daha da lerletleblr (üzernden atlama). Bu k durum, Ar-Ge ekbnn nasıl uzmanlaştığına bağlıdır ve ekonomk büyümeye katkıları farklıdır. Bu çalışmalar göstermektedr k; 1. Patentleme sürec ürünü gözleneblr kılar ve tekonolosnn taklt edlmesn engeller. 2. Ürünlern üretm aşamasındak karmaşıklık teknolok takld zorlaştırır. 3. Ürünün teknolos arkasında yatan blg sevyesn patent korumaz. 4. Patentl ürün gözleneblr olduğu çn tersne mühendslk faalyetne açıktır. 22 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

7 A. ÖZKAYA 5. Belrl br blg brkmne ulaşmış rakp frmalar o blgy elde edp, patente sahp ürünü gelştreblr ve tekrar kend adlarına patentleyeblr. Bu da onları yen lder yapar. Bu beş gözlem ışığında Özkaya (2010) çalışmasında, teknolok blg ve blmsel blg ayrımını yaparak blmsel blg elde edlmes ve gelştrlmes konusunda uzmanlaşmış Ar-Ge ekplernn novasyon yeteneklernn daha y olacağını göstermştr. Ar-Ge ekbnn k tpte uzmanlaşableceğn öngören yazar bunları blgy tekrar elde eden ve yensn yaratablen şeklnde kye ayırmıştır. Frmalar kend Ar-Ge mühendslern eğtp uzmanlaştırableceğne göre yaratıcı Ar-Ge kurmak çsel yan frmaların kend terchlerdr ama malyet farklıdır. Bu yapısal değşklğ ekleyerek Encaoua ve Ulph (2000) le Aghon vd. (2001) nn modellern gelştren yazar, gelşmekte olan ülkelern gelşmş ülkeler le rekabetnde öne geçeblmeler çn Ar-Ge faalyetlernn daha yaratıcı odaklı olarak özelleşmes gerektğn savunmaktadır. Adım-adım novasyon modelnde bu tp Ar-Ge ye sahp frmaların lder frmaları yakalamadan onların önüne geçebleceğn göstermş ve bunun ülke çapında yaratacağı büyüme hızının kopyalama, lder yakalama ve blgy tekrar elde etme üzerne kurulu büyüme hızlarına göre daha fazla olacağı sonucuna varmıştır. Böylelkle gelşmekte olan ülkeler çn Acemoğlu ve Zlbott (2001) çalışmasında önerlen teknolo transfer le büyüme modelnden daha y br mkân ortaya çıkmaktadır: Blg transfer ve şlenmes le büyüme. Model, dnamk Markov oyun modeldr ve optmal Bellman denklemlernn asmptotk çözümü le netcelendrlr. Bu çalışmada Özkaya (2010) tarafından gelştrlen büyüme modelnn ve modeln analtk netces olarak elde edlen büyüme hızı denklemnn üzernde durulacaktır. 2. Teork Model Özkaya (2010) tarafından gelştrlen modelde br ülke çnde brçok endüstr mevcuttur. Herhang br endüstrde brden çok frma Bertrand rekabet yapmaktadır ve novasyon yarışı çndedr. Ar-Ge yatırımları ölçüsünce yaratıcı ya da blg tekrarı bazlı novasyon yapma olasılıkları mevcuttur ve yaptıkları her br novasyon oranında brm şgücü maalyetlern düşürmektedrler. Böylece rakplerne göre teknolok açıdan lerlemektedrler. Bu süreç dnamktr. ( ) ( ) (1) (1) nolu denklem, 3 söz konusu endüstrlerde var olan rekabet sevyesnn, o endüstrlerde gerçekleşen ve Ar-Ge ekbn teşkl eden beşer sermayenn uzmanlaşma sevyesne bağlı olarak yürütülen Ar-Ge ve novasyon faalyetlernn o ülkenn toplam büyüme hızına etksn vermektedr. Küçük harf g le gösterlen GSYİH dek değşm mktarı (büyüme hızı) olsun. Eştlğn sağında yer alan K değşken, endüstrdek rekabet sevyes, novasyon adımı, grdler ve ülkenn faz sevyesne bağlıdır. se adım-adım novasyon çerçevesnde novasyonların küçük ölçekl olduğunu gösteren parametredr. Denklemn sağ tarafı k fadenn toplamından oluşmuştur. Bunlardan brncs ( ), o ülkedek başa baş endüstr oranının toplam büyümeye katkısını smgelerken knc fade lder-takpç konumundak endüstrlern büyümeye katkısını vermektedr. Lder-takpç tp endüstrlern katkısı yaratıcı ya da blg tekrarı bazlı Ar-Ge faalyetne 3 (1) Nolu denklemn spatı çn bkz. Özkaya (2010: 424) çalışmasındak (33) nolu denklem. Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

8 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? ( sevyes le ölçülen) bağlıdır. Ar-Ge ekbnde yaratıcılık azaldıkça blg tekrarı eğlmler artmaktadır. Kısaca özetlemek gerekrse br pazarda aralarında teknolo farkı olmayan frmaların yaptığı ve başa baş olarak ntelenen ürün rekabet büyümeye olumlu katkı vermektedr. Başa baş konumun katkısı k frma brden efor harcadığı çn teknolo thal durumundaknden daha çoktur. Öte yandan, yaratıcı yönde Ar-Ge faalyet, teknolo farkı açılmış olsa da blg sevyes üzernden yürüyeceğ çn ve eğer takpç frma blg sevyesnde br novasyon yapmayı başarırsa ldern önüne doğrudan atlayacağından ötürüdür k, bu tp endüstrlerden gelen katkı dğer ksnden de fazladır. Bu, blnen Schumpeter etks n söndürmektedr. Zra blndğ gb Schumpeter etks, takpç frmanın başa baş olmak çn novasyon yapma motvasyonunun, beklenen kazancın grşlecek rekabet etks le azalmasından dolayı düşmes olarak fade edlr. Neden se başa baş konuma gelnce daralan kâr oranıdır. Teork model uluslararası amprk karşılaştırmalara tab tutulmak stenrse (1) nolu denklemde brm şgücü malyetler, brm üretm maalyetler şeklnde düşünüleblr ve bunun üzernde dışsallık varsayılablr. Br dğer deyşle, örneğn rakp olan k ülkeden brsnde reel ücretler düşüyorsa bu br etken olarak kabul edleblr. 3. Verler ve Modeln Amprk Ölçümü İçsel büyüme teorlernn yukarıda bahsedlen üçüncü nesl çalışmalarının amprk olarak test edlmes pek kolay değldr. Gelşmş ülkeler çn sağlıklı ver bulmak mümkün olsa da karşılaştırmalı analz yapmak zordur. Gelşmekte olan ülkeler çn se lgl bütün verler bulmak şu aşamada mümkün gözükmemektedr. Aghon vd. (2005) çalışmasında, Aghon vd. (2001) nn teork çalışmalarından elde ettkler sonuçları verlerle test etmşlerdr. Aşağıda, Aghon vd. (2005) çalışmasında kullanılan verler lstelenmştr. Söz konusu çalışmada dönemn kapsayan ve Londra Borsası nda şlem gören 461 İnglz frmasına at verler kullanılmıştır. Bu ver tpler ve modeldek hang değşken ölçtüğü aşağıda gösterlmştr. 1. İnovasyon yoğunluğunu ölçmek çn: ABD patent ofsne kayıtlı cat türü patent aded (yıllık) 2. Nha ürün pazarındak rekabet ölçmek çn: Lerner endeks ya da fyatmalyet marı 3. Frmalar arasındak teknolo farkı (lder-takpç veya başa başlık durumu) ölçümü çn: İk frmanın toplam faktör vermllğndek (TVF) % değşmn farkı 4. Büyüme oranı ölçümü çn: GSYİH dek % değşm Türkye çn bu verlern mevcut olup olmadığı araştırıldığında şöyle br tablo le karşılaşılmaktadır: Türkye menşel cat türü patent aded ABD patent ofsnde mevcuttur. Bununla brlkte Türk Patent Ofsnde de son yıllara at olmak üzere benzer ver mevcuttur. Türk frmaları çn Lerner endeks ya da fyat-malyet marı ver tabanı mevcut değldr. Bu ver mevcut olmamakla brlkte Çulha ve Yalçın (2006) tarafından gerçekleştrlmş dönemsel kestrmler mevcuttur. TVF sers de mevcut değldr. Benzer şeklde Kalkınma Bakanlığı tarafından yayınlanmış brkaç çalışmada yer alan dönemsel verler mevcuttur (Serdaroğlu, 2013). Dolayısıyla çalışmamızı 24 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

9 A. ÖZKAYA yürüteblmek çn eksk verler tamamlayacak başka br göstergeye htyaç duyulmaktadır. 4. Bölüm bunu konu ednmştr Toplam Faktör Vermllğ (TVF) Tablo 1 ve Tablo 2 göstermektedr k dönemnde hem verm yükselmştr hem de bu yükseklğn GSYİH üzernde etks oldukça poztf olmuştur. Lakn Tablo 2 de dönemnde TVF nn GSYİH hızına katkısındak keskn düşüşün ayrıca zahı gerekmektedr. Tablo 1: Üretm Faktörlernn Artış Oranları (%) GSYH Sermaye Stok İsthdam TFV ,8 7,3 1,4-0, ,8 5,0 1,0 4, ,2 5,4 3,8-1, ,4 1,8 0,5 Kaynak: Serdaroğlu, Tablo 2: Üretm Faktörlernn GSYİH ye Katkıları (%) Sermaye Stok İsthdam TFV , , ,2 62, ,2 73,6-35, ,5 13,5 Kaynak: Serdaroğlu, Şekl 1: TVF (yıllık %değşm) 0,08 0,06 0,04 0,02 0 0,02 0,04 0,06 0,08 0, Kaynak: Serdaroğlu, Şekl 1 göstermektedr k rakplern üretm teknolo sevyes aynı kalsa ble Türkye le arasındak fark ancak arasında düzenl olarak azalmıştır. Buna ek olarak Şentürk (2010) çalışmasında daha farklı br ölçüm metodu kullanmıştır ve TVF y k temel bleşenn fonksyonu olarak tanımlayarak Türkye nn durumunu ölçmüştür. Bu temel değşkenler teknolode verm artışı le Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

10 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? teknolok değşmdr. Bunlardan lk frmaların kend teknolo sınırını lerletp lerletemedklern, kncs se teknolo kullanımındak lerlemey göstermektedr. Elde edlen sonuçlara göre teknolok verm dönemnde artmış, bu artışın büyük kısmı se teknolo kullanımının artmasından kaynaklanmıştır. Teknolo sınırının lerletlmesnn katkısı bunun yanında cüz kalmaktadır. Söz konusu çalışmada kullanılan ölçütün k bleşennden lk Türkye nn gelşmş ülkeler karşısındak patent sayıları le zaten doğrulanmaktadır (Şekl 2). Öte yandan gelşmekte olan ülkelern de patent eksklğ blndğne göre knc bleşen yan Türkye nn teknolo kullanımındak lerlemes gelşmekte olan ülkeler le rekabetnde br ölçü olarak kabul edleblr İnovasyon Yoğunluğu Şekl 2 de yer verlen ülkelern dünyadak durumlarını göstermek çn örnek verlmes gerekrse Çn n sadece 2013 yılında aldığı patent sayısı 5.928, Tayvan ın , Almanya nın se olmuştur. Çalışmanın konusu gereğ baz alınan patent türü cat-türü patentlerdr. Bu tür patentler, üretm sürecnde malyet azaltmak üzerne gelştrlmş yenlklere verlr Şekl 2: Bazı Gelşmekte Olan Ülkelern Yıllık Patent Sayıları GAFR RUS BRA MEK TUR MALEZ Kaynak: ABD Patent Bürosu cat-türü patent renk sıralaması le Güney Afrka, Rusya, Brezlya, Mekska, Türkye, Malezya. İnovasyon yoğunlukları ülkelern üretm yarışlarında malyet azaltıcı en öneml etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Maalesef Ar-Ge yatırımlarımız son yıllarda kayda değer olarak artmış olsa da (TÜİK), Türkye nn gelşmş ülkeler le bu konuda yarışablmes henüz mümkün gözükmemektedr. Üretm malyetler göz önüne alındığında Türkye nn gelşmş ülkeler le yarıştak pozsyonunu şgücü malyet ve ener grd fyatları tayn etmektedr. 4 4 Daha detaylı blg çn 3.3 nolu bölüme bakınız. 26 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

11 A. ÖZKAYA Göçer (2013) çalışmasında, gelşmş ülkeler kategorsnde değerlendrlen Uzak Doğu ülkeler üzerne yaptığı zaman sers modelnde Ar-Ge harcamalarındak %1 lk artışın yüksek teknolol ürün hracatını %6,5, blg-letşm teknololer hracatını %0,6 ve ekonomk büyümey %0,43 oranında arttırdığını tespt etmştr. Yukarıda tartışılan nedenlerden ötürü Türkye çn Ar-Ge yatırımı ve büyüme lşksn patent sayıları üzernden kurmak pek sabetl olmayacaktır. Zra Ar-Ge yatırımlarının novasyona yansımasının hang yapısal değşkenlere bağlı olableceğ Özkaya (2010) tarafından gösterlmşt Fyat-Malyet Marı Fyat-malyet marı frmalar çn verglendrme önces kârlarının net satışlarına oranı olarak yüzde cnsnden bulunur. Çulha ve Yalçın (2006) gerçekleştrdkler çalışmada dönemnde Türkye sanay üretmnde tüm frma tpler çn fyat-malyet marının düştüğünü göstermştr. Bu frma tplernden yüksek pazar payına sahp olanlar, hracatçılar ve çok uluslu olanlarda düşüş daha fazla ken küçük ve genç frmalarda daha ılımlı düşüş gözlenmştr. Çulha ve Yalçın gözlemlernde kaydettkler fyat-malyet marındak düşüşlern -krz dönemn ayrı tutarak- nomnal kurdak enflasyondan arındırılmış değerlenmeye bağlı olduğunu vurgulamıştır. Bu aşamada Çulha ve Yalçın ın çalışmalarında baz aldıkları kurdak değerlenme fadesn zkretmekte fayda görüyoruz. Aşağıda (2) nolu denklemde RER le verlen değşken -ülkesnn para brmnn br başka -ülkes para brm karşısındak fyat değşmnden arındırılmış değern göstermektedr. P -ülkesnn tüketc fyat sevyesn verrken P -ülkesnn tüketc fyat sevyesn versn. K, se -ülkes para brmnn -ülkes para brm cnsnden değern veren nomnal kur sevyes olsun., P. K RER (2) P Çulha ve Yalçın ın tesptne göre dönemnde RER le gösterlen satın alma partes bazlı değşkenn değer azalmış yan TL değer kazanmıştır. Yazarlar bu kur etksnn şgücü dışı malyetler ucuzlattığını belrterek fyat-malyet marının daralmasına yol açtığı görüşünü belrtmştr. Büyük pazar payına sahp frmaların fyat-malyet marının daralması aslında enflasyonun düşmesne de yol açacak ve sermaye akımlarının değşmedğ varsayılırsa bu da RER değşkennn değernn br sonrak dönemde de azalmasına yardımcı olacaktır. 3. Bölüm ün grşnde belrtldğ üzere fyat-malyet marı o ülkedek (endüstr) rekabet sevyesnn br ölçüsüdür. Dolayısı le bu değşkenn değernn azalması rekabetn yoğunlaştığını göstermektedr. Öte yandan, fyat-malyet marının 2005 sonrası seyrn gösteren yeterl ver mevcut değldr. Özellkle son 5-10 yılı yorumlamak çn şgücü malyetlernn seyrne ve sanay ener grd fyatlarının sevyelerne bakılması uygun görülmüştür. Ayrıca bu değşkenlern Türkye çn olan seyr Avrupa Brlğ ülkelernn ortalama sevyes le karşılaştırılmıştır. Şekl 3 de şgücünün şverene saatlk malyetnn endeks değernn enflasyondan arındırılmış sers görülmektedr. Bu serler Türkye ve Avrupa Brlğ ndek şgücü maalyetlernn son yıllardak karşılıklı durumuna Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

12 2008Q2 2008Q3 2008Q4 2009Q1 2009Q2 2009Q3 2009Q4 2010Q1 2010Q2 2010Q3 2010Q4 2011Q1 2011Q2 2011Q3 2011Q4 2012Q1 2012Q2 2012Q3 2012Q4 2013Q1 2013Q2 2013Q3 2013Q4 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? şaret etmektedr dönemnde çeyrek yıl frekansında olan serlern br öncek çeyreğe göre % değşm esas alınmıştır. TÜİK verlerne 5 göre Türkye de ortalama reel ücretler söz konusu dönemn sonunda %19 luk artış göstermştr. Değşmn ortalaması %6,7 bulunmuştur. Öte yandan EUROSTAT verlerne 6 göre 28 Avrupa Brlğ üyesnde reel ücretlerde 2013 yılı sonunda, 2008 yılına göre %6,5 lk br artış olmuştur. Değşmn ortalaması se %0,5 bulunmuştur. Bununla brlkte Türkye dek şgücü verm artışı ücret artışının gersnde kalmıştır. Avrupa Brlğ (28 ülke) ortalaması le Türkye nn sanayde grd olarak kullandıkları doğal gaz ve elektrk fyatlarındak değşmlere de bakılablr. Şekl 4 sanay elektrk brm fyatlarının 2007 yılının knc dönemnden 2013 yılının brnc dönemnn sonuna kadark seyrn kıyaslamaktadır. Şekl 3: Reel Saatlk İşgücü Malyet (Ç le Ç-1, % değşm) 0,1 0,08 0,06 0,04 0,02 0-0,02-0,04-0,06-0,08-0,1 TR EU-28 Kaynak: TÜİK ve EUROSTAT. Reel ücretlerde % değşm, saatlk şgücü malyet. Hem TÜİK hem de EUROSTAT söz konusu verler br yılı k döneme (D) ayırarak ölçmektedr. Şekl 4 de bu fyatların enflasyondan arındırılmış ve br öncek döneme göre % değşmn gösteren serlerne yer verlmştr. Söz konusu dönemde Türkye dek elektrk fyatlarındak reel artış daha fazladır yılının ortasından 2013 yılının başına kadar olan dönemde Türkye dek elektrk fyatları reel olarak %30 pahalılaşmıştır. 5 Toplam (B-N) endeks TÜİK tarafından 2010=100 olarak nomnal bazda hesaplanmıştır. Endeksn reel değer 2003=100 TÜFE endeks baz alınarak hesaplandı. 6 EUROSTAT LCI endeks, 2008=100 tüketc fyat endeks baz alınarak reel hale getrld. 28 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

13 A. ÖZKAYA Şekl 4: Sanay Elektrk Grd Fyatı Reel (D le D-1, % değşm) 0,2 0,15 0,1 0,05 0-0, ,1 TR EU-28 Kaynak: TÜİK ve EUROSTAT. Sanayde kullanılan elektrk reel brm fyatlarındak % değşm. Verler Kwh başınadır. Dğer taraftan Şekl 5 sanay doğal gaz brm fyatlarının 2007 yılının knc dönemnden 2013 yılının brnc dönemnn sonuna kadar k seyrn kıyaslamaktadır. Söz konusu dönemde Türkye dek doğal gaz fyatlarındak reel artış daha fazladır yılının ortasından 2013 yılının başına kadar olan dönemde Türkye dek doğal gaz fyatları reel olarak %13 pahalılaşmıştır. 0,3 0,2 0,1 Şekl 5: Sanay Doğal Gaz Grd Fyatı Reel (D le D-1, % değşm) 0-0, ,2-0,3 TR EU-28 Kaynak: TÜİK ve EUROSTAT. Sanayde kullanılan doğal gaz reel brm fyatlarındak % değşm. Verler Kwh başınadır. 4. İçsel Büyümenn Br Ölçütü Olarak Reel Efektf Kur Endeks (REK) 3. Bölüm de belrtlen eksklkler göz önünde tutularak Türkye ve benzer gelşmekte olan ülkelern Ar-Ge, novasyon ve çsel büyüme lşklernn zamanda evrlşn yorumlayablmek üzere reel efektf kur (REK) verlernden faydalanılması uygun görülmüştür. Bunun nedenler aşağıda verlmştr: 1. REK, bünyesnde GSYİH hızının etksn barındırmaktadır. 2. REK sers hem ülke ç pazarındak hem de hracatçıların yarıştığı dış pazardak rekabetten etklenmektedr, dolayısı le Türkye nn hem gelşmş ülkeler le hem de gelşmekte olan ülkeler le yaptığı rekabetn br göstergesdr. Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

14 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? 3. Söz konusu rekabet; novasyon yoğunluğu, şgücü malyetler ve şgücü dışı malyetlere doğrudan bağlıdır. 4. İncelenen husus, 1. madde le 2 ve 3. maddeler arasındak dnamk lşk olduğu çn TVF ve fyat-malyet marındak gelşmeler 3. madde vasıtası le brer etken olarak ortaya çıkmaktadır. 5. REK hesap yöntem ülkeler arasında Bertrand rekabet yapıldığını esas almaktadır. Bu da teork model le temelden uyumludur. Teork modeln (1) nolu denklem le gösterlen GSYİH büyüme hızı fadesn, arasını kapsayan dönemde ve yukarıda belrtlen 5 madde ışığında Türkye çn yorumlayacağız. TCMB yönetm 2010 yılından tbaren, değşen dış tcaret ortaklarımızı göz önüne alarak reel efektf kur endeks hesabını revze etmştr. Yen hesap yöntem Saygılı vd. (2010) çalışmasında sunulmuştur. TÜFE esas alınarak yapılan REK hesaplamasında Türkye nn dış tcaretnn %85 n kapsayan 36 ülke hesaba dahl edlmştr. 7 Saygılı vd. (2010) çalışmalarında gelşmş ülke le gelşmekte olan ülke ayrımını ülkelern kalkınmışlık sevyesne göre belrlemştr. Yazarlar sadece malat sanay ürünlerndek rekabet baz aldıkları çn kanaatmzce bu ayrımı, ülkelern novasyon yoğunluklarına, br dğer deyşle, patent sayılarına göre yapsalar daha uygun olur. Örneğn gelşmş ülkelerden Yunanstan, Çek Cumhuryet, Portekz, Slovakya, İrlanda nın patent sayıları Türkye nnk le aşağı yukarı aynıdır. Saygılı vd. (2010) çalışmasında tüm ülkelern üretcler ve hracatçıları arasında Bertrand rekabet yaşandığı varsayılmıştır. Yazarların baz aldıkları model braz modfye ederek aşağıda sunmakta fayda görüyoruz. G: Sanay ürünü pyasa değer (toplam) : G ürünün (değer) çıktığı ülke (o); ürünün grdğ ülke () olmak üzere herhang k (, ) ülkes olsun. N se dış tcaret yapan ülke kümes D nn sayısını göstersn. Bu durumda (, ) ülkeler arasındak ürün rekabet sevyesnn w,, -ülkes ekonom yönetm tarafından nasıl ağırlıklandırılacağı (3) nolu denklem le aşağıda verlmştr. w, = w w w w f (3) : Parantezn çersndek değşken, rekabetn gerçekleştğ fzksel sınırları göstermek üzere; -ülkesnn yerl üretcler le nn hracatçıları arasında gerçekleşen rekabetn ağırlığını versn. Bu durum aşağıdak önermeler le tanımlanır: (-ülkesnn dış tcaret çnde hracatın payı) ve (hracatın payında rakbn ( nn payı) ve ( ç pazarındak dışındak toplam rakplern (D/) çnde yerl üretclernn payı) w D G D G G D G. D G G. G G D / 7 Bu ülkeler şunlardır: (A) Gelşmş ülkeler: Almanya, İtalya, ABD, Fransa, İngltere, İspanya, Belçka, Hollanda, Japonya, Kore, İsvçre, Avusturya, İsveç, Tayvan, Yunanstan, Çek Cumhuryet, İsral, Fnlandya, Danmarka, İrlanda, Slovakya, Portekz. (B) Gelşmekte olan ülkeler: Çn, Rusya, Romanya, Polonya, Hndstan, Macarstan, Bulgarstan, Tayland, Kazakstan, İran, Suud Arabstan, Endonezya, Malezya, Mısır. 30 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

15 A. ÖZKAYA Saygılı vd. (2010) çalışmasının temel varsayımı -ülkesnn -ülkes pazarlarına dışarıdan grdğ ve bu pazarlarda yerleşk rakpler bulunduğu şeklndedr. Benzer şeklde -ülkesnn sınırları çersnde -ülkes yerl üretcs le -ülkes hracatçıları arasında geçen rekabetn ağırlığı w aşağıdak gb hesaplanır: G D G G w.. D G GD GD G GD / Son olarak üçüncü br f-ülkesnn sınırları çersnde -ülkes hracatçısı le -ülkes hracatçısı arasında geçen rekabetn ağırlığı w f aşağıdak gb hesaplanır: D f f G G G w f.. D D f G GD G G f GD / Bu modelde G, -ülkesnn GSYİH snn sanay bleşenn teşkl eder ve -ülkesnn yerl üretcler tarafından üretlen nha ürünlern ç pazardak değerdr. Bundak artış, ç talebn artışına dolayısıyla GSYİH de artışa şaret eder. En genel anlamda -ülkesnn k ülke tpnden brs olableceğ düşünüleblr: Gelşmş ülke veya gelşmekte olan ülke. w,, ve ülkelernn aynı pazarda karşı karşıya gelen ürün hacm arttıkça artar. Dolayısıyla w, nn artışı, rekabet halndek ürünlern, yan lgl endüstr kollarının başa başlığına şaret eder. Bu başa başlık se fyat-malyet marı ne kadar düşükse o kadar fazladır. 2. Bölüm de değnldğ gb, üretm malyetler ne kadar yakınsa başa başlık durumundan o ölçüde söz edleblr. O halde aşağıdak argümanların zkredlmes uygun olacaktır: w dek artış, -ülkesnn yerel üretcler le -ülkesnn hracatçıları arasındak rekabetn başa başlık lehne değşmne, azalma se aksne tekabül eder. w dek artış, -ülkesnn yerel üretcler le -ülkes hracatçıları arasındak rekabetn başa başlık lehne değşmne, azalma se aksne tekabül eder. Benzer şeklde f dek poztf değşm se f-ülkesnde -ülkes hracatçıları w le -ülkes hracatçıları arasındak rekabetn başa başlık yönündek artışına tekabül eder. Başa baş durumdan çıkış se k rakbn üretm malyetlernde fark oluştuğuna yan lder-takpç durumuna geçldğne şaret eder. 3. Bölüm de belrtldğ üzere üretm malyetler; novasyon yoğunluğu, şgücü malyet ve şgücü dışı malyetlerden (ener) etklenmektedr Bölüm de verlen (1) nolu büyüme hızı denklemne ger dönersek REK tayn eden rekabet ağırlıkları hususunda şu değerlendrme kesnlkle yapılablr: (3) nolu denklem göz önüne alındığında, ve ülkeler hang ülke pazar(lar)ında (, veya f) olursa olsun başa baş rekabet çne grmşlerse lgl ağırlık bleşen(ler)nn yan w, w ya da w f nn değer artar. Bunun neden o pazar(lar)da karşı karşıya gelen -ülkes ve -ülkes ürün hacmnn artmasıdır. Bu artışlar herhalükarda -ülkesnn GSYİH hızına ve -ülkesnn GSYİH hızına poztf katkı yaparak k ülkenn de ekonomk büyümesn artıracaktır. Öte yandan, eğer bu k ülke hang pazarda olursa olsun başa baş rekabetten çıkmakta seler lgl ağırlık bleşennn 8 Teork olarak temel aldığımız çsel büyüme modellernde, dışsal büyük şoklar kapsanmamaktadır. Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

16 Oca.03 Tem.03 Oca.04 Tem.04 Oca.05 Tem.05 Oca.06 Tem.06 Oca.07 Tem.07 Oca.08 Tem.08 Oca.09 Tem.09 Oca.10 Tem.10 Oca.11 Tem.11 Oca.12 Tem.12 Oca.13 Tem.13 Oca.14 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? yan, w ya da w f w nn değer azalır. Bu azalış, -ülkes ve -ülkesnden hangs takpç durumuna düşmüşse o ülkenn GSYİH hızını azaltır, lder duruma geçen ülkenn GSYİH hızına poztf katkı yapar. Dolayısıyla takpç durumuna düşen ülkenn ekonomk büyümesnn artış mktarı düşer, vme kaybeder. Yukarıda çerçeves çzlen k temel durum da üçüncü nesl çsel büyüme modellernn görüşler le örtüşmektedr (Aghon vd., 2001; Aghon vd., 2005; Özkaya, 2010). Artık Reel Efektf Kur endeks (REK) tanımlanablr. J-ülkes penceresnden, ve ülkes arasındak REK: w, w, P 1 REK, P. K (4) RER Burada P, lgl ülkenn fyat sevyesn; K se -ülkes le -ülkes para brmler arasındak nomnal kuru vermektedr İçsel Büyüme Açısından Türkye Ekonoms Şekl 6, Türk lrası çn reel efektf kur endeks değşmnn dönemnde çeyrek yıllık seyrn vermektedr. Şeklde REK E le gösterlen ser gelşmekte olan ülkelere göre REK D se gelşmş ülkelere göre olan serdr. REK se ağırlıklı ortalamayı vermektedr. Şekl 6: Gelşmş ve Gelşmekte Olan Ülkelere Göre REK Göstergeler, Aylık (TÜFE bazlı, 2003=100) 140,00 120,00 100,00 80,00 60,00 Kaynak: TCMB EVDS. REK REK E REK D Dış tcaretmzde gelşmş ülkeler daha fazla pay sahb olduğu çn REK sers REK D sersne yakın seyretmekte REK E sersnden se ayrışmış gözükmektedr. Türk lrası çn hesaplanan REK endeksn ncelerken br öncek kısımdak teork temelde bahs geçen -ülkesnn Türkye y, -ülkesnn gelşmş ülkeler ve f-ülkesnn gelşmekte olan ülkeler temsl ettğ düşünülecektr. REK sersnn zaman evrlş davranışını üç bölüme ayırmak pek yanlış olmaz: Ç4; Ç4 ve dönemler sırasıyla artış trend, yatay seyr ve düşüş trend. 3. Bölüm dek verlerden faydalanarak bu üç dönem 9 RER değşken çn bkz. (2) nolu denklem. 32 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

17 2002Q2 2002Q4 2003Q2 2003Q4 2004Q2 2004Q4 2005Q2 2005Q4 2006Q2 2006Q4 2007Q2 2007Q4 2008Q2 2008Q4 2009Q2 2009Q4 2010Q2 2010Q4 2011Q2 2011Q4 2012Q2 2012Q4 2013Q2 2013Q4 2014Q2 2003Q2 2003Q4 2004Q2 2004Q4 2005Q2 2005Q4 2006Q2 2006Q4 2007Q2 2007Q4 2008Q2 2008Q4 2009Q2 2009Q4 2010Q2 2010Q4 2011Q2 2011Q4 2012Q2 2012Q4 2013Q2 2013Q4 A. ÖZKAYA yorumlamaya geçmeden önce Şekl 7 ve Şekl 8 değerlendrmeye almakta fayda görüyoruz. Şekl 7 den görülebleceğ üzere GSYİH seyrnde her ne kadar dönemnde 2008 krzne bağlı bozulma varsa da daha sonra artış trend tekrar yakalanmıştır. Fakat asıl bozulma 2011 sonlarından tbaren gözlenmektedr, neredeyse yatay br seyr baş göstermştr. Şekl 7: Türkye GSYİH Reel Seyr 2003Ç2-2013Ç4, (TÜFE bazlı, 2003=100) Kaynak: TÜİK. Sernn hesabı çn çalışmamızın Ekler bölümüne bakınız. Şekl 8 den görülebleceğ üzere bu üç para brmnn TL karşısındak çeyrek dlmde nomnal % değşm dönemnde çoğunlukla (-0,05,+0,09) arasında seyretmektedr, ortalama olarak se poztftr. Bu serlern altında kalan alan dönem başı ve sonu arasında TL nn nomnal kümülatf değşmn verr. Şekl 8: Nomnal Kur EURO, USD, GBP % Değşm (2002Ç2-2014Ç1) 0,3 0,25 0,2 0,15 0,1 0,05 0-0,05-0,1-0,15 EURO USD GBP Kaynak: TCMB EVDS. Euro, ABD doları ve İnglz sterln, TL karşısında nomnal % değşm. Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

18 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? Dolayısıyla 2002Ç4 le 2008Ç4 arasında TL düzenl olarak nomnal bazda değer kazanmıştır. 2008Ç4, 2011Ç3, 2013Ç3 dönemlernde %10 veya üzer mktarda değer kaybettğ görülmüştür. Buna paralel olarak da TCMB nn 2011 den sonrak doğrudan müdahaleler hep satış üzernedr. Şekl 6, Şekl 8 ve (4) nolu denklem brlkte göz önüne alınırsa REK n Ç4 arasındak artışında nomnal kurdak değerlenmenn doğrudan etks görülür. Öte yandan bakılması gereken ana unsur rekabet düzeynn seyrnn REK dek artışa katkısıdır Gelşmş Ülkeler le Rekabet: REK D Sers ve GSYİH Hızı İlşks REK hesabını baz alarak tüm ülkeler çn k tp frma varsayıyoruz: İç pazara üretenler ve hracatçılar. Türkye gelşmş ülkeler le kend ç pazarında, gelşmş ülkelern ç pazarında ve gelşmekte olan ülkelern ç pazarında rekabet etmektedr. Türkye büyük ölçüde ara malı thalatı yaptığı çn bu üç pazarda da gelşmş ülke üretcler le nha ürün bazında yaptığı rekabet nomnal kura doğrudan bağlı değldr. Fakat aşağıdak değşkenlere doğrudan bağlıdır: a) Reel ücretler b) İnovasyon yoğunluğu c) Ener grds (ş gücü dışındak malyetler) Bunlardan ener grds kurdan (RER) etklenmektedr (Soytaş ve Sarı, 2003) dönemnde reel ücretler görecel olarak düşüktür. Aynı dönemde enflasyondan arındırılmış kur ((2) nolu denklem) değerl olduğu çn ener malyetler de düşüktür. Bu k etken le gelşmş ülkelern novasyondan sağladığı malyet düşüklüğü karşısında Türkye nn başa baş rekabet şansı yakaladığı gözükmektedr. Hem ç pazarda hem de dış pazarda başa baş rekabet edeblme durumu GSYİH hızı üzernde oldukça poztf katkı yapmıştır ((1) nolu denklem). Türkye nn rekabetnn %50 s ç pazarda ve dış alem hracatçısı le yerl üretc arasında geçtğ çn (Saygılı vd., 2010), başa baş rekabetn GSYİH hızı üzerndek etks Türk hracatçısının rekabet yoğunluğuna göre daha baskındır. Düşük malyetlern başa baş rekabet sağladığı bu dönemden Türk hracatçısının faydalanamadığı gözükmektedr; bunun br verm sorunu olduğu düşünüleblr. Bu da aynı dönemde car açığın yüksek seyretmesne neden olmuştur. Bu çzlen tablo kendsn Türkye dek fyat-malyet marının hem yerl üretcler hem de hracatçılar çn daralması le göstermektedr (Bölüm 3.1.) sonrası dönemde reel ücretlern artışı (Şekl 3) ve kurun değer kaybı le ener malyetlernn yükselmes (Şekl 4 ve Şekl 5), gelşmş ülkelern novasyon yoğunluğu karşısında Türk ekonomsnn rekabet gücünü kaybedeceğnn göstergesdr. İç pazarda ytrlen başa başlık konumu GSYİH hızını olumsuz etklemektedr. Yerel üretcler fyat-malyet marını hâlâ düşük tutmaya devam etseler dah novasyon etksyle gelşmş ülke hracatçıları ç pazarda fyat-malyet marı açıldığı çn satış fyatlarını düşürmeyerek yüksek kâr beklentsnde olurlar (vermsz rakb taklt, bkz. Laffont ve Martmort, 2002). Bu da enflasyonda artışa sebep olacaktır. İhracatçı çn de durum başa baş rekabetten kopmak olacaktır. Şekl 6 da söz konusu dönemde negatf trend gözükmektedr Gelşmekte Olan Ülkeler le Rekabet: REK E Sers ve GSYİH Hızı İlşks Türkye, gelşmekte olan ülkeler le ç pazarda, o ülkelern ç pazarında ve gelşmş olan ülkelern ç pazarında rekabet etmektedr. Bu çoklu rekabet aşağıdak etkenlere bağlıdır: 34 Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

19 A. ÖZKAYA a) Reel ücretler b) RER c) Ener grds (ş gücü dışındak malyetler) Son dönemlerdek Ar-Ge yatırımları sayesnde Türkye le gelşmekte olan ülkeler arasında novasyon yoğunluğu açısından kayda değer br fark gözükmemektedr (Şekl 2). Gelşmekte olan k ülkey de ara malı thalatçısı olarak düşünürsek kurun değşm her k ülkenn ç pazarında etkendr. İk ülkenn gelşmş br ülke ç pazarında rekabetnde se kurun etks yoktur. Türk lrasının değerl olduğu dönemlerde, reel ücret düşüklüğü ve ener malyet ucuzluğu kur etks le brleşnce Türkye nn gelşmekte olan ülkelerle ç pazarda yaptığı rekabet de yoğunlaştırıp başa baş kılmıştır. Bunun GSYİH hızına katkısı poztftr. Fakat kurun değerl olması Türk hracatçısını o ülke pazarında başa başlıktan uzaklaştırmış, novasyon gerlğ ve faktör vermllğ düşüklüğü le brlkte rekabet yoğunluğunu düşürmüştür. Bunun etks aynı dönemde Türkye nn verdğ car açıkta görülmektedr ve hracatçı frmaların fyat-malyet marının düşmes bu olumsuz etky bertaraf edememştr sonrası kurun değer ytrmeye başlaması gelşmekte olan ülkeler le Türkye ç pazarında yapılan rekabet çok olumsuz etklemştr. Kaybolan başa başlığın GSYİH üzernde yaptığı negatf etk, gelşmekte olan ülke pazarında Türk hracatçısının kur etks le elde ettğ başa baş rekabet yoğunluğunun katkısından üstün gelmştr. Şekl 6 da REK D le gösterlen serde, söz konusu dönemde negatf trendn artması bu yüzdendr. Gelşmş ülkeler le Türkye nn grştğ rekabet açısından kıyaslandığında, gelşmekte olan ülke REK ndek daha belrgn düşüş, Türkye ç pazarındak rekabet yoğunluğunun kur etks le daha da azalmasından kaynaklanmıştır. Öte yandan, Türkye nn gelşmş ülkeler le yaptığı tcaret hacm daha fazla olduğundan Şekl 6 dak ortalama ser le temsl edlen REK dek azalma daha azdır. Yükselen üretm malyetler Türkye nn rekabet ettğ gelşmş ülkeler le arasındak teknolo farkı le brleştğnde hem ç pazarda hem de o ülke pazarlarında başa başlıktan oldukça gerye düşülmektedr. Bu durumda, lteratürde Schumpeter etks dye blnen ve gerde kalmış rakbn teknolo farkını kapatmaya çalışmasının getreceğ ek kazançların düşmes le ytrdğ motvasyon olarak açıklanan negatf etk göz önüne alınırsa, Türkye nn GSYİH hızında daha da azalma beklenmeldr. Bununla paralel olarak ç pazarda fyat-malyet marı yükseklğ ortaya çıkmakta ve enflasyonda artışa yol açmaktadır. Türkye kısa ve orta vadede yeterl novasyonları yapmaktan uzak olduğundan, GSYİH hızını artırmak çn tekrar başa başlık kazanılablmes; ener grdsnn ucuzlaması, reel ücretlern düşük kalması ve toplam faktör vermllğnn en azından hracatçı frmalarda artması koşullarına bağlıdır. GSYİH hızı üzernde br dğer negatf baskı Türkye nn gelşmekte olan ülkelerle yaptığı rekabetn başa başlıktan kopmasından gelmektedr. Gelşmekte olan ülkeler le rekabetn ç pazarda yoğunlaşması da benzer şeklde GSYİH hızına oldukça poztf katkı yapacaktır. Ancak bu da görecel reel ücretlere, görecel ener grd fyatına ve Türkye ye sermaye grşne bağlıdır (Petresk, 2009). Bununla paralel olarak Türk hracatçısının vermn artırması gerekr, aks takdrde car açık düşmeyecektr. Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran

20 Türkye de Rekabet, Ar-Ge, İnovasyon ve Ekonomk Büyüme: Nasıl Br İlşk Söz Konusudur? Sonuç ve Önerler Bu koşullar altında kısa dönemde fazlern düşürülüp ç talepte artış beklenmes GSYİH hızını artırmaz, fyat-malyet marını artırarak enflasyonda daha da artışa yol açar. Önümüzdek uzun dönemde Türk ekonomsnn GSYİH hızı göz önüne alındığında k seçenek ortaya çıkmaktadır: Ya Ar-Ge ve novasyon yoğunluğunu artırılacak, bu patent sayılarına yansıyacak ve üretm malyetler bu şeklde azaltılmaya çalışılacak ya da kurun değer kazanmasına bağlı olarak şgücü dışında kalan malyetler düşürülüp, reel ücretler de düşük tutularak rekabet etmeye çalışılacak. Brnc yol uzun döneml yapısal eğtm reformlarına bağlı çok zorlu br süreçtr. Tek başına Ar-Ge harcamalarının artırılması novasyonlar üzernde beklenen yleşmey dolayısıyla patent sayılarında beklenen artışı getrmeyeblr. Ar-Ge bünyesndek beşer sermayenn yaratıcı kmlkte özelleşmes şarttır. İknc yol sermaye akımlarının yoğunlaşması le mümkündür ve orta derece gelr tuzağında kalmamıza yol açar. Dahası bu yolun terch edlmes geçmşte olduğu gb gelecekte de Türkye nn büyümesnn ancak dönemsel ve döngüsel olmasını gerektrecektr. Blndğ gb bu döngüler krzle başlar, krzle bter (Akyüz ve Boratav, 2003; Jaeger ve Schuknecht, 2007). Gelecektek çalışmalarda, gerekl verlern elde edlp bu konunun gelşmş zaman sers analz teknkler kullanılarak ncelenmes ve daha keskn sonuçların elde edlmes gerekmektedr. Kaynakça Acemoğlu, D. ve Zlbott, F. (2001), Productvty Dfferences, Quart. J. Econ., 116: Aghon, P., Harrs, C. ve Vckers, J. (1997), "Competton and Growth wth Step-bystep Innovaton: An Example", European Economc Revew, 41: Aghon, P., Harrs, C., Howtt, P. ve Vckers, J. (2001), "Competton, Imtaton and Growth wth Step by Step Innovaton", Revew of Economc Studes, 68, Aghon, P., Bloom, N., Blundell, R., Grffth, R. ve Howtt, P. (2005), Competton and nnovaton: An nverted-u relatonshp, Quart. J. Econ., 120(2), Akyüz, Y. ve Boratav, K. (2003), The Makng of the Turksh Fnancal Crss, World Development, 31(9), Boone, J. (2001), "Intensty of Competton and the Incentve to Innovate", Internatonal Journal of Industral Organzaton, 19(5), Budd, C., Harrs, C. ve Vckers, J. (1993), "A Model of the Evoluton of Duopoly: Does the Asymmetry between Frms Tend to Increase or Decrease?", Revew of Economc Studes 60, Çulha, A. ve Yalçın C. (2006), The Determnants of the Prce-cost Margns of the Manufacturng Frms n Turkey, TCMB Research and Monetary Polcy Department Workng Paper No: 05/15. Encaoua, D. ve Ulph, D. (2000), Catchng-up or Leapfroggng: The effects of Competton on Innovaton and Growth, Pars I-Econ. Math. Appl. Ser. Papers , Unversty of Pars-1 Pantheon-Sorbonne. Freeman, C. ve Soete, L. (1997), The Economcs of Industral Innovaton, 3rd ed. Cambrdge, MA: MIT Press, Galln, N. (2002), "The Economcs of Patents: Lessons from Recent US Patent Reform", Journal of Economc Perspectves, 16(2): Malye Dergs Sayı 166 Ocak-Hazran 2014

ÇOKLU REGRESYON MODELİ, ANOVA TABLOSU, MATRİSLERLE REGRESYON ÇÖZÜMLEMESİ,REGRES-YON KATSAYILARININ YORUMU

ÇOKLU REGRESYON MODELİ, ANOVA TABLOSU, MATRİSLERLE REGRESYON ÇÖZÜMLEMESİ,REGRES-YON KATSAYILARININ YORUMU 6.07.0 ÇOKLU REGRESON MODELİ, ANOVA TABLOSU, MATRİSLERLE REGRESON ÇÖZÜMLEMESİ,REGRES-ON KATSAILARININ ORUMU ÇOKLU REGRESON MODELİ Ekonom ve şletmeclk alanlarında herhang br bağımlı değşken tek br bağımsız

Detaylı

ANE - AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş.DENGELİ EYF

ANE - AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş.DENGELİ EYF AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU FON KURULU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK FAALİYET RAPORU Bu rapor AEGON Emekllk ve Hayat A.Ş Dengel Emekllk Yatırım Fonu nun 01.07.2011 30.09.2011 dönemne

Detaylı

TEKNOLOJİ, PİYASA REKABETİ VE REFAH

TEKNOLOJİ, PİYASA REKABETİ VE REFAH TEKNOLOJİ, PİYASA REKABETİ VE REFAH Dr Türkmen Göksel Ankara Ünverstes Syasal Blgler Fakültes Özet Bu makalede teknoloj sevyesnn pyasa rekabet ve refah sevyes üzerndek etkler matematksel br model le ncelenecektr

Detaylı

Kısa Vadeli Sermaye Girişi Modellemesi: Türkiye Örneği

Kısa Vadeli Sermaye Girişi Modellemesi: Türkiye Örneği Dokuz Eylül Ünverstes İktsad ve İdar Blmler Fakültes Dergs, Clt:24, Sayı:1, Yıl:2009, ss.105-122. Kısa Vadel Sermaye Grş Modellemes: Türkye Örneğ Mehmet AKSARAYLI 1 Özhan TUNCAY 2 Alınma Tarh: 04-2008,

Detaylı

YÖNETİM VE EKONOMİ Yıl:2006 Cilt:13 Sayı:1 Celal Bayar Üniversitesi İ.İ.B.F. MANİSA

YÖNETİM VE EKONOMİ Yıl:2006 Cilt:13 Sayı:1 Celal Bayar Üniversitesi İ.İ.B.F. MANİSA YÖNETİM VE EKONOMİ Yıl:2006 Clt:3 Sayı: Celal Bayar Ünverstes İ.İ.B.F. MANİSA Bulanık Araç Rotalama Problemlerne Br Model Öners ve Br Uygulama Doç. Dr. İbrahm GÜNGÖR Süleyman Demrel Ünverstes, İ.İ.B.F.,

Detaylı

ENDÜSTRİNİN DEĞİŞİK İŞ KOLLARINDA İHTİYAÇ DUYULAN ELEMANLARIN YÜKSEK TEKNİK EĞİTİM MEZUNLARINDAN SAĞLANMASINDAKİ BEKLENTİLERİN SINANMASI

ENDÜSTRİNİN DEĞİŞİK İŞ KOLLARINDA İHTİYAÇ DUYULAN ELEMANLARIN YÜKSEK TEKNİK EĞİTİM MEZUNLARINDAN SAĞLANMASINDAKİ BEKLENTİLERİN SINANMASI V. Ulusal Üretm Araştırmaları Sempozyumu, İstanbul Tcaret Ünverstes, 5-7 Kasım 5 ENDÜSTRİNİN DEĞİŞİK İŞ KOLLARINDA İHTİYAÇ DUYULAN ELEMANLARIN YÜKSEK TEKNİK EĞİTİM MEZUNLARINDAN SAĞLANMASINDAKİ BEKLENTİLERİN

Detaylı

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ DERS NOTU 07 KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ, LM EĞRİSİ VE PARA TALEBİ FAİZ ESNEKLİĞİ Bugünk dersn çerğ: 1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ... 1 1.1 İŞLEMLER (MUAMELELER) TALEBİ... 2 1.2 ÖNLEM (İHTİYAT) TALEBİ...

Detaylı

LĐTERATÜR. Ar-Ge Harcamaları ve Đhracat Đlişkisi: OECD Ülkeleri Panel Veri Analizi

LĐTERATÜR. Ar-Ge Harcamaları ve Đhracat Đlişkisi: OECD Ülkeleri Panel Veri Analizi Ar-Ge Harcamaları ve Đhracat Đlşks: OECD Ülkeler Panel Ver Analz Mustafa ÖZER * Necat ÇĐFTÇĐ ** Özet: Yen büyüme teorlernn merkeznde Ar-Ge yatırımları vardır. Romer (1990), Grossman-Helpman (1991) ve Aghon-Howtt

Detaylı

Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 1, 2011 225

Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 1, 2011 225 Atatürk Ünverstes İktsad ve İdar Blmler Dergs, Clt: 25, Sayı:, 20 225 FİNANSAL ANALİZDE KULLANILAN ORANLAR VE HİSSE SENEDİ GETİRİLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİ: EKONOMİK KRİZ DÖNEMLERİ İÇİN İMKB İMALAT SANAYİ

Detaylı

ANE-AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş.DENGELİ EYF

ANE-AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş.DENGELİ EYF AEGON EMEKLĐLĐK VE HAYAT A.Ş. DENGELĐ EMEKLĐLĐK YATIRIM FONU FON KURULU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK FAALĐYET RAPORU Bu rapor Aegon Emekllk ve Hayat A.Ş Dengel Emekllk Yatırım Fonu nun 01.07.2009 30.09.2009 dönemne

Detaylı

DEĞİŞKEN DÖVİZ KURLARI ORTAMINDA GLOBAL BİR ŞİRKETTEKİ ESNEKLİĞİN DEĞERİ VE OPTİMUM KULLANIMI

DEĞİŞKEN DÖVİZ KURLARI ORTAMINDA GLOBAL BİR ŞİRKETTEKİ ESNEKLİĞİN DEĞERİ VE OPTİMUM KULLANIMI DEĞİŞKEN DÖVİZ KURLARI ORTAMINDA GLOBAL BİR ŞİRKETTEKİ ESNEKLİĞİN DEĞERİ VE OPTİMUM KULLANIMI Mehmet Aktan Atatürk Ünverstes, Endüstr Mühendslğ Bölümü, 25240, Erzurum. Özet: Dövz kurlarındak değşmler,

Detaylı

Endüstri-içi dış ticaret, patentler ve uluslararası teknolojik yayılma

Endüstri-içi dış ticaret, patentler ve uluslararası teknolojik yayılma Endüstr-ç dış tcaret, patentler ve uluslararası teknolojk yayılma Recep Kök Dokuz Eylül Ünverstes, İktsad ve İdar Blmler Fakültes, İktsat Bölümü, 35160, İzmr, Türkye Nevzat Şmşek Dokuz Eylül Ünverstes,

Detaylı

DENEY 4: SERİ VE PARALEL DEVRELER,VOLTAJ VE AKIM BÖLÜCÜ KURALLARI, KIRCHOFF KANUNLARI

DENEY 4: SERİ VE PARALEL DEVRELER,VOLTAJ VE AKIM BÖLÜCÜ KURALLARI, KIRCHOFF KANUNLARI A. DNYİN AMACI : Bast ser ve bast paralel drenç devrelern analz edp kavramak. Voltaj ve akım bölücü kurallarını kavramak. Krchoff kanunlarını deneysel olarak uygulamak. B. KULLANILACAK AAÇ V MALZML : 1.

Detaylı

Kar Payı Politikası ve Yaşam Döngüsü Teorisi: İMKB İmalat Sektöründe Ampirik Bir Uygulama

Kar Payı Politikası ve Yaşam Döngüsü Teorisi: İMKB İmalat Sektöründe Ampirik Bir Uygulama Anadolu Ünverses Sosyal Blmler Dergs Anadolu Unversy Journal of Socal Scences Kar Payı Polkası ve Yaşam Döngüsü Teors: İMKB İmalat Sektöründe Amprk Br Uygulama Dvdend Payout Polcy and Lfe Cycle Theory:

Detaylı

Devalüasyon, Para, Reel Gelir Değişkenlerinin Dış Ticaret Üzerine Etkisinin Panel Data Yöntemiyle Türkiye İçin İncelenmesi

Devalüasyon, Para, Reel Gelir Değişkenlerinin Dış Ticaret Üzerine Etkisinin Panel Data Yöntemiyle Türkiye İçin İncelenmesi Dokuz Eylül Ünverstes Sosyal Blmler Ensttüsü Dergs Clt 6, Sayı:4, 2004 Devalüasyon, Para, Reel Gelr Değşkenlernn Dış Tcaret Üzerne Etksnn Panel Data Yöntemyle Türkye İçn İncelenmes Yrd.Doç.Dr.Ercan BALDEMİR*

Detaylı

YÜKSEK LİsANS VE DOKTORA PROGRAMLARI

YÜKSEK LİsANS VE DOKTORA PROGRAMLARI , EK-A YÜKSEK LİsANS VE DOKTORA PROGRAMLARI Değerl Arkadaşlar, --e------ Bldğnz üzere, ş dünyası sthdam edeceğ adaylarda, ünverste mezunyet sonrası kendlerne ne ölçüde katma değer ekledklern de cddyetle

Detaylı

Pamukta Girdi Talebi: Menemen Örneği

Pamukta Girdi Talebi: Menemen Örneği Ege Ünv. Zraat Fak. Derg., 2002, 39 (3): 88-95 ISSN 1018-8851 Pamukta Grd Taleb: Menemen Örneğ Bülent MİRAN 1 Canan ABAY 2 Chat Günden 3 Summary Demand for Inputs n Cotton Producton: The Case of Menemen

Detaylı

Araştırma-Geliştirme Harcamaları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Panel Veri Analizi

Araştırma-Geliştirme Harcamaları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Panel Veri Analizi B. ÖZCAN, A. ARI Araştırma-Gelştrme Harcamaları ve Ekonomk Büyüme İlşks: Panel Ver Analz Burcu ÖZCAN Ayşe ARI Özet Ekonomk büyümenn c gücü olarak değerlendrlen araştırma-gelştrme (Ar-Ge) faalyetler ülke

Detaylı

GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLAR VE EKONOMİK BÜYÜME ETKİLEŞİMİ: PANEL EŞBÜTÜNLEŞME VE NEDENSELLİK ANALİZİ

GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLAR VE EKONOMİK BÜYÜME ETKİLEŞİMİ: PANEL EŞBÜTÜNLEŞME VE NEDENSELLİK ANALİZİ GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLAR VE EKONOMİK BÜYÜME ETKİLEŞİMİ: PANEL EŞBÜTÜNLEŞME VE NEDENSELLİK ANALİZİ Doç. Dr. M. Başaran ÖZTÜRK * Yrd. Doç. Dr. Kartal DEMİRGÜNEŞ ** Yrd.

Detaylı

Basel II Geçiş Süreci Sıkça Sorulan Sorular

Basel II Geçiş Süreci Sıkça Sorulan Sorular Basel II Geçş Sürec Sıkça Sorulan Sorular Soru No: 71 Cevaplanma Tarh: 06.03.2012 İlgl Hüküm: --- Konu: Gayrmenkul İpoteğyle Temnatlandırılmış Alacaklar İçn KR510AS Formunun Doldurulmasına İlşkn Örnek

Detaylı

Muhasebe ve Finansman Dergisi

Muhasebe ve Finansman Dergisi Muhasebe ve Fnansman Dergs Ocak/2012 Farklı Muhasebe Düzenlemelerne Göre Hazırlanan Mal Tablolardan Elde Edlen Fnansal Oranlar İle Şrketlern Hsse Sened Getrler Ve Pyasa Değerler Arasındak İlşk Ahmet BÜYÜKŞALVARCI

Detaylı

ISBN 978-975 19 4482-5 (basılı nüsha)

ISBN 978-975 19 4482-5 (basılı nüsha) ISBN 978-975 19 4482-5 (basılı nüsha) Bu Çalışma Devlet Planlama Teşklatının görüşlern yansıtmaz. Sorumluluğu yazarına attr. Yayın ve referans olarak kullanılması Devlet Planlama Teşklatının znn gerektrmez;

Detaylı

ENDÜSTRİYEL BİR ATIK SUYUN BİYOLOJİK ARITIMI VE ARITIM KİNETİĞİNİN İNCELENMESİ

ENDÜSTRİYEL BİR ATIK SUYUN BİYOLOJİK ARITIMI VE ARITIM KİNETİĞİNİN İNCELENMESİ ENDÜSTRİYEL BİR ATIK SUYUN BİYOLOJİK ARITIMI VE ARITIM KİNETİĞİNİN İNCELENMESİ Emel KOCADAYI EGE ÜNİVERSİTESİ MÜH. FAK., KİMYA MÜH. BÖLÜMÜ, 35100-BORNOVA-İZMİR ÖZET Bu projede, Afyon Alkalot Fabrkasından

Detaylı

T.C. KEÇiÖREN BELEDİYE BAŞKANLIGI Mali Hizmetler Müdürlüğü BAŞKANLIK MAKAMINA

T.C. KEÇiÖREN BELEDİYE BAŞKANLIGI Mali Hizmetler Müdürlüğü BAŞKANLIK MAKAMINA l!l KEÇÖREN BELEDİYE BAŞKANLIGI KEÇöREN BELeDYES SA YI : M.06.6.KEç.O-31/2009KONU: Yetk Devr bo f.!200fd 6.1. BAŞKANLIK MAKAMINA Blndğ üzere O 1.01.2006 tarhnden tbaren tüm yerel yönetmlerde 31.12.2005

Detaylı

AİLEM VE ŞİRKETİM. Piyasalardan Haberler (Sayfa 9) Aile Şirketlerinde Kavganın Faturası 300 Milyar Dolar. Türkiye'ye En Çok Yatırım Yapan Ülkeler

AİLEM VE ŞİRKETİM. Piyasalardan Haberler (Sayfa 9) Aile Şirketlerinde Kavganın Faturası 300 Milyar Dolar. Türkiye'ye En Çok Yatırım Yapan Ülkeler Sayı 72 Eylül Ekm 2015 AİLEM VE ŞİRKETİM Türkye de İnovasyon (Sayfa 2-3) Teknoloj Üreten Türkye Çalıştayı (4-5) - H. Erkan Uncu - CGS Center Fnansal Yönetm Hzmetler Kıdeml Uzman Dünya da İnovasyon (6-7-8)

Detaylı

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR www.teknolojkarastrmalar.com ISSN:305-63X Yapı Teknolojler Elektronk Dergs 008 () - TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR Makale Başlığın Boru Hattı Etrafındak Akıma Etks Ahmet Alper ÖNER Aksaray Ünverstes, Mühendslk

Detaylı

AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU

AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU AEGON EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU FON KURULU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK FAALİYET RAPORU Bu rapor AEGON Emekllk ve Hayat A.Ş. Dengel Emekllk Yatırım Fonu nun 01.07.2012-30.09.2012 dönemne

Detaylı

KALĐTE ARTIŞLARI VE ENFLASYON: TÜRKĐYE ÖRNEĞĐ

KALĐTE ARTIŞLARI VE ENFLASYON: TÜRKĐYE ÖRNEĞĐ Central Bank Revew Vol. 11 (January 2011), pp.1-9 ISSN 1303-0701 prnt / 1305-8800 onlne 2011 Central Bank of the Republc of Turkey http://www.tcmb.gov.tr/research/revew/ KALĐTE ARTIŞLARI VE ENFLASYON:

Detaylı

TÜRKİYE EKONOMİSİNDE ENDÜSTRİ İÇİ TİCARETİN YAPISI

TÜRKİYE EKONOMİSİNDE ENDÜSTRİ İÇİ TİCARETİN YAPISI TÜRKİYE EKONOMİSİNDE ENDÜSTRİ İÇİ TİCARETİN YAPISI Dr. Ahmet AYDIN ÖZET Bu çalışmanın temel amacı gttkçe önemn artıran Endüstr-ç Tcaret Teorsn (EİT) kullanarak Türkye nn dış tcaret yapısını kapsamlı br

Detaylı

Dersin Yürütülmesi Hakkında. (Örgün / Yüz Yüze Eğitim için) (Harmanlanmış Eğitim için) (Uzaktan Eğitim için)

Dersin Yürütülmesi Hakkında. (Örgün / Yüz Yüze Eğitim için) (Harmanlanmış Eğitim için) (Uzaktan Eğitim için) Ders Kodu Teork Uygulama Lab. Uluslararası Muhasebe ve Fnansal Raporlama Standartları Ulusal Kred Öğretm planındak AKTS 344000000000510 3 0 0 3 6 Ön Koşullar : Bu dersn ön koşulu ya da yan koşulu bulunmamaktadır.

Detaylı

C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, 2012 195

C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, 2012 195 C.Ü. İktsad ve İdar Blmler Dergs, Clt 13, Sayı 1, 2012 195 TÜRKİYE DE TİCARİ BANKACILIK SEKTÖRÜNDE REKABET DÜZEYİNİN BELİRLENMESİ (2002-2009) Abdulvahap ÖZCAN * Özet Türkye nn yaşadığı 2000 ve 2001 krzler

Detaylı

İstanbul Ünverstes İşletme Fakültes Dergs Istanbul Unversty Journal of the School of Busness Admnstraton Clt/Vol:39, Sayı/No:2,, 310-334 ISSN: 1303-1732 www.fdergs.org Stokastk envanter model kullanılarak

Detaylı

İKİNCİ ÖĞRETİM KAMU TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

İKİNCİ ÖĞRETİM KAMU TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI İKİNCİ ÖĞRETİM KAMU TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI Anablm Dalı: Kamu PROGRAMIN TANIMI: Kamu Tezsz Yüksek Lsans Programı, kamu ve özel sektör sstem çersndek problemler ve htyaçları analz edeblecek, yorumlayacak,

Detaylı

TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi. İletim Sistemi Sistem Kullanım ve Sistem İşletim Tarifelerini Hesaplama ve Uygulama Yöntem Bildirimi

TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi. İletim Sistemi Sistem Kullanım ve Sistem İşletim Tarifelerini Hesaplama ve Uygulama Yöntem Bildirimi İletm Sstem Sstem Kullanım ve Sstem İşletm Tarfelern Hesaplama ve Uygulama Yöntem Bldrm EK-1 TEİAŞ Türkye Elektrk İletm Anonm Şrket İletm Sstem Sstem Kullanım ve Sstem İşletm Tarfelern Hesaplama ve Uygulama

Detaylı

01.01.2015 tarih ve 29223 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi

01.01.2015 tarih ve 29223 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi 01.01.2015 tarh ve 29223 sayılı Resm Gazetede yayımlanmıştır. Bu Doküman Hakkında TEİAŞ Türkye Elektrk İletm Anonm Şrket İletm Sstem Sstem Kullanım ve Sstem İşletm Tarfelern Hesaplama ve Uygulama Yöntem

Detaylı

Türkiye den Yurt Dışına Beyin Göçü: Ampirik Bir Uygulama

Türkiye den Yurt Dışına Beyin Göçü: Ampirik Bir Uygulama ERC Workng Paper n Economc 04/02 January 2004 Türkye den Yurt Dışına Beyn Göçü: Amprk Br Uygulama Aysıt Tansel İktsat Bölümü Orta Doğu Teknk Ünverstes atansel@metu.edu.tr Nl Demet Güngör İktsat Bölümü

Detaylı

FLYBACK DÖNÜŞTÜRÜCÜ TASARIMI VE ANALİZİ

FLYBACK DÖNÜŞTÜRÜCÜ TASARIMI VE ANALİZİ FLYBACK DÖNÜŞTÜRÜCÜ TASARIMI VE ANALİZİ 1 Nasır Çoruh, Tarık Erfdan, 3 Satılmış Ürgün, 4 Semra Öztürk 1,,4 Kocael Ünverstes Elektrk Mühendslğ Bölümü 3 Kocael Ünverstes Svl Havacılık Yüksekokulu ncoruh@kocael.edu.tr,

Detaylı

EK-1 01 OCAK 2014 TARİHLİ VE 28869 SATILI RESMİ GAZETEDE YAYINLANMIŞTIR.

EK-1 01 OCAK 2014 TARİHLİ VE 28869 SATILI RESMİ GAZETEDE YAYINLANMIŞTIR. EK-1 01 OCAK 2014 TARİHLİ VE 28869 SATL RESMİ GAETEDE YAYNLANMŞTR. Bu Doküman Hakkında TEİAŞ Türkye Elektrk İletm Anonm Şrket İletm Sstem Sstem Kullanım ve Sstem İşletm Tarfelern Hesaplama ve Uygulama

Detaylı

Resmi Gazetenin 29.12.2012 tarih ve 28512 sayılı ile yayınlanmıştır. TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi

Resmi Gazetenin 29.12.2012 tarih ve 28512 sayılı ile yayınlanmıştır. TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi İletm Sstem Sstem Kullanım ve Sstem İşletm Tarfelern Hesaplama ve Uygulama Yöntem Bldrm Resm Gazetenn 29.12.2012 tarh ve 28512 sayılı le yayınlanmıştır. TEİAŞ Türkye Elektrk İletm Anonm Şrket Bu Doküman

Detaylı

DOĞRUSAL HEDEF PROGRAMLAMA İLE BÜTÇELEME. Hazırlayan: Ozan Kocadağlı Danışman: Prof. Dr. Nalan Cinemre

DOĞRUSAL HEDEF PROGRAMLAMA İLE BÜTÇELEME. Hazırlayan: Ozan Kocadağlı Danışman: Prof. Dr. Nalan Cinemre 1 DOĞRUSAL HEDEF PROGRAMLAMA İLE BÜTÇELEME Hazırlayan: Ozan Kocadağlı Danışman: Prof. Dr. Nalan Cnemre 2 BİRİNCİ BÖLÜM HEDEF PROGRAMLAMA 1.1 Grş Karar problemler amaç sayısına göre tek amaçlı ve çok amaçlı

Detaylı

KIRMIZI, TAVUK VE BEYAZ ET TALEBİNİN TAM TALEP SİSTEMİ YAKLAŞIMIYLA ANALİZİ

KIRMIZI, TAVUK VE BEYAZ ET TALEBİNİN TAM TALEP SİSTEMİ YAKLAŞIMIYLA ANALİZİ Süleyman Demrel Ünverstes Sosyal Blmler Ensttüsü Dergs Yıl: 2007/2, Sayı: 6 Journal of Suleyman Demrel Unversty Insttue of Socal Scences Year: 2007/2, Number: 6 KIRMIZI, TAVUK VE BEYAZ ET TALEBİNİN TAM

Detaylı

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sayı: 2010-15 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sayı: 2010-15 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI Türkye Cumhuryet Merkez Bankası Sayı: 2010-15 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI TÜFE de Sat ve Değşken Ağırlık Sstem Yaklaşımları: Türkye Taze Meyve-Seze Fyatları Üzerne Br Uygulama Oğuz Atuk Orhun Sevnç

Detaylı

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sayı: 2010-17 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI. Kalite Artışları ve Enflasyon: Türkiye Örneği

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sayı: 2010-17 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI. Kalite Artışları ve Enflasyon: Türkiye Örneği Türkye Cumhuryet Merkez Bankası Sayı: 2010-17 / 20 Aralık 2010 EKONOMİ NOTLARI Kalte Artışları ve Enflasyon: Türkye Örneğ Yavuz Arslan Evren Certoğlu Abstract: In ths study, average qualty growth and upward

Detaylı

AHP AND GRA INTEGRATED APPROACH IN INNOVATION PERFORMANCE REVIEW PROCESS: AN APPLICATION IN DAIRY INDUSTRY

AHP AND GRA INTEGRATED APPROACH IN INNOVATION PERFORMANCE REVIEW PROCESS: AN APPLICATION IN DAIRY INDUSTRY Dumlupınar Ünverstes Sosyal Blmler Dergs / Dumlupınar Unversty Journal of Socal Scences İNOVASYON PERFORMANSI DEĞERLENDİRME SÜRECİNDE AHS VE GİA BÜTÜNLEŞİK YAKLAŞIMI: SÜT ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜNDE BİR UYGULAMA

Detaylı

OLİGOPOLLER VE OYUN KURAMI 2

OLİGOPOLLER VE OYUN KURAMI 2 OLİGOPOLLER VE OYUN KURAMI. OLİGOPOL OYUN KURALLARI. OLİGOPOL OYUN STRATEJİLERİ 3. OLİGOPOL OYUNUNDA SKORLAR 3 4. MAHKUMLAR ÇIKMAZI 3 5. BİR DUOPOL OYUNU 6 5.. MALİYET VE TALEP KOŞULLARI 6 5.. KAR MAKSİMİZASYONU

Detaylı

04.10.2012 SU İHTİYAÇLARININ BELİRLENMESİ. Suİhtiyacı. Proje Süresi. Birim Su Sarfiyatı. Proje Süresi Sonundaki Nüfus

04.10.2012 SU İHTİYAÇLARININ BELİRLENMESİ. Suİhtiyacı. Proje Süresi. Birim Su Sarfiyatı. Proje Süresi Sonundaki Nüfus SU İHTİYAÇLARII BELİRLEMESİ Suİhtyacı Proje Süres Brm Su Sarfyatı Proje Süres Sonundak üfus Su ayrım çzs İsale Hattı Su Tasfye Tess Terf Merkez, Pompa İstasyonu Baraj Gölü (Hazne) Kaptaj Su Alma Yapısı

Detaylı

OECD ÜLKELERİNDE BÜTÇE AÇIKLARI VE DIŞ TİCARET AÇIKLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN CADF VE EŞ BÜTÜNLEME TESTLERİYLE İNCELENMESİ

OECD ÜLKELERİNDE BÜTÇE AÇIKLARI VE DIŞ TİCARET AÇIKLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN CADF VE EŞ BÜTÜNLEME TESTLERİYLE İNCELENMESİ İstanbul Tcaret Ünverstes Sosyal Blmler Dergs Yıl:7 Sayı:13 Bahar 2008 s.301-322 OECD ÜLKELERİNDE BÜTÇE AÇIKLARI VE DIŞ TİCARET AÇIKLARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN CADF VE EŞ BÜTÜNLEME TESTLERİYLE İNCELENMESİ

Detaylı

KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ. Dr. Ali Rıza AKTAŞ 1 Dr. Selim Adem HATIRLI 2

KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ. Dr. Ali Rıza AKTAŞ 1 Dr. Selim Adem HATIRLI 2 Journal of Yasar Unversty 2010 3294-3319 KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ Dr. Al Rıza AKTAŞ 1 Dr. Selm Adem HATIRLI 2 ÖZET Bu çalışmada, Batı Akdenz Bölges kent merkezlernde

Detaylı

bir yol oluşturmaktadır. Yine i 2 , de bir yol oluşturmaktadır. Şekil.DT.1. Temel terimlerin incelenmesi için örnek devre

bir yol oluşturmaktadır. Yine i 2 , de bir yol oluşturmaktadır. Şekil.DT.1. Temel terimlerin incelenmesi için örnek devre Devre Analz Teknkler DEE AAĐZ TEKĐKEĐ Bu zamana kadar kullandığımız Krchoffun kanunları ve Ohm kanunu devre problemlern çözmek çn gerekl ve yeterl olan eştlkler sağladılar. Fakat bu kanunları kullanarak

Detaylı

QKUIAN. SAĞLIK BAKANLIĞI_ KAMU HASTANELERİ KURUMU Trabzon Ili Kamu Hastaneleri Birliği Genel Sekreterliği Kanuni Eğitim ve Araştırma Hastanesi

QKUIAN. SAĞLIK BAKANLIĞI_ KAMU HASTANELERİ KURUMU Trabzon Ili Kamu Hastaneleri Birliği Genel Sekreterliği Kanuni Eğitim ve Araştırma Hastanesi V tsttşfaktör T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI KAMU HASTANELERİ KURUMU Trabzon Il Kamu Hastaneler Brlğ Genel Sekreterlğ Kanun Eğtm ve Araştırma Hastanes Sayı ı 23618724/?ı C.. Y** 08/10/2015 Konu : Yaklaşık Malyet

Detaylı

AĞIR BİR NAKLİYE UÇAĞINA AİT BİR YAPISAL BİLEŞENİN TASARIMI VE ANALİZİ

AĞIR BİR NAKLİYE UÇAĞINA AİT BİR YAPISAL BİLEŞENİN TASARIMI VE ANALİZİ III. ULUSAL HAVACILIK VE UZAY KONFERANSI 16-18 Eylül 2010, ANADOLU ÜNİVERSİTESİ, Eskşehr AĞIR BİR NAKLİYE UÇAĞINA AİT BİR YAPISAL BİLEŞENİN TASARIMI VE ANALİZİ Davut ÇIKRIKCI * Yavuz YAMAN Murat SORGUÇ

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI FİRMA ÇEŞİTLENDİRMESİNİN FİRMA DEĞERİ, RİSKİ VE PERFORMANSINA ETKİLERİ: TÜRKİYE UYGULAMASI Emel YÜCEL DOKTORA TEZİ

Detaylı

BANKACILIKTA ETKİNLİK VE SERMAYE YAPISININ BANKALARIN ETKİNLİĞİNE ETKİSİ

BANKACILIKTA ETKİNLİK VE SERMAYE YAPISININ BANKALARIN ETKİNLİĞİNE ETKİSİ BANKACILIKTA ETKİNLİK VE SERMAYE YAPISININ BANKALARIN ETKİNLİĞİNE ETKİSİ Yrd. Doç. Dr. Murat ATAN - Araş. Gör. Gaye KARPAT ÇATALBAŞ 2 ÖZET Bu çalışma, Türk bankacılık sstem çnde faalyet gösteren tcar bankaların

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE ETKİLİ FAKTÖRLERİN KOŞULLU LOJİSTİK REGRESYON MODELLERİ İLE DEĞERLENDİRİLMESİ

AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE ETKİLİ FAKTÖRLERİN KOŞULLU LOJİSTİK REGRESYON MODELLERİ İLE DEĞERLENDİRİLMESİ Ekonometr ve İstatstk Sayı:14 2011 62 83 İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ İKTİSAT FAKÜLTESİ EKONOMETRİ VE İSTATİSTİK DERGİSİ AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE ETKİLİ FAKTÖRLERİN KOŞULLU LOJİSTİK REGRESYON MODELLERİ

Detaylı

Yolsuzluğun Belirleyicileri ve Büyüme ile İlişkileri

Yolsuzluğun Belirleyicileri ve Büyüme ile İlişkileri SESSION 1B: Büyüme ve Gelşme I 131 Yolsuzluğun Belrleycler ve Büyüme le İlşkler Assoc. Prof. Dr. Mne Gern (Marmara Unversty, Turkey) Prof. Dr. Ömer Selçuk Emsen (Atatürk Unversty, Turkey) Ph.D. Canddate

Detaylı

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR

TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR www.teknolojkarastrmalar.com ISSN:134-4141 Makne Teknolojler Elektronk Dergs 28 (1) 61-68 TEKNOLOJĐK ARAŞTIRMALAR Kısa Makale Tabakalı Br Dskn Termal Gerlme Analz Hasan ÇALLIOĞLU 1, Şükrü KARAKAYA 2 1

Detaylı

Üniversite Öğrencilerinin Kredi Kartı Sahipliğini Belirleyen Faktörler

Üniversite Öğrencilerinin Kredi Kartı Sahipliğini Belirleyen Faktörler Ünverste Öğrenclernn Kred Kartı Sahplğn Belrleyen Faktörler H. Dlara KESKİN Yrd. Doç. Dr., Karadenz Teknk Ünverstes, İİBF İşletme Bölümü dlarakeskn@yahoo.com Emrah KOPARAN Öğr. Gör., Amasya Ünverstes Merzfon

Detaylı

KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ

KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İKTİSAT ANABİLİM DALI KENTSEL ALANDA ET TALEP ANALİZİ: BATI AKDENİZ BÖLGESİ ÖRNEĞİ DOKTORA TEZİ ALİ RIZA AKTAŞ TEZ DANIŞMANI DOÇ. DR. SELİM

Detaylı

Metin Madenciliği ile Soru Cevaplama Sistemi

Metin Madenciliği ile Soru Cevaplama Sistemi Metn Madenclğ le Soru Cevaplama Sstem Sevnç İlhan 1, Nevchan Duru 2, Şenol Karagöz 3, Merve Sağır 4 1 Mühendslk Fakültes Blgsayar Mühendslğ Bölümü Kocael Ünverstes slhan@kocael.edu.tr, nduru@kocael.edu.tr,

Detaylı

TÜRKİYE DE YOKSULLUK PROFİLİ VE GELİR GRUPLARINA GÖRE GIDA TALEBİ

TÜRKİYE DE YOKSULLUK PROFİLİ VE GELİR GRUPLARINA GÖRE GIDA TALEBİ TÜRKİYE DE YOKSULLUK PROFİLİ VE GELİR GRUPLARINA GÖRE GIDA TALEBİ Yrd. Doç. Dr. Seda ŞENGÜL Çukurova Ünverstes İktsad Ve İdar Blmler Fakültes Ekonometr Bölümü Mart 2004 ANKARA YAYIN NO: 119 ISBN: 975-407-151-9

Detaylı

İl Özel İdareleri ve Belediyelerde Uygulanan Program Bütçe Sistemi ve Getirdiği Yenilikler

İl Özel İdareleri ve Belediyelerde Uygulanan Program Bütçe Sistemi ve Getirdiği Yenilikler İl Özel İdareler ve Beledyelerde Uygulanan Program Bütçe Sstem ve Getrdğ Yenlkler Hayrettn Güngör Mehmet Deınrtaş İlk 2 Mayıs 1990 gün ve 20506 sayılı, kncs 19 Şubat 1994 gün ve 2 ı 854 sayılı Resm Gazete'de

Detaylı

Bulanık Mantık ile Hesaplanan Geoid Yüksekliğine Nokta Yüksekliklerinin Etkisi

Bulanık Mantık ile Hesaplanan Geoid Yüksekliğine Nokta Yüksekliklerinin Etkisi Harta Teknolojler Elektronk Dergs Clt: 5, No: 1, 2013 (61-67) Electronc Journal of Map Technologes Vol: 5, No: 1, 2013 (61-67) TEKNOLOJİK ARAŞTIRMALAR www.teknolojkarastrmalar.com e-issn: 1309-3983 Makale

Detaylı

Piyasanın Rengi Global

Piyasanın Rengi Global ABD G. Amerka Avrupa Perfer Gelşen Asya Ayrıntılar çn hartaya tıklayınız Avrupa (Çekrdek) Euro Stoxx -1,4% İngltere -1,7% Almanya -1,1% Fransa -1,3% Gelşen Ülkeler Türkye 2,1% Rusya -3,5% Polonya 1,4%

Detaylı

DAĞITIM STRATEJİLERİNİN OLUŞTURULMASINA YÖNELİK MODEL OLUŞTURMA: BİR TÜRK FİRMASI ÜZERİNE ÖRNEK UYGULAMA

DAĞITIM STRATEJİLERİNİN OLUŞTURULMASINA YÖNELİK MODEL OLUŞTURMA: BİR TÜRK FİRMASI ÜZERİNE ÖRNEK UYGULAMA ZKÜ Sosyal Blmler Dergs, Clt 2, Sayı 4, 2006, ss. 123 145. DAĞITIM STRATEJİLERİNİN OLUŞTURULMASINA YÖNELİK MODEL OLUŞTURMA BİR TÜRK FİRMASI ÜZERİNE ÖRNEK UYGULAMA Yrd. Doç. Dr. Ahmet ERGÜLEN Nğde Ünverstes

Detaylı

BIST da Demir, Çelik Metal Ana Sanayii Sektöründe Faaliyet Gösteren İşletmelerin Finansal Performans Analizi: VZA Süper Etkinlik ve TOPSIS Uygulaması

BIST da Demir, Çelik Metal Ana Sanayii Sektöründe Faaliyet Gösteren İşletmelerin Finansal Performans Analizi: VZA Süper Etkinlik ve TOPSIS Uygulaması EGE AKADEMİK BAKIŞ / EGE ACADEMIC REVIEW Clt: 4 Sayı: Ocak 04 ss. 9-9 BIST da Demr, Çelk Metal Ana Sanay Sektöründe Faalyet Gösteren İşletmelern Fnansal Performans Analz: VZA Süper Etknlk ve TOPSIS Uygulaması

Detaylı

Soğutucu Akışkan Karışımlarının Kullanıldığı Soğutma Sistemlerinin Termoekonomik Optimizasyonu

Soğutucu Akışkan Karışımlarının Kullanıldığı Soğutma Sistemlerinin Termoekonomik Optimizasyonu Soğutucu Akışkan arışımlarının ullanıldığı Soğutma Sstemlernn ermoekonomk Optmzasyonu * 1 Hüseyn aya, 2 ehmet Özkaymak ve 3 rol Arcaklıoğlu 1 Bartın Ünverstes akne ühendslğ Bölümü, Bartın, ürkye 2 arabük

Detaylı

THOMAS-FİERİNG MODELİ İLE SENTETİK AKIŞ SERİLERİNİN HESAPLANMASINDA YENİ BİR YAKLAŞIM

THOMAS-FİERİNG MODELİ İLE SENTETİK AKIŞ SERİLERİNİN HESAPLANMASINDA YENİ BİR YAKLAŞIM Osmangaz Ünverstes Müh.Mm.Fak.Dergs C.XVII, S., 004 Eng.&Arch.Fac.Osmangaz Unversty, Vol.XVII, No :, 004 THOMAS-FİERİNG MODELİ İLE SENTETİK AKIŞ SERİLERİNİN HESAPLANMASINDA YENİ BİR YAKLAŞIM Recep BAKIŞ,

Detaylı

HİSSE SENETLERİNİN BEKLENEN GETİRİ VE RİSKLERİNİN TAHMİNİNDE ALTERNATİF MODELLER

HİSSE SENETLERİNİN BEKLENEN GETİRİ VE RİSKLERİNİN TAHMİNİNDE ALTERNATİF MODELLER İstanbul Ünverstes İktsat Fakültes Malye Araştırma Merkez Konferansları 47. Ser / Yıl 005 Prof. Dr. Türkan Öncel e Armağan HİSSE SENETLERİNİN BEKLENEN GETİRİ VE RİSKLERİNİN TAHMİNİNDE ALTERNATİF MODELLER

Detaylı

Türkiye de Bölgeler Arası Gelir Yakınsaması: Rassal Katsayılı Panel Veri Analizi Uygulaması

Türkiye de Bölgeler Arası Gelir Yakınsaması: Rassal Katsayılı Panel Veri Analizi Uygulaması Busness and Economcs Research Journal Volume 2. Number 1. 2011 pp. 143-151 ISSN: 1309-2448 www.berjournal.com Türkye de Bölgeler Arası Gelr Yakınsaması: Rassal Katsayılı Panel Ver Analz Uygulaması Fatma

Detaylı

4.5. SOĞUTMA KULELERİNİN BOYUTLANDIRILMASI İÇİN BİR ANALIZ

4.5. SOĞUTMA KULELERİNİN BOYUTLANDIRILMASI İÇİN BİR ANALIZ Ünsal M.; Varol, A.: Soğutma Kulelernn Boyutlandırılması İçn Br Kuramsal 8 Mayıs 990, S: 8-85, Adana 4.5. SOĞUTMA KULELERİNİN BOYUTLANDIRILMASI İÇİN BİR ANALIZ Asaf Varol Fırat Ünverstes, Teknk Eğtm Fakültes,

Detaylı

ELEKTRİK ELEKTRONİK SEKTÖRÜNÜN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ ÖNEMİNİN GİRDİ ÇIKTI ANALİZİYLE İNCELENMESİ

ELEKTRİK ELEKTRONİK SEKTÖRÜNÜN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ ÖNEMİNİN GİRDİ ÇIKTI ANALİZİYLE İNCELENMESİ Sosyal Blmler Dergs Sayı: 21 2009 ELEKTRİK ELEKTRONİK SEKTÖRÜNÜN TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİNDEKİ ÖNEMİNİN GİRDİ ÇIKTI ANALİZİYLE İNCELENMESİ Yrd. Doç. Dr. Tuncer ÖZDİL Kırgızstan Türkye Manas Ünverstes, İ.İ.B.F.,

Detaylı

NAKĐT TEMETTÜ BĐLGĐSĐNĐN HĐSSE SENEDĐ GETĐRĐSĐ ÜZERĐNDE ÖNEMLĐ BĐR ETKĐSĐ OLUP OLMADIĞININ ĐMKB DE TEST EDĐLMESĐ *

NAKĐT TEMETTÜ BĐLGĐSĐNĐN HĐSSE SENEDĐ GETĐRĐSĐ ÜZERĐNDE ÖNEMLĐ BĐR ETKĐSĐ OLUP OLMADIĞININ ĐMKB DE TEST EDĐLMESĐ * H.Ü. Đktsad ve Đdar Blmler Fakültes Dergs, Clt 28, Sayı 2, 2010, s. 47-69 NAKĐT TEMETTÜ BĐLGĐSĐNĐN HĐSSE SENEDĐ GETĐRĐSĐ ÜZERĐNDE ÖNEMLĐ BĐR ETKĐSĐ OLUP OLMADIĞININ ĐMKB DE TEST EDĐLMESĐ * Öz Burak GÜNALP

Detaylı

MOBİPA MOBİLYA TEKSTİL İNŞAAT NAKLİYE PETROL ÜRÜNLERİ. SÜPERMARKET VE TuRİzM SANAYİ VE TİcARET ANONİM ŞİRKETİ

MOBİPA MOBİLYA TEKSTİL İNŞAAT NAKLİYE PETROL ÜRÜNLERİ. SÜPERMARKET VE TuRİzM SANAYİ VE TİcARET ANONİM ŞİRKETİ MOBİPA MOBİLYA TEKSTİL İNŞAAT NAKLİYE PETROL ÜRÜNLERİ SÜPERMARKET VE TuRİzM SANAYİ VE TİcARET ANONİM ŞİRKETİ 2011-2012-2013 MALİ yılına İLİşKİN YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU ("Şrket") 01012011-31 ı22013

Detaylı

PÜRÜZLÜ AÇIK KANAL AKIMLARINDA DEBİ HESABI İÇİN ENTROPY YÖNTEMİNİN KULLANILMASI

PÜRÜZLÜ AÇIK KANAL AKIMLARINDA DEBİ HESABI İÇİN ENTROPY YÖNTEMİNİN KULLANILMASI PÜRÜZLÜ AÇIK KANAL AKIMLARINDA DEBİ HESABI İÇİN ENTROPY YÖNTEMİNİN KULLANILMASI Mehmet ARDIÇLIOĞLU *, Galp Seçkn ** ve Özgür Öztürk * * Ercyes Ünverstes, Mühendslk Fakültes, İnşaat Mühendslğ Bölümü Kayser

Detaylı

KOBİ LERİN YENİ PİYASALARA AÇILAMAMA NEDENLERİ VE BUNLARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

KOBİ LERİN YENİ PİYASALARA AÇILAMAMA NEDENLERİ VE BUNLARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER T.C. GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KOBİ LERİN YENİ PİYASALARA AÇILAMAMA NEDENLERİ VE BUNLARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER Hazırlayan İsmal ŞENTÜRK İktsat Ana Blm Dalı Yüksek Lsans Tez Danışman

Detaylı

TAŞIMACILIK SEKTÖRÜNÜN İŞLEYİŞ SÜRECİ, BULANIK DAĞITIM PROBLEMİNİN TAMSAYILI DOĞRUSAL PROGRAMLAMA MODEL DENEMESİ

TAŞIMACILIK SEKTÖRÜNÜN İŞLEYİŞ SÜRECİ, BULANIK DAĞITIM PROBLEMİNİN TAMSAYILI DOĞRUSAL PROGRAMLAMA MODEL DENEMESİ ZKÜ Sosyal Blmler Dergs, Clt 3, Sayı 6, 2007, ss. 109 125. TAŞIMACILIK SEKTÖRÜNÜN İŞLEYİŞ SÜRECİ, BULANIK DAĞITIM PROBLEMİNİN TAMSAYILI DOĞRUSAL PROGRAMLAMA MODEL DENEMESİ Yrd.Doç.Dr. Ahmet ERGÜLEN Nğde

Detaylı

İyi Tarım Uygulamaları Ve Tüketici Davranışları (Logit Regresyon Analizi)(*)

İyi Tarım Uygulamaları Ve Tüketici Davranışları (Logit Regresyon Analizi)(*) Gazosmanpaşa Ünverstes Zraat Fakültes Dergs Journal of Agrcultural Faculty of Gazosmanpasa Unversty http://zraatderg.gop.edu.tr/ Araştırma Makales/Research Artcle JAFAG ISSN: 1300-2910 E-ISSN: 2147-8848

Detaylı

GÜNEŞ ENERJİLİ BİR SULAMA SİSTEMİNDE BOOST KONVERTERDEN BESLENEN ARM SÜRÜCÜ SİSTEMİNİN ANALİZİ

GÜNEŞ ENERJİLİ BİR SULAMA SİSTEMİNDE BOOST KONVERTERDEN BESLENEN ARM SÜRÜCÜ SİSTEMİNİN ANALİZİ GÜNEŞ ENERJİLİ BİR SULAMA SİSTEMİNDE BOOST KONERTERDEN BESLENEN ARM SÜRÜÜ SİSTEMİNİN ANALİZİ Mahr Dursun, Al Saygın Gaz Ünverstes Teknk Eğtm Fakültes Elektrk Eğtm Bölümü Teknkokullar, Ankara mdursun@gaz.edu.tr,

Detaylı

BAŞLIK: AVRUPA BĐRLĐĞĐ SÜRECĐNDE KIBRIS MESELESĐ VE TÜRKĐYE ĐLE GÜNEY KIBRIS ARASINDAKĐ POTANSĐYEL TĐCARETĐN ÇEKĐM TEORĐSĐ YÖNTEMĐ ĐLE TAHMĐNĐ ÖZET

BAŞLIK: AVRUPA BĐRLĐĞĐ SÜRECĐNDE KIBRIS MESELESĐ VE TÜRKĐYE ĐLE GÜNEY KIBRIS ARASINDAKĐ POTANSĐYEL TĐCARETĐN ÇEKĐM TEORĐSĐ YÖNTEMĐ ĐLE TAHMĐNĐ ÖZET YAZAR ADI-SOYADI: HALĐL UÇAL BAŞLIK: AVRUPA BĐRLĐĞĐ SÜRECĐNDE KIBRIS MESELESĐ VE TÜRKĐYE ĐLE GÜNEY KIBRIS ARASINDAKĐ POTANSĐYEL TĐCARETĐN ÇEKĐM TEORĐSĐ YÖNTEMĐ ĐLE TAHMĐNĐ ÖZET Türkye nn dış lşklernde

Detaylı

T.C. KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİMDALI

T.C. KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİMDALI T.C. KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİMDALI İMKB DE YÜKSELEN PİYASA VE DÜŞEN PİYASA DÖNEMLERİNDE DURUMSAL İLİŞKİ ANALİZİ YÜKSEK LİSANS TEZİ KAHRAMANMARAŞ TEMMUZ

Detaylı

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ İLE TIBBİ GÖRÜNTÜ, ARŞİV VE İLETİŞİM SİSTEMLERİNİN DEVLET HASTANELERİ PERFORMANSINA ETKİLERİNİN ARAŞTIRILMASI

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ İLE TIBBİ GÖRÜNTÜ, ARŞİV VE İLETİŞİM SİSTEMLERİNİN DEVLET HASTANELERİ PERFORMANSINA ETKİLERİNİN ARAŞTIRILMASI Süleyman Demrel Ünverstes Sosyal Blmler Ensttüsü DergsYıl: 2013/1, Sayı:17 Journal of Süleyman Demrel Unversty Insttute of Socal ScencesYear: 2013/1, Number:17 VERİ ZARFLAMA ANALİZİ İLE TIBBİ GÖRÜNTÜ,

Detaylı

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ (VZA) VE MALMQUİST ENDEKSİ İLE TOPLAM FAKTÖR VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜ: BİST TE İŞLEM GÖREN MEVDUAT BANKALARI ÜZERİNE BİR UYGULAMA

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ (VZA) VE MALMQUİST ENDEKSİ İLE TOPLAM FAKTÖR VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜ: BİST TE İŞLEM GÖREN MEVDUAT BANKALARI ÜZERİNE BİR UYGULAMA Atatürk Ünverstes İktsad ve İdar Blmler Dergs, Clt: 27,Sayı:4,2013 110 VERİ ZARFLAMA ANALİZİ (VZA) VE MALMQUİST ENDEKSİ İLE TOPLAM FAKTÖR VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜ: BİST TE İŞLEM GÖREN MEVDUAT BANKALARI ÜZERİNE

Detaylı

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama

Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama Reel Efektif Döviz Kuru Endekslerine İlişkin Yöntemsel Açıklama İstatistik Genel Müdürlüğü Ödemeler Dengesi Müdürlüğü İçindekiler I- Yöntemsel Açıklama... 3 2 I- Yöntemsel Açıklama 1 Nominal efektif döviz

Detaylı

Fumonic 3 radio net kablosuz duman dedektörü. Kiracılar ve mülk sahipleri için bilgi

Fumonic 3 radio net kablosuz duman dedektörü. Kiracılar ve mülk sahipleri için bilgi Fumonc 3 rado net kablosuz duman dedektörü Kracılar ve mülk sahpler çn blg Tebrk ederz! Darenze akıllı fumonc 3 rado net duman dedektörler monte edlmştr. Bu şeklde ev sahbnz yasal donanım yükümlülüğünü

Detaylı

HisSE SENEDi FiYATlARıNDAKi SÜRPRiz HABERLERiN BULAŞICIlIK ETKiSi VESÜREKliliK

HisSE SENEDi FiYATlARıNDAKi SÜRPRiz HABERLERiN BULAŞICIlIK ETKiSi VESÜREKliliK HsSE SENED FYATlARıNDAK SÜRPRz HABERLERN BULAŞICIlIK ETKS VESÜREKllK Evrmlmer Türkye Cumhuryet Merkez Bankası Özet Bu çalışmada hsse sened pyasalarındak sürprz haberlern ülkeler arasında yayılması olgusu

Detaylı

ANTALYA DA OBEZİTE YAYGINLIĞI VE DÜZEYİNİ ETKİLEYEN SOSYO-EKONOMİK DEĞİŞKENLER

ANTALYA DA OBEZİTE YAYGINLIĞI VE DÜZEYİNİ ETKİLEYEN SOSYO-EKONOMİK DEĞİŞKENLER Akdenz İ.İ.B.F. Dergs (21) 2011, 17-45 ANTALYA DA OBEZİTE YAYGINLIĞI VE DÜZEYİNİ ETKİLEYEN SOSYO-EKONOMİK DEĞİŞKENLER PREVALENCE AND SOCIOECONOMICS DETERMINANTS OF ADULTS OBESITY IN ANTALYA Arş. Gör. F.

Detaylı

AKADEMİK YAKLAŞIMLAR DERGİSİ JOURNAL OF ACADEMIC APPROACHES TÜRKĠYE EKONOMĠSĠNĠN YAPISAL ANALĠZĠ: 1998 VE 2002 YILLARI GĠRDĠ-ÇIKTI ANALĠZĠ ÖRNEĞĠ

AKADEMİK YAKLAŞIMLAR DERGİSİ JOURNAL OF ACADEMIC APPROACHES TÜRKĠYE EKONOMĠSĠNĠN YAPISAL ANALĠZĠ: 1998 VE 2002 YILLARI GĠRDĠ-ÇIKTI ANALĠZĠ ÖRNEĞĠ TÜRKĠYE EKONOMĠSĠNĠN YAPISAL ANALĠZĠ: 1998 VE 2002 YILLARI GĠRDĠÇIKTI ANALĠZĠ ÖRNEĞĠ Özet Zya Gökalp GÖKTOLGA 1 Yusuf AKGÜL 2 Bu çalışmanın amacı 98 ve 2002 yıllarına at GrdÇıktı tablolarını kullanarak,

Detaylı

Antalya Đlinde Serada Domates Üretiminin Kâr Etkinliği Analizi

Antalya Đlinde Serada Domates Üretiminin Kâr Etkinliği Analizi Tarım Blmler Dergs Tar. Bl. Der. Derg web sayfası: www.agr.ankara.edu.tr/derg Journal of Agrcultural Scences Journal homepage: www.agr.ankara.edu.tr/journal TARIM BİLİMLERİ DERGİSİ JOURNAL OF AGRICULTURAL

Detaylı

YARIPARAMETRİK KISMİ DOĞRUSAL PANEL VERİ MODELLERİYLE ULUSLAR ARASI GÖÇ

YARIPARAMETRİK KISMİ DOĞRUSAL PANEL VERİ MODELLERİYLE ULUSLAR ARASI GÖÇ Özet YARIPARAMETRİK KISMİ DOĞRUSAL PANEL VERİ MODELLERİYLE ULUSLAR ARASI GÖÇ Atıf EVREN *1 Elf TUNA ** Yarı parametrk panel ver modeller parametrk ve parametrk olmayan modeller br araya getren; br kısmı

Detaylı

Türkiye de Zeytin Sıkma Tesislerinin Karlılığı ve Etkinliği: Ege Bölgesi Örneği 1

Türkiye de Zeytin Sıkma Tesislerinin Karlılığı ve Etkinliği: Ege Bölgesi Örneği 1 Yıldıztekn ve Tuna Araştırma Makales (Research Artcle) Akın F.OLGUN M. Metn ARTUKOĞLU 3 Hakan ADANACIOĞLU 4 Ege Ünverstes Zraat Fakültes Tarım Ekonoms Bölümü 35100 Bornova/İzmr., e-posta: akn.olgun@ege.edu.tr

Detaylı

Hisse Senedi Fiyatları ve Fiyat/Kazanç Oranı Đlişkisi: Panel Verilerle Sektörel Bir Analiz *

Hisse Senedi Fiyatları ve Fiyat/Kazanç Oranı Đlişkisi: Panel Verilerle Sektörel Bir Analiz * Busness and Economcs Research Journal Volume. umber. 0 pp. 65-84 ISS: 309-448 www.berjournal.com Hsse Sened Fyatları ve Fyat/Kazanç Oranı Đlşks: Panel Verlerle Sektörel Br Analz * Mehmet argelecekenler

Detaylı

TEMEL DEVRE KAVRAMLARI VE KANUNLARI

TEMEL DEVRE KAVRAMLARI VE KANUNLARI TDK Temel Devre Kavramları ve Kanunları /0 TEMEL DEVRE KAVRAMLARI VE KANUNLARI GĐRĐŞ: Devre analz gerçek hayatta var olan fzksel elemanların matematksel olarak modellenerek gerçekte olması gereken sonuçların

Detaylı

ZKÜ Mühendislik Fakültesi - Makine Mühendisliği Bölümü ISI VE TERMODİNAMİK LABORATUVARI Sudan Suya Türbülanslı Akış Isı Değiştirgeci Deney Föyü

ZKÜ Mühendislik Fakültesi - Makine Mühendisliği Bölümü ISI VE TERMODİNAMİK LABORATUVARI Sudan Suya Türbülanslı Akış Isı Değiştirgeci Deney Föyü ZKÜ Müendslk Fakültes - Makne Müendslğ Bölümü Sudan Suya Türbülanslı Akış Isı Değştrge Deney Föyü Şekl. Sudan suya türbülanslı akış ısı değştrge (H950 Deneyn adı : Boru çnde sudan suya türbülanslı akışta

Detaylı

TÜKETİCİLERİN FONKSİYONEL GIDALARI KULLANMAYA VE ÖDEMEYE RAZI OLDUĞU MİKTARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER: ANTALYA İLİ ÖRNEĞİ

TÜKETİCİLERİN FONKSİYONEL GIDALARI KULLANMAYA VE ÖDEMEYE RAZI OLDUĞU MİKTARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER: ANTALYA İLİ ÖRNEĞİ 1 1 T.C. GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜKETİCİLERİN FONKSİYONEL GIDALARI KULLANMAYA VE ÖDEMEYE RAZI OLDUĞU MİKTARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER: ANTALYA İLİ ÖRNEĞİ Hazırlayan Seda KARAAĞAÇ

Detaylı

İşletmeye Giriş. Ekonomik Fonksiyonlarına na göre; g. Mal Üreten. İşletmeler Hizmet Üreten Pazarlama İşletmeleri

İşletmeye Giriş. Ekonomik Fonksiyonlarına na göre; g. Mal Üreten. İşletmeler Hizmet Üreten Pazarlama İşletmeleri İşletme BölümüB Yönetm ve Organzasyon Anablm Dalı İşletmeye Grş Ders Notu - 4 Öğr. Grv.. Dr. M. Volkan TÜRKERT vturker@marmara marmara.edu..edu.tr www.volkanturker volkanturker.com..com.tr İşletmelern

Detaylı

Kayseri deki Özel Hastanelerde Maliyet Etkinliğinin Veri Zarflama Metoduyla Ölçülmesi

Kayseri deki Özel Hastanelerde Maliyet Etkinliğinin Veri Zarflama Metoduyla Ölçülmesi Uluslararası Alanya İşletme Fakültes Dergs Internatonal Journal of Alanya Faulty of Busness Yıl:2014, C:6, S:2, s. 45-54 Year:2014, Vol:6, No:2, s. 45-54 Kayser dek Özel Hastanelerde Malyet Etknlğnn Ver

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİ VE AVRUPA BİRLİĞİNE ADAY ÜLKELERİN YAKINSAMA ANALİZİ

AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİ VE AVRUPA BİRLİĞİNE ADAY ÜLKELERİN YAKINSAMA ANALİZİ AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİ VE AVRUPA BİRLİĞİNE ADAY ÜLKELERİN YAKINSAMA ANALİZİ Prof. Dr. Bedrye SARAÇOĞLU Gaz Ünverstes İ.İ.B.F. Ekonometr Bölümü Tel:+90 32 226853 e-posta: bedrye@gaz.edu.tr Arş. Gör. Nükhet

Detaylı

2005 Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi Sayı:16, s31-46

2005 Gazi Üniversitesi Endüstriyel Sanatlar Eğitim Fakültesi Dergisi Sayı:16, s31-46 2005 Gaz Ünverstes Endüstryel Sanatlar Eğtm Fakültes Dergs Sayı:16, s31-46 ÖZET BANKALARDA MALİ BAŞARISIZLIĞIN ÖNGÖRÜLMESİ LOJİSTİK REGRESYON VE YAPAY SİNİR AĞI KARŞILAŞTIRMASI 31 Yasemn KESKİN BENLİ 1

Detaylı

Tek Yönlü Varyans Analizi

Tek Yönlü Varyans Analizi Tek Yönlü Varyan Analz Nedr ve hang durumlarda kullanılır? den fazla grupların karşılaştırılmaı öz konuu e, çok ayıda t-tet nn kullanılmaı, Tp I hatanın artmaına yol açar; Örneğn, eğer 5 grubu kşerl olarak

Detaylı