IV. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "IV. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI"

Transkript

1 tmmob makina mühendisleri odası IV. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI EKİM 2001 ESKİŞEHİR MMO Yayın No : E/2001/286 ISBN :

2 tmmob makina mühendisleri odası Sümer Sk. No: 36/1-A Demirtepe, ANKARA Tel : (0312) Fax :(0312) URL : ODA YAYIN NO ISBN : E/2001/286 : BU YAPITIN YAYIN HAKKI MMO'NA AİTTİR. Kitabın hiçbir bölümü değiştirilemez, alıntı yapılamaz. MMO'nın izni olmadan kitabın hiçbir bölümü elektronik, mekanik fotokopi vs. yollarla kopya edilemez. DİZGİ : TMMOB MAKİNA MÜHENDİSLERİ ODASI ESKİŞEHİR ŞUBESİ Cengiz Topel Cad. Tersel Sok. No:2 Ata Apt. K:6 D:15 ESKİŞEHİR Tel: (222) Fax: (222) URL: BASKI : UĞUR OFSET A.Ş. 71 Evler Man. GAMAKO Matbaacılar Sitesi İsmen Sok. No:8 ESKİŞEHİR Tel: (222) Tel/Fax: (222)

3 TMMOB Makina Mühendisleri Odası IV. Ulusal Ölçümbilim Kongresi Ekim 2001 Eskişehir-TÜRKİYE K TİPİ BİR ISILÇİFT İÇİN İŞARET ŞARTLANDIRICI DEVRESİNİN TASARIMI, KALİBRASYONU VE BİLGİSAYAR DESTEKLİ SICAKLIK ÖLÇME Arş. Gör. Hayriye KORKMAZ', Prof. Dr. Burhanettin CAM, Arş. Gör. Kenan TOKEfc 123 Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Elektronik-Bilgisayar Eğitimi Bölümü Göztepe / İSTANBUL ÖZET Bu çalışmada, denek olarak seçilen malzemelerin boyca termal genleşmelerini ölçebilen laboratuvar tipi, sıcaklık ve vakum oranı kontrol edilebilen bir fırın tasarlanmıştır. Fırın içi sıcaklığı ölçme amacıyla endüstriyel K tipi bir ısılçift kullanılmıştır. Fırın iç haznesinin küçük olmasından dolayı, içerdeki ısı dağılımı homojen varsayılmış ve dolayısıyla da tek ısılçift kullanmanın uygun olacağı ön görülmüştür. Fırın içi sıcaklığı algılayan ısılçift geriliminin, bilgisayara aktarılabilmesi için, kuvvetlendirme ve lineerleştirme işlemlerini yapan AD595 entegresi kullanılarak K tipi ısılçifte uygun bir devre tasarlanmıştır. Devrenin kalibıasyonu yapılmış ve bu durumda devre çıkışında her l C'lik sıcaklık artışına karşılık çıkış geriliminin lomv artması sağlanmıştır. Ayrıca ilerleyen süreçte yapılacak uygulamalarda sıcaklık kontrolünün de yer alacağı düşünülerek, bir ısıtıcı sürücü devresi de tasarlanmış ve sisteme eklenmiştir. Bu sürücü devresi bilgisayardan gelen 0-10 V arası kontrol gerilimi ile çalışmaktadır. Ayrıca bu çalışmada, tasarımın yanısıra konunun öğrencilere aktarılması da ele alınmış ve laboratuvarda uygulaması yapılabilecek bir deney şekline de getirilmiştir. Uygun bir yazılım seçilerek, bilgisayar destekli sıcaklık ölçme başlığı altında Ölçme ve Enstrümantasyon Dersi Laboratuvar uygulamaları kısmında bu deneyin yapılması ön görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Bilgisayar Destekli Ölçme, Isılçift İşaret Şartlandırıcı 1. GİRİŞ Sıcaklık ölçümünde endüstriyel uygulamalarda ve üniversitelerdeki bilimsel araştırmalarda en çok kullanılan elemanlardan bir tanesi, ısılçiftlerdir. Isılçiftler, geniş bir sıcaklık aralığında ölçüm yapabilme ve farklı ortamlarda kullanılabilme avantajına sahiptirler. Bu çalışmada, bir ısılçift ve kendi içinde soğuk uç kompanzasyon devresi bulunan AD595 entegresinin kullanım kolaylığından faydalanılarak, sıcaklık ölçüm düzeneği hazırlanmış ve daha sonra da VISIDAQ yazılımı ile ölçümler yapılmıştır. 2. ÖLÇME DÜZENEĞİNİN TANITILMASI Hazırlanan deney düzeneği, Şekil l'den de görülebileceği gibi 4 ana bölümden oluşmaktadır: Birincisi K tipi ısılçiftin içine yerleştirildiği ve iç ortamın vakum oranının 0 ile -1 bar aralığında ayarlanabildiği laboratuvar tipi bir fırın, ikincisi işaret şartlandırıcı devresi, üçüncüsü bilgisayar destekli ölçme amacıyla veri toplama kartını da içine alan bir bilgisayar ve dördüncüsü ısıtıcı sürücü devresi. Fırın içi sıcaklık bilgisi, veri toplama kartı ile bilgisayar tarafından okunur. Girilen referans sıcaklık değerine göre değişen ve kontrolör çıkışında oluşan de gerilim, sisteme uygun şekilde tasarlanan ısıtıcı sürücü devresinin girişine uygulanır. Böylelikle, fırın-içi sıcaklık, referans değerinde sabit tutulmaya çalışılır. 55

4 2.1. İşaret Şartlandırıcı Devresi Isılçift ile sıcaklık ölçümü, sıklıkla kullanılan bir metoddur. Endüstrideki uygulamalarda veya eğitim kurumlarında bulunan laboratuvarlarda laboratuvar programma dahil edilen önemli deneylerden de biridir. Isılçift ile yapılan sıcaklık ölçümlerinde, en önemli problem (ki hatalara yol açabilen bir problem) soğuk uç kompanzasyonudur. Çünkü ısılçiftler her iki ucu arasındaki ısı farklılığından yola çıkılarak oluşturulmuştur. Şekil 2'de görülen devrede kullanılan AD595 entegresinin içinde yer alan buz noktası kompanzasyon devresi, yalnızca bu önemli problemin üstesinden gelmekle kalmayıp; kazanç ayar bloğu ile de 10 mv/ C'lik lineer bir çıkış da sağlamaktadır. Bu kadar güvenilir ve doğru sonuç vermesinin yanı sıra, devrenin başka bir avantajı da, sadece bir kaç harici.devre elemanı eklenerek devre tasarımının yapılmış olmasıdır. Isılçift BAĞLANTI KARTI (ADVENTECH PCLD-780) VERİ TOPLAMA KARTI (ADVENTECH PCL-812 PG) Şekil - 1. K Tipi Bir Isılçift Kullanılarak Oluşturulmuş Fırın-İçi Sıcaklık Ölçme Deney Düzeneği». Şekil - 2. AD595 Entegresi Kullanılarak Tasarlanan K tipi Isılçift Kuvvetlendirici ve İşaret Şartlandırıcı Devresi Kalibrasyon Bloğu AD595 entegreleri, üretim aşamasında 2 farklı kalibrasyon hata derecesine sahip olarak imal edilmektedir. 1. dereceden üretilen entegrelerde max. kalibre hatası 1 C; 2. derecedekilerde ise max. kalibre hatası 3 C olarak belirtilmektedir[l-2]. Birçok uygulamada bu hatalar kabul edilebilir sınırlar içinde kalmasına rağmen, opsiyonel olarak Şekil 2'deki kalibrasyon bloğu eklendiğinde, 100KQ'luk trnnpot ile ayar yapılarak, hata önlenmektedir. 56

5 Offset ve Kazanç Ayar Bloğu Burada yer alan lkq'luk trimpot ile ayar yapılarak çıkıştaki işaretin kazancı değiştirilmektedir. Ayrıca O C'de 0 V'luk çıkış gerilimi elde etmek için, entegrenin 8. ucuna bir offset gerilimi uygulamak gerekebilmektedir. Üretim aşamasında belirlenen kazanç, olduğundan, Şekil 2'deki devrede bu kriterlere uygun olarak ayarlanmıştır. Başka bir kazanç değeri 8. ve 5. uçlar arasına harici olarak bağlanacak bir geri besleme direnci ile yapılmaktadır Alarm Bloğu AD595'in içinde bir açık devre hissetme katı bulunmaktadır. Entegre içinde ana kuvvetlendirici her iki giriş arasındaki dengeyi korumaya çalışmaktadır. Isılçiftin koptuğu veya girişte oluşan bir açık devre halinde, bu girişler arasında oluşan dengesizlik bir hata meydana getirmektedir. Aşırı yük hissetme devresi, akımı sınırlı olan bir npn transistoru sürer; böylelikle istendiğinde bir alarm ara birimi de oluşturulabilmektedir Devre Beslemesinin Seçimi Şekil 2'de yer alan devrede ısılçift ile yapılacak sıcaklık ölçüm aralığı, devrenin beslemesi için seçilecek değer açısından önemlidir. Çünkü sıcaklık ölçüm aralığına uymayan bir gerilim değeriyle beslenen devrede, ölçme hataları oluşmaktadır. Devrede beslemenin bağlanacağı uçlar V için 7, V + için ise 11 nolu uçlardır. K tipi bir ısılçift ile -200 C'den 1250 C'ye kadar ölçüm yapmak mümkün olduğuna göre, negatif sıcaklık ölçülecek durumlarda çift güç kaynağı kullanmak şarttır. Söz konusu devre ile ölçülebilecek sıcaklık ölçüm aralığı, çift besleme kullanılıyor ise (-V s +2.5) ile (+V S - 2V) arasında; tek besleme kullanılıyorsa 0 ile (+V S -2V) arasında olmalıdır. Burada V s, güç kaynağının değeridir. Şekil 2'deki devrede besleme gerilimi 10 V seçilerek 800 C'ye kadar ölçüm yapılmıştır. Bu beslemenin devreye uygun seçilip seçilmediğini incelersek: (800 C)*10mV=8 V, V s =10V 8V<=(10-2)V 8 V<= 8 V lov'luk beslemenin 800 C 'lik sıcaklığın ölçümü için uygun seçilmiş olduğu görülür Devrenin Kalibrasyonu Tasarlanan devreninin kalibrasyonu sırasında bir miktar buz-su karışımı dolu bir kap ve yine içinde kaynamakta olan su dolu bir kabdan faydalanılmıştır. Isılçift girişine, K tipi kompanzasyon çubuğu bağlanmıştır. Öncelikle bu çubuk buz-su karışımı dolu kaba daldırılarak bir müddet beklenmiş ve daha sonra işaret şartlandırıcı devre şemasında orta ucu 3 nolu pine bağlı olan 100 KQ'luk trimpot ile ayar yapılarak entegrenin veri tablosunda 0 C'ye karşılık gelen ısılçift gerilimi olan 2.7 mv değeri ayarlanmıştır. Aynı işlem kompanzasyon çubuğu kaynar suya daldırılarak tekrar edilmiştir. Bu defa, 100 C'ye karşılık gelen 1015 mv değeri ayarlanmıştır [1-2]. Böylelikle devrenin kalibrasyonu tamamlanmıştır. İşaret şartlandırıcı devre ile yapılan ölçümlerden elde edilen verilere uyan bir bağıntı aşağıdaki gibi elde edilmiştir: V Ç =K(V K + V O ) (1) Vç : İşaret şartlandırıcı devre çıkış gerilimi (Volt); V K : İşaret şartlandırıcı devre girişine uygulanan K tipi ısılçift gerilimi (mv); K : İşaret şartlandırıcı devre kazancı (K=247.3) V o : AD595 entegresindeki çıkış kuvvetlendiricinden dolayı oluşan 11 fi V'luk offset hata gerilimdir. 57

6 2.2. Isıtıcı Sürücü Devresi 220 (FAZ) NÖTR DİRENÇLER: R K R2..4JK R3...4JK R K R R6..20K R7...10K R R R10..47K R (390) R K R R R K POTANSİYOMETRELER T1...20K T2...10K KONDANSATÖRLER C uf C nF C uF C nf C nF/630V DİYOTLAR D1.02 1N4007 D3 15VZENER Şekil-3. Isıtıcı Sürücü Devresi YÜK İleriki uygulamalarda, tasarlanan fırının iç-ortam sıcaklığı kontrol edileceğinden, düzeneğe bir ısıtıcı sürücüdevre eklenmiştir. Şekil l'deki ölçme düzeneğinde blok şeklinde yer alan ısıtıcı sürücü devresine ait açık devre şeması Şekil 3'te verilmiştir. Tasarlanan devrede kullanılan TCA785 entegresi bir faz açısı kontrol entegresidir ve tristör, triyak ve transistor gibi elemanları kontrol etme amacıyla kullanılır. Bilgisayardan gelen DC kontrol gerilimi entegrenin 11 nolu ucuna bağlanmıştır. RİO ve C4 elemanlarının oluşturduğu bir rampa üreticinin çıkışı (10 nolu uçtaki gerilim) ile bu kontrol gerilimi karşılaştırılır ve kontrol gerilimi ile orantılı ve 0 ile 180 arasında değişen faz açısı (cp) oluşur. Entegrenin 14. ve 15. uçları çıkış uçlarıdır. Ql ve Q2 olarak adlandırılan çıkış uçlarında, her bir yarı alternansta 30 is'lik süre boyunca pozitif seviyede bir darbe oluşur. Transistor gibi çıkış elemanlarının kullanıldığı durumlarda, 12. uca bağlanan kondansatör ile bu darbe süresi artırılabilir [ 3]. Kontrol gerilimi OV iken tam sürümde çalışacak (tani yüke 220 V ac verilecek), diğer taraftan kontrol gerilimi 10 V iken sürücü çıkışında AC bir gerilim oluşmayacak şekilde tasarlanmış olması, devrede bir ters orantı oluşturmuştur. LM 358 ile bu terslik giderilmiş; 0 V'ta AC çıkış yok, lov'ta ise 220 V AC oluşacak şekilde yeniden düzenlenmiştir. DC kontrol gerilimine karşı çıkışta oluşan AC gerilime ait giriş-çıkış ilişkisi Şekil 4'te görülmektedir. Devrenin giriş-çıkış ilişkisi, MSExcel 2000 programında Eğilim/Regresyon analizi yapılarak 4. ve 6. dereceden iki ayrı polinomla ifade edilmiştir. 4. dereceden polinom seçildiğinde bu eğrinin R-kare değeri 0,9998 olurken; 6. dereceden polinom seçildiğinde R-kare değeri 0,9999 olmaktadır. Dolayısıyla iki ifade arasında çok ciddi fark olmadığından eşitlik (2)'de ifade edilen 4. derece polinom seçilmiştir. y = 0,1209x-> - 3,2154x3 + 25,928x2-36,385x + 4,2873 (2) x:bilgisayardan gelen DC kontrol gerilimi (V); y:kontrol gerilimine karşı sürücü devre çıkışında oluşan AC gerilim (V) DC KONTROL GERİLİMİ (VOLT) Şekil-4. Isıtıcı Sürücü Devresinin Giriş-Çıkış İlişkisi (4. dereceden polinom) 58

7 3. BİLGİSAYAR DESTEKLİ ÖLÇME Bu çalışmada oluşturulan deney düzeneği, deneysel araştırma yapma amacının yanısıra öğrenci öğretiminde de kullanımı hedeflenmişitr. Bilgisayar Destekli Sıcaklık Ölçme başlığı altında öğrencilere yaptırılacak bir deneyin hazırlanması ve bunun laboratuvarda gerçekleştirilmesi bu çalışmanın amaçlarından biridir. Uygulama devresinin montajı tamamlanıp, kalibrasyonu yapıldıktan sonra, bu konuya hazırlık olarak veri toplama kartları hakkında belli bir alt yapıya sahip öğrenciler Şekil l'de görülen ölçme düzeneğini kurar; veri toplama kartını bilgisayara takar ve gerekli yazılımları yükledikten sonra ölçme yapmaya hazır hale gelirler. Bilgisayar Destekli Ölçme yapabilmek için farklı metodlar önerilebilir. Fakat laboratuvarda mevcut bulunan bir veri toplama kartı ile uyumlu çalışan ve üretici firmalar tarafından oluşturulmuş hazır yazılımları kullanmak en kolay çözümdür. Laboratuvarda ilk defa uygulama yapacak öğrenciler için kullanımının ve anlaşılmasının kolay olduğundan, düzenekte kullanılan veri toplama kartı Advantech PCL812-PG ile uyumlu çalışan VISIDAQ yazılımı tercih edilmiştir Veri Toplama Kartının PC'yeTanıtılması Bu çalışmada kullanılan Advantech PCL-812PG yüksek performansa sahip, yüksek hızlı ve çok fonksiyonlu bir veri toplama kartıdır. IBM PC/XT/AT ve dengi bilgisayarlar için uygundur. Kart satın alındığında, bununla beraber iyi bir yazılım desteğine de sahip olunmaktadır. Bundan dolayı endüstride ve özellikle laboratuvar ortamında kullanıma elverişli ve çok farklı uygulamalar için uygundur [4-5]. Kart bilgisayara takıldıktan sonra, kartla birlikte gelen CD-ROM'dan karta ait sürücüler yüklenir ve ölçüm yapılabilecek hale gelinir VISIDAQ Kullanılarak Ölçüm Yapılması Visidaq, Advantech veri toplama kartları ile uyumlu çalışan ve başlangıç seviyesinde bilgisayar destekli ölçme konusunda rahatlıkla kullanılabilecek bir programdır. Günümüzde sıklıkla kullanılan görsel programlama tekniği ile hazırlanmıştır. Program ilk açıldığında Dosya menüsü altından Yeni komutu seçildiğinde 2 adet boş pencere çıkmaktadır: Birincisi Task Designer, ikincisi ise Display Designer olarak adlandırılmaktadır. İlkinde ölçme düzeneği kurulur. Gerekli bloklar çalışma alanına yerleştirilir. Gerekirse bloklar arasında birleştirmeler yapılarak, ölçüm yapılabilecek alt yapı oluşturulur. Diğerinde ise yapılan ölçüm, dış dünyaya hangi şekilde aktarılacak ise bu belirlenir. Örneğin çıkışımız bir grafik olabilir veya sayısal bir voltmetre ekranından gerilim okuyormuşcasına bir tip de seçilebilir Task Designer Task Designer sayfası üzerine sayfanın sol kenarında yer alan toolbox'dan seçilen bloklar fare ile işaretlenip, sürüklenerek çalışma alanına yerleştirilir. Böylelikle bir ölçme düzeneği hazırlanır. Örneğin Şekil 5'te analog bilgi girişi için Al bloğunun ve verileri bir dosyada saklamak için de LOG bloğunun çalışma alanına yerleştirilmiş olduğu görülmektedir. Al bloğu ile LOG bloğu arasında bir bağlantı gerçekleştirilir. Böylelikle Run komutu seçildiğinde ilk olarak verilerin kaydedileceği dosyanın adının girileceği bir pencere çıkar. Teknik Eğitim Fakültesi Elektronik-Bilgisayar Eğt. Bölümü öğrencilerinin Electronic. Workbench v.b programları daha önceden Advantech VisiDAO - TEMP.GNI File Ed» Setup View Windöw Run Layout Help Şekil-5. Task Designer Pencere Görüntüsü 59

8 kullanmış olmaları, bu tarz başka bir programı kullanmalarında büyük kolaylık getirmekte ve haftada 3-4 saatlik bir laboratuvar çalışması ile 1. veya 2. haftada kendi kendilerine ölçüm yapabilecek hale gelmektedirler. Analog Inpul Block Tag: Desctiplion: [BD~ Device: [PCL-812PG I/0=300H Al bloğu üzerine fare ile çift tıklandığında karşımıza Şekil 6'da görülen iletişim kutusu çıkmaktadır. Bu iletişim kutusunda Device kutusu altından, bilgisayara tanıtılan veri toplama kartı ve adresi seçilir. (PCL-812PG I/O=300H) Ayrıca devre çıkışı veya analog bilgi, kart üzerinde hangi kanala bağlanmışsa, o kanala ait numara da belirtilir (Burada 0. kanaldan ölçüm yapılmıştır.) Ayrıca analog bilginin aralığı da belirtilmelidir. Seçilen aralığa uymayan veriler, kart tarafından yanlış algılanmaktadır. Modüle: I Fıorn Channel: 0 Io Channel: 0 r Input Range Channel: o Range: +/-5V ~ExpansionChann Ejep. Channel: 3 OK Cancel Help Şcaling Display Designer Boaıd İD: zl Ölçüm sırasında alınan veriler, (Trend Graph Display Item) bloğu Display Designer çalışma sayfası üzerine taşınarak, grafik ile görüntülenir. Ayrıca sayfanın altına yerleştirilmiş olan Numeric/- String Display Item bloğu sayesinde anlık ısılçift gerilim değerleri de okunabilmektedir.fırın-içi sıcaklığın zamanla değişimi, Şekil 7'de görülmektedir. Bu ölçümde fırıniçi sıcaklık 300 C (ölçülen 3V'luk gerilim, 300 C'ye karşılık gelmektedir) olunca ısıtıcı sürücü devresi kapatılmış, fakat grafikten de anlaşıldığı üzere fırıniçi sıcaklık belli bir süre daha yükselmeye devam etmiştir. Toplam 50 dakika boyunca ölçüm yapılmış ve monitörden izlenmiştir. Şekil 7'deki grafikten de görüldüğü gibi, sıcaklık bilgisi üzerinde bazı gürültüler bulunmaktadır. Bu gürültüleri gidermek için LOG bloğu ile kaydedilen veriler, MS EXCEL programında bir filtreleme işleminden geçirilmelidir. Şekil 8'deki grafikte ısıtıcı sürücü devresine farklı kontrol gerilimleri uygulanarak yapılmış ölçümler filtrelenmiş olarak görülmektedir. Burada fırıniçi sıcaklık 600 C'ye geldiğinde, ısıtıcı sürücü kapatılmıştır. Update Rate: 1 1 Şekil-6. Analog Bilgi Giriş Bloğu Video \r I ^ I3ZE3 ; i!iı;inc îşsest jacr. ı;ı.;i!i Volt;i Şekil-7. Fırın-içi sıcaklık değişimi (fıltrelenmemiş) 60

9 7-10V V -i , 700 : 600,-* t Şart. Devre (Volt) S- S. "SS Isılçift 5 r 4-3 T 2 r 1 -i 0 / o o o o o CO CM CO TT o T- T- CN CO * 5V o o o o o o o o o o o C D C M C O ^ - O t D C M C O ' 3 - O C O CO ^^ "*^ LO f f j t^> p^ f*^ co O^ Ol 50 1 u 400 ^.300 İs ,- - 0 o 2 Süre (saniye) Şekil-8. Farklı Sürücü Kontrol Gerilimleri île Yapılmış Fırıniçi Sıcaklık Değişimleri (Filtrelenmiş) 3.3. Eğitimde Kullanılması: Uygulanması planlanan 3 haftalık 3-4 saatlik bir laboratuvar sonrasında tüm bunlar, öğrenciler tarafından kavranmış ve uygulanmış olacaktır. Tablo-1. 3 Haftalık Bilgisayar Destekli Sıcaklık Ölçme Laboratuvar Programı 1. Hafta 2. Hafta 3. Hafta 5. SONUÇ Laboratuvar Programı Sıcaklık Ölçme Devresinin Kalibrasyonu Veri Toplama Kartı Uygulaması VISIDAÇ) Öğrenci Aktiviteleri Elemanlar temin edilerek. Şekil 2'deki devre board üzerine kurulur. Daha önceden verilmiş olan bilgilerin ışığında kalibrasyon işlemi yapılır. (Bölüm 2.1 ) Advantech PCL 812-PG Lab Kart bilgisayara takılır, karta ait sürücü dosyaları kart ile birlikte gelen CDROM'dan bilgisayara yüklenir ve kart ile ölçüm yapılabilir hale gelinir. VISIDAQ yazılımı kısaca anlatılır. Sıcaklık ölçümü yapılır. Zamana bağlı olarak sıcaklık değişimi bilgisayar ekranından izlenir. (Sekil-8) Sonuç Bu lab. sonunda her öğrenci kurduğu devrenin çıkışını kalibre eder; l C'lik sıcaklık artışına karşılık 10 mv'luk gerilim artımını sağlar. Kalibrasyon bozukluğunun ölçme üzerindeki etkisini gözlemler. Bu lab. sonrasında her öğrenci bir veri toplama kartının PC 'ye nasıl takıldığını öğrenir ve kartla ölçüm yapacak hale gelir. Bu lab. sonunda her öğrenci bilgisayar destekli sıcaklık ölçme deneyini Visidaq yazılımı ile gerçekleştirmeyi öğrenir. Tasarlanan ısılçift işaret şartlandırıcı devresi ile ısıtıcı sürücü devresi kullanılarak oluşturulan deney düzeneğinde sıcaklık ölçümleri hatasız olarak yapılmış ve tüm çalışmayı içine alan 3 haftalık bir Bilgisayar Destekli Sıcaklık Ölçme deneyi hazırlanmıştır. Tasarım aşamasında karşılaşılabilecek sorunların giderilmesi ile ilgili kısa bilgiler konu içinde anlatılarak, öğrencilerin uygulama sırasında karşılaşabilecekleri sorunları aşmaları sağlanmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, tasarım, kalibrasyon ve bilgisayarda veri toplama kartı ile ölçüm yapma başlıklarını içine alan bir düzenek hazırlanmış; öğrencilerin/gerçek hayatta karşılaşabilecekleri endüstriyel bir ortam, bölüm laboratuvarına kazandırılmıştır. KAYNAKLAR [1] "AD594/595 MonolithicThermocouple Amplifîers vvith Cold Junction Compensation" Analog Devices Ürün Özellik Sayfası [2] Joe Marcin, "AN-39 Thermocouple Signal Conditioning Using the AD594/595" Analog Devices Uygulama Notları [3] "TCA785 Faz açısı Kontrol Entegresi" Siemens Ürün Özellik Sayfası [4] Advantech PCL-812PG Veri Toplama Kartı Kullanma Kılavuzu [5] Advantech Drivers Supporting for Industrial Automation CD-RGM 61

10 TMMOB Makina Mühendisleri Odası IV. Ulusal Ölçümbilim Kongresi Ekim 2001 Eskişehir-TÜRKİYE KALIBRASYON EGITIMI Ali SERİN Hv.Mu.Kd.Bçvş. Hassas Ölçü Aletleri Öğretmeni ve Eğt.AR-GE Astsb. Hava Sınıf Okulları ve Teknik Eğitim Merkezi MEBS Okul Komutanlığı Gaziemir/ İZMİR Tel: / ÖZET Hv.K.K.lığında kalibrasyon işlemi, 1970'li yıllardan başlayarak, çağın teknolojik gelişmelerine paralel olarak ve her geçen gün daha iyiye doğru giderek 2001 yılında da devam etmektedir. Gerek temel kalibre eğitimi ve gerekse kullanım kursları Hv.K.K.lığı ve diğer Kuvvetlerin de ihtiyaçlarına cevap verebilecek şekilde uygulanmaktadır. Verilmekte olan eğitim, üç başlık altında incelenecektir. Bunlar; Astsubay Aday Temel Eğitimi, Hassas Ölçü Aletleri İşçi Temel Kursu ve Hassas Ölçü Aletleri Kullanım Kursu'dur. Eğitimlerdeki kalibre işlemleri, orijinalinden Türkçe'ye çevrilmiş kalibre teknik kitapları ile yapılmaktadır. 1. ASTSUBAY ADAY TEMEL KALİBRE EĞİTİMİ / Eğitim - Öğretim döneminde başlayan eğitim; kuramsal ve uygulamalı olarak toplam 537 ders saatinden ve 7 ayrı dersten oluşmaktadır. Uygulanmakta olan eğitimde, düz anlatım ve gösterme - uygulama eğitim teknikleri kullanılmaktadır. Düz anlatım metoduyla işlenen Ölçüm Tekniği dersi, ölçüm prensipleri ve ölçüm uygulamaları olarak iki bölümde incelenmekte ve bu eğitimin ilk dersini oluşturmakta olup, 29 D/S'tir. Diğer altı ders ise gösterme - uygulamalı olup, bunlar; > Multimeterler, ( ı r > Multimetre Standartları, V >' Osilaskop ve Osilaskop Standartları, > Sinyal Üreteçleri ve Elektronik Sayıcılar, > Mikro Dalga Ölçüm Standartları ve > Standart Kalibrasyon İşlemi ve Tatbiki Çalışma derslerini kapsamaktadır. Multimeterler, analog ve sayısal olarak iki başlık altında verilmekte olup toplam süresi 86 D/S'tir. Söz f. v konusu ölçü aletlerinden bazıları, Simpson 260 AFP Multimeteri, 3400 A RMS Voltmeîer, 3465B DMMultimeteri ve Fluke 77'dir. Bu ölçü aletlerinin teknik özellikleri, çalışma prensipleri ve kalibre işlemi (Fluke 77 hariç) uygulamalı olarak verilmektedir. 62 ı

11 Multimetre Standartları dersi; Teknik özellikleri, kullanımları verilmekte olup, toplam 89 D/S'tir. Bu ölçüm standartlarının bazıları; 5100B Kalibratörü, 332D/AB DC Voltaj Standardı, 5200 Programlanabilir AC Voltaj Standardı, 6255A Power Supply, 540 B AC/DC Thermal Transfer Standardıdır. Osilaskop ve Osilaskop Standartları dersi; ilgili ölçü aletlerinin teknik özellikleri, çalışma prensipleri, kullanımları ve kalibrasyon işlemleri uygulamalı olarak verilmektedir. Osilaskoplar; 1740A, 465B ve 7903 serisi'dir. Osilaskop standartları ise PG-506 pals üreteci, TG-501 zaman işaret üreteci. SG-503 sabit genlik üretecidir. Osilaskop ve osilaskop standartlarının toplam ders saati 109'dur. Sinyal Üreteçleri ve Elektronik Sayıcılar dersi; 119 D/S olup, teknik özellikleri, çalışma prensipleri, kullanımları ve kalibre işlemi uygulamalı olarak verilmektedir. Ayrıca bu ünite içersinde alıcı-verici prensipleri ve DB, DBM kavramları düz anlatım tekniği kullanılarak verilmektedir. Sinyal üreteçlerinden bazıları, 8640B sinyal üreteci, 3312A fonksiyonel sinyal üreteci, 5245L ve 5345A elektronik sayıcıları, 8901B modülasyon analizer, 141T spektrum analizer ve 332A distorsiyon analizer'dır. Mikro Dalga Ölçüm Standartları dersi; Povver Meter, Power Sensör ve Zayıflatıcılardan oluşmaktadır. Teknik özelikler, çalışma prensipleri ve kullanımları bu ders içersinde verilmektedir. Toplam 29 D/S'inden oluşmaktadır. Povver Meter olarak 436A, Povver Sensör olarak 8481A ve 848İH, Zayıflatıcılar olarak Narda serisi 3db, lodb ve 20db'lik zayıflatıcılar kullanılmaktadır. Standart Kalibre İşlemi ve Tatbiki Çalışma dersi; bu eğitimin son dersi olup, tamamen kullanım ve kalibre işlemleri yapılmakta, uygun etiket ve form kullanılmaktadır.dersin toplam süresi 76 D/S'ni kapsamaktadır. 2. HASSAS ÖLÇÜ ALETLERİ İŞÇİ TEMEL KURSU Bu kurs toplam dört ders'ten oluşmakta ve 330 D/S'dir. Bunlar; > Ölçüm Tekniği, > Multimetreler ve AC/DC ölçüm standartları. > Osilaskop ve Osilaskop Standartları, > Sinyal üreteçleri ve Elektronik Sayıcılar'dır. Ölçüm Tekniği dersi; düz anlatım ve gösterme -uygulama eğitim teknikleri kullanılarak verilmektedir. Ders üniteleri, ölçüm prensipleri, ölçüm uygulamaları, multimeterlerin çalışma-prensipleri ve devre analizi, multimeter ile ölçümlerden oluşmakta ve 57 D/S'tir. Multimetreler ve AC/DC Ölçüm Standartları dersi; içersinde teknik özellikler, çalışma prensipleri, im ve kalibre işlemi verilmekte olup, toplam 78 D/S'tir. Ders üniteleri, ölçü aletleri kalibratörlari, multimetre kalibrasyonu, differansiyel volt metre, sayısal multimetreler, AC/DC voltaj standartları ve * thermal transfer standardıdır. Osilaskop ve Osilaskop Standartları dersi; 80 D/S'inden oluşmakta ve teknik özelikler, çalışma prensipleri, kullanım ve kalibre işlemi verilmektedir. Ölçü aletleri Astsubay Aday eğitiminde verilen ölçü aletlerinin aynısıdır. 63

12 Sinyal Üreteçleri ve Elektronik Sayıcılar dersi; beş ayrı üniteden oluşmakta ve toplam 115 D/S'tir. Ders üniteleri; elektronik sayıcılar, distorsiyon analizer, fonksiyon üreteçleri, spektrum analizer, sinyal üreteçleri ve takat metreler olup, teknik özellikleri, çalışma prensipleri, kullanım ve kalibre işlemi verilmektedir. Bu derste kullanılan ölçü aletleri, 'Astsubay Aday eğitiminde verilen ölçü aletlerinin aynısıdır. 3. HASSAS ÖLÇÜ ALETLERİ KULLANIM KURSU Bahse konu kurs, toplam 60 D/S'inden oluşmakta ve düz anlatım ile gösterme - uygulama eğitim teknikleri kullanılmaktadır. Ders üniteleri; ölçüm tekniği, multimeterler, osilaskoplar, frekans sayıcılar ve sinyal üreteçleri olup, ölçüm tekniği ünitesi düz anlatım tekniği ile, diğer bütün üniteler gösterme - uygulama tekniği ile verilmektedir. Bu üniteler içersinde; Simpson 260 AFP Multimeteri,. 410 C Voltmeteri, 3465 B DM Multimeteri, 1740A, 465B Osilaskopları, 8640B Sinyal üreteci, 332A Distorsiyon Analizer, 3312A Fonksiyonel Sinyal üreteci, 43 6A Povver Metreri ve 141T Spektrum Analizer ölçü aletleri olup, kursun sonunda kullanım becerileri kazandırılmış olmaktadır. 64

13 TMMOB Makina Mühendisleri Odası IV. Ulusal Ölçümbilim Kongresi Ekim 2001 Eskişehir-TÜRKİYE MASTAR BLOKLARINDA İNTERFEROMETRİK ÖLÇÜMLER S. Aslı AKGÖZ, Tanfer YANDAYAN TÜBİTAK, Ulusal Metroloji Enstitüsü - UME, Gebze - KOCAELİ. Tel: ÖZET Uzunluk birimi metrenin tanımı, ışığın vakum ortamda 1/ saniyede aldığı yol olarak yapılır ve bu birimin endüstriye ve ölçüm laboratuvarlarına aktarılmasında mastar blokları olarak adlandırılan ölçme elemanları kullanılır. Mastar blokları üretimleri sonucunda sınıflara ayrılır ve bu sınıflara göre kullanıldıkları yerler farklıdır. Mastar bloklarının referans olarak kullanılanları, en hassas şekilde ve en düşük belirsizlikle ışığın dalga boyu kullanılarak ölçülür ki, bu da interferometrik plçüm olarak adlandırılır. UME Boyutsal laboratuvarı 2000 yılından beri mastar bloklarını interferometrik olarak birincil seviyede ölçmekte ve izlenebilirliğin doğrudan UME üzerinden verilmesini sağlamaktadır. Bir mastarın interferometrik olarak ölçülebilmesi için taşıması gereken özellikler vardır. Mastarlar daha önceden interferometrik ölçüme uygun özellikler taşırken sonradan kullanım ve saklama şartları sonucunda bu özelliklerini yitirebilirler. Bu bildiride interferometrik ölçüm prensibi, ölçümün yapılabilmesi için gerekli şartlar ve mastar bloğun taşıması gereken özellikler anlatılacaktır. Anahtar sözcükler: Mastar bloğu, interferometrik ölçüm, uzunluk standardı 1. GİRİŞ Yaşam içinde yaygın bir kullanım alanı olan metre birimi endüstriyel alanda da geniş bir kullanım sahasına sahiptir. Teknoloji geliştikçe, üretim çeşitleri arttıkça ve seri üretime geçildikçe metrenin hassas olarak ölçülrhesi ihtiyacı doğmuştur. Yüzyıllar boyunca çeşitli metre tanımlamaları yapılmış ve sonunda modern teknolojinin imkanlarından yararlanılarak uzunluk standardının fiziksel bir olaya dayandırılan tanımı yapılmıştır. Günümüzde metre tanımı, ışığın vakum ortamda 1/ saniyede aldığı yol olarak yapılmaktadır. Uzunluk birimi metrenin endüstriye ve ölçüm laboratuvarlarına aktarılmasında mastar blokları olarak adlandırılan ölçme elemanları kullanılmaktadır. Mastar bloğu; birbirine paralel iki ölçme yüzeyi arasında uzunluk birimini hassas olarak muhafaza eden ölçme elemanları olarak tanımlanmaktadır (Şekil 1) ve nominal boydan sapma ve yüzey düzgünlük özelliklerine göre sınıflara ayrılmaktadır. Mastar bloklarının sınıflandırılma amacı doğru yerde doğru mastarın kullanılmasını sağlamaktır. Şöyle ki, düşük sınıflı mastar blokları, nominal boydan sapmalarının ve yüzey düzlemselliklerihin fazla olması nedeniyle referans olarak kullanıma uygun değildirler. Basit ölçme aletlerinin kalibrasyonlarında ve iş tezgahlarında kullanılan mastar bloklarının çok iyi bir sınıfta olmalarına gerek yoktur, buralarda da düşük sınıflı mastarlar kullanılmalıdır. 65

14 1-Sol ölçme yüzeyi 2-Sağ ölçme yüzeyi 3-İşaretlememiş ölçme yüzeyi 4-İşaretli ölçme yüzeyi 5-İşaretli yan yüzey 6-Yan yüzeyler Şekil a) Nominal boy, / > 6 mm Mastar bloğu yüzeyleri b) Nominal boy, / < 6 mm Mastar bloklarının kalibrasyonunda iki yöntem kullanılır: 1) Karşılaştırma yöntemi 2) İnterferometrik yöntem Karşılaştırma yöntemi, kalibrasyonu yapılacak olan mastar bloğunun referans mastar bloğu ile karşılaştırılarak kalibrasyonunun yapılmasıdır. Bu kalibrasyon yönteminde kullanılan referans mastarın daha önceden mutlak (interferometrik) ölçümünün yapılmış olması gerekmektedir. İnterferometrik ölçme yöntemi ise ışığın dalga boyuna göre mastarın boyutunun belirlenmesidir ve mastar direkt olarak ölçülür, herhangi bir referans kullanılmamaktadır. İnterferometrik ölçümden aşağıda daha detaylı bahsedilecektir. Mastar bloklarının kullanım alanlarına göre mastar bloğunun hangi yöntemle kalibrasyonunun yapılacağı belirlenir. Referans olarak kullanılan yüksek sınıf mastar blokları ışığın dalga boyuna göre interferometrik (mutlak) olarak çok düşük bir belirsizlikle kalibre edilirken düşük sınıflı mastar bloklarının karşılaştırma yöntemiyle ölçülmeleri yeterli olmaktadır. Zaten düşük sınıflı mastar blokları yüzey düzlemsellikleri iyi olmaması nedeniyle interferometrik ölçüm için uygun değildirler. 2. İNTERFEROMETRİK ÖLÇÜM İşığın, doğada varolan girişim olayından yararlanılarak yapılan ölçümlere interferometrik ölçümler denir. Uzunluk biriminin tanımı ışığın dalga boyuna göre yapılmaktadır ve buna göre elde edilen uzunluk biriminin parça başına aktarılması sırasında yapılan işleme interferometrik (mutlak) ölçüm denir. İnterferometrik ölçüm yapılmasının en önemli nedeni uzunluk birimi olan metrenin doğrudan ışığın dalga boyundan mastar bloklarına aktarılmasıdır. Böylece mastar bloklarının boyu çok düşük bir belirsizlikle bilinebilir ve boyutunun bilinmesindeki kesinlik artar. İnterferometrik ölçümlerde, mastar bloğu yüzey düzlemselliği çok iyi olan (~50 nm civarı) ve mastar blok ile aynı malzemeden yapılmış referans bir düzleme (platen) yapıştırılır. Buradaki yapıştırmadan kastedilen bir yapıştırıcı yardımıyla yapılan yapıştırma değildir. Buradaki yapıştırma (\vringing), yüzeyleri çok düzgün olan iki yüzey arasında atomlar arası bağların çekiminden dolayı meydana gelen çekim nedeniyle iki yüzeyin birbirini çok sıkı tutmasıdır. Şekil 2' de mastar bloğu ile aynı malzemeden üretilmiş referans düzleme (Platen) yapıştırılmış mastar blokları görülmektedir. 66

15 Şekil 2 Referans düzleme yapıştırılmış mastar blokları Mastarın oluşturmuş olduğu yükseklik, mastarın ve referans düzlemin üzerine dikey olarak gönderilen ışığın dalga boyu ile ölçülür. Zaten en yaygın olarak kullanılan standart ISO 3650'ye göre mastar bloğunun boyu, mastar bloğunun yüzeyindeki herhangi bir nokta ile referans düzlemin yüzeyi arasındaki mesafe olarak tanımlanmaktadır (Şekil 3). Mastar bloğun yapıştırılması sırasında mastar blok ile referans düzlem arasında yapıştırma filmi (vvringing film) meydana gelir, bu film kalınlığı interferometrik ölçümlerde mastar bloğu boyuna dahil edilmektedir İNTERFEROMETRİK ÖLÇÜM PRENSİBİ Şekil 3 İSO 3650' ye göre mastar blo'k tanımı İnterferometrik ölçümde belli dalga boylarında sağlanan ışın, mastar bloğunun ölçüm yüzeyi ile mastarın yapıştırılmış olduğu platen (referans düzlem) üzerine gönderilir. Dönen ışık referans aynadan yansıyan ıç.k ile girişime sokulur ve fringe'lerin (girişim çizgilerinin) oluşması sağlanır. Oluşan fringe'lerin birbiriyle olan durumlarına göre de dalga boyu cinsinden mastarın boyutu belirlenir. Fringe'lerin detaylı oluşumu şöyle açıklanabilir: Tek bir ışık kaynağından çıkan ve optik düzenekler yardımı ile ikiye ayrılan ışık demetlerinin tekrar birleşmesi sırasında interferans olayı gerçekleşir. İnterferans olayı iki ışığın dalgalarının faz farkları durumuna göre birleşmesiyle ortaya çıkar ve fringe'lerin oluşmasını sağlar. Fringe oluşması için bir ışığın diğerine göre A. dalga boyu kadar kayması gereklidir. Ancak ışığın gidiş ve dönüşü düşünülünce aldığı yol X/2 kadar 67

16 olacaktır (mastar bloğunun yüksekliği boyunca). Yani iki girişim çizgisi arası (fringe kalınlıkları ne olursa olsun) her zaman A/2 kadardır. İnterferometrik ölçümlerde de dalga boyu belli olan lazerden, çıkan ışın, mastar bloğu ve mastarın yapıştırılmış olduğu platen üzerine düşürülür. Lazerden gelen ışın, ışın bölücü (beam splitter) ile ikiye ayrılır ve biri mastarın diğeri referans aynanın üzerine düşürülür. Yansıyan her iki ışın demeti daha sonra birleşir. Birleşme sırasında fringe'ler oluşur. Ardarda iki fringe arasındaki mesafe mastarın yüksekliği doğrultusunda A/2 kadar mesafeyi temsil etmektedir. İnterferometrik ölçüm sırasında platen üzerine gelen ışın demetinin bir kısmı platen üzerindeki mastar bloğu yüzeyinden bir kısmı da platen'ın kendi yüzeyinden yansır. Mastar bloğunun yüksekliğine göre mastarın yüzeyindeki fringe'ler ve platen üzerindeki fringler ile konum farkı oluşur. Bu konum farkına göre mastar bloğunun boyu hassas bir şekilde tespit edilir. 24 mm mastar bloğu için hesaplama örneği aşağıda açıklanmıştır: 2. Okuma 3. Okuma 1. Okuma Şekil 4 Platen'a Yapıştırılmış Mastar Bloğunun Fringe Resmi Şekil 4'teki fringe'lerden yararlanarak mastar bloğun boyunu bulmak mümkündür. İnterferometrik ölçümlerde bu işlemler artık bilgisayar tarafından otomatik ve daha hassas yapılmaktadır. Bu örnekte fringe'ler arası mesafenin gözle okunarak mastarın boyutunun hesaplanışı anlatılmıştır. Şekil 4'de hedef çizgileri ve okuma sırası belirtilmiştir. Buna göre takip edilen işlemler aşağıdaki gibi açıklanabilir. 68

17 1. okuma : Mastarın orta noktası hedef çizgisine getirilir ve platen'ın üzerindeki fringe bu hedefe ortalanır. Burası başlangıç noktası olarak alınır. 2. okuma : Mastarın üzerindeki fringe'in hedefe gelmesi için, daha doğrusu platen'daki fringe'ten mastardaki fringe'e olan mesafenin ölçülebilmesi için, optik yörüngeye yerleştirilen wedge veya referans ayna (wedge yok ise) ilerletilerek, fringe'ler kaydırılır. Bu ilerletme sonucu fringe'lerin sağa veya sola doğru hareket etmesi. sağlanır. Mastar üzerindeki fringe hedefe gelince, referans aynaya veya wedge'e bağlı mesafe ölçerden (mikrometre, prob. PZT v.b.) 1.okuma ile 2. okuma arasındaki mesafe okunarak "a" bulunur. 3. okuma : Son olarak 1.okuma sırasında okunan platen'ın fringe'nih ardından gelen fringe'i hedefe getirilir ve sıfır başlangıç yerinden itibaren olan mesafe yani "b" değeri ölçülmüş olur. Burada "b" değeri fringe'ler arası measafe XI2'yı temsil etmektedir. Aynı konum ve şartlarda yapılan "a" ve "b" okumalarının oranı bize mastarın boyunun, dalga boyunun yarısı X/2'ye bölünmüş halinin küsuratını verir. Ortam şartları ölçülür. Bu ortam şartlan altındaki mastar bloğunun boyu, nominal boyuna ve ortam şartları değerlerine göre hesaplanır. Burada mastarın bulunan boyu tamamen ölçülen ortam şartlanndaki boyudur. Aynı şekilde ışığın dalga boyunun, Edlen formülü [5] kullanarak ortam şartlanndaki gerçek değeri bulunur. Yani ortam şartlarındaki kırılma indisi (refractive index) ve bu ortam şartlarına göre dalga boyu bulunup sonra da 1/2 hesaplanır. Kullanılan lazerlerin dalga boyları hesaba katılır (eğer 3 lazer kullanılan bir interferometre olursa 3 farklı dalga boyu için hesaplama yapılır) ve fringe'ler arasındaki uzaklık dalga boyunun yarısı olduğu için;?u/2red = um X/2 green = um olarak alınır. 24 mm mastar için Şekil 4'den yararlanılarak yapılan okumalar sonucunda a / b oranları aşağıdaki gibidir. Kırmızı a/b = 0.72 Yeşil a/b = 0.85 Mastar bloğunun boyu ^/2'ye bölünerek mastarın uzunluğu boyunca kaç adet fringe geçtiği bulunur: Örneğin kırmızı dalga boyu için hesaplama yapalım; um / um = adet fringe bulunur tam ve 0.51 küsurat olmaktadır. 24 mm nominal için küsurat değeri 0.51 olması gerekmesine rağmen göz ile okunan küsurat değeri 0.72'dir =0.21 kadar mastarın pozitif sapmasi vardir x = um Kırmızı fringe'ler ölçülerek elde edilen mastar bloğu boyu 24 mm um dir. Bulunan değer nominal değere katılır ( mm) ve sonra bu boyun 20 C'deki değeri bulunarak sonuç verilir. 69

18 yeşil dalga boyu için yapılan hesaplama; 24000^m / um = adet fringe bulunur tam ve 0.57.küsurat olmaktadır. 24 mm nominal boy için küsurat değeri 0.57 olması gerekmesine rağmen göz ile okunan küsurat değeri 0.85'dir = 0.28 kadar mastarin pozitif sapması vardir x = jım İki dalga boyu ile elde edilen sonucun ortalaması alınır ve düzeltme değerleri de eklenerek boyut bulunur. Burada iki dalga boyunun ortalaması (o.m'dir um düzeltme değeri de eklenince sonuç (im'dir. Yani 24 mm sapması, j.m'dir FAZ DÜZELTMESİ (PHASE CORRECTION) İnterferometrik ölçümlerde mastar bloğu platen'a yapıştırılarak üzerlerinden yansıyan ışının birbirleriyle yaptıkları girişim sonucunda oluşan fringe'ler esas alınarak boyut bulunur. Burada mastar blok ve platen yüzeylerinin pürüzlülük değerleri büyük önem taşır. Şöyle ki, mastar blok ve platen aynı pürüzlülük değerlerine sahipse ışınların yansımaları sırasında alacakları yol da aynı olacaktır, pürüzlülük değerleri arasında ciddi farklar olması durumunda mastarın boyutu eksik ya da fazla ölçülecektir. Bu durumu ortadan kaldırmak için faz düzeltmesinin yapılması gereklidir. Bu yüzden eğer bir setin ölçümü yapılıyorsa o setin ölçüldüğü platen ile sete ait mastar bloklar arasındaki faz düzeltmesi belirlenmelidir ve eğer mastarın boyutu eksik ölçülüyorsa bulunan en son sonuca bu faz düzeltme değeri eklenir, fazlaysa çıkarılır. mmmr\ -Tîl / / / Jf Tl Şekil 5 Mastar bloklarının interferometrik ölçümünde yüzey yapısının etkisi Şekil 5'te görüldüğü gibi mastar ve platen yüzeyi üzerinde girinti çıkıntılar vardır ve ışın buralardan yansırken yüzey yapısından kaynaklı olarak farklı yerlerden yansıyabilir. Eğer yüzeyler arasında farklılıklar varsa faz düzeltmesi büyük olacaktır. Yakınsa bu yüzey yapısının sonuca büyük bir etkisi olmayacaktır. 70

19 Bu konu ile UME-Boyutsal Laboratuvarında faz düzeltmeleri ile ilgili yapılan bir çalışmanın sonuçlan aşağıda verilmiştir. Bu çalışmada farklı mastar blokları aynı platen kullanılarak faz düzeltme değerleri bulunmuştur ve mastar bloklarından yüzey yapıları platen'mkine yakın olanlar için bu düzeltme değeri düşük bulunmuştur. Tablo 1 Farklı mastarların Aynı Platen' da Ölçümleri Sonucu Bulunan Faz Değerleri Mastar Blok Üretici Firması FRANK TESA STARRET Platen TESALP119 Faz Düzeltme Değerleri -20 nm -9 nm -30 nm 3. MASTAR BLOĞU İNTERFEROMETRESİ Mastar bloklarının interferometrik olarak ölçümlerinin gerçekleştirildiği cihazlara mastar bloğu interferometresi denir. Mastar bloğu interferometresi, referans düzleme yapıştırılmış olan mastar bloğunun ve referans düzlemin üzerine ışık gönderilerek girişim çizgileri elde edilmesi ve dalga boyu cinsinden iki yüzey arasındaki mesafenin hesaplanması prensibi ile çalışmaktadır. UME-Boyutsal Laboratuvarında bulunan interferometre ile 0-300mm arasındaki boyutlara sahip mastar blokları 1 nm çözünürlükle ölçülmektedir. Sıcaklık kontrolü 3 adet PtlOO sensörü ile yapılmakta, diğer ortam şartları (nem, basınç) sürekli ölçülerek cihazın bilgisayarına gönderilmektedir. Sıcaklık, bu ölçümlerde büyük önem taşımaktadır. Ölçümler 20±0.3 C'de yapılmaktadır ve sıcaklık dengeye gelmeden ölçüm alınması doğru değildir. Bu nedenle yapıştırma işlemi bittikten sonra mastar bloklar mastar bloğu interferometresinin içinde nominal boylarına göre birkaç saat bekletilmektedir (Tablo 2). Kalibrasyon sırasındaki sıcaklık kayması maksimum C dir. Mastar yüzeylerinden alınan Fringe (girişim) değerleri CCD kamera ile yüksek çözünürlükte okunup bilgisayara aktarılmakta ve ortam şartlan değerlerini de dikkate alarak mastar bloğunun 20 C'deki boyu hassas bir şekilde hesaplanmaktadır. Tablo 2 Referans düzleme (platen) yapıştırılmış mastar bloklarının sıcaklık bekleme süreleri Mastar Blok Boyu (mm) Mastar Blok Boyu (inch) Sıcaklık Bekleme Süresi (dak.) MASTAR BLOĞU İNTERFEROMETRESİ KULLANILARAK MASTAR BLOKLARININ ÖLÇÜMÜ İnterferometrik olarak ölçülecek mastar bloğu referans düzleme her iki ölçme yüzeyinden de yapıştırılarak ölçüm yapılır. Ölçüm şırasında sıcaklık, basınç, nem gibi ortam şartları ölçümleri otomatik olarak yapılmakta ve sonuçta 20 C'ye düzeltme yapılarak mastar blok boyu bulunmaktadır. Her iki ölçme yüzeyinden alınan ölçüm sonuçları arasındaki farkın 20 nm değerini geçmemesi gerekir. Şekil 6'da referans düzleme yapıştırılmış bir mastar bloğunun ölçüme başlamadan önce alınan fringe resmi görülmektedir. Bu fringeler yardımıyla daha ölçüm yapmadan yüzey hakkında fikir edinmek mümkündür. Şekil 7'de ise interferometrik ölçüm sonucunda alınan yüzey haritası görülmektedir. 71

20 ^JİBaîlF İ^^HE^ ıi ÜA Şekil 6 Mastar bloğun interferometreden görülen fringe resmi 350 : â Şekil 7 UME Mastar İnterferometresi ile alınan mastar bloğu yüzey haritası 5. İNTERFEROMETRİK OLARAK ÖLÇÜLECEK OLAN MASTAR BLOĞUNUN ÖZELLİKLERİ Her mastar bloğu interferometrik olarak ölçülebilmek için uygun değildir. Mastar bloğuna interferometrik ölçüm yapılabilmesi için mastar bloğun taşıması gereken özellikler vardır: 1. Mastar bloğun ölçme yüzeyleri düzgün olmalıdır, 2. Mastar bloğun boy değişiminin yani iki ölçme yüzeyinin birbirine paralelliğinin belli bir limitin altında olması gerekmektedir. Buradan anlaşılacağı gibi interferometrik ölçümler ancak referans mastar bloklarına uygulanabilmektedir. Özellikle yüzey düzgünlüğü büyük önem taşımaktadır. Çünkü ölçme yüzeyleri düzgün olmayan bir mastar bloğunun referans düzleme yapıştırılması problem olacaktır ve yapıştırılabilse bile mastarın boyunun bulunması sırasında her iki yüzeyden alınan ölçüm sonuçlarının aralarındaki farkın 20 nm'yi geçmeme şartının sağlanması mümkün olmayacaktır, ya da boy bulunurken hata yapma olasılığı artacaktır. Bir mastar bloğu interferometrik olarak ölçülmeden önce yüzeyleri mutlaka optik flat yardımıyla kontrol edilir ve böylece hem yüzeyin yapışabilecek durumda olup olmadığı hem de yüzey üzerinde yapışmayı engelleyebilecek pas, çizik, çapak vb. bir hasarın bulunup bulunmadığı tespit edilir. Ayrıca bu tip pas, çizik gibi hasarlı mastar blokları yapıştırma sırasında referans düzleme de zarar verebilirler. Bu tip hasarlar 72

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ VII. UUSA ÖÇÜMBİİM KONGRESİ 543 UME DE AC AKIM ÖÇÜMERİ Mehedin ARİFOVİÇ Naylan KANATOĞU ayrettin ÇINAR ÖZET Günümüzde kullanılan yüksek doğruluklu çok fonksiyonlu kalibratör ve multimetrelerin AC akım

Detaylı

Değişken Doğru Akım Zaman göre yönü değişmeyen ancak değeri değişen akımlara değişken doğru akım denir.

Değişken Doğru Akım Zaman göre yönü değişmeyen ancak değeri değişen akımlara değişken doğru akım denir. DC AKIM ÖLÇMELERİ Doğru Akım Doğru akım, zamana bağlı olarak yönü değişmeyen akıma denir. Kısa gösterimi DA (Doğru Akım) ya da İngilizce haliyle DC (Direct Current) şeklindedir. Doğru akımın yönü değişmese

Detaylı

TEKNİK BİLİMLER MESLEK YÜKSEK OKULLARI İÇİN ÖLÇME VE KALİBRASYON TEKNİKERLİĞİ PROGRAMI ÖNERİSİ

TEKNİK BİLİMLER MESLEK YÜKSEK OKULLARI İÇİN ÖLÇME VE KALİBRASYON TEKNİKERLİĞİ PROGRAMI ÖNERİSİ TEKNİK BİLİMLER MESLEK YÜKSEK OKULLARI İÇİN ÖLÇME VE KALİBRASYON TEKNİKERLİĞİ PROGRAMI ÖNERİSİ Yrd.Doç.Dr.Koray TUNÇALP, Arş.Gör.Sezai TAŞKIN, Arş.Gör.Mehmet SUCU Marmara Üniversitesi, Teknik Eğitim Fakültesi,

Detaylı

- Gerilme ve Gerinme ikinci dereceden tensörel büyüklüklerdir. (3 puan)

- Gerilme ve Gerinme ikinci dereceden tensörel büyüklüklerdir. (3 puan) MAK437 MT2-GERİLME ÖLÇÜM TEKNİKLERİ SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ I. öğretim II. öğretim A şubesi B şubesi ÖĞRENCİ ADI NO İMZA TARİH 30.11.2013 SORU/PUAN

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/20) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Organize Sanayi Bölgesi Kırmızı Cadde No: 6 16140 BURSA / TÜRKİYE Tel : 0224 243 80 00 Faks : 0224 243 83 21 E-Posta : bursakalibrasyon@tse.org.tr

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/12) Laboratuvarı Akreditasyon No: Adresi : Yeşilbağlar Mah. Çınar Sok. No:8/1A 34893 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 216 389 22 72 Faks : 0 216 389 23 37 E-Posta : info@ayerkalibrasyon.com.tr

Detaylı

www.izmir.mmo.org.tr ASANSÖR KONTROL MERKEZİ MMO Asansör Kontrol Merkezi, CE işaretlemesi kapsamında yer alan 95/16/AT Asansör Yönetmeliğine uygun olarak Asansörlerin Uygunluk Değerlendirilmesine ilişkin

Detaylı

8.KISIM OSİLOSKOP-2 DC + AC ŞEKLİNDEKİ TOPLAM İŞARETLERİN ÖLÇÜMÜ

8.KISIM OSİLOSKOP-2 DC + AC ŞEKLİNDEKİ TOPLAM İŞARETLERİN ÖLÇÜMÜ 8.KISIM OSİLOSKOP-2 DC + AC ŞEKLİNDEKİ TOPLAM İŞARETLERİN ÖLÇÜMÜ Osiloskobun DC ve AC seçici anahtarları kullanılarak yapılır. Böyle bir gerilime örnek olarak DC gerilim kaynaklarının çıkışında görülen

Detaylı

Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız.

Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız. ÖLÇME VE KONTROL ALETLERİ Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız. Voltmetre devrenin iki noktası arasındaki potansiyel

Detaylı

DERS BİLGİ FORMU. Okul Eğitimi Süresi

DERS BİLGİ FORMU. Okul Eğitimi Süresi DERS BİLGİ FORMU DERSİN ADI BÖLÜM PROGRAM DÖNEMİ DERSİN DİLİ DERS KATEGORİSİ ÖN ŞARTLAR SÜRE VE DAĞILIMI KREDİ DERSİN AMACI ÖĞRENME ÇIKTILARI VE DERSİN İÇERİĞİ VE DAĞILIMI (MODÜLLER VE HAFTALARA GÖRE DAĞILIMI)

Detaylı

13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ

13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ 13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ KONULAR 1. Akım Ölçülmesi-Ampermetreler 2. Gerilim Ölçülmesi-Voltmetreler Ölçü Aleti Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar: Ölçü aletlerinin seçiminde yapılacak ölçmeye

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 40 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI TEORİ Bir noktada oluşan gerinim ve gerilme değerlerini

Detaylı

TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı

TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı TÜBİTAK UME Ulusal Metroloji Enstitüsü Akışkanlar Grubu Düşük Gaz Debi Ölçüm Laboratuvarı 10-50 L/min Debi Aralığında Gaz Debi Ölçüm Karşılaştırma Protokolü UME-G2AL-TR-K005 Temmuz 2013 - Gebze İçindekiler

Detaylı

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 1

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 1 T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 1 DİRENÇ DEVRELERİNDE OHM VE KİRSHOFF KANUNLARI Arş. Gör. Sümeyye

Detaylı

Şekil 1: Zener diyot sembol ve görünüşleri. Zener akımı. Gerilim Regülasyonu. bölgesi. Şekil 2: Zener diyotun akım-gerilim karakteristiği

Şekil 1: Zener diyot sembol ve görünüşleri. Zener akımı. Gerilim Regülasyonu. bölgesi. Şekil 2: Zener diyotun akım-gerilim karakteristiği ZENER DİYOT VE AKIM-GERİLİM KARAKTERİSTİĞİ Küçük sinyal diyotları, delinme gerilimine yakın değerlerde hasar görebileceğinden, bu değerlerde kullanılamazlar. Buna karşılık, Zener diyotlar delinme gerilimi

Detaylı

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI TOLERANSLAR P r o f. D r. İ r f a n K A Y M A Z P r o f. D r. A k g ü n A L S A R A N A r ş. G ör. İ l y a s H A C I S A L I H O Ğ LU Tolerans Gereksinimi? Tasarım ve üretim

Detaylı

HAZIRLAYAN. KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ.

HAZIRLAYAN. KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ. HAZIRLAYAN ISO 9001 KAMİL GÜRSEL / Fizik Mühendisi ELİMKO LTD. ŞTİ. OTOMATİK KONTROLDA GÜVENİLİR İSİM... 1 KALİTE SİSTEMLERİ Günümüzde tüm işletme ve firmalarda belli bir kalite anlayışı ile buna bağlı

Detaylı

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ ELEKTRONİK VE HABERLEŞME MÜHENDİSLİĞİ ELEKTRONİK LAB 1 DERSİ İŞLEMSEL KUVVETLENDİRİCİ - 2 DENEYİ

KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ ELEKTRONİK VE HABERLEŞME MÜHENDİSLİĞİ ELEKTRONİK LAB 1 DERSİ İŞLEMSEL KUVVETLENDİRİCİ - 2 DENEYİ KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ ELEKTRONİK VE HABERLEŞME MÜHENDİSLİĞİ ELEKTRONİK LAB 1 DERSİ İŞLEMSEL KUVVETLENDİRİCİ - 2 DENEYİ Amaç: Bu deneyde terslemeyen kuvvetlendirici, toplayıcı kuvvetlendirici ve karşılaştırıcı

Detaylı

LCR METRE KALİBRASYONU

LCR METRE KALİBRASYONU 599 LCR METRE KALİBRASYONU Yakup GÜLMEZ Gülay GÜLMEZ Mehmet ÇINAR ÖZET LCR metreler, genel olarak indüktans (L), kapasitans (C), direnç (R) gibi parametreleri çeşitli frekanslardaki alternatif akımda ölçen

Detaylı

TEMEL DC ÖLÇÜMLERİ: AKIM ÖLÇMEK: Ampermetre ile ölçülür. Ampermetre devreye seri bağlanır.

TEMEL DC ÖLÇÜMLERİ: AKIM ÖLÇMEK: Ampermetre ile ölçülür. Ampermetre devreye seri bağlanır. TEMEL DC ÖLÇÜMLERİ: AKIM ÖLÇMEK: Ampermetre ile ölçülür. Ampermetre devreye seri bağlanır. AMPERMETRENİN ÖLÇME ALANININ GENİŞLETİLMESİ: Bir ampermetre ile ölçebileceği değerden daha yüksek bir akım ölçmek

Detaylı

UME-EM-10-11 AKIM TRANSFORMATÖRÜ KARŞILAŞTIRMASI RAPORU

UME-EM-10-11 AKIM TRANSFORMATÖRÜ KARŞILAŞTIRMASI RAPORU UME-EM-10-11 AKIM TRANSFORMATÖRÜ KARŞILAŞTIRMASI RAPORU 01.12.2011 Özlem YILMAZ, Hüseyin ÇAYCI TÜBİTAK ULUSAL METROLOJİ ENSTİTÜSÜ Güç ve Enerji Laboratuvarı İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... 1 TABLOLAR LİSTESİ...

Detaylı

TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME

TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME Amaç Elektronikte geniş uygulama alanı bulan geribesleme, sistemin çıkış büyüklüğünden elde edilen ve giriş büyüklüğü ile aynı nitelikte bir işaretin girişe gelmesi

Detaylı

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI 465 100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI Ahmet MEREV Serkan DEDEOĞLU Kaan GÜLNİHAR ÖZET Yüksek gerilim, ölçülen işaretin genliğinin yüksek olması nedeniyle bilinen ölçme sistemleri ile doğrudan ölçülemez.

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/18) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Sahilyolu Bulvarı Güzelyalı Mahallesi Gümüşsu Sokak No:5 Güzelyalı Pendik 34903 İSTANBUL/TÜRKİYE Tel : 0 216 593 27 40 41 Faks

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Adresi : Çavuşoğlu Mah. Barbaros Hayrettin Paşa Cad. No:16 KARTAL 81430 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 216 374 99 24 Faks : 0 216 374 99 28 E-Posta : metkal@metkal.com.tr

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi :251. sokak No: 33/1-2 Bayraklı 35030 İZMİR / TÜRKİYE Tel : 0232 348 40 50 Faks : 0232 348 63 98 E-Posta : kalmem@mmo.org.tr Website

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/17) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : İçmeler mah. Koçak sok. no:9-a Tuzla 34763 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0216 4469929 Faks : 0216 4464022 E-Posta : isokal@isokal.com.tr

Detaylı

İŞYERİNDE MARUZ KALINAN GÜRÜLTÜNÜN ÖLÇÜM TALİMATI

İŞYERİNDE MARUZ KALINAN GÜRÜLTÜNÜN ÖLÇÜM TALİMATI Sayfa No 1/8 1. AMAÇ -KAPSAM Bu talimatın amacı; gürültü seviyesi ölçümünün yapılması esnasında, ölçüm noktalarının belirlenmesi, cihazda yapılması gereken kontroller ve ölçümün nasıl yapılacağına dair

Detaylı

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK 2 KÜTLE M k (kiloram) Uluslararası kiloram prototipinin kütlesine eşittir. Türkiye nin Tubitak-UME de bulunan prototipin numarası 54 tür. 39 mm İridyum

Detaylı

MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme. Temel Kavramlar

MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme. Temel Kavramlar MAK 309 Ölçme Tekniği ve Değerlendirme Temel Kavramlar Ölçme nedir? Ölçme bilinmeyen bir niceliği, bilinen bir nicelikle karşılaştırarak değerlendirme işlemidir. Odanın sıcaklığı kaç derece? Ölçme yaparken...

Detaylı

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu ÖZET Yük. Müh. Uğur DOĞAN -Yük. Müh Özgür GÖR Müh. Aysel ÖZÇEKER Bu çalışmada Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Jeodezi

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Hizmetleri Ticaret Limited Şirketi Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Uluönder Mah.Baksan San. Sitesi Blok 114 No:3 ESKİŞEHİR/TÜRKİYE Tel : 0 222 340 25 99 Faks

Detaylı

Kalibrasyon için iki yöntem vardır, 1. Hesaplama yöntemi

Kalibrasyon için iki yöntem vardır, 1. Hesaplama yöntemi Kalibrasyon Bir eksendeki hareket miktarının standart ünitelerden biri veya spesifik bir öğe uyum sağlaması işlemine kalibrasyon denir. Endüstriyel makinelerde en çok görülen üniteler, kullanım şekillerine

Detaylı

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7 T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7 KONDANSATÖRLER VE BOBİNLER Doç. Dr. İbrahim YÜCEDAĞ Arş. Gör. M.

Detaylı

BSE 207 Mantık Devreleri Lojik Kapılar ve Lojik Devreler (Logic Gates And Logic Circuits)

BSE 207 Mantık Devreleri Lojik Kapılar ve Lojik Devreler (Logic Gates And Logic Circuits) SE 207 Mantık Devreleri Lojik Kapılar ve Lojik Devreler (Logic Gates nd Logic Circuits) Sakarya Üniversitesi Lojik Kapılar - maçlar Lojik kapıları ve lojik devreleri tanıtmak Temel işlemler olarak VE,

Detaylı

SICAKLIK ALGILAYICILAR

SICAKLIK ALGILAYICILAR SICAKLIK ALGILAYICILAR AVANTAJLARI Kendisi güç üretir Oldukça kararlı çıkış Yüksek çıkış Doğrusal çıkış verir Basit yapıda Doğru çıkış verir Hızlı Yüksek çıkış Sağlam Termokupldan (ısıl İki hatlı direnç

Detaylı

MALZEME ANA BİLİM DALI Malzeme Laboratuvarı Deney Föyü. Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi. Deneyin Tarihi:

MALZEME ANA BİLİM DALI Malzeme Laboratuvarı Deney Föyü. Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi. Deneyin Tarihi: Deneyin Adı: Malzemelerde Sertlik Deneyi Deneyin Tarihi:13.03.2014 Deneyin Amacı: Malzemelerin sertliğinin ölçülmesi ve mukavemetleri hakkında bilgi edinilmesi. Teorik Bilgi Sertlik, malzemelerin plastik

Detaylı

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ 1 ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ Normalde voltmetrelerle en fazla 1000V a kadar gerilimler ölçülebilir. Daha yüksek gerilimlerde; Voltmetrenin çekeceği güç artar. Yüksek gerilimden kaynaklanan kaçak akımların

Detaylı

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MAKİNE FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ DERSİ. Işığı Takip Eden Kafa 2 Nolu Proje

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MAKİNE FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ DERSİ. Işığı Takip Eden Kafa 2 Nolu Proje YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MAKİNE FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ DERSİ Işığı Takip Eden Kafa 2 Nolu Proje Proje Raporu Hakan Altuntaş 11066137 16.01.2013 İstanbul

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Laboratuvarı Laboratuvarı Adresi : Orta Mah. latife hanım Sokak No: 12/1 Pendik 34896 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 216 598 12 12 Faks : 0 216 598 12 14 E-Posta :

Detaylı

DENEY: 1.1 EVİREN YÜKSELTECİN DC DA ÇALIŞMASININ İNCELENMESİ

DENEY: 1.1 EVİREN YÜKSELTECİN DC DA ÇALIŞMASININ İNCELENMESİ DENEY: 1.1 EVİREN YÜKSELTECİN DC DA ÇALIŞMASININ İNCELENMESİ HAZIRLIK BİLGİLERİ: Şekil 1.1 de işlemsel yükseltecin eviren yükselteç olarak çalışması görülmektedir. İşlemsel yükselteçler iyi bir DC yükseltecidir.

Detaylı

HABERLEŞME ELEKTRONĐĞĐNE DENEY FÖYLERĐ 2011 V.Y.S.

HABERLEŞME ELEKTRONĐĞĐNE DENEY FÖYLERĐ 2011 V.Y.S. MARMARA ÜNİVERSİTESİ TEKNİK EĞİTİM FAK. HABERLEŞME A.B.D HABERLEŞME ELEKTRONĐĞĐNE GĐRĐŞ DENEY FÖYLERĐ 2011 V.Y.S. DENEY NO: 1 DENEY ADI: Hoparlör Rezonans Frekansı ve Ses Basıncının Belirlenmesi AMAÇLAR:

Detaylı

7. Hareketli (Analog) Ölçü Aletleri

7. Hareketli (Analog) Ölçü Aletleri 7. Hareketli (Analog) Ölçü Aletleri Hareketli ölçü aletleri genellikle; 1. Sabit bir bobin 2. Dönebilen çok küçük bir parçadan oluşur. Dönebilen parçanın etkisi statik sürtünme (M ss ) şeklindedir. Bunun

Detaylı

ADIYAMAN ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ DEVRE ANALĠZĠ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU

ADIYAMAN ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ DEVRE ANALĠZĠ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU ADIYAMAN ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ DEVRE ANALĠZĠ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU DENEY NO : DENEYĠN ADI : DENEY TARĠHĠ : DENEYĠ YAPANLAR : RAPORU HAZIRLAYANIN

Detaylı

Makine Elemanları I. Toleranslar. Prof. Dr. İrfan KAYMAZ. Erzurum Teknik Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

Makine Elemanları I. Toleranslar. Prof. Dr. İrfan KAYMAZ. Erzurum Teknik Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Makine Elemanları I Prof. Dr. İrfan KAYMAZ Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü İçerik Toleransın tanımı Boyut Toleransı Geçme durumları Tolerans hesabı Yüzey pürüzlülüğü Örnekler Tolerans

Detaylı

MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ UYGULAMASI (HRT4362) 8. Yarıyıl

MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ UYGULAMASI (HRT4362) 8. Yarıyıl İnşaat Fakültesi Harita Mühendisliği Bölümü Ölçme Tekniği Anabilim Dalı MÜHENDİSLİK ÖLÇMELERİ UYGULAMASI (HRT4362) 8. Yarıyıl D U L K Kredi 2 0 2 3 ECTS 2 0 2 3 UYGULAMA-1 ELEKTRONİK ALETLERİN KALİBRASYONU

Detaylı

DENEY NO: 2 KIRCHHOFF UN AKIMLAR YASASI. Malzeme ve Cihaz Listesi:

DENEY NO: 2 KIRCHHOFF UN AKIMLAR YASASI. Malzeme ve Cihaz Listesi: DENEY NO: 2 KIRCHHOFF UN AKIMLAR YASASI Malzeme ve Cihaz Listesi: 1. 12 k direnç 1 adet 2. 15 k direnç 1 adet 3. 18 k direnç 1 adet 4. 2.2 k direnç 1 adet 5. 8.2 k direnç 1 adet 6. Breadboard 7. Dijital

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Adresi : Sincan Organize Sanayi Bölgesi Büyük Selçuklu Bulvarı No:2/A 06930 ANKARA / TÜRKİYE Tel : 0 312 267 32 43 Faks : 0312 267 17 61 E-Posta : eldas@eldas.com.tr

Detaylı

TC KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ AR-GE LABORATUVARI DESTEKLEME PROGRAMI PROJELERİ PROJE SONUÇ RAPORU,

TC KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ AR-GE LABORATUVARI DESTEKLEME PROGRAMI PROJELERİ PROJE SONUÇ RAPORU, TC KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ AR-GE LABORATUVARI DESTEKLEME PROGRAMI PROJELERİ PROJE SONUÇ RAPORU, Laboratuvar Adı Mühendislik Fakültesi / Makine Mühendisliği Otomotiv Laboratuvarı Araştırma Konusu Buji ateşlemeli

Detaylı

V R. Devre 1 i normal pozisyonuna getirin. Şalter (yukarı) N konumuna alınmış olmalıdır. Böylece devrede herhangi bir hata bulunmayacaktır.

V R. Devre 1 i normal pozisyonuna getirin. Şalter (yukarı) N konumuna alınmış olmalıdır. Böylece devrede herhangi bir hata bulunmayacaktır. Ohm Kanunu Bir devreden geçen akımın şiddeti uygulanan gerilim ile doğru orantılı, devrenin elektrik direnci ile ters orantılıdır. Bunun matematiksel olarak ifadesi şöyledir: I V R Burada V = Gerilim (Birimi

Detaylı

Deneyle İlgili Ön Bilgi:

Deneyle İlgili Ön Bilgi: DENEY NO : 4 DENEYİN ADI :Transistörlü Akım ve Gerilim Kuvvetlendiriciler DENEYİN AMACI :Transistörün ortak emetör kutuplamalı devresini akım ve gerilim kuvvetlendiricisi, ortak kolektörlü devresini ise

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/15) Adresi : Koşuyolu caddesi Netes Binası No: 124 Kadıköy 34718 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0216 340 50 50 Faks : 0216 340 51 51 E-Posta : kalibrasyon@netes.com.tr Website

Detaylı

MEGGER SWEDEN AB / PROGRAMMA ÜRÜNLERİ SEKONDER KORUMA RÖLE TEST CİHAZLARI SVERKER 750 /760 /780 TEK FAZLI RÖLE TEST CİHAZI

MEGGER SWEDEN AB / PROGRAMMA ÜRÜNLERİ SEKONDER KORUMA RÖLE TEST CİHAZLARI SVERKER 750 /760 /780 TEK FAZLI RÖLE TEST CİHAZI MEGGER SWEDEN AB / PROGRAMMA ÜRÜNLERİ SEKONDER KORUMA RÖLE TEST CİHAZLARI SVERKER 750 /760 /780 TEK FAZLI RÖLE TEST CİHAZI Sekonder koruma rölelerinin test edilmesi için tasarlanmıştır. Genelde bütün tek

Detaylı

MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR BÖLÜM 1

MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR BÖLÜM 1 MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METODLAR BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR Bir Cihazın Okunabilirliği: (Readability) Bir cihazın ölçtüğü verilerin okunması iki şekildedir. Ölçme cihazının okuma skalasının genişliğidir. Analog

Detaylı

SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ

SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ 551 SERAMİK/METAL OKSİT SENSÖRLÜ ÇİY-NOKTASI ÖLÇER KALİBRASYON SİSTEMİ Seda OĞUZ AYTEKİN ÖZET Bu çalışmada; özellikle düşük nem değerlerinde ölçüm yapan seramik ya da metal oksit sensörlü çiynoktası ölçerlerin

Detaylı

Şekil-1. Doğru ve Alternatif Akım dalga şekilleri

Şekil-1. Doğru ve Alternatif Akım dalga şekilleri 2. Alternatif Akım =AC (Alternating Current) Değeri ve yönü zamana göre belirli bir düzen içerisinde değişen akıma AC denir. En çok bilinen AC dalga biçimi Sinüs dalgasıdır. Bununla birlikte farklı uygulamalarda

Detaylı

ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DEVRE ANALİZİ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU

ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DEVRE ANALİZİ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DEVRE ANALİZİ LABORATUVARI-II DENEY RAPORU DENEY NO : DENEYİN ADI : DENEY TARİHİ : DENEYİ YAPANLAR : RAPORU HAZIRLAYANIN

Detaylı

KULLANILACAK ARAÇLAR

KULLANILACAK ARAÇLAR MÜHENDİSLİK ve MİMARLIK FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRİK DEVRELERİ LABORATUVARI KULLANILACAK ARAÇLAR LABORATUVARDA UYULMASI GEREKEN KURALLAR Laboratuvara kesinlikle YİYECEK VE İÇECEK getirilmemelidir.

Detaylı

ORION ECHO ECH0201 Kullanıcı Kitapçığı Ver. 1.03

ORION ECHO ECH0201 Kullanıcı Kitapçığı Ver. 1.03 ORION ECHO ECH0201 Kullanıcı Kitapçığı Ver. 1.03 İÇİNDEKİLER 1.0. Orion ECH 0201 Ultrasonic Seviye Transmitteri 3 1.1. Ech_0201 Dc Hata Kontrolü Özellikleri 3 1.2. Uygulamalar 3 1.3. Teknik Özellikler

Detaylı

12. DC KÖPRÜLERİ ve UYGULAMALARI

12. DC KÖPRÜLERİ ve UYGULAMALARI Wheatstone Köprüsü ile Direnç Ölçümü 12. DC KÖPRÜLERİ ve UYGULAMALARI Orta değerli dirençlerin (0.1Ω

Detaylı

Güç elektroniği elektrik mühendisliğinde enerji ve elektronik bilim dalları arasında bir bilim dalıdır.

Güç elektroniği elektrik mühendisliğinde enerji ve elektronik bilim dalları arasında bir bilim dalıdır. 3. Bölüm Güç Elektroniğinde Temel Kavramlar ve Devre Türleri Doç. Dr. Ersan KABALC AEK-207 GÜNEŞ ENERJİSİ İLE ELEKTRİK ÜRETİMİ Güç Elektroniğine Giriş Güç elektroniği elektrik mühendisliğinde enerji ve

Detaylı

DENEY 7 DALGALI GERİLİM ÖLÇÜMLERİ - OSİLOSKOP

DENEY 7 DALGALI GERİLİM ÖLÇÜMLERİ - OSİLOSKOP DENEY 7 DALGALI GERİLİM ÖLÇÜMLERİ - OSİLOSKOP Amaç: Bu deneyin amacı, öğrencilerin alternatif akım ve gerilim hakkında bilgi edinmesini sağlamaktır. Deney sonunda öğrencilerin, periyot, frekans, genlik,

Detaylı

EEM 202 DENEY 9 Ad&Soyad: No: RC DEVRELERİ-II DEĞİŞKEN BİR FREKANSTA RC DEVRELERİ (FİLTRELER)

EEM 202 DENEY 9 Ad&Soyad: No: RC DEVRELERİ-II DEĞİŞKEN BİR FREKANSTA RC DEVRELERİ (FİLTRELER) EEM 0 DENEY 9 Ad&oyad: R DEVRELERİ-II DEĞİŞKEN BİR FREKANTA R DEVRELERİ (FİLTRELER) 9. Amaçlar Değişken frekansta R devreleri: Kazanç ve faz karakteristikleri Alçak-Geçiren filtre Yüksek-Geçiren filtre

Detaylı

T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK LABORATUVARI-II DENEY RAPORU

T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK LABORATUVARI-II DENEY RAPORU T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK LABORATUVARI-II DENEY RAPORU İŞLEMSEL KUVVETLENDİRİCİLER ADI SOYADI: ÖĞRENCİ NO: GRUBU: Deneyin

Detaylı

Türkiye nin ilk fark basınç transmitteri imalatı,

Türkiye nin ilk fark basınç transmitteri imalatı, Enelsan Endüstriyel Elektronik Sanayii Anonim Şirketi ticari faaliyetlerinin yanı sıra geliştirdiği üretim ve sistem entegrasyonu faaliyetlerini 1976 dan beri Dilovası Organize Sanayi Bölgesindeki kendi

Detaylı

19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU

19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU 19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU HAZIRLAYAN : Y.DOÇ. DR. NURGÜN TAMER BAYAZIT İTÜ MİMARLIK FAKÜLTESİ YAPI BİLGİSİ ABD TAŞKIŞLA TAKSİM-34437 İST TEMMUZ, 2014

Detaylı

14. SİNÜSOİDAL AKIMDA DİRENÇ, KAPASİTE, İNDÜKTANS VE ORTAK İNDÜKTANSIN ÖLÇÜLMESİ

14. SİNÜSOİDAL AKIMDA DİRENÇ, KAPASİTE, İNDÜKTANS VE ORTAK İNDÜKTANSIN ÖLÇÜLMESİ 14. SİNÜSOİDAL AKIMDA DİRENÇ, KAPASİTE, İNDÜKTANS VE ORTAK İNDÜKTANSIN ÖLÇÜLMESİ Sinüsoidal Akımda Direncin Ölçülmesi Sinüsoidal akımda, direnç üzerindeki gerilim ve akım dalga şekilleri ve fazörleri aşağıdaki

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Arpaçeşme Mah. Şehit Oktay Kaya Cad. No: 91 / A Gebze 41400 KOCAELİ / TÜRKİYE Tel : 0262 643 06 44 Faks : 0262 643 06 44 E-Posta

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/24) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/24) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/24) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi : Aydıntepe Mahallesi Tayfun Sokak Gülşah Apartmanı No : 13 Tuzla 34763 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0216 4469929 Faks : 0216 4464022

Detaylı

Açık Çevrim Kontrol Açık Çevrim Kontrol

Açık Çevrim Kontrol Açık Çevrim Kontrol Açık Çevrim Kontrol Açık Çevrim Kontrol Açık çevrim kontrol ileri kontrol prosesi olarak da ifade edilebilir. Yandaki şekilde açık çevrim oda sıcaklık kontrolü yapılmaktadır. Burada referans olarak dışarı

Detaylı

(Mekanik Sistemlerde PID Kontrol Uygulaması - 3) HAVA KÜTLE AKIŞ SİSTEMLERİNDE PID İLE SICAKLIK KONTROLÜ. DENEY SORUMLUSU Arş.Gör.

(Mekanik Sistemlerde PID Kontrol Uygulaması - 3) HAVA KÜTLE AKIŞ SİSTEMLERİNDE PID İLE SICAKLIK KONTROLÜ. DENEY SORUMLUSU Arş.Gör. T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKATRONİK LABORATUVARI 1 (Mekanik Sistemlerde PID Kontrol Uygulaması - 3) HAVA KÜTLE AKIŞ SİSTEMLERİNDE PID İLE SICAKLIK

Detaylı

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini alçaltmaya veya yükseltmeye yarayan elektro manyetik indüksiyon

Detaylı

ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 420 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI

ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 420 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI 1 ITS-90 ULUSLARARASI SICAKLIK ÖLÇEĞİNE UYGUN OLARAK - 40 C / 40 C SICAKLIK ARALIĞINDA Pt-100 DİRENÇ TERMOMETRE KALİBRASYONU KARŞILAŞTIRMASI Alev DERELİOĞLU Murat KALEMCİ TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü,

Detaylı

9. Güç ve Enerji Ölçümü

9. Güç ve Enerji Ölçümü 9. Güç ve Enerji Ölçümü Güç ve Güç Ölçümü: Doğru akım devrelerinde, sürekli halde sadece direnç etkisi mevcuttur. Bu yüzden doğru akım devrelerinde sadece dirence ait olan güçten bahsedilir. Sürekli halde

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 402 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 4 BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK - 0 MAKİNE MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY İÇİNDE SABİT SICAKLIKTA SİLİNDİRİK ISITICI BULUNAN DİKDÖRTGEN PRİZMATİK SAC KUTU YÜZEYLERİNDEN ZORLANMIŞ TAŞINIM

Detaylı

YAPILACAK DENEYLERİN LİSTESİ

YAPILACAK DENEYLERİN LİSTESİ YPILCK DENEYLERİN LİSTESİ 1. Ohm ve Kirşof Yasalarının Doğrulaması 2. Düğüm Noktası Gerilimleri ve Çevre kımları Yöntemlerinin Doğrulanması 3. Tevenin ve Norton Teoremlerinin Doğrulaması 4. Süperpozisyon

Detaylı

DENEY 2 ANKASTRE KİRİŞLERDE GERİNİM ÖLÇÜMLERİ

DENEY 2 ANKASTRE KİRİŞLERDE GERİNİM ÖLÇÜMLERİ Ankastre Kirişlerde Gerinim Ölçümleri 1/6 DENEY 2 ANKASTRE KİRİŞLERDE GERİNİM ÖLÇÜMLERİ 1. AMAÇ Ankastre olarak mesnetlenmiş bir kiriş üzerine yapıştırılan gerinim ölçerlerle (strain gauge) kiriş üzerinde

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİ EĞİTİM SETİ

YENİLENEBİLİR ENERJİ EĞİTİM SETİ YENİLENEBİLİR ENERJİ EĞİTİM SETİ Yenilenebilir enerji sistemleri eğitim seti temel olarak rüzgar türbini ve güneş panelleri ile elektrik üretimini uygulamalı eğitime taşımak amacıyla tasarlanmış, kapalı

Detaylı

T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK SİSTEMLER LABORATUVARI 1 OPAMP DEVRELERİ-1

T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK SİSTEMLER LABORATUVARI 1 OPAMP DEVRELERİ-1 T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK SİSTEMLER LABORATUVARI 1 OPAMP DEVRELERİ-1 DENEY SORUMLUSU Arş. Gör. Memduh SUVEREN MART 2015 KAYSERİ OPAMP DEVRELERİ

Detaylı

Uzunluk Ölçümü (Şenaj) Prof.Dr.Mustafa KARAŞAHİN

Uzunluk Ölçümü (Şenaj) Prof.Dr.Mustafa KARAŞAHİN Uzunluk Ölçümü (Şenaj) Prof.Dr.Mustafa KARAŞAHİN Uzunlukların Ölçülmesi (Şenaj) Arazide uzunlukların doğru ve hassas bir şekilde ölçülmesi, projelerin doğru hazırlanmasında ve projelerin araziye uygulaması

Detaylı

DENEY 2A: MOTOR ve TAKOJENERATÖR ÖZELLİKLERİ *

DENEY 2A: MOTOR ve TAKOJENERATÖR ÖZELLİKLERİ * ELE 301L KONTROL SİSTEMLERİ I LABORATUVARI DENEY 2A: MOTOR ve TAKOJENERATÖR ÖZELLİKLERİ * 1. DENEY MALZEMELERİ 33-110 Analog Ünite 33-100 Mekanik Ünite 01-100 Güç Kaynağı Osiloskop 2. KAVRAM Motor ve takojeneratör

Detaylı

SERVOMOTOR HIZ VE POZİSYON KONTROLÜ

SERVOMOTOR HIZ VE POZİSYON KONTROLÜ SERVOMOTOR HIZ VE POZİSYON KONTROLÜ Deneye Hazırlık: Deneye gelmeden önce DC servo motor çalışması ve kontrolü ile ilgili bilgi toplayınız. 1.1.Giriş 1. KAPALI ÇEVRİM HIZ KONTROLÜ DC motorlar çok fazla

Detaylı

EEM 311 KONTROL LABORATUARI

EEM 311 KONTROL LABORATUARI Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Elektrik Elektronik Mühendisliği Bölümü EEM 311 KONTROL LABORATUARI DENEY 01: OPAMP KARAKTERİSTİĞİ 2012-2013 GÜZ DÖNEMİ Grup Kodu: Deney Tarihi: Raporu Hazırlayan

Detaylı

Makine Mühendisliği İçin Elektrik-Elektronik Bilgisi. Ders Notu-3 Doğru Akım Devreleri Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Ahmet DUMLU

Makine Mühendisliği İçin Elektrik-Elektronik Bilgisi. Ders Notu-3 Doğru Akım Devreleri Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Ahmet DUMLU Makine Mühendisliği İçin Elektrik-Elektronik Bilgisi Ders Notu-3 Doğru Akım Devreleri Hazırlayan: Yrd. Doç. Dr. Ahmet DUMLU ELEKTROMOTOR KUVVETİ Kapalı bir devrede sabit bir akımın oluşturulabilmesi için

Detaylı

7.2. Isıl Ölçü Aletleri. Isıl ölçü aletlerinde;

7.2. Isıl Ölçü Aletleri. Isıl ölçü aletlerinde; 7.2. Isıl Ölçü Aletleri Isıl ölçü aletlerinde; Göstergenin sapma açısı ölçü aletinin belirli bir parçasının eriştiği sıcaklığa bağlı olarak değişir. Bu sıcaklık; Ölçü aletinin belirli bir devresindeki

Detaylı

Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman

Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman Betül KESKİN ÇATAL Çevre ve Orman Uzmanı Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Amaç Çevresel gürültünün kontrolü

Detaylı

Mekatronik Mühendisliği Lab1 (Elektrik-Elektronik) Diyotlu Doğrultucu Uygulamaları

Mekatronik Mühendisliği Lab1 (Elektrik-Elektronik) Diyotlu Doğrultucu Uygulamaları YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ MAKİNA FAKÜLTESİ MEKATRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRİKELEKTRONİK LABORATUARI (LAB I) DENEY 6 Deney Adı: Diyotlu Doğrultucu Uygulamaları Öğretim Üyesi: Yard. Doç. Dr. Erhan

Detaylı

Sistem nedir? Başlıca Fiziksel Sistemler: Bir matematiksel teori;

Sistem nedir? Başlıca Fiziksel Sistemler: Bir matematiksel teori; Sistem nedir? Birbirleriyle ilişkide olan elemanlar topluluğuna sistem denir. Yrd. Doç. Dr. Fatih KELEŞ Fiziksel sistemler, belirli bir görevi gerçekleştirmek üzere birbirlerine bağlanmış fiziksel eleman

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DENEY FÖYÜ DENEY ADI AC AKIM, GERİLİM VE GÜÇ DENEYİ DERSİN ÖĞRETİM ÜYESİ DENEY SORUMLUSU DENEY GRUBU: DENEY TARİHİ : TESLİM

Detaylı

5 İki Boyutlu Algılayıcılar

5 İki Boyutlu Algılayıcılar 65 5 İki Boyutlu Algılayıcılar 5.1 CCD Satır Kameralar Ölçülecek büyüklük, örneğin bir telin çapı, objeye uygun bir projeksiyon ile CCD satırının ışığa duyarlı elemanı üzerine düşürülerek ölçüm yapılır.

Detaylı

ALTERNATĐF AKIM (AC) I AC NĐN ELDE EDĐLMESĐ; KARE VE ÜÇGEN DALGALAR

ALTERNATĐF AKIM (AC) I AC NĐN ELDE EDĐLMESĐ; KARE VE ÜÇGEN DALGALAR ALTERNATĐF AKIM (AC) I AC NĐN ELDE EDĐLMESĐ; KARE VE ÜÇGEN DALGALAR 1.1 Amaçlar AC nin Elde Edilmesi: Farklı ve değişken DC gerilimlerin anahtar ve potansiyometreler kullanılarak elde edilmesi. Kare dalga

Detaylı

5. Elektriksel Büyüklüklerin Ölçülebilen Değerleri

5. Elektriksel Büyüklüklerin Ölçülebilen Değerleri Elektrik devrelerinde ölçülebilen büyüklükler olan; 5. Elektriksel Büyüklüklerin Ölçülebilen Değerleri Akım Gerilim Devrede bulunan kaynakların tiplerine göre değişik şekillerde olabilir. Zamana bağlı

Detaylı

6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1

6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1 6. DİJİTAL / ANALOG VE ANALOG /DİJİTAL ÇEVİRİCİLER 1 Günümüzde kullanılan elektronik kontrol üniteleri analog ve dijital elektronik düzenlerinin birleşimi ile gerçekleşir. Gerilim, akım, direnç, frekans,

Detaylı

DENEY 3. Maksimum Güç Transferi

DENEY 3. Maksimum Güç Transferi ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELN2024 Elektrik Devreleri Laboratuarı II 2013-2014 Bahar DENEY 3 Maksimum Güç Transferi Deneyi Yapanın Değerlendirme Adı

Detaylı

ENDÜSTRİYEL HİZMETLER LİSTESİ

ENDÜSTRİYEL HİZMETLER LİSTESİ SAYFA NO. : 1/5 Adı Metodu 1 1. -1.1 Titreşim Testi Uygulanabilir herhangi bir standart 2. -1.2 Mekanik Şok Testi Uygulanabilir herhangi bir standart 2 Düşük Sıcaklık / Yüksek Sıcaklık Testleri 3. -2.1

Detaylı

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7

T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7 T.C. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BMT103 ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ DERSİ LABORATUVARI DENEY NO: 7 KONDANSATÖRLER VE BOBİNLER Doç. Dr. İbrahim YÜCEDAĞ Arş. Gör. Sümeyye

Detaylı

ARTOS7F1 ARIZA TESPİT CİHAZI VE PC OSİLOSKOP 7 FONKSİYON 1 CİHAZDA

ARTOS7F1 ARIZA TESPİT CİHAZI VE PC OSİLOSKOP 7 FONKSİYON 1 CİHAZDA ARTOS7F1 ARIZA TESPİT CİHAZI VE PC OSİLOSKOP 7 FONKSİYON 1 CİHAZDA ARTOS7F1 Arıza Tespit Cihazı ve PC Osiloskop her tür elektronik kartın arızasını bulmada çok etkili bir sistemdir. Asıl tasarım amacı

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Kalibrasyon Laboratuvarı Akreditasyon No: Adresi : Osmaniye mah. Ümraniye Sok. No:11/B Bakırköy 34144 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 212 660 87 81 Faks : 0 212 660

Detaylı

TOBB EKONOMİ VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ

TOBB EKONOMİ VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ TOBB EKONOMİ VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ FİZ 102 FİZİK LABORATUARI II FİZİK LABORATUARI II CİHAZLARI TANITIM DOSYASI Hazırlayan : ERDEM İNANÇ BUDAK BİYOMEDİKAL MÜHENDİSİ Mühendislik

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/16) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/16) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/16) Kalibrasyon Laboratuvarı Akreditasyon No: AB0066K AB0066K Adresi : Meclis mah. Teraziler cad. No:13 Sancaktepe/İSTANBUL İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0216 329 55 38

Detaylı