T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ"

Transkript

1 T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DİZEL MOTOR İLE ÇALIŞAN BELEDİYE OTOBÜSLERİNİN İNCELENMESİ VE EMİSYON ENVANTERLENMESİ BİTİRME TEZİ DANIŞMAN Doç. Dr. Şeref SOYLU HAZIRLAYANLAR Deniz DÖNMEZ Hülya SEMERCİOĞLU G Ömer Mustafa CÖMERT G Gökhan ÜZMEZ G SAKARYA 2009

2 ÖNSÖZ Günümüzde gelişmiş şehirlerde ulaşımdan kaynaklanan hava kirliliği önemli oranda artmakta ve ciddi bir boyut kazanmaktadır. Bunun sonucunda hava kalitesinde düşüş gerçekleşmekte, insan ve diğer canlıların sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır. Hava kirliliğine sebep olan faktörlerin en başında şehir içi trafiği gelmektedir. Bu çalışmada şehir içi trafiğinde önemli bir yer tutan ağır ticari taşıtlardan Sakarya Büyükşehir Belediyesi ne bağlı belediye otobüsleri incelenmiştir. Böyle bir çalışmaya yönelmemizi sağlayan ve hazırlanması sırasında büyük anlayış, yardım ve destek gördüğümüz hocamız Sayın Doç. Dr. Şeref SOYLU ya, fikir ve görüşlerini bizlerle paylaşan değerli Gürkan ŞENTÜRK ve Ayda BAL a, bilgilerini bizimle paylaşan Ahmet Ersin SEMERCİOĞLU na ve Ramazan DÖNMEZ e teşekkürlerimizi bir borç biliriz. Ayrıca, bizleri bugünlere yetiştiren, her türlü zorluklara rağmen bizlerden sevgilerini ve desteklerini asla esirgemeyen ailelerimize şükranlarımızı sunuyoruz. Hava Kirliliği konusunda, hem yetkililerin hem de toplumun daha fazla bilinçlenmesini diliyor, çalışmalarımızın bizden sonraki arkadaşlarımıza yardımcı olmasını umut ediyoruz.

3 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...i İÇİNDEKİLER...ii ŞEKİLLER LİSTESİ...vi TABLOLAR LİSTESİ...viii ÖZET...ix Hidrokarbon (HC) Oluşumu NOx Ölçüm Yöntemi HC Ölçüm Yöntemi GFA Analizörü MPA Analizörü Katalitik Konvektör ün Çalışma Prensibi...35

4 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 2.1. İlk Dizel Motor...3 Şekil 2.2. Dört Zamanlı Motorun Çalışma Aşamaları...5 Şekil 3.1. Motorlu Taşıtların İçerisindeki Batarya Sistemi...8 Şekil 3.2. Faaliyet Gösteren Belediye Otobüsü...9 Şekil 3.3. İçerisine Batarya Yerleştirilmiş Bir Motorlu Araç...10 Şekil 3.4. Bazı Ultra Kapasitörler...10 Şekil 3.5. Volan Ünitesi...11 Şekil.3.6. Hidrolik Sistemlerin Araç Üzerindeki Konumu...12 Şekil 3.7. Enerji Yoğunluğu-Güç Yoğunluğu Grafiği...13 Şekil 4.1. Dağılmayan Kızıl Ötesi Gaz Analizörünün Basit Dizayn...22 Şekil 4.3. Horiba 7000-CLA Analizörünün NOx Ölçümü...24 Şekil 4.4. Kimyasal Işın Ölçümünün Basit Şekli...24 Şekil 4.5. Horiba FIA HC Ölçülmesi - Alev İyonizasyon Sistemi...25 Şekil 4.6. Alev İyonizasyon Prensibinin Temel Şekli...26 Şekil 4.7. MPA Analizörünün Çalışma Prensibi...27 Şekil 4.8. EGR Çalışma Prensibi...31 Şekil 4.9. EGR, SCR ve DPF Teknolojilerinin Geldiği Durum...32 Şekil AB Dizel Egzoz Emisyonları Euro 0 (1990) - Euro 5 (2009)...33 Şekil Euro Standartları Çerçevesinde NOx ve PM Değişimleri...34 Şekil Eşdeğer Ağır Dizel Araç Emisyonları...34 Şekil 5.1. Türkiye Karayolu Taşıt İstatistikleri...36 Şekil 5.2. Sakarya Karayolu Taşıt İstatistikleri...37 Şekil 5.3. BMC marka şehiriçi halk otobüsü...38

5 Şekil 5.4. Belediye Otobüslerinin Marka Dağılımları...46 Şekil 5.5. Seçilen Güzergâhlardaki Belediye Otobüslerinin Marka Dağılımları...47 Şekil 5.6. İVECO M Şekil 5.7. İVECO M Şekil 5.8. Belediye Otobüslerinin Tip Dağılımları...49 Şekil 5.9. Seçilen Güzergâhlardaki Belediye Otobüslerinin Tip Dağılımları...49 Şekil Otobüslere Ait Motor Güçleri ve Dağılımı...50 Şekil Güzergâhlara Göre Otobüs Kilometreleri...51 Şekil Otobüslere Ait Ortalama ve Maksimum Hız Verileri...52 Şekil Otobüslere Ait Hızlanma, Yavaşlama ve Sabit Hız Süreleri...53 Şekil İvmelenmeden Kaynaklanan Yakıt Sarfiyatı Ile Toplam Yakıt Sarfiyatının Kıyaslanması...56 Şekil İvmelenmeden ve Toplam Yakit Sarfiyatından Kaynaklanan NOx Emisyonların Karşılaştırılması...59 Şekil Ivmelenmeden ve Toplam Yakit Sarfiiyatindan Kaynaklanan PM Emisyonlarin Karşilaştirilmasi...59

6 TABLOLAR LİSTESİ Tablo 5.1. Türkiye Karayolu Taşıt İstatistikleri...35 Tablo 5.2. Sakarya Karayolu Taşıt İstatistikleri...37 Tablo 5.3. Sakarya daki Tüm Belediye Otobüsü Güzergâhları...41 Tablo 5.4. Seçilen Güzergâhlara Ait Otobüs Aktiviteleri...44 Tablo 5.5. Seçilen Güzergâhlardaki Otobüslerin Çalışma Saatleri...44 Tablo 5.6. Otobüslere Ait Motor Güçleri ve Dağılımı...50 Tablo 5.7. Güzergâhlara Göre Yakıt Sarfiyatının Bulunması...54 Tablo 5.8. Toplam Yakıt Sarfiyatının Bulunması...55 Tablo 5.9. Ivmelenmeden Kaynaklı Tasarruf Edilebilen Yakıt Sarfiyatının Toplam Yakıt Sarfiyatına Oranı...56 Tablo İvmelenmeden Kaynaklanan Tasarruf Edilebilir Yakit Sarfiyatindan Kaynakli Emisyon Faktörleri...57 Tablo Toplam Yakit Sarfiyatindan Kaynaklanan Emisyon Miktarlari...58 Tablo Ivmelenmeden Kaynaklı Tasarruf Edilebilir Yakıt Nox-Pm Oranları...60

7 ÖZET Hava kirliliği canlıların sağlığını olumsuz yönde etkileyen ayrıca maddi hasarlara da yol açan hava içerisindeki zararlı maddelerin normal değerlerin üzerine çıkmasıdır. Sanayi devriminden sonra gelişen şehirleşmenin sonucu gelişmiş şehirlerde hava kirliliğinin en önemli kaynağı motorlu taşıtlar olmuştur. Şehir içindeki motorlu taşıtlardan kaynaklanan hava kirliliği hem hava kalitesi hem de insan ve diğer canlıların sağlığını olumsuz yönde etkilemektedir. Hava kirliliğinden dolayı insanlar zehirlenme ile karşı karşıya kalmakta, hastalığa karşı direnme gücünü kaybetmekte ve insan ölümleri gerçekleşmektedir. Adapazarı nda ulaşımdan kaynaklı emisyonların başında belediye otobüslerden kaynaklı emisyonlar gelmektedir. Yaptığımız çalışmada Adapazarı Büyükşehir Belediyesine ait belediye otobüsleri ve belediye otobüslerinden kaynaklı emisyonlar incelenmiştir. Emisyonlar incelenirken taşıtların yakıt sarfiyatları, taşıtların teknik özellikler ve taşıtların seyir halindeyken doluluk oranları dikkate alınmıştır. Emisyonlar hesaplandıktan sonra şehir içindeki kirletici emisyonların değerleri bulunmuştur. Yapılan çevre etki değerlendirmeleriyle de çevre açısından ve ekonomik olarak da fayda getirecek olan projeler uygulanmalıdır. Bu amaca yönelik yapılan projelerin başında hibrit teknolojisi gelmektedir. Yaptığımız çalışmalar sonucunda hibrit teknolojisinin hem yakıt sarfiyatı hem de emisyonlar açısından incelediğimiz güzergâhlarda beklenen verimi sağlayacağı düşünülmektedir.

8 BÖLÜM GİRİŞ Motorlu araçların tamamının kullanmış olduğu fosil yakıtlar sonucu çevre ve insan sağlığı açısından zararlı emisyonlar oluşturmaktadır. Bu oluşan emisyonların hava kalitesine etkilerini azaltmak için gereken standartlar bulunmaktadır. Bu standartlara ulaşmada birçok emisyon giderme yöntemleri mevcuttur. Sakarya genelinde 2007 kayıtlarına göre toplam Otobüs bulunmakta ve her geçen gün sayıları artmaktadır. Bu çalışmada kaynak olarak 72 adet belediye otobüsü arasından temsil edici nitelikte seçilen 10 güzergâhta çalışan 18 belediye otobüsü emisyonları açısından incelenmiştir. Bu çalışmamızda şehir içindeki toplu taşımacılıkta kullanılan konvansiyonel otobüslerden kaynaklanan emisyonların belirlenmesindeki metod olarak otobüslerin sürüş çevrimleri için gerekli olan parametreler kayıt altına alınmış ve daha sonra Sakarya Otobüs Sürüş Çevrimi yapılabilmesi için bir ön çalışma yapılmıştır. Öncelikle otobüslerin modelleri, motor hacimleri, yakıt türleri, beygir güçleri, seyir şekilleri, euro normları incelenmiş ve bunlarla ilgili istatistiksel verilere ulaşılmıştır. Yapılan bu çalışmalardan sonra Adapazarı şehir içi ulaşımında kullanılan otobüslerden kaynaklanan yakıt sarfiyatı, ivmelenmeden kaynaklanan yakıt sarfiyatı ve emisyonların yakıta bağlı oluşumu analiz edilmiştir ve bu taşıtlar için emisyon envanteri oluşturulmuştur. Belirlenen emisyonların anlaşılabilmesi için ise

9 emisyonların oluşum mekanizmaları, egzoz giderim ve egzoz ölçüm yöntemleri ayrıntılı şekilde incelenmiştir. BÖLÜM DİZEL MOTORLARIN TARİHİ VE GELİŞİMİ Dizel motorların çalışma prensibi ilk olarak 1824 yılında Fransız mühendis Nicholas Leonard Sadi Carnot tarafından ortaya konuldu. Carnot çevriminide ortaya koyan Carnot un dizel motoru çalışma ilkelerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz. Yanmadan önce havanın sıkıştırılması: Carnot yanmanın atmosferik basınç yerine yüksek basınçlarda yapılmasını ve yakıtın pistona sıkıştırma işlemi sonunda gönderilmesini önerdi. Günümüzde kullanılan enjektörler bu temel ilkenin ürünü olarak kullanılmaktadır. Silindirlerin sürekliliği soğutulması: için silindir Çevrimin duvarların soğutulması gerekliliği Carnot un egzoz gazlarının düşüncesi ısılarından ise uzun gerçekleşme Carnot un fırsatı yararlanma yıllar sonra bulmuştur. ölümünün ardından (1832),1892 yılında Prof. Dr. Rudolf Diesel havanın belirli bir oranda sıkıştırılması sonucu oluşan sıcaklığın, yakıtın tutuşma sıcaklığından daha yüksek olduğu makinesinin patentini

10 aldı. Bu makinede yakıt, hava sıkıştırıldıktan sonra piston üst ölü noktaya yaklaşırken püskürtülmekte, yanmanın etkisi ile de genişleme yapılması sağlanmaktaydı. Dr. Diesel bu makinesinde Carnot çevriminin verimine ulaşma düşüncesi ile makinesinde gerçekleşen çevrimi iki sabit sıcaklık (izoterm) iki sabit ısı (adyabat) eğrisinden oluşan Carnot çevrimine uygun olarak, adyabatik genişleme ve sıkışma amacı ile pistonları olabildiğince yalıttı. Yüksek sıkıştırma basıncı ve soğutulmayan pistonlar nedeni ile söz konusu makine başarılı bir şekilde çalışmadı. Bu makinede, Almanya da petrol bulunmaması nedeniyle yakıt olarak toz haline getirilmiş kömür kullanılmıştır. İlk denemenin 3 yıl ardından 1895 te Dr. Diesel, dört zamanlı çevrime göre çalışan, sıkıştırma sonu basıncı atm olan piston duvarları su ile soğutulan, yakıtın yüksek basınçlı hava ile birlikte silindire püskürtüldüğü ve termik verimi %24 olan makinesini tanıttı. Ardından Dr. Diesel in MAN firması ile yaptığı işbirliği sonucunda 1897 de günümüzde kullanılan dizel motorların ilk örneği üretildi[2]. Şekil 2.1. İlk Dizel Motor

11 2.2. DİZEL MOTORLARIN ÇALIŞMA İLKELERİ 4 zamanlı bir dizel motorun çalışma prensibi bu bölümde basit bir şekilde anlatılacaktır Emme Zamanı Piston üst ölü noktadan alt ölü noktaya doğru hareket ederken silindir içinde giderek büyüyen hacim ve dolayısı ile oluşan vakumun etkisi ile birlikte, açılan emme supabından atmosfer basıncındaki hava silindire emilmeye başlanır. Piston alt ölü noktayı bir miktar geçene kadar emme işlemi devam eder. Havanın silindire emildiği bu sürece emme zamanı adı verilir Sıkıştırma Zamanı Piston bu zamanda alt ölü noktaya olan hareketini tamamlamış ve üst ölü noktaya doğru harekete geçmiştir. Hem emme hem de egzoz supapları kapalı olduğundan sıkıştırmanın etkisi ile birlikte piston içi basınç artmaya başlar. Sıkıştırma işlemi yapılan bu sürece sıkıştırma zamanı adı verilir Yanma ve Genişleme Zamanı Sıkıştırma zamanının sonuna doğru sıkıştırmanın etkisi ile birlikte basıncı ve sıcaklığı yükselen havaya yakıt küçük tanecikler halinde püskürtülür. Silindire püskürtülen yakıt belirli bir gecikme tutuşur ve yanma gerçekleşir. Püskürtme işlemi piston üst ölü noktayı geçtiğinde de devam eder. Dolayısı ile bu yanma genişleyen bir hacim içinde gerçekleşmektedir. Yanmanın etkisi ile birlikte sıcaklığı ve basıncı artan gazlar pistonu alt ölü noktaya doğru genişlemeye zorlar. Bu sırada silindir içindeki hacim büyümektedir.

12 Artan bu hacim nedeni ile iş yapan gazların basınçları genişleme sonunda azalır. Yanmanın ve genişlemenin gerçekleştiği bu zamana yanma ve genişleme zamanı adı verilir[2] Egzoz Zamanı Genişleme zamanının sonuna doğru egzoz supabı açılır ve silindir içinde basınçlı olarak bulunan egzoz gazları egzoz supabından silindir dışına çıkar. Bu olaya Serbest egzoz adı verilir. Piston alt ölü noktaya ulaşınca yönü değişerek üst ölü noktaya doğru hareket etmeye başlar. Bu sırada piston silindir içinde bulunan egzoz gazlarını süpürerek egzoz supabından dışarıya atar.bu olaya da cebri egzoz adı verilir.genel olarak atık egzoz gazlarının silindir içinden atıldığı bu olaya Egzoz zamanı adı verilir[2]. EMME SIKIŞTIRM A ATEŞLEME EGZOZ Şekil 2.2. Dört Zamanlı Motorun Çalışma Aşamaları 2.3. DİZEL MOTORLARDA YANMA KİMYASI Dizel motorlarında yakıt ile hava karışarak yanması sonucunda yanma ürünleri oluşurlar. Bunlar CO2, H2O, SO2, O2 ve N2 dir. Eğer yakıt çevrim sonucu tam olarak

13 yanmamış ise veya yanma disosyasyona uğramış ise bu bileşenlere ek olarak CO, PM, HC, NOx, H2, NO gibi ürünlerde oluşur. Motorda yanmanın tam olarak gerçekleşip gerçekleşmeyeceği yanmanın gerçekleştiği yanma odasındaki hava miktarına da bağlıdır. Termodinamik hesaplarda hesaplamaları kolaylaştırmak amacı ile yakıt 1 kg olarak kabul edilir. Bu 1 kg lık yakıtın tam olarak yanması için gerekli olan hava ise hava fazlalık katsayısının hesaplanmasında kullanılmaktadır. Oksijenin hava içerisindeki ağırlık oranının %23,3 olduğu düşünülürse tam yanma içi gerekli olan minimum hava kütlesel olarak mhavamin = mo2min 0,233 olacaktır. Bu değer içten yanmalı motorlarda kg hava/kg yakıt mertebelerindedir[1] YANMA PROSESİ İçten yanmalı motorlarda oluşan yanma süreci fiziksel ve kimyasal etkileşimlerden oluşan karışık, modellenmesi son derece zor olan, günümüzde tam olarak açıklığa kavuşmamış bir olaydır. Bu fiziksel olaylar enerji ve kütle transferi ile ilgilidir. Kimyasal reaksiyonlar ise yakıt ve oksijen arasındaki moleküller arasındaki molekül etkileşimleridir. Tüm bu etkileşimleri yanma sırasında etkileyen pek çok parametre mevcuttur. Dizel motorlarda yakıtın yanma odasına püskürtülmesi ve buharlaşması ile başlayan yanma süreci yanmanın gerçekleşmesi ve işin oluşması ile son bulur. Yakıtın püskürtülmesi ile birlikte yakıt hava ile sürtünmesi sonucu parçalanır. Parçalanma oranı yakıt demeti çevresinde sürtünme fazlalığından dolayı daha fazla olur. Püskürtme ile birlikte yanma odası içerisinde reaksiyonlar başlar. Ancak bu reaksiyonların yavaşlığı nedeni ile basınçta belirgin bir artış olmaz. Bu süreç yanabilen oranda yakıtın yanma sürecidir. Parçalanan yakıt buharlaşır ve tutuşma gecikmesi ile birlikte difüzyon alevi oluşur. Dizel motorunda oluşan yanma difüzyon şeklindedir. Benzin motorunda olduğu gibi alev cephesi yanmış bölgeden yanan bölgeye enerji ve kütle iletişimi sonucunda belirli bir hızda ve yönde ilerlemez. Dizel

14 motorlarında yanmayı etkileyen yanan bölgedeki yerel koşullardır. Bunlara ek olarak yanma odası içerisinde ısı ve kütle transferi ile birlikte oluşan hava hareketleri de yanmayı etkileyen diğer bir faktördür[1]. BÖLÜM İVMELENME Negatif İvmelenme ve Geri Kazanımı İvmelenmek, ivme kazanmak hareket eden nesnenin kısa bir zaman içinde, hızında oluşan değişmenin bu zamana oranıdır. Hız kazanan bir cisim pozitif ivmelenme kazanırken, hız kaybeden bir cisim ise negatif şekilde ivmelenmektedir. Negatif ivmelenme taşıtlar için fren yapma durumudur. Motorlu araçlar durduğunda ise negatif ivmelenme biter ve ivmelenme boyunca ortaya çıkan enerji ısıya dönüşerek kaybolur. Yaptığımız çalışmanın amacı kaybolan bu enerjiyi belirlemektir. Bu amaçla bu enerji ortaya çıktığı an itibariyle kinetik enerji olarak saklanamayacağından veya saklanması durumunun maliyeti çok yüksek olduğu için başka bir enerji türüne çevirerek araç üstünde depolanmasını sağlamak ekonomik açıdan uygun olacaktır. Bu enerji türü de maliyeti ve tekrar kullanılabilmesi açılarından bakıldığında en çok tercih edilen elektrik enerjisidir. Şekil 3.1.'deki gibi araç üstüne yerleştireceğimiz bir enerji dönüştürücüsü, elektrik depolayıcı ve elektrik motoru ile negatif ivmelenme yaptığımız zamanda kaybettiğimiz kinetik enerjisini önce elektrik enerjisine dönüştürürüz. Ardından

15 depolar ve tekrar kalkış için bu elektrik enerjisini kullanırız. Bu yöntemle aracın ana yakıtından büyük ölçüde tasarruf edebiliriz. Şekil 3.1. Motorlu Taşıtların İçerisindeki Batarya Sistemi Yaptığımız çalışmalarda Sakarya da seçtiğimiz belediye otobüsü güzergâhlarında faaliyet gösteren otobüslerin (şekil 3.2.) negatif ivmelenme sonucu maksimum %45, minimum %11 ve ortalama %14 oranında yakıt harcadığı hesaplanmıştır. Bundan dolayı bahsettiğimiz alternatif depolama yöntemlerin bu araçlara uygulanması yakıt tasarrufu ve emisyon açısından uygun görülmüştür[4].

16 Şekil 3.2. Faaliyet Gösteren Belediye Otobüsü Enerji Depolama Söz konusu belediye otobüslerinde negatif ivmelenme hareketi ile kaybedilen enerjinin geri kazanılması için 3 çeşit depolama sistemi bulunmaktadır. Enerji depolama sistemleri, güç talebi düşükken depolama, güç talebi fazla iken de deşarj olma yolu ile kullanıcıya bir esneklik sağlamaktadır. Öne çıkan enerji depolama sistemleri şunlardır Bataryalar (Akümülatörler) Batarya enerji depolar ve aynı zamanda tahrik sistemine güç/enerji sağlar. Bataryalar, elektrokimyasal prensipler kullanılarak elektrik enerjisi depolar, doğal olarak spesifik enerji benzinden daha azdır.

17 Şekil 3.3. İçerisine Batarya Yerleştirilmiş Bir Motorlu Araç Çift Katmanlı Kapasitörler (Ultra Kapasitörler) Ultra kapasitörler enerjiyi, elektrokimyasal bir çift katmanın elektrik alanında depolarlar. Frenleme enerjisinin geri kazanılmasında olduğu gibi, trenlerin ivmelenme anında ve eğim çıkışlarında da güç desteği sağlamak için birincil enerji kaynağı olarak geliştirilmektedirler. Ultra kapasitörler diğer kapasitörlere nazaran çok yüksek bir enerji yoğunluğu için geliştirilmişlerdir. Ultra kapasitörler enerji depolama boyutları bakımından oldukça esnektirler ve değişik gerilim, güç aralığı ve yüklenilen enerji içeriği değerlerine seri ve paralel bağlama yapılarak basit bir adaptasyon imkânı sağlarlar. Şekil 3.4. Bazı Ultra Kapasitörler

18 Flywheel (Volan) Flywheel, dönen kütle üzerine temellenen bir elektromekanik enerji depolama sistemidir. Flywheel sistemleri yüksek enerji ve yüksek güç yoğunluğuna sahip karakteristiktedirler ve bu durum bunları karayolu araçları için frenleme enerjisinin depolanmasında çekici bir teknoloji haline getirmiştir. Şarj ve şarj olma süresi bakımından ultrakapasitörler ile bataryalar arasında bir yerdedir. %90 dan fazla verimliliği vardır. Şekil 3.5. te de görüldüğü gibi Volan üzerinde Manyetik ünite, mil yatağı ünitesi, stator ünitesi, mil yatağı ünitesi, statör, soğutma ünitesi gibi elemanlar gösterilmiştir. Şekil 3.5. Volan Ünitesi Hidrolik Pompalar HLA, hibrit araçlar gibi, aracın frenlenmesi (negatif ivmelenmesi) esnasında kaybolan enerjinin bir bölümünü depolar. Hibrit araçlarda, aracı harekete geçirmek için ihtiyaç olduğunda kullanılan bu ekstra enerjiyi stoklamak için aküler bulunmaktadır. HLA sisteminde, bu fazla enerjiyi tankta stoklanan nitrojen ile tutmak için pistonlar yer almaktadır. Nitrojen genleştiğinde, hidrolik akışkanla dolu silindir içinde pistonu aşağıya doğru

19 iter ve dizel motorun arka tekerlekleri döndürmesine olanak sağlar Hidrolik sistemin araçlar için faydaları: %25-45 yakıt tasarrufu Daha hızlı ve daha yumuşak hızlanma Sürüş fiyatlarını düşürür. Yaklaşıkl %30 emisyon düşüşü sağlar. Şekil.3.6. Hidrolik Sistemlerin Araç Üzerindeki Konumu Şekil 3.6. da da görüldüğü gibi araç pozitif ivmelenme yaptığı sürede yani hızlandığı sürede yakıt yakmıyordur. Bunu yerine yüksek basınçlı tanktaki hidrolik sıvı sistemi kullanmaktadır. Bu sıvı kullanıldıktan sonra düşük basınçlı rezarvuara geçer. Araç çalışır halde hazır beklerken dizel motoru sıvının basınçlı kalmasını sürdürür. Negatif ivmelenme boyunca yani frenleme yaparken araç kinetik enerjiyi koruyarak yüksek basınçlı tanktaki sıvının basıncının düşmesini engeller. Böylece bir sonraki kalkış için her zaman sıvı gücünden yararlanılabilir Depolama Sistemlerinin Karşılaştırılması Flywheel sistemleri şarj ve şarj olma süresi bakımından Ultra kapasitörler ile Bataryalar arasında bir yerdedir.

20 Bataryalar diğer enerji depolama sistemlerine göre çok yüksek bir enerji yoğunluğuna sahiptirler ancak düşük güç yoğunluğundan dolayı şarj olma süreleri yüksektir. Günümüz bataryaları Flywheel ve Ultra kapasitörlerin gerisinde kalmıştır. Şekil 3.7. Enerji yoğunluğu-güç Yoğunluğu grafiği Araç Üstünde Enerji Depolamanın Avantajları Araç üstünde uygulanabilecek bu sistemin Belediye ye ve Belediye otobüslerine faydaları kısa başlıklar halinde şu şekilde sıralanabilir; Negatif ivmelenme anında enerjinin korunumu. Seyir halinde iken bu enerjinin kullanılması. Merkez yakıt istasyonlarından talep edilecek yakıtın azalması. Güçlü bir depolama ile ana yakıtın bitmesi halinde bir süre daha seyir edebilmesi. Aracın durduktan sonra tekrar kalkışı halinde oluşabilecek performans düşüşünün önlenmesi[5].

21 BÖLÜM DİZEL MOTORLARDA EMİSYON OLUŞUMU Yakıt püskürtme Teorisi; Sprey yakıt hava dağılımına ve her bir bölgedeki yanma mekanizmalarına göre birkaç bölgeye ayrılabilir. Bu modelde sprey ekivalans oranına göre 3 bölgeye ayrılır. Birinci bölge sprey çekirdeğidir ve bir alev teşekkül ettirecek şekilde yeteri kadar atomize olmamış ve hava ile karışmamış büyük yakıt damlalarını oluşturur. Üçüncü bölgede yanmak için çok zayıf bir karışım ve küçük yakıt damlacıkları bulunur. İkinci bölge diğer 2 bölgenin arasında bulunur, yakıt damlacıkları ve buharlaşmış hava karışımı ihtiva eder. Yakıt birinci bölgede buharlaşır ve hava ile karışırken, ikinci bölgede yanma başlar. Spreyin ön kenarı ile çekirdeği arasındaki havadaki buhar konsantrasyonu homojen değildir ve bölgesel yakıt hava oranı sıfırdan sonsuza kadar değişir. Yanma çekirdeği, karışım içerisinde kendi kendine tutuşmanın çok daha uygun olduğu birkaç yerde birden oluşur. Bölge ikideki tutuşma ve yanmada alev sprey konisine doğru yayılır. İkinci bölge ile çekirdek arasındaki sınırda yakıt damlaları daha büyüktür. Bu damlalar yanan alevlerden radyasyon yoluyla ısı kazanırlar ve daha hızlı bir şekilde buharlaşırlar. Sıcaklığın artışı buharlaşma difüzyonunu artırır. Bu damlalar tamamen veya kısmi olarak buharlaşırlar. Tamamen buharlaşmamış damlalar difüzyon alevi ile sarılırlar ve bu damlaların yanma hızı buharlaşma hızı, oksijenin aleve difüzyon hızı gibi bir çok faktör tarafından etkilenir. Birinci bölge en yüksek ekivalans oranına sahip olan bölgedir ve en uzun yanma burada olur. Bu bölge katı karbon parçalarının ve NO emisyonlarının kaynağıdır. İkinci bölge ön karışımlı bölgedir ve ilk tutuşma yanması burada oluşur ve bu bölgede önemli bir miktarda emisyon oluşmaz. Üçüncü bölgede ekivalans oranı düşüktür, yanma iyi olmaz. Bu bölgede bu nedenle HC emisyonları oluşabilmektedir.

22 Karbonmonoksit Oluşumu (CO) Yanma ürünleri arasında CO bulunmasının ana nedeni oksijenin yetersiz olmasıdır. Yanma odasının tümü ele alındığında oksijen genel olarak yetersiz olabileceği gibi karışımın tam olarak homojen olmaması durumunda yanma odasının belirli bir konumda yerel olarak da yetersiz olabilir. Temel olarak CO oluşumu hava fazlalık katsayısının kuvvetli bir fonksiyonu olarak değişmektedir. Yanma sırasında CO oluşumu su gazı dengesi olarak adlandırılan H 2O + CO H 2 + CO2 Denklemi ile belirlenmektedir. Yüksek alev sıcaklıklarında bu denge reaksiyonundan CO2 miktarına bağlı oranla daha fazla CO elde edilir. Ancak sıcaklık düştükçe CO nun CO2 şeklinde oksidasyonu söz konusudur. Bu bakımdan fakir karışımlar la egzoz gazları içerisindeki CO miktarı daha az olurken zengin karışımlarda soğuk egzoz gazları içerisinde bile O2 yetersizliği nedeniyle yüksek miktarda CO bulunmaktadır. Yanma sırasında alev cephesinin iç tarafında ulaşılan yüksek sıcaklık bölgesinde çok miktarda CO oluşmaktadır. Ancak gazların daha sonra genişlemesi ve soğuması sırasında oksidasyon sonucu CO, CO2 ye dönüşmektedir. 1 CO2 CO + O2 2 Dizel motorlarında genellikle fakir karışım oranları ile çalışıldığından CO emisyonu düşük olmaktadır. Özetle yanma biterken CO nun CO2 ye dönüşümünü sağlayan yeniden birleşim reaksiyonları oluşur. Şayet bu yeniden bileşim reaksiyonları, oksitleyici eksikliği, alçak gaz sıcaklıkları, kısa kalış zamanı gibi etkenler nedeniyle tamamlanmadan egzoz subabı açılırsa egzoz gazları içinde CO emisyonu artacaktır. Sprey yanmasının

23 ilk safhalarında CO in 2. bölge ve 3. bölge sınırları arasında oluştuğuna inanılır fakat bölgesel sıcaklıklar yeteri kadar yüksek olmadığından yetersiz ve az miktarda oksidasyon ve CO2 oluşur. Daha sonra yanma prosesi esnasında bölgesel sıcaklıklar yükselir ve reaksiyonları artar. İkinci bölgede oluşmuş CO derhal oksitlenir çünkü oksijen konsantrasyonu ve gaz sıcaklığı uygundur. Sprey çekirdeğinde ve duvar kenarlarında yüksek oranlarda CO oluşur. Oluşum hızı mahalli oksijen konsantrasyonuna, mahalli gaz sıcaklığına ve oksidasyon için yeterli zaman olup olmamasına bağlıdır Azot Oksit (NOx) Oluşumu Yanma sonucu ulaşılan yüksek sıcaklıklarda havanın içerisindeki azotun oksijen ile birleşmesi sonucu azot oksitler meydana gelmektedir. NOx içerisinde ana eleman olarak azot bulunmaktadır. Egzoz gazlarının daha sonra atmosfere atılması sonucu oksijenle temasında NO nun bir kısmı NO2 ve öteki NOx lere dönüşmektedir. Bu bakımdan NOx oluşumunu etkileyen iki önemli parametre yanma odası sıcaklığı ve hava/yakıt oranıdır. Ayrıca kimyasal reaksiyon hızları da etkili olmaktadır. Ancak bu hızlarda sıcaklığa bağlıdır. Yanma sistemlerinde Azot oksit oluşumu konusunda birçok mekanizma göz önüne alınmıştır. NO oluşumu için kabul edilen en yaygın model zeldowich mekanizmasıdır[7]. O2 2O O2 + N 2 NO2 + N N + O2 NO + O Zincir reaksiyonları yüksek sıcaklıklarda oksijen moleküllerinin ayrılmasından oluşan atomik oksijen tarafından başlatılır. Bu mekanizmaya göre dizel yanmasından spreydeki bölgesel NO oluşumu bölgesel oksijen atomu konsantrasyonu ile

24 ilişkilidir, bölgesel oksijen atomu konsantrasyonu ise oksijen moleküllerinin bölgesel konsantrasyonu ve alev sıcaklığı ile bağıntılıdır. Yukarıdaki denge reaksiyonlarını göz önüne alarak son 2 reaksiyonun ters yönde ilerlemesi NO dan O2 elde etmek mümkündür. NO oluşum hızı N2 ve O2 nin oluşum hızından daha yüksektir. Bunun sebebi piston üst ölü noktadan aşağıya doğru giderken NO ların tekrar N2 ve O2 ye ayrışması beklenirken reaksiyon hızının düşük sıcaklıklarda çok düşük olması nedeniyle bu reaksiyonlarda yavaşlar yani piston üst ölü noktadan aşağıya doğru giderken soğuyan gazlar reaksiyonu dondurur. Bu yüzden NO miktarındaki azalma önemsizdir Partikül Madde Oluşumu Partikül maddeler; katı parçacıklar, duman veya is olarak da tanınır. Dizel motorunda hem karışım hem de yakıt cinsi partikül maddelerin oluşumuna sebep olmaktadır. Oksijence fakir ortamda bulunan yakıt moleküllerinin ısıl parçalanması özellikle H lerin kolayca oksitlenmesi, C ların ise oksitlenemeden ortamda çoğalması durumunda partikül maddeler oluşur. İs, bu durumda oluşan katı karbon tanecikleridir. Motorun yük durumuna göre değişen HFKnın bir fonksiyonu olarak is miktarı değiştiğinden motorun gücünü de sınırlayan bir etkendir. Genelde is oluşumu dizel yanmasının bir safhasıdır. Bu nedenle başlangıçta oluşan karbonun büyük bir kısmı tekrar yanar. Ancak gücü arttırmak amacı ile yanma odasına fazla miktarda yakıt gönderildiğinde, yeterli oksijen bulunmadığı için egzoz gazları içerisinde bir miktar is bulunacaktır. İs oluşumu silindirin aşınmasına segman yuvalarının karbonla dolarak zarar görmesine neden olmaktadır. Yanma odasında yeterli sıcaklık, oksijen ve zaman bulunmaz ise partikül maddeler egzozdan dışarı atılmaktadır. Partiküller çapları bakımından tehlike sınıflandırmasına tabidirler. Yani partikül çapı küçüldükçe çevresel ve sağlık açısından tehdidi de büyür. Trafik kökenli partikül maddeler, dizel motorlarda düşük kükürtlü yakıt kullanılması ve yakıt pompasının doğru ayarlanması ile büyük ölçüde önlenebilir. Nefes alındığında akciğere kadar giderek yerleşebilen bu maddeler bronşları tahriş ettiği için insan sağlığına zararlıdır.

25 Dizel motorların dışında PM, fren balataları ve lastiklerden sürtünme etkisi sonucunda da oluşmaktadır Hidrokarbon (HC) Oluşumu Karışımın zengin veya fakir olması HC emisyonunu etkilemektedir. HFK nın 1,1 değeri civarında HC lar minimumdan geçerek bu değerin her iki yanında da artış göstermektedir. HFK nın büyük olması durumunda yanma odası sıcaklığı düşeceği için tam yanma olmaz ve HC lar artar. Karışımın zengin olması durumunda ise yeterli oksijen bulunmadığı için yakıtın tümü yanamaz ve tekrar HC lar artış gösterir. Hidrokarbonların yanmasında alev cephesinin arkasında ölçülebilir HC konsantrasyonu görülmektedir. Motordaki HC emisyonu daha ziyade tam yanma olmayan bölgelerden oluşmaktadır. HC emisyonu motor yükü ve hızına doğrudan bağlı değildir. Daha çok enjeksiyon sistemine ve yanma odası geometrisine bağlıdır. Dizel motorlarının egzoz borusundaki, sıcaklık ve oksijen konsantrasyonun yeterli olduğu hallerde HC lar oksidasyonlarını devam ettirmektedir. Hidrokarbonlar, çok çeşitli organik kimyasal maddeler içerse de, normal atmosfer miktarlarında toksin etkiye sahip bulunmamaktadır. Ancak havadaki diğer kirleticilerin birbirleri arasındaki reaksiyonlarda rol oynamaları nedeniyle kirletici olarak önem kazanmaktadır. Motorlu araçların yoğun olduğu bölgelerde hidrokarbon miktarlarında önemli artışlar olmaktadır[8] Dizel motorlarda oluşan emisyonlar haricinde yakıtta kontrol edilmesi gereken emisyonlar ise SOx gazlarıdır. Kükürt içeren fosil yakıtların yanması sonucunda oluşarak atmosfere verilen bu gaz, renksiz ve geniz yakıcı bir özelliğe sahiptir. Dizel yakıtlarda % 0,5 in altında kükürt vardır. Basit olarak çıkan SOx gazı SO2 olarak kabul edilir. Havada 1-7 gün arasında askıda kalabilmektedir[9]. Yakıt içerisinde bulunan kükürt miktarına bağlı olarak özellikle dizel motorlarında yanma sonucu kükürdün hava ile birleşmesi ise SO2 oluşmaktadır. Daha sonra egzoz

26 gazları içindeki su buharı ile SO2 nin birleşmesi sonucunda da silindir içerisinde ve atmosfere atıldıktan sonra H2SO4 oluşmaktadır. Oluşan sülfürik asit motor elemanlarının korozyonuna neden olmaktadır EMİSYONLARIN ETKİLERİ Karbonmonoksit (CO) - Yakıtın eksik yanması sonucu doğan (CO) renksiz, kokusuz ve tatsız bir gazdır. - Havada binde 3 sınır değerinde öldürücüdür. Özellikle benzinli araçlarda rölantide çıkar. - Kapalı bir ortamda çalışan bir otomobilin egzozundan çıkan (CO) orada bulunanları zehirler ve öldürür. - Atmosferde kendiliğinden havanın oksijen ile birleşerek CO2 ye dönüşür Azotoksitler (NOx) - NO renksiz, kokusuz ve tatsız bir gazdır. Motor içindeki yüksek sıcaklık nedeni ile ortaya çıkar. - NO, havanın oksijeni ile NO2 oluşur. - Kahverengi ve kokulu olan NO2, akciğer dokusunda hasara ve felce neden olur Hidrokarbonlar (HC) - Yakıtın eksik yanması ve benzinin depodan veya dolum sırasında buharlaşması ile ortaya çıkar. - Bazı HC ler mükozada tahrişe yol açar, bazıları ise kanserojendir. - Hidrokarbonlar, NO ve güneş etkisi ile OZON (O3) meydana getirir[8].

27 Partikül Maddeler (Duman) - İs veya duman olarak tanınırlar, - Dizel motorlarında görülür, - Zararlı oldukları halen tartışma konusudur, - Kaliteli yakıt kullanılması ve yakıt pompasının doğru ayarlanması ile büyük bir ölçüde önlenebilir, - Bunlara karşı ticari kullanımı olan bir filtre düzeni mevcut değildir Kurşun Bileşikleri - Benzinde vuruntuya karşı direnci sağlamak amacı ile Kurşun Tetra Etil katkı maddesi olarak kullanılmaktadır. - Bunun sonucu egzoz gazında oluşan kurşun bileşikleri doku, kan dolaşımı ve sinir sisteminde tahribat yaratmaktadır. - Benzindeki kurşun katkısı için, çeşitli benzinlerde 20.Mart.1985 tarih ve EEC 85/210 sayılı AT direktifinde aşağıdaki sınırlar verilmiştir; Kurşunlu benzinde kurşun miktarı en çok 0,40 gr Pb/litre, en az 0,15 gr Pb/litre - Kurşunsuz benzinde kurşun miktarı en çok 0,013 gr Pb/litre Benzen miktarı en çok hacim olarak %5,0 Ülkemizde TÜPRAŞ tarafından üretilen normal benzinde en çok 0,15 gr Pb/litre, süper benzinde en çok 0,40 gr Pb/litre ve kurşunsuz benzinde en çok 0,013 gr Pb/litre değerleri verilmektedir yılında yayınlanan bu direktifin, 01.Ekim tarihinde AT üyesi ülkelerde yürürlüğe girmesi kabul edilmiştir.

28 - Kurşunsuz benzin üretiminde, rafineli maliyeti özel proses nedeni ile kurşunlu benzine kıyasla daha pahalıdır. - Kurşun katkısı subap yuvalarında yağlama etkisine sahiptir. Bu nedenle kurşunsuz benzin kullanılması için subap ve subap yuvalarında özel malzeme gerekir. - Benzinde sadece kurşun miktarının azaltılması, çevre kirliliği açısından yeterli değildir. Katalizatör için kurşunsuz benzin kullanma zorunluluğu, dolaylı olarak kurşunun zararlı etkisini de azaltmaktadır. - AT ülkelerinde 1985 tarihinden itibaren kurşunsuz benzinin yaygınlaşması için önce bu benzine uygun motorlar geliştirerek talep yaratılmış ve dağıtım sistemi yaygın hale gelince katalizatörün tüm otomobillerde uygulanması zorunlu kılan EURO 93 standardı den itibaren başlatılmıştır. Ülkemizde otomobil üreten fabrikaların tüm modelleri Temmuz-1993 tarihinden itibaren kurşunsuz benzin kullanacak duruma getirilecektir. Böylece bu benzine talep artışı sonucu, katalizöre geçiş döneminde kurşunsuz benzinin ülke çapında yaygınlaştırılması sağlanacaktır[11] DİZEL VE BENZİNLİ MOTORLARDA EGZOZ EMİSYONLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Egzoz emisyonu bileşimi dizel ve benzin motorlarında farklıdır. Kamuoyundaki genel kanının aksine, herhangi bir önlem alınmamış dizel motoru benzin motoruna kıyasla daha az çevre kirliliği yaratmaktadır. Gerekli önlemler alındığında, çevre kirliliği benzin motorlarında daha etkili bir şekilde azaltılabilmektedir. Önlem alınmamış bir dizel motorunda egzoz emisyonu, gerekli önlemler alınmış bulunan benzin motoruna kıyasla daha azdır. Bu nedenle Otobüs araçlarındaki çevre kirliliği önleme çalışmaları, daha çok benzin motorlu araçlarda yoğunlaştırılmıştır[11].

29 4.4. EGZOZ EMİSYONLARININ ÖLÇÜMÜ VE ÖLÇÜM YÖNTEMLERİ CO ve CO2 Ölçüm Yöntemi Egzoz gazları içerisindeki CO ve CO2 miktarının belirlenmesi için kullanılan AIA analizörü, Dağılmayan Kızıl Ötesi Işınlı gaz analizörüdür. Bu sistemde kızıl ötesi ışınların, ölçümü yapılacak örnek gazlar içerisinden geçerken, farklı bileşenler tarafından radyasyon enerjisinin farklı oranlarda absorbe edilmesi prensibi kullanılmaktadır. Kızıl ötesi kaynak tarafından üretilen ışık ikiye ayrılarak referans hücresi ve örnek gazlara ait hücre içerisinden geçip, detektöre ulaşmaktadır (Şekil 4.1). İçerisinde ölçümü yapılmakta olan kimyasal bileşenlerden bulunmayan referans gazlarının absorbe ettiği enerji miktarı belirlenirken, diğer hücrede ise CO ve CO2 bileşenleri farklı dalga boylarındaki kızıl ötesi ışından enerji absorbe etmektedir. Bundan yararlanılarak detektörde, referans ve ölçüm hücrelerinden absorbe edilen enerji miktarı farkı elektriksel akıma dönüştürülerek, kalibre edilmekte ve bileşenin konsantrasyonu cinsinden ölçüm yapılmaktadır. Şekil 4.1. Dağılmayan Kızıl Ötesi Gaz Analizörünün Basit Dizayn

30 Diğer absorbe edici kaynakların etkisini önlemek amacıyla kaynaktan çıkan ışık, gerekli dalga boylarında çalışılmak üzere filtreden geçirilmektedir. Ayrıca ışık kaynağı periyodik olarak bir kesici tarafından saniyede yaklaşık 10 kez kesilip, açılmaktadır. Bu durumda, birim zamandaki miktarı belirleyecek şekilde periyodik olarak enerji absorbsiyonu sağlanmakta ve sonuçta bu miktar ölçülmektedir. AIA serisi ölçüm cihazlarına ait özellikler ve parametreler Ek.1 de verilmiştir. Şekil 4.2. Dağılmayan Kızıl Ötesi Gaz Analizörünün Şeması NOx Ölçüm Yöntemi NOx ölçümünde CLA analizörü kullanılmaktadır. Bu yöntem Kimyasal Işın ölçümüdür. Bu yöntemde, ana prensip NO ile ozon (O3) reaksiyonu sonucu oluşan uyarılmış NO2'nin, uyarılmamış duruma dönüştürülmesi sırasında açığa çıkan foton enerjisi NOx miktarının ölçümü sonucu miktarının belirlenmesidir. Bu enerji miktarının ölçümü ile buna karşı gelen NO2 miktarı belirlenir. Böylece başlangıçtaki NO miktarı belirlenmiş olmaktadır. Örnek gaz içerisinde mevcut NO2'nin ölçümünde ise, gazlar ısıtılarak NO2/NO dengesi, NO yönüne çevrilir. Yaklaşık 315 0C değerinde %90 değişim sağlanmaktadır. NO ve NO2 içeren egzoz gazlarında ölçümün ayrı ayrı yapılması istenildiğinde, önce NO miktarı, sonra da

31 dönüştürücüden geçirilen gazlardaki NOx miktarı belirlenir. Böylece her iki ölçümün farkından da NO2 miktarı bulunur. Horriba 7000 CLA serisi analizörlerin hem atmosferik hem de vakum tipi modelleri bulunmaktadır. CLA konverter, 190 0C'de yüksek verim gösterecek şekilde dizayn edilmiştir. Özel kaplamasıyla konverterdeki 'white powder' denilen beyaz tozlarda da azalma görülmektedir. CLA serisi ölçüm cihazlarına ait özellikler ve parametreler Ek.2 de verilmiştir. Şekil 4.3. Horiba 7000-CLA Analizörünün NOx Ölçümü Şekil 4.4. Kimyasal Işın Ölçümünün Basit Şekli

32 HC Ölçüm Yöntemi FIA, HC ların ölçülmesinde kullanılan analizördür ve Alev İyonizasyonu prensibinde çalışmaktadır. Bu sistem prensip olarak H2-O2 alevinden oluşmaktadır. Burada H2, O2 ve inert gazlardan (Horibanın analizöründe kullanılan inert gaz, He dur.) meydana gelen karışım; iyonlardan arınmış durumdadır. Bu alev içerisine HC lar eklendiğinde, eklenen miktara orantılı olarak iyon akısı artmaktadır. Alevdeki bu iyonizasyon miktarının ölçümü de HC konsantrasyonunu belirlemektedir. Temel olarak Alev İyonizasyon Detektörü, H2 ve O2 den oluşan bir difüzyon alevidir. Sisteme uygulanan polarizasyon akımı sonucu sağlanan elektrostatik alan içerisinde, HC ların eklenmesi ile oluşan pozitif iyonlar kolektöre, negatif iyonlar ise aleve doğru giderek iki elektrod arasında iyonizasyon akımı oluşturmaktadır. Bu akım, alevin içindeki HC miktarı ile doğru orantılıdır. Böylece doğru akım yükselticisinden geçirilerek, HC konsantrasyonu cinsinden kalibre edilmiş çıkış sağlanır. Şekil 4.5. Horiba FIA HC Ölçülmesi - Alev İyonizasyon Sistemi Genelde alev sıcaklığını azaltmak amacıyla saf hidrojen yerine inert gazlarla karıştırılmış hidrojen kullanılmaktadır. Ölçümler hava ve yakıtın debisine bağlı olarak daha hassaslaşmaktadır. Normalde örnek gaz debisi 3-5 ml/dakika, hidrojen-gaz karışımı debisi 75 ml/ dakika, hava debisi 200 ml/dakika mertebelerindedir. Bu sistem su buharından

33 etkilenmediği için örnek gazın kurutulmasına gerek yoktur. Ancak cihazın içerisine sıvının veya partiküllerin girmesine, orifislerin ve küçük çaptaki boruların korunması açısından izin verilmemelidir. FIA serisi ölçüm cihazlarına ait özellikler ve parametreler Ek.3 te verilmiştir. Şekil 4.6. Alev İyonizasyon Prensibinin Temel Şekli GFA Analizörü 7000 serisi GFA analizöründe bulunan iki sütun; örnek gazlardaki methan moleküllerini diğer moleküllerden ayırırlar. İlk sütun methan olmayan hidrokarbonlar ile diğer molekülleri tutar. Fakat methan ve oksijen buradan geçer. İkinci sütun ise oksijeni tutar, methan ise alev iyanizasyon detektörüne doğru ilerler. GFA 720 geniş dinamik bir ölçüm aralığı ile mükemmel bir dayanıklılık gösterir. Sütunlardaki hava tüketim oranı sadece 200 cc/dak dır. Yavaş akışta bile; detektörde sıcaklık kontrolünü tam olarak yapmak mümkündür. Hatta ana sütunun içine suyun girişini engellemek için selonoid valf ile korunur. GFA serisi ölçüm cihazlarına ait özellikler ve parametreler Ek.4 te verilmiştir MPA Analizörü 7000 MPA serisi analizörünün avantajı, O2 ölçümü sırasındaki magnetik özellikleridir. Örnek gazdaki oksijen; nitrojen akşını geçtiği sırada alternatif bir magnetik alan oluşur.

34 İki detektör arasındaki basınç; örnek gazdaki O2 nin davranışlarına bağlı olarak değişir. Analizörde tek halka/çift detektör sistemine göre çalışır. Çift detektör sisteminin performansı, mekanik titreşimden oluşan önemli derecedeki gürültüyü azaltır. Analizörün hassaslığının artması; %1 oksijendir. Çift detektörün birlikte çalışmasıyla; doru sinyal (Şekil-A) ile titreşim (Şekil B) farklı hassaslık gösterir. Çift detektörden gelen sinyaller artar ve titreşim otomatik olarak iptal olur. MPA serisi ölçüm cihazlarına ait özellikler ve parametreler Ek.5 te verilmiştir[11]. Şekil 4.7. MPA Analizörünün Çalışma Prensibi 4.5. KATALİTİK KONVEKTÖR Katalitik konvektör (Katalizatör / Katalizör / Katalist), ECE R ECE R ve EURO 93 regülasyonlarındaki sınır değerleri için benzin motorlu Otobüslarda kullanılır. Katalitik konvektör sistemi, bir katalizatör gibi kimyasal reaksiyonu hızlandırır. Katalitik konvektör sisteminde katalizatör işlevini, rodium ve platin gibi asil metallerde kaplanmış seramik filtre görmektedir. Katalitik konvektör de; - CO karbonmonoksit karbondioksit e (CO2) dönüşür. oksijen ile yanar ve zararsız

35 - CH hidrokarbonlar oksijen ile yanar ve CO2 + Su haline dönüşür. - NO azotoksitlerden oksijen ayrıştırılarak N2 azot ve CO2 karbondioksit oluşur Katalitik Konvektör ün Çalışma Prensibi Katalitik konvektörün verimli çalışabilmesi için hava/yakıt karışımı 14,5 kg hava/1 kg yakıt oranında olmalıdır. Bu oranda hava fazlalık kat sayısı λ = 1 değerindedir. Bu durumda katalitik konvektör zararlı gazların kontrolünü %100 oranında sağlamaktadır. Karışımda hava artarsa (fakir karışım), NOx dönüşüm verimi; yakıt artarsa (zengin karışım), CO ve CH dönüşüm verimi düşer. Bu nedenle λ = 1 değeri daima korunmalıdır. Bu koşul benzin püskürtme sistemi ve elektronik kontrol düzeni ile sağlanır. Egzoz sisteminin herhangi bir şekilde delinmesi, bujilerin arızalanması v.b. nedenlerle, katalitik konvektör tamamen devre dışı kalmaktadır. Sistemin etkili çalışması uygun ve itinalı bakımla ilgilidir. Almanya da son olarak TUV kuruluşu tarafından yapılan bir araştırmada, katalitik konvektör takılı olan araçların %30 unda ve ABD de yapılan araştırmaya göre ise %50 sinde bu düzenin bakımsızlık nedeni ile çalışmadığı belirlenmiştir. Araçlarda çok kısa bir süre için dahi kurşunlu benzin kullanılması, bu donanımın tıkanmasına neden olmaktadır. Kurşunsuz benzinin kullanımındaki ana amaç, katalitik konvektörün tıkanmamasını sağlamaktır. Kurşunun zararları da bu suretle ortadan kalkmaktadır[11] EGZOZ EMİSYONLARININ YÖNTEMLER AZALTILMASINDA KULLANILAN

36 Benzinli araçlarda, 80 li yılların başlarından itibaren CO, HC, NOx kirleticilerine karşı, Pd/Rh soy metalleri yüklenmiş 3 yollu katalitik dönüştürücüler kullanılmaktadır. Yeni bir üç yollu katalitik konvektör % 96 CO, % 97 HC ve % 90 oranında NOx u azaltabilmektedir. Üç yollu katalitik dönüştürücüler aşağıdaki gibidir; Oksidasyon işlemini; 1 CO + O2 CO2 2 C4 H O2 4CO2 + 5 H 2O 2 ve aynı anda bir indirgeme işlemini; NO + CO 1 N 2 + CO2 2 yaparlar. Benzinli araçlarda 2000 yılında yürürlüğe giren, Euro 3 emisyon standartlarına ulaşabilmek için, katalitik dönüştürücüler egzoz manifolduna light-off süresini (katalitik dönüştürücü elemanının 300 C üzerindeki çalışma sıcaklığına ulaşma süresi) kısaltmak amacıyla yaklaştırılmıştır. Daha sonraki yıllarda özellikle turbo beslemeli dizel motorlu araçlarda da hemen türbin çıkışına konumlandırılan ön katalitik dönüştürücü + ana katalitik dönüştürücü (araç tabanı altında) uygulamalarına başlanmış ve halen kullanılmaktadırlar Dizel Araçlarda Partikül Emisyonları İçin DPF (Dizel Partikül Filtresi) Bir dizel partikül filtresi, dizel motorların egzoz gazlarında bulunan kurumun ayrılması için bir sistemdir. Katkı kullanılmayan dizel partikül filtreleri, partikül filtresinin motorun yakınına yerleştirildiği araçlarda kullanılır. Katkılı sistemler, partikül filtresinin motorun yakınına konumlandırılmasının mümkün olmadığı

37 araçlarda kullanılır. Katalitik kaplamalı filtre, katkı olmaksızın çalışır ve bunun için iki türlü etki yapan, soy metal içeren bir filtre kaplaması kullanır. Pasif rejenerasyon sırasında katalizatörde birikmiş olan kurum yavaş ve zarar vermeyecek bir şekilde CO 2 ye dönüştürülür. Bu olay C sıcaklık aralığında meydana gelir ve özellikle ağırlıklı olarak otoyol kullanımında başka özel önlemler olmaksızın sürekli olarak olur. Uzun süre düşük yükle kullanımda, örneğin şehir içi trafiğinde, her 1000 ila 1200 km de bir egzoz gazı sıcaklığının aktif olarak yaklaşık 600 0C ye çıkarılması ilave bir filtre rejenerasyonu yapılmasını sağlar. Filtrede birikmiş olan partiküller bu sıcaklıkta yanar. Katkılı sistemlerde katkı, kurumun yanma sıcaklığının yaklaşık 5000 C ye düşürülmesine yarar. Sürüş tarzına bağlı olarak her 500 ila 700 kilometrede bir rejenerasyon gereklidir. EGR, SCR ve DPF sistemleri dizel araçların Euro standartlarına ulaşılabilmesi için uygulanan kontrol yöntemleridir. Günümüzde EGR, SCR ve DPF teknolojilerini gelmiş olduğu durumu Şekil 4.9 da gösterilmektedir NOx Emisyonları İçin EGR (Exhaust Gas Recirculation) Yanma sırasında oluşan NOx miktarı büyük ölçüde sıcaklığa bağlıdır. Yanma odası içindeki karışımın egzoz gazları ile seyreltilmesi sonucu yanma sonu sıcaklıkları, dolayısıyla üretilen NOx miktarı azalmaktadır. Bu sistemin işlevi egzoz gazlarını silindirlere geri göndererek karışım içerisindeki oksijen konsantrasyonunu azaltıp, karışım oranını azaltmak ve silindir gazlarının ısı kapasitesini yükselterek maksimum gaz sıcaklığını azaltmaktır. EGR direk püskürtmeli dizel motorlarında yakıt ekonomisini kötüleştirmeden NOx emisyonlarını azaltmanın en iyi yollarından birisidir. Uzun zamandır hafif hizmet tipi dizellerde başarı ile kullanılmasına karşılık, orta ve ağır hizmet tipi dizellerde motorun aşıntısını arttırdığından dolayı bazı sorunlar açığa çıkmaktadır. Yanmış gazların sıcaklığı maksimum iken NOx oluşma ihtimali de artar. Bu maksimum sıcaklık, yanma başlangıcı ve maksimum silindir basıncı oluşmasından

38 hemen sonra oluşmaktadır. Erken yanmaya başlayan karışımın sıcaklığı, piston sıkıştırmaya devam ettiği için yükselecektir. Dolayısıyla NOx oluşum hızı da artacaktır. Şekil 4.8. EGR Çalışma Prensibi Motorlarda NOx, son alev cephesindeki sıcak gazlarda oluşur. NOx in başlangıçtaki oluşum hızı kısmen sıcaklığa bağlıdır. Oksijen yoğunluğunun yüksek olması da NOx oluşum hızını arttırır. EGR ile silindir içindeki oksijenin bir kısmının yerini atık karbondioksit (CO2) ve su (H2O) alacağından lokal oksijen yoğunluğu azalacaktır. Bu durum yakıt ve oksijen moleküllerinin buluşup reaksiyona girme ihtimalini azaltır. Buna bağlı olarak reaksiyon hızı ve lokal alev sıcaklığı düşerek, NOx oluşumu azalacaktır. EGR ile yanma odasının farklı bölgelerindeki lokal sıcaklıklar değiştirilmiş olur. Bu da yakıtın buharlaşma hızına ve is oksidasyon hızına etki eder. İs oksidasyon hızı lokal sıcaklığın artması ile kısmen artar. EGR nin neden olduğu alev sıcaklığındaki azalma oksidasyon hızının azalmasına ve is oluşumunun artmasına yol açar. EGR ile silindir giriş sıcaklığı artacağından yanmamış hidrokarbon (HC) emisyonları azalmaktadır gösterilmiştir. EGR oranı arttıkça NOx azalır, fakat hava fazlalık katsayısının (HFK) azalmasından dolayı is ve yakıt tüketimi kötüleşmektedir. Dolum havası içindeki oksijen miktarı azaldıkça CO emisyonları artacaktır. Oksijen miktarı çok azalmadıkça EGR yakıt ekonomisini kötüleştirmeyecektir.

39 Aşırı EGR hava yakıt oranını bozacağından PM ve is emisyonları artar. PM ve is emisyonlarını azaltmak için Dizel partikül filtre ile EGR sisteminin birleştirilmesi yoluna gidilmektedir NOx Emisyonları İçin SCR (Selective Catalytic Reduction) SCR sistemi, daha çok kamyon, otobüs gibi büyük dizel araçlarda kullanılır. Ticari ismi Ad Blue olarak bilinen ürenin 32,5% sulu çözeltisi (DIN standardına uygun) ile egzoz gazı içinde yer alan NOx emisyonlarının reaksiyona girmesini sağlayan ve bu reaksiyon neticesinde egzoz gazı içersinde yer alan NOx emisyonlarının temiz hava içinde de bulanan nitrojen gazına (N2) dönüşümünü sağlayan katalitik arındırma teknolojisidir. SCR sistemi, bu güne kadar yapılmış olan dinamometre ve saha testlerinden verimlilik, performans, ömür ve düşük sistem maliyeti parametreleri ile başarı ile çıkmış NOx emisyonu arındırma sistem teknolojilerinden biridir ve bu sistemin zararlı NOx gazlarını azaltma verimi % arasındadır[11]. Şekil 4.9. EGR, SCR ve DPF Teknolojilerinin Geldiği Durum 4.7. EGZOZ EMİSYONLARININ EVRİM SÜRECİ Emisyon sınırları; araç sayısı ve çevresel etkilerinin artması, gelişen teknoloji, küresel ısınmada araçların rolü gibi etkenlerle ve atmosfere CO2 emisyonlarının

40 azaltılması (KYOTO) gibi hedeflerle, her dört-beş yılda bir gittikçe düşürülerek sıkılaştırılmaktadır. Bazı yerel yönetimler (California, Londra, Milano vb.) Low Emission Zone amaçlı veya aşırı kirlilik nedeniyle daha da düşük limitler (EEV) talep edebilmektedir. Emisyon sınırlarına uyum için motorlar sürekli geliştirilmekte, günümüzde motorlarda son derece kompleks ve pahalı teknolojiler kullanılmaktadır. Gelecekteki Sıfır Emisyon hedefi için, Elektrik veya Hidrojen gibi alternatif enerjiler kullanan Hibrid motorların geliştirme süreci başlamıştır[6]. Şekil AB Dizel Egzoz Emisyonları Euro 0 (1990) - Euro 5 (2009)

41 Şekil Euro Standartları Çerçevesinde NOx ve PM Değişimleri Şekil Eşdeğer Ağır Dizel Araç Emisyonları

42 BÖLÜM 5 METODOLOJİ 5.1. TÜRKİYE VE SAKARYADAKİ OTOBÜSLER Türkiye deki Motorlu Taşıtların Durumu Türkiye deki motorlu taşıtların istatistikleri Emniyet Genel Müdürlüğü Trafik Daire Başkanlığından alınmıştır. Veriler Kasım ayı sonu itibariyle hazırlanmıştır. Tablo 5.1. Türkiye Karayolu Taşıt İstatistikleri KARA OTOBÜSLERİ Değişim % Otomobil ,4 Minibüs ,2 Otobüs ,5 Kamyonet ,5 Kamyon ,8 Traktör ,8 Motosiklet ,9 Diğerleri ,6 TOPLAM ,5

43 Adet Otomobil Minibüs Otobüs Kamyonet Kamyon Traktör Motosiklet Diğerleri Şekil 5.1. Türkiye Karayolu Taşıt İstatistikleri Sakarya daki Motorlu Taşıtların Durumu 2007 yılı verileri itibariyle Sakarya İlindeki karayolu taşıt sayıları; otomobil sayısı %7,2 artışla 63 bin 575 e, minibüs sayısı %4,7 artışla 3 bin 723 e, otobüs sayısı %8,5 artışla 2 bin 847 e, kamyonet sayısı %9,9 artışla 23 bin 420 e kamyon sayısı %3,4 artışla 9 bin 44 e, traktör sayısı %1,4 artışla 28 bin 566 ya ve motosiklet sayısı %14,3 artışla 17 bin 767 e olmak üzere toplam taşıt sayısı %7,1 oranında artarak 151 bin 399 a yükselmiştir yılı verilerine göre Sakarya İlindeki motorlu kara taşıtları toplamı Türkiye genelindeki motorlu kara taşıtları içindeki payı %1,2 dır. Sakarya daki motorlu taşıtların istatistikleri Sakarya Emniyet Müdürlüğü Trafik Şubesinden alınmıştır. Veriler Kasım ayı sonu itibariyle hazırlanmıştır. Araştırmamızda ise Sakarya Büyükşehir Belediyesine ait belediye otobüslerinin hava kirliliğine etkisi konu alınmıştır. Bu yüzden belediye otobüslerinin incelenmesi gerekmektedir.

44 Tablo 5.2. Sakarya Karayolu Taşıt İstatistikleri Değişim KARA OTOBÜSLERİ Otomobil ,2 Minibüs ,7 Otobüs ,5 Kamyonet ,9 Kamyon ,4 Traktör ,4 Motosiklet ,3 Diğerleri ,9 TOPLAM ,1 % Adet Otomobil Minibüs Otobüs Kamyonet Kamyon Traktör Motosiklet Diğerleri Şekil 5.2. Sakarya Karayolu Taşıt İstatistikleri 5.2. BELEDİYE OTOBÜSLERİNİN İNCELENMESİ Adapazarında gerçek manada toplu taşıma 1975 yılında alınan toplu taşımaya yönelik kısa 0302 marka otobüslerle başlamıştır. Daha önce belediyenin tek tük

45 otobüsleri vardı ama düzenli seferler bu tarihlerde başlamıştır. (Bu otobüsler halen Belediyenin elinde olup kullanılmaktadır.) Daha sonra Almanyadan kullanılmış Man Bussing Marka otobüsler getirilmiştir. O yıllarda dışarıdan sıfır otobüs ithal etmek çok zor ve pahalı bir yöntem olmasından dolayı hibe şeklinde alınan otobüsler getirilmiştir. O 305 marka otobüsleri bussingler 1994 yılına kadar görev yapmışlardır yılların ikinci yarısında iki adet salon tip yerli üretim 0302 marka otobüste alınıp sefere konmuştur. Bu otobüsler halen kullanılmaktadırlar yıllarının başında 8 adet 3 kapılı yerli Man otobüs alınarak sefer konulmuştur. Bu otobüsleri yine 8 adet olmak üzere yerli BMC ler izlemiştir. Şekil 5.3. BMC marka şehiriçi halk otobüsü 1994 yılına gelindiğinde Adapazarı Belediyesinin elinde 40 yakın yukarıda saydığımız otobüs tiplerinden oluşan bir filo bulunmaktadır. Ancak 1994 yılı Adapazarında Belediye adına toplu taşımacılığın bittiği yıl olmuştur. O yılki seçimlerde göreve gelen belediye başkanı zarar ettiği gerekçesi ile şehir içi toplu taşımacılığı özel sektöre devretmiştir ve elindeki şu an kullandığı hariç tüm araçları elden çıkartmıştır. Çıkartılamayanlar hurdaya yollanmıştır. Hurdaya gidenler Almanyadan getirilen Bussing ve marka otobüsler olmuştur. Sonradan alınan Man ve BMC leri özel şirket devralmıştır.

46 Ancak özel şirketin bu işi kaldıramayacağı kısa sürede belli olmuştur. 2-2,5 yıl sonra Belediye toplu taşımacılığı tekrar geri almıştır. Yaklaşık 20 yılda oluşturulan filo dağıtılmıştır. Tabii bu tarihlerde şehir içi ulaşım tamamen dolmuş taksi ve dolmuş minibüslere teslim edilmiştir. Açıkçası şehir halkıda Belediye otobüsünden daha kısa sürede kalkan ve her yerde duran bu ulaşım tarzını benimsemiştir yılındaki depremden sonra Belediyeye hibe edilen Mercedes ve Man marka otobüsler uzun yıllar sonra şehire gelen ilk salon tip otobüsler olmuştur. Daha sonra yine hibe yoluyla gelen 3 adet otobüs bunları izlemiştir. Yeni Belediyeler yasası ile alt belediyelerin yaptığı otobüs işletmesi Büyükşehire devir edilince alt Belediyelerin otobüsleride Büyükşehire devir edilmiş ve uzun süre sonra yeniden bir filo oluşturulmuştur. Şu an Belediyenin elindeki 10 a yakın büyük otobüs Üniversite hattı ve yeni yerleşim hattında kullanılmaktadır. Küçük otobüsler ise diğer hatlara verilmiştir. İlçe ve köy ulaşımları ise tamamen Özel Halk otobüsleri ile sağlanmaktadır[10] Emisyon Envanterinin Hazırlanmasında İzlenen Metodoloji Adapazarı ndaki toplu taşımacılıkta kullanılan otobüslerin durumunu belirleyebilmek için otobüslerin model, marka, motor gücü ve ağırlık gibi özellikleri Sakarya Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Daire Başkanlığı ndan otobüslere ait ruhsat bilgilerinden elde edilmiştir. Otobüslerinin model ve marka dağılımı Şekil 5.4., Şekil 5.5., Şekil 5.8., ve Şekil 5.9. da verilirken, otobüslerin motor gücü ve ağırlıkları ise Şekil ve Tablo 5.6. da gösterilmiştir. Sakarya daki belediye otobüslerinin emisyon miktarlarını hafife alınamayacak oranda etkileyen diğer faktör ise Otobüs aktiviteleridir. Otobüs aktiviteleri, kullanım

47 şekilleri, trafik içindeki duruş-kalkış fonksiyonları, mesafeler gibi parametrelerin bütünüdür. Belediye otobüs şoförlerinin otobüsleri kullanım şekilleri dikkate alınması gerekenen en önemli otobüs aktivitesidir. Çünkü emisyon faktörlerinde ani hızlanma, yavaşlama ve sabit hızda gitme kıstasları önemli yer tutmaktadır. Sonuçta emisyon miktarlarının düşük bir değerde çıkması için motorda tam yanmanın olması gerekmektedir. Tam yanmanın olmadığı durumlarda motordan çıkan zehirli gaz oranı daha fazladır. Bundan dolayı çalışmada otobüs şöförlerinin otobüs kullanım şekilleri incelenmiştir. Otobüslerden kaynaklanan emisyonların belirlenmesi için taşıt aktiviteleri için önemli bir parametre olan taşıtların duruş-kalkış sayıları ve süreleri otobüslerden yapılan sayımlardan elde edilmiştir. Otobüs aktiviteleri için otobüslerin tur mesafeleri, tur sayıları, tur süreleri ve araç sayıları Ulaşım Daire Başkanlığı yardımlarıyla alınmıştır. Ulaşım Daire Başkanlığından alınan bilgilere göre Sakarya şehir içi güzergâhlarında çalışan belediye otobüslerine ait 29 güzergâh bulunmaktadır. Sakarya da bulunan toplam belediye otobüsü güzergâhlarına ait bazı bilgiler Tablo 5.3. te verilmiştir. Araştırmada Sakarya yı temsil edici nitelikte olduğu düşünülerek 10 güzergâh seçilmiştir. Bu güzergâhların seçiminde tur sayıları, güzergâh uzunlukları, tur süreleri ve hatta çalışan araç sayısı dikkate alınmıştır. Bu güzergâhların otobüs aktiviteleri Tablo 5.4. te verilmiştir.

48 Tablo 5.3. Sakarya daki Tüm Belediye Otobüsü Güzergâhları Güzergâh Adı Güzergâhın Süre Tur Sayısı Uzunluğu (km) (dk) (tur/gün) Küpçüler Hızırtepe Yeşiltepe Beşköprü Ulusokak-32 EvlerYıldıztepe Adaşehir Maltepe (Tam) Maltepe (Buçuk) Maltepe (Altyol) Deveoğlu SSK-Şeker-Yazlık SSK-Dernekkırı Ulusokak-Lojmanlar Kampüs-Yenicami Kampüs-Serdivan Adatıp-şimşek-Özlem Adatıp-Yıldız Evler Serdivan-Çark-Turnike 32Evler-Altınova Karaman K.K. Camili Toki-Korucuk SSK-Ozanlar-Emirdağ Kırkpınar D.Hast.-Korucuk Arş. CamiliHast. ½-Kampüs Karaman-Kampüs Korucuk-Kampüs Temsil edici nitelikte seçilen 10 güzergâhın izlediği yollar ise; KÜPÇÜLER: Merkez durak, Yeni Bosna Cad, Tünel Geçit, Adnan Menderes Cad., Yenicami, Aziziye Camii, Salko Camii, End. Meslek Lisesi, Patates hali,yunus Emre Parkı, Küpçüler Sapağı, Küpçüler Caddesi, Hoca Ahmet Yasevi Cad., İl Jandarma, Ali Dilmen Lisesi, Et Balık Kurumu.

49 HIZIRTEPE: Orta garaj, Birinci Geçit, Milli Egemenlik Cad., Donatım, Eski Ssk Kurumu, Metauroloji Müd, Kapalı Spor Salonu, Adnan Menderes Cad, Ulu Sokak, Göçmen Evleri, Devlet Hastanesi, Orman İşletmesi, Şirinevler, Vagon Yolu, Karakol, 32 Evler Suat Sokak, Hızır İlyas, Kartepe Evleri, Atso Evleri ULU SOKAK-32 EVLER-ADAŞEHİR: Orta Garaj, Birinci Geçit, Milli Egemenlik Caddesi, Zübeyde Hanım Cad., Ulu Sokak, Srt Tv, İbrahim Kangal Cad., Kirişhane Cad., Akçay Sokak, Beşköprü Cad., 32 Evler Cad., Mimar Sinan Cad., Bahar Sokak, Plevne Cad., Girne Cad. YILDIZTEPE: Merkez Durak, Yeni Bosna Cad., Tünel Geçidi, Adnan Menderes Cad., Yenicami, Aziziye Camii, Salko Camii, End. Meslek Lisesi, Patates Hali, Yunus Emre Parkı, Küpçüler Sapağı, Emniyet Müd., Erenler Cad., Sakarbaba Türbesi, Türbe Caddesi, Şht. İlhan Aras Cad., Yıldıztepe Cad., Kadırga Cad., Ertuğrul Gazi Caddesi, 2nci Sokak, 27/1nci Sokak, Modern Sanayi, Atatürk Bulvarı MALTEPE: Orta Garaj, Birinci Geçit, Milli Egemenlik Caddesi, Donatım, Eski Ssk Kurumu, Metauroloji Müd., Kapalı Spor Salonu, Adnan Menderes Cad., Ulu Sokak, Göçmen Evleri, Devlet Hastanesi, Orman İşletmesi, Şirinevler, Orhangazi Caddesi, Sedaş, Dörtyol, Maltepe Cad. (Dönüş) Sigorta Kavşağı, Adnan Menderes Caddesi, Zübeyde Hanım Cad., Donatım, 2nci Geçit, Orta Garaj. DEVOĞLU: Büyükşehir Belediyesi Önü, Kavaklar Cad., Turan Caddesi, Güler Sokak, Göl Sokak, Erkaya Cad., Pul Sokak, Gazeller Sokak, Devoğlu Caddesi, Savaş Caddesi, Ulus Caddesi, Çeşme Meydanı Cad., Ankara Caddesi, Atatürk Bulvarı. SGK-ŞEKER-YAZLIK: Yazlık Beldesi, Yazlık Caddesi, Donanma Sokak, Ak Sokak, Dibektaş Cad., Karaağaç Cad., Bankalar Cad., Atatürk Bulvarı, Gar Yanı, Milli Egemenlik Cad., Donatım, Eski Skk Kurumu, Kapalı Spor Salonu, Adnan Menderes Cad., Ulu Sokak, Göçmen Evleri, Devlet Hastanesi, Sağlık Caddesi, Koru Sokak, Figen Sakallıoğlu Cad., Yurt Cad., Trafo Sokak, Kışla Caddesi, SGK,

50 (Dönüş) Koru Sokak, Sağlık Caddesi, Adnan Menderes Caddesi, Zübeyde Hanım Caddesi. KAMPUS-YENİCAMİ: Gar Yanı, Birinci Geçit, Milli Egemenlik Cad., Donatım, Eski Ssk Kurumu, Metauroloji Müd., Kapalı Spor Salonu, Adnan Menderes Cad., Ulu Sokak, Göçmen Evleri, Devlet Hastanesi, Orman İşletmesi, Şirinevler, Vagon Yolu, Serdivan Caddesi, Sakarya Üniversitesi Vakıf Koleji, Tuna Tan Kavşağı, Safrancık Sokak, Mavi Durak, Dağköy Sokak, Soğuksu Sokak, Tokatdere Sokak, Atalay Sokak, Sakarya Üniversitesi SERDİVAN-ÇARK-TURNİKE: Orta Garaj,Bosna Caddesi, Atatürk Lisesi, İmam Hatip Lisesi, Atatürk Stadı, Hayvan Pazarı, Asem, İbrahim Ağa Camii, A.Alanı Mh. Sağlık Ocağı Özpaş Market, Adatıp Hastanesi, 307 Nolu Sokak, Mehmet Altınışık Caddesi, Karşıyaka Camii, Karadere Sokak, Belediye Caddesi, Döner Sokak, Yeni Cadde, Serdivan Caddesi, Kirişhane Caddesi, Sigorta Sapağı, Adnan Menderes Caddesi, Tünel Geçit, Kapalı Spor Salonu, Harmanlık Sokak, Milli Egemenlik Caddesi, 2nci Geçit, Orta Garaj KARAMAN KALICI KONUTLARI: Unkapanı Durağı, İnönü Caddesi, Fatih End. Meslek Lisesi, Kuzey Terminali, Çevre Yolu, Prof. Sebahattin Zaim Bulvarı, Karaman Işıkları, 10 Nolu Cadde, 11 Nolu Cadde, 2 Nolu Cadde, 5 Nolu Cadde, 12 Nolu Cadde, 4 Nolu Cadde, 2 Nolu Cadde, 3 Nolu Cadde, Yenikent Devlet Hastanesi, 14 Nolu Cadde, 15 Nolu Cadde, 16 Nolu Cadde, 17 Nolu Cadde, 2 Nolu Cadde, 9 Nolu Cadde, İkizce Girişi şeklindedir.

51 Tablo 5.4. Seçilen Güzergâhlara Ait Otobüs Aktiviteleri Toplam Gün İçi Tur Gün İçi Bir Tur Mesafe Sayısı Araç Süresi (dk) 32 Evler-Ulu Sk. (km) Sayısı 1 52 Maltepe-Çarşı Yıldıztepe-Sanayi KaramanYenikent Çark cad.serdivan KampusYenicami Küpçüler Güzergâhlar Deveoğlu Hızırtepe SGK-ŞekerYazlık TOPLAM Belediye otobüslerinin her bir güzergâh için farklı çalışma saatleri bulunmaktadır. otobüslerin çalışma saatleri Tablo 5.5. te verilmiştir. Çalışan araç sayısı, bakıma alınma, yolcuların hafta sonu ve hafta içi yoğunluk durumuna göre değişim göstermektedir. Sakarya da toplam 72 belediye otobüsü çalışmakta ve otobüsler aylık olarak genel bakıma girmektedir. Tablo 5.5. Seçilen Güzergâhlardaki Otobüslerin Çalışma Saatleri Güzergâh 32 Evler-Ulu sk Maltepe Yıldıztepe-Sanayi Karaman Serdivan-Çark-Turnike Kampus-Yenicami Küpçüler Devoğlu Hızırtepe SGK-Şeker-Yazlık Başlangıç Çalışma Saati Aralığı (dk) 07:45 07:00 06:45 06:25 06:30 06:45 06:50 06:30 06:30 07: Bitiş Saati 21:00 21:00 21:00 23:30 21:00 22:15 21:00 23:30 23:00 20:40

52 Belediye Otobüslerinden Kaynaklanan Kirliliğe Etki Eden Faktörler Motorlu taşıtlar özellikle ağır motorlu taşıtlar çevreyi olumsuz yönde etkilemektedir. Bu olumsuz şartları oluşturan birçok unsur bulunmaktadır. Otobüslerin trafik içindeki aktiviteleri, modelleri, markaları, yakıt türleri, kullanım özellikleri başlıca unsurlardır. Bu unsurların incelenmesi belediye otobüslerinden kaynaklanan kirliliğin boyutlarını verecektir Yakıt türü Belediye otobüslerinde dizel motor bulunmakta ve yakıt olarak kırsal motorin kullanılmaktadır. Kırsal motorin, motorin 2000 ve motorin 7000 olmak üzere 2 çeşittir. Motorin, ham petrolün rafine edilmesiyle ortaya çıkan birçok maddenin fiziksel karışımı sonucunda elde edilir. Rafine sanayi ham petrolü ayrımlamaya (vakumda damıtma) ve kimyasal olarak dönüştürmeye (hidrojenli kükürt giderme, katalitik) dayanan çok sayıda işlem gerçekleştirir. Bu işlemler motorinlerin birleşimlerinde yer alan birçok temel maddenin elde edilmesini sağlar. Motorinler, çok farklı fiziksel ve kimyasal özellikleri bulunan alabildiğine yüksek sayıda hidrokarbonun karmaşık karışımıyla meydana gelir. Motorin üretiminde yasal oranlara uyulur. Motorinin en hassas özellikleri ise setan sayısı, kükürt oranı ve soğuğa dayanıklılığıdır. Setan sayısı; motorinin dizel motorun yanma odasında kendi kendine tutuşma yatkınlığını gösterir. Başka bir deyişle, çok düşük setan sayısı, yani çok uzun bir kendi kendine tutuşma süresi, geç, eksik ve şiddetli bir yanmaya yol açmaktadır. Bu durumda; verim düşer, yakıt tüketimi ve havayı kirleten gazların emisyon miktarlarını artar. Soğuğa dayanıklılık; benzin ya da kerosen gibi petrol ürünü daha hafif yakıtların tersine motorin, düşük sıcaklıklarda saydamlığını ve akışkanlığını kaybetmektedir. Bu olay, özellikle kış aylarında, çoğunlukla dizel araçların filtrelerindeki tıkanmalara bağlı kullanım sorunlarına yol açmaktadır. Kükürt oranı; benzin ve gaz yağında çok az miktarda bulunan kükürt motorinde ağırlıkça %1 oranında bulunabilmektedir. Motorinin ihtiva ettiği bu kükürt miktarı en

53 önemli karakteristik özelliklerinden biridir. Yakıt içerisinde kükürt varsa bu kükürtle yakıt beraber yanar, kükürt dioksit (SO2) veya daha fazla oksijenle birleşerek kükürt trioksit (SO3) oluşmaktadır. Yakıtın yanmasından dolayı oluşan su buharıyla SO3 ün birleşmesinden meydana gelen sülfirik asit (H2SO4) çok şiddetli bir aşındırıcı olduğu için motor elemanlarının aşınmasına sebep olmaktadır. Bu sebeple yakıttaki fazla kükürt motor için büyük tehlike arz etmektedir. Kırsal motorinin içindeki kükürt oranı hayli fazla olduğundan motor için zararlıdır Otobüslerin markaları Belediye otobüslerinin marka dağılımı Şekil 5.4. te gösterilmiştir. Araştırma için seçilen güzergâhlarda çalışan Otobüslerin markalara göre dağılımı ise Şekil 5.5. te görülmektedir. BMC 13% MAN 1% MERCEDES 21% IVECO 65% Şekil 5.4. Belediye Otobüslerinin Marka Dağılımları

54 MERCEDES 10% BMC 20% IVECO 70% Şekil 5.5. Seçilen Güzergâhlardaki Belediye Otobüslerinin Marka Dağılımları Şekil 5.6. İVECO M24 Şekil 5.7. İVECO M50

55 Otobüs Otobüslerin modelleri modellerinin önemli olmasının nedeni uygulanan standartlardan kaynaklanmaktadır. Türkiye de bu standartların gelmesi oldukça gecikmeli zaman almıştır. Bunun sebebi ise trafikte eski standartları taşıyan pek çok otobüsün bulunmasıdır. Bu da hava kirliliğinde artışa sebep olmakta buna bağlı olarak hava kalitesinin düşmesine ve emisyonların artmasına yol açmaktadır. Türkiye de hava kalitesini artırma ve emisyonları düşürme amacıyla ilk sınırlama 2001 yılında tüm dizel araçlar için getirilmiştir. Bu sınırlama EUROI standardıdır. Bundan önce ECE 15/04 standardı uygulanmaktaydı yılında ise yeni tip onayında EURO IV standardına geçildi. Mevcut araçlarda ise tarihinde başlayacaktır. Ağır ticari taşıtlarda ise 2007 yılında Türkiye de EURO I standardı uygulanmaktaydı den itibaren Türkiye deki seviye EURO IV standardına yükselmiştir. AB nin yılında EURO V seviyesine geçmesini takip ederek, yıllarında Türkiye de EURO V seviyesine geçebilmek üzere hazırlıklar sürmektedir. Ancak bu standartlar fabrika çıkış değerlerini sınırlamaktadır. Sakarya Büyükşehir Belediyesine ait belediye otobüslerinin Otobüs standardı ise EURO II olarak belirlenmiştir. Yüksek standartlar izin verilen kirletici değerlerini daha aşağıya çekmeyi amaçlamaktadır. Düşük kirletici değerleri ise hava kalitesini yükseltmektedir. Bu standartlar insan sağlığının ve doğanın korunmasına katkıda bulunmaktadır. Belediye otobüslerinin tip dağılımı aşağıdaki Şekil 5.8. te verilmiştir. Ayrıca seçilen güzergâhlarda çalışan belediye otobüslerine ait model dağılımları ise Şekil 5.9. da görülmektedir.

56 MERCEDES OM345S 1% MAN ML222 1% BMC BELDE 220CB 13% MERCEDES OM352 6% IVECO M24 54% MERCEDES OM302 14% IVECO M50 11% Şekil 5.8. Belediye Otobüslerinin Tip Dağılımları BMC BELDE 220CB 20% MERCEDES OM352 10% IVECO M24 40% IVECO M50 30% Şekil 5.9. Seçilen Güzergâhlardaki Belediye Otobüslerinin Tip Dağılımları

57 Otobüslerin motor güçleri Seçilen güzergâhlarda çalışan Otobüslerin motor güçlerine göre dağılımı aşağıdaki Tablo 5.6. ve Şekil da gösterilmiştir. Otobüslerin motor güçleri çalışma kapasitelerini etkilediğinden Otobüslerden çıkan emisyonları da etkilemektedir. Tablo 5.6. Otobüslere Ait Motor Güçleri ve Dağılımı Modeller Motor Gücü (hp) Adet IVECO M IVECO M BMC BELDE 220CB MERCEDES OM HP 22% 88 HP 16% 115 HP 21% 220 HP 41% IVECO M24 IVECO M50 BMC BELDE 220CB MERCEDES OM352 Şekil Otobüslere Ait Motor Güçleri ve Dağılımı

58 Şehir içi trafiğindeki yoğunluk Araştırmada incelenen belediye otobüslerinin güzergah yoğunlukları çevreyi önemli bir şekilde etkilemektedir. Adapazarı merkezi incelendiğinde yaklaşık tüm duraklar belirli alanlara toplanmıştır. Bu alanlardan önemlileri ise gar yanı ve 1nci geçidin orada bulunan Hareket Amirliği dir. Bu mevkilerde dolmuş taksilerin ve dolmuş minibüslerin de durakları bulunmaktadır. Aynı zamanda bu bölge çevresinde oldukça fazla iş merkezi bulunmasından dolayı işlek bir bölgedir. Bu yüzden Otobüsların kirliliği bu bölgeyi etkilemekte ve hava kalitesinin düşük olduğu anlaşılmaktadır Otobüs kilometreleri Sakarya da çalışan belediye otobüslerinin aldıkları mesafelerin incelenmesi araştırma açısından önemli bir aşamadır. Bir gün içinde Otobüsların kat ettikleri mesafelerin toplamı Otobüs kilometresini vermektedir. Otobüs kilometrelerinin seçilen 10 güzergâha göre dağılımları aşağıda Şekil de gösterilmektedir Taşıt Km 2000 Duruş Sayısı Taşıt Km Duruş Sayısı EvlerUlu Sk.Adaşehir MaltepeÇarşı Çark cad. Serdivan Turnike KampusYenicami Küpçüler Deveoğlu Hızırtepe SGK-ŞekerYazlık Yıldıztepe - KaramanSanayi Yenikent Şekil Güzergâhlara Göre Otobüs Kilometreleri

59 Şekil de görüldüğü üzere Karaman-Yenikent güzergâhı en fazla Otobüs kilometresine sahip olan hattır. Bu da hava kirliliği açısından yüksek kirlilikte hat olduğunu göstermiştir Otobüslerin seyir şekilleri Ağır motorlu Otobüsların yolda seyir şekilleri de hava kalitesini etkileyen bir faktördür. Belediye otobüslerinin hızlanma, yavaşlama, sabit hızda gitme süreleri emisyon faktörünü etkileyen parametrelerdir. Yapılan çalışmalar sonucunda incelenen güzergâhlardaki Otobüsların durma süreleri, duruş sayıları, hızlanma süreleri, yavaşlama süreleri, sabit hız süreleri, çevrim süreleri, ortalama hızları ve maksimum hızları Tablo 5.9. da verilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere en fazla hızlanma ve yavaşlama sürelerine, ortalama ve maksimum hıza sahip olan KaramanYenikent güzergâhıdır. 90 Ort. Hız (km/sa) Mak. Hız (km/sa) Hız (km/h) EvlerUlu Sk.Adaşehir Maltepe- Yıldıztepe - Karaman- Çark cad. - KampusÇarşı Sanayi Y enikent Serdivan - Y enicami Turnike Küpçüler Deveoğlu Şekil Otobüslere Ait Ortalama ve Maksimum Hız Verileri Hızırtepe SGKŞekerY azlık

60 Hızlanma Süresi (dk) 30 Yavaşlama Süresi (dk) Sabit Hız (dk) 25 Süre (dk) EvlerUlu Sk.Adaşehir Maltepe- Y ıldıztepe - Karaman- Çark cad. - KampusÇarşı Sanayi Y enikent Serdivan - Y enicami Turnike Küpçüler Deveoğlu Hızırtepe SGKŞekerY azlık Şekil Otobüslere Ait Hızlanma, Yavaşlama ve Sabit Hız Süreleri Tablo 5.7. de gösterilen; m (kg) değerini bulmak için yapılan anket sonucunda bulunan doluluk oranları ile ortalama insan ağırlığı(70kg) çarpılarak elde edilen değerlere araçların ruhsatlarından alınan net ağırlıkları toplanarak elde edilir. Vdeğeri seyir halinde ulaşılan maksimum hız değerleridir. E olarak gösterilen ivmelenme enerjisi, kinetik enerji formülü ile hesaplanmıştır. E=1/2.m.V2 Q değeri;dizel araçların %20 verimli olması dolayısı ile bulunan E değerinin 0,2 ye bölünmesiyle elde edilmiştir. Yakıt sarfiyatı hesabı; Q=m.QLHV ile hesaplanmıştır.(qlhv=40000kj/kg olup yakıtın alt ısıl değeridir.) Toplam yakıt sarfiyatı; tur sayısı, duruş sayısı ve yakıt sarfiyatının çarpımıyla hesaplanmıştır.

61 Tablo 5.7. Güzergâhlara Göre Yakıt Sarfiyatının Bulunması Güzergah 32 Evler Maltepe Yıldıztepe Karaman (x10) Serdivan Kampüs Küpçüler Devoğlu Hızırtepe ŞekerYazlık Zaman m(kg) V (m/sn) E (joule) Q (joule) İvmelenm e Kaynaklı Yakıt Sarfiyatı m yakıt(kg) sabah , , ,665 öğle , , ,530 akşam , , ,085 sabah , , ,900 öğle , , ,658 akşam , , ,900 sabah , , ,500 öğle , , ,859 akşam , , ,500 sabah , , ,300 öğle , , ,600 akşam , , ,850 sabah , , ,350 öğle , , ,196 akşam , , ,350 sabah , , ,825 öğle , , ,610 akşam , , ,060 sabah , , ,682 öğle , , ,578 akşam , , ,682 sabah , , ,552 öğle , , ,320 akşam , , ,120 sabah , , ,368 Tur Sayısı (tur/gün) Duruş Sayısı İvmelenme Kaynaklı Toplam Yakıt Sarfiyatı öğle , , ,632 akşam , , ,760 sabah , , ,276 öğle , , ,769 akşam , , ,432 Tablo 5.8. Toplam Yakıt Sarfiyatının Bulunması

62 Güzergah 32EVLER MALTEPE YILDIZTE PE KARAMA N SERDIVA N KAMPÜS KÜPÇÜLE R DEVOĞLU HIZIRTEP E YAZLIK TOPLAM Top. Km/1lt yakit km % (ort) Turluk km Tur sayisi Araç sayisi Toplam km Km1 lt Adapazarındaki seçilen 10 güzergâhta yapılan incelemeler sonucunda her taşıt için sabah, öğle ve akşam saatleri olmak üzere doluluk oranları bulunmuştur.her bir güzergâhta toplam taşıt ağırlığını bulurken taşıtların net ağırlığı ve yapılan incelemelerdeki doluluk oranları ile hesaplanmış yolcu ağırlığı toplanmıştır.bulunan toplam ağırlık kullanılarak E=1/2.m.V2 kullanılarak ivmelenme enerjisi bulunmuştur. Bu enerji ile tüm güzergâhlar için ivmelenmeden kaynkalanan tasarruf edilebilir yakıt sarfiyatı hesaplanmıştır. Hesaplamalar incelendiğinde Karaman-akşam saatlerinde bulunan değerler en yüksek ivmelenmeden kaynaklanan tasarruf edilebilir yakıt sarfiyatı olduğu görülmüştür. Ayrıca aynı yöntemle hesplanmış toplam yakıt sarfiyatı ile ivmelenmeden kaynaklanan tasarruf edilebilir yakıt sarfiyatları karşılaştırıldığında toplam %14 tür.

63 Şekil İvmelenmeden Kaynaklanan Yakıt Sarfiyatı Ile Toplam Yakıt Sarfiyatının Kıyaslanması Tablo 5.9. Ivmelenmeden Kaynaklı Tasarruf Edilebilen Yakıt Sarfiyatının Toplam Yakıt Sarfiyatına Oranı Güzergah Yakıt oranı 32 Evler Maltepe Yıldıztepe Karaman Serdivan Kampüs Küpçüler Devoğlu Hızırtepe Yazlık-Şeker 45% 30% 15% 11% 13% 24% 30% 17% 18% 18% Tablo İvmelenmeden Kaynaklanan Tasarruf Edilebilir Yakit Sarfiyatindan Kaynakli Emisyon Faktörleri

64 Güzergâ h 32 EvlerUlu Sk. Maltepe Yıldıztep e Karama n Serdivan Kampüs Küpçüle r Devoğlu Hızırtepe ŞekerYazlık TOPLA M Yakıt sarfiyatı CO 15,71Xg /kg NMVO C 4.13Xg / kg CH4 0.51X g/ kg PM 2.15X g/ kg CO2 3.09Xk g/kg NOx 49.18X g/kg

65 Tablo Toplam Yakit Sarfiyatindan Kaynaklanan Emisyon Miktarlari Güzergah Top. Km/1lt lik yakıt km CO (15.71X g /kg fuel) NOx (49.18X g /kg fuel) NMVOC (4.13Xg /kg fuel) CH4 (0.51X g /kg fuel) PM (2.15Xg /kg fuel) CO2 (3.09Xkg /kg fuel) 32EVLER MALTEPE YILDIZTEP E KARAMAN SERDİVAN KAMPÜS KÜPÇÜLER DEVOĞLU HIZIRTEPE YAZLIK TOPLAM , , , , , , Dizel motorlarda yanma sonucunda meydana gelen emisyon oluşumunun en önemli kaynağının yakıtlar olmasından dolayı tüm güzargahlara göre bulunan ivmelenmeden kaynaklı yakıt sarfiyatları ve toplam yakıt sarfiyatına bağlı ayrı ayrı tüm emisyon değerleri Bulk Emisyon faktörleriyle hesaplanmıştır. Sonuçlar incelendiğinde Karaman-akşam değerleri diğer güzergahlar içerisinde en yüksek değerleri oluşturmaktadır.

66 35000, , ,00 Emisyon 20000, , , ,00 0,00 32 EvlerUlu Sk. Maltepe Yıldıztepe SerdivanKaraman Çark Cad.(x10) Turnike KampüsYenicami Küpçüler Devoğlu Hızırtepe Sgk-ŞekerYazlık NOx (49.18Xg/kg fuel) 2079, , , , , , , , , , , , , , , , , , ,72 Toplam 1667,005 Şekil İvmelenmeden ve Toplam Yakit Sarfiyatından Kaynaklanan Nox Emisyonların Karşılaştırılması 1400, ,00 Emisyon 1000,00 800,00 600,00 400,00 200,00 0,00 PM (2.15Xg/kg fuel) ,902 41, , ,791 72, ,014 47,175 55, ,084 20,376 Toplam+ivmelenme!$P$50 201, , , , , , , , , ,1 Şekil Ivmelenmeden ve Toplam Yakit Sarfiiyatindan Kaynaklanan Pm Emisyonlarin Karşilaştirilmasi Dizel motorlardan kaynaklanan en önemli emisyonların Nox ve PM ler olmasından dolayı çalışmamızda ivmelenmeden kaynaklanan ve tüm güzergahlardaki toplam

67 emisyonlar karşılaştırılmıştır.ortalama olarak tüm güzergahlar için ivmelenmeden kaynaklı tasarruf edilebilir yakıt NOx ve PM değerleri %35 olarak bulunmuştur. Tablo Ivmelenmeden Kaynaklı Tasarruf Edilebilir Yakıt Nox-Pm Oranları GÜZERGAH NOX PM 32 Evler Maltepe Yıldıztepe Karaman Serdivan Kampüs Küpçüler Devoğlu Hızırtepe Yazlık-Şeker 45% 30% 15% 10% 13% 24% 30% 35% 18% 18% 45% 30% 15% 10% 13% 24% 30% 35% 18% 18%

68 BÖLÜM SONUÇ Ülkemizde giderek artan hava kirliliği problemlerini çözmek için hava kirleticilerin kaynaklarını, bu kaynaklardan atmosfere verilen tür ve miktarlarını gösteren sağlıklı ve güncel envanter verilerine ihtiyaç vardır. Bu bakımdan hava kalitesi yönetiminin birinci adımı iyi bir envantere sahip olmaktır. Emisyon envanterlerinin amacı, hava kirletici kaynakların belirlenerek bu kaynaklardan atmosfere verilen kirleticilerin miktarlarının saptanmasıdır. Böylece hava kirlenmesi kontrolü ve hava kalitesinin iyileştirilmesi için daha iyi projeler ve çözüm önerilerinin üretilmesi mümkün olabilecektir. Bu çalışmaların hedefi de, Adapazarı nın emisyon envanterinin hazırlanması, kaynakların tespit edilerek çözümler üretilmesidir. İncelenen çözüm yöntemlerinden hibrit teknolojisinin en uygunlarından biri olabileceği düşünülmektedir. halindeyken gerçekleşen Şehir içindeki güzarhalarda otobüslerin seyir ivmelenme emisyon oluşumunda önemli bir rol oynamaktadır Yapılan çalışma sonucunda Adapazarı şehrinde 10 güzergâhtaki veriler incelendiğinde 32 Evler, Maltepe, Küpçüler güzergâhlarında ivmelenmeden kaynaklanan tasarruf edilebilir yakıt sarfiyatı ve buna bağlı oluşan emisyonlardan fazla olmasından dolayı hibrit teknolojisinin uygun ve verimli olabileceği görülebilmektedir. Adapazarı Büyükşehir Belediyesinin bu konuda iyileşmeye yönelik çalışmalar yapması halk sağlığı, ekolojik denge ve yakıt tasarrufu açısından tavsiye edilmektedir.

69 KAYNAKLAR [1] İçten Yanmalı motorlarda egzoz sistemlerinin teorik olarak incelenmesi İTÜ kütüphanesi [2] Dizel motorlarında yakıt sisteminin yanma olayına ve egzoz gazları emisyonlarına etkisinin araştırılması İTÜ kütüphanesi [3] Dizel motorlarda yanma odasının yalıtımı emisyon parametrelerine etkileri Latif Besen,Sakarya Üniversitesi 1998 [4] [5] Raylı Sistemlerde Enerji Verimli Sürüş ve Frenleme Enerjisinin Geri kazanılması Süleyman Açıkbaş&Ali Alataş [6] Egzoz emisyonlarının dünyadaki evrimi günümüzün dizel motor teknolojileri ve askeri araçlardaki etkileri Sertaç AKTAŞ Haziran 2008, Ankara [7] Levendis Y A, Pavalatos I, Abrams R F, Control of diesel soot hydrocarbon and NOx emissions with a particular trap, SAE [8] Ç GÜLER Çevre ve Sağlık, Yeni Türkiye 5 (Çevre Özel Sayısı), Ankara, s ,1995 [9] O KURAL Hava Kirliliği İstanbul un Kaderi mi?, Yeni Türkiye 5 (Çevre Özel Sayısı), Ankara, s [10] [11] Tofaş Eğitim Notları

70 EKLER

71 EK.1. AIA Serisi Ölçüm Cihazlarının Özellikleri AIA-721 AIA-722 CO (L) CO(H) / CO2 Range CO ppm CO 5000 ppm - 10 vol % Ölçüm Aralığı CO ppm CO ppm - 20 vol% < ± 1% FS < ± 1% FS < ± 1% RS < ± 1% RS Repeatability (Zero) Tekrarlayabilme (Sıfır) Repeatability (Span) Tekrarlayabilme (Aralık) ( >100 ppm) < ± 1% FS/24 Drift (Zero) h İşletme (Sıfır) ( ppm) < ± 2% FS/24 < ± 1% FS/24 h h Drift (Span) ( >50 ppm) < ± 1% FS/24 h < ± 1% FS/24 h Noise- Gürültü < ± 0.5% FS < ± 0.5% FS Linearity - Doğrusallık < ± 1% FS veya < ± 2% RS < ± 1% FS veya < ± 2% RS İşletme (Aralık) T90 Sampla flowrate Akış Miktarı Power Requirements Güç gerekenimleri Dimensions Boyutları (< 100 ppm) < 3 sn. ( >100 ppm) < 2 sn. < 1.5 sn. 4 l/dak. 2 l/dak. 24V, ± 15V DC, 5V DC 24V, ± 15V DC, 5V DC 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) mm mm 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç EK.2. CLA Serisi Ölçüm Cihazlarının Özellikleri

72 Range CLA-720 / 720M CLA- 750 / 755 Atmosferik Tip Vakum Tipi NO/ NOx ppm NO/ NOx ppm < ± 1% FS < ± 1% FS < ± 1% RS < ± 1% RS < ± 1% FS/24 h < ± 1% FS/24 h < ± 1% FS/24 h < ± 1% FS/24 h Noise- Gürültü < ± 1% FS < ± 1% FS Linearity - Doğrusallık < ± 1% FS veya < ± 2% RS CLA-720 (NO/ NOx ) < ± 1% FS veya < ± 2% RS Ölçüm Aralığı Repeatability (Zero) Tekrarlayabilme (Sıfır) Repeatability (Span) Tekrarlayabilme (Aralık) Drift (Zero) İşletme (Sıfır) Drift (Span) İşletme (Aralık) (< 50 ppm) < 2.0 sn. ( >50 ppm) T90 < 1.5 sn. CLA-720M NO NOx (< 50 ppm) < 2.5 sn. : <3.0 sn. ( >50 ppm) < 2.0 sn. : < 2.5 sn. CLA-755 (NO/ NOx ) < 1.5 sn. CLA-755 (NO) < 1.5 sn. CLA-755 ( NOx ) < 2.0 sn. Sampla flowrate CLA-720 : CLA 720M CLA-750 : CLA-755 Akış Miktarı 0.5 l/dak. : 1.0 l/dak. 0.5 l/dak. : 1.0 l/dak. -3.0% -2.0% Interference (CO2 16%) Bağlantı Power Requirements 24V, ± 15V DC, 5V DC 24V, ± 15V DC, 5V DC 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) Dimensions mm mm Boyutları 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç (CLA-720M Hariç) (CLA- 755 Hariç) Güç gerekenimleri EK.3. FIA Serisi Ölçüm Cihazlarının Özellikleri

73 Range Ölçüm Aralığı Repeatability (Zero) Tekrarlayabilme (Sıfır) Repeatability (Span) Tekrarlayabilme (Aralık) Drift (Zero) İşletme (Sıfır) Drift (Span) İşletme (Aralık) Noise- Gürültü Linearity - Doğrusallık T90 Sampla flowrate Akış Miktarı Dimensions Boyutları FIA-720 FIA-725 Soğuk tip Sıcak Tip ppmc ppmc < ± 1% FS < ± 1% FS < ± 1% RS < ± 1% RS < ± 1% FS/24 h (>10 ppm) < ± 1% FS/24 h < ± 1% FS/24 h (>10 ppm) < ± 1% FS/24 h < ± 0.5%FS < ± 1% FS veya < ± 2% RS < ± 0.5%FS < ± 1% FS veya < ± 2% RS < 1.5 sn. (>10 ppm) < 1.5 sn. 0.5 l/dak. 0.5 l/dak. 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) mm 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç EK.4. GFA Serisi Ölçüm Cihazlarının Özellikleri OVN'a yerleştirilmiştir.

74 GFA-720 Range Ölçüm Aralığı Repeatability (Zero) Tekrarlayabilme (Sıfır) Repeatability (Span) Tekrarlayabilme (Aralık) Drift (Zero) İşletme (Sıfır) Drift (Span) İşletme (Aralık) ppm < ± 1% FS < ± 1% RS < ± 1% FS/24 h < ± 2% FS/24 h Noise- Gürültü - Linearity Doğrusallık < ± 1% FS veya < ± 2% RS Measuring interval - Ölçüm Duraklaması Sampla flowrate Akış Miktarı Power Requirements Güç gerekenimleri Dimensions Boyutları < 15 ± 1 sn. 0.5 l/dak. 24V, ± 15V DC, 5V DC 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) mm 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç EK.5. MPA Serisi Ölçüm Cihazlarının Özellikleri MPA-720

75 Range Ölçüm Aralığı 1-25 vol%

76 Repeatability (Zero) Tekrarlayabilme (Sıfır) < ± 1% FS

77 Repeatability (Span) Tekrarlayabilme (Aralık) < ± 1% RS

78 Drift (Zero) İşletme (Sıfır) < ± 1% FS/24 h

79 Drift (Span) İşletme (Aralık) Noise- Gürültü Linearity Doğrusallık T90 Sampla flowrate Akış Miktarı Power Requirements Güç gerekenimleri Dimensions Boyutları < ± 2% FS/24 h ( < 5 vol%) < ±1.0 % FS ( > 5 vol%) < ±0.5 % FS < ± 1% FS veya < ± 2% RS ( < 5 vol%) < 2.0 sn. ( > 5 vol%) < 1.5 sn. 0.5 l/dak. 24V, ± 15V DC, 5V DC 76 (W) * 160 (H) * 400 (D) mm 3 (W)* 6.3 (H) * 15.8 (D) inç

80 EK.6. Belediye Otobüsü Güzergâhları

BÖLÜM 2 DĠZEL MOTORLAR

BÖLÜM 2 DĠZEL MOTORLAR BÖLÜM 1 1.1.GĠRĠġ Günümüzde gelişmiş ve gelişmekte olan şehirlerde insan sağlığını etkileyen ve çevre kirliliğine neden olan hava kirletici kaynakları incelendiğinde önem taşıyan büyük bir kısmının ulaştırmadan

Detaylı

İçten yanmalı motorlarda temel kavramlarının açıklanması Benzinli ve dizel motorların çalışma prensiplerinin anlatılması

İçten yanmalı motorlarda temel kavramlarının açıklanması Benzinli ve dizel motorların çalışma prensiplerinin anlatılması Sakarya 2010 İçten yanmalı motorlarda temel kavramlarının açıklanması Benzinli ve dizel motorların çalışma prensiplerinin anlatılması Temel Kavramlar Basınç; Birim yüzeye etki eden kuvvettir. Birimi :bar,atm,kg/cm2

Detaylı

İÇTEN YANMALI MOTORLAR 2. BÖLÜM EK DERS NOTLARI

İÇTEN YANMALI MOTORLAR 2. BÖLÜM EK DERS NOTLARI İÇTEN YANMALI MOTORLAR 2. BÖLÜM EK DERS NOTLARI 1.Kısmi Gaz Konumunda Çalışan Benzin (OTTO) Motoru Şekil 1. Kısmi gaz konumunda çalışan bir benzin motorunun ideal Otto çevrimi (6-6a-1-2-3-4-5-6) Dört zamanlı

Detaylı

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 5. Soğutma Şekline Göre Hava soğutmalı motortar: Bu motorlarda, silindir yüzeylerindeki ince metal kanatçıklar vasıtasıyla ısı transferi yüzey alanı artırılır. Motor krank milinden hareket alan bir fan

Detaylı

Avrupa ve Amerika da uygulanan emisyon standartlarının incelenmesi Türkiye de uygulanan egzoz gazı emisyon kontrol yönetmeliğinin incelenmesi Emisyon

Avrupa ve Amerika da uygulanan emisyon standartlarının incelenmesi Türkiye de uygulanan egzoz gazı emisyon kontrol yönetmeliğinin incelenmesi Emisyon SAKARYA 2011 Avrupa ve Amerika da uygulanan emisyon standartlarının incelenmesi Türkiye de uygulanan egzoz gazı emisyon kontrol yönetmeliğinin incelenmesi Emisyon kontrolünde kullanılan sürüş çevrimlerinin

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 4.HAFTA

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 4.HAFTA MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 4.HAFTA Hazırlayan: Öğr. Gör. Tuğberk ÖNAL MALATYA 2016 1.TEORİK OTTO ÇEVRİMİ Gerçek motor çalışmasında yanma işlemi motor silindirinde gerçekleşir. Yanma sonu açığa çıkan

Detaylı

T.C. SAKARYA ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ

T.C. SAKARYA ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ T.C. SAKARYA ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ DİZEL MOTOR EMİSYONLARIN İNCELENMESİ HAZIRLAYANLAR 0601.12003 EMEL YİĞİT 0601.12042 FATMA DOĞANAY 0601.12060 ESRA KANAT 0601.12070

Detaylı

BENZİN MOTORLARI. (Ref. e_makaleleri, Rafineri Prosesleri)

BENZİN MOTORLARI. (Ref. e_makaleleri, Rafineri Prosesleri) BENZİN MOTORLARI (Ref. e_makaleleri, Rafineri Prosesleri) Bir benzin (veya dizel) motorunun görevi yakıtı hareket haline dönüştürmektir. Bunun en kolay yolu yakıtı motor içinde yakmaktır; yanma motorun

Detaylı

YERLİ OTOMOBİL PROJESİNDE SON NOKTA: ELEKTRİKLİ OTOMOBİL

YERLİ OTOMOBİL PROJESİNDE SON NOKTA: ELEKTRİKLİ OTOMOBİL YERLİ OTOMOBİL PROJESİNDE SON NOKTA: ELEKTRİKLİ OTOMOBİL Melisa KORKMAZ Küreselleşen dünyada insan kendi yaşamını kolaylaştırmak amacıyla, ihtiyaçlarını karşılayacak birçok ürün icat etmiştir. İcat ettiği

Detaylı

Benzinli Araç Bakımı Pazar Trendleri Teknik Trendler Problem Çözüm

Benzinli Araç Bakımı Pazar Trendleri Teknik Trendler Problem Çözüm Benzinli Araç Bakımı Pazar Trendleri Teknik Trendler Problem Çözüm Önleyici Bakım Paranızı & Zamanınızı Korur! Benzin : Pazar Trendleri 1981 den buyana, araçların teknik ortalamaları aşağıdaki şekilde

Detaylı

Soru 5) Pistonun, silindir içersinde iki ölü nokta arasında yaptığı tek bir harekete ne denir? a) Çevrim b) Vakum c) Basma d) Zaman

Soru 5) Pistonun, silindir içersinde iki ölü nokta arasında yaptığı tek bir harekete ne denir? a) Çevrim b) Vakum c) Basma d) Zaman Soru 1) Pistonun silindir içersinde yön değiştirmek üzere bir an durakladığı yere ne ad verilir? a) Silindir başı b) Silindir eteği c) Ölü nokta d) Piston durağı Soru 4) Silindir hacmi aşağıdakilerden

Detaylı

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen ix xiii xv xvii xix xxi 1. Çevre Kimyasına Giriş 3 1.1. Çevre Kimyasına Genel Bakış ve Önemi

Detaylı

İçten Yanmalı Motorların Doğalgazla Çalışır Hale Getirilmeleri ve Dönüştürülmüş Motorların Performans Parametrelerinin Analizi

İçten Yanmalı Motorların Doğalgazla Çalışır Hale Getirilmeleri ve Dönüştürülmüş Motorların Performans Parametrelerinin Analizi İçten Yanmalı Motorların Doğalgazla Çalışır Hale Getirilmeleri ve Dönüştürülmüş Motorların Performans Parametrelerinin Analizi (Conversion of Internal Combustion Engines to Usage of Natural Gas and Performance

Detaylı

Otto ve Dizel Çevrimlerinin Termodinamik Analizi. Bölüm 9: Gaz Akışkanlı Güç Çevrimleri

Otto ve Dizel Çevrimlerinin Termodinamik Analizi. Bölüm 9: Gaz Akışkanlı Güç Çevrimleri Otto ve Dizel Çevrimlerinin Termodinamik Analizi 1 GÜÇ ÇEVRİMLERİNİN ÇÖZÜMLEMESİNE İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR Güç üreten makinelerin büyük çoğunluğu bir termodinamik çevrime göre çalışır. Ideal Çevrim: Gerçek

Detaylı

%RVFK U QOHUL %BIB GB[MB LJMPNFUSF EBIB B[ ZBLºU

%RVFK U QOHUL %BIB GB[MB LJMPNFUSF EBIB B[ ZBLºU %RVFK U QOHUL %BIB GB[MB LJMPNFUSF EBIB B[ ZBLºU Çoğu sürücü için yakıt tasarrufu en önemli konudur Daha düşük yakıt tüketimi, depo başına daha çok kilometre ve daha düşük CO2 emisyonları anlamına gelir.

Detaylı

3. KİRLETİCİ MADDELERİN MOTORLARDAKİ OLUŞUM MEKANİZMALARI. 3.1 Giriş

3. KİRLETİCİ MADDELERİN MOTORLARDAKİ OLUŞUM MEKANİZMALARI. 3.1 Giriş 3. KİRLETİCİ MADDELERİN MOTORLARDAKİ OLUŞUM MEKANİZMALARI 3.1 Giriş Son zamanlara kadara CO 2 bir kirletici olarak düşünülmüyordu. Motor içerisinde yalnızca karbon ve hidrojenden oluşan motor yakıtının

Detaylı

TAMGA ENDÜSTRİYEL KONTROL SİSTEMLERİ LTD.ŞTİ., ENERJİ YÖNETİMİNDE SINIRSIZ ÇÖZÜMLER SUNAR. HOŞGELDİNİZ

TAMGA ENDÜSTRİYEL KONTROL SİSTEMLERİ LTD.ŞTİ., ENERJİ YÖNETİMİNDE SINIRSIZ ÇÖZÜMLER SUNAR. HOŞGELDİNİZ TAMGA ENDÜSTRİYEL KONTROL SİSTEMLERİ LTD.ŞTİ., ENERJİ YÖNETİMİNDE SINIRSIZ ÇÖZÜMLER SUNAR. HOŞGELDİNİZ TAMGA TRİO YANMA VERİMİ Yakma ekipmanları tarafından yakıtın içerdiği enerjinin, ısı enerjisine dönüştürülme

Detaylı

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI HAVA Etrafımızı saran gaz karışımıdır ( Atmosfer). Kuru Temiz hava içerisinde yaklaģık olarak ; - %78 Azot - %21 Oksijen - %0,03 Karbondioksit

Detaylı

OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ

OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ Prof. Dr. Atatürk Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Makina Mühendisliği Bölümü, Erzurum Bu hafta Buji Ateşlemeli -- Dizel (Sıkıştırma Ateşlemeli) Motorlar - Temel Motor parçaları

Detaylı

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik Emisyon Envanteri ve Modelleme İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik İçerik Emisyon Envanteri Emisyon Kaynaklarına Göre Bilgiler Emisyon Faktörleri ve Hesaplamalar Modelleme Emisyon Envanteri

Detaylı

Emisyon kontrolünde gelişmeler ve Dizel motorlarda (SAM) oluşan emisyonların kontrol yöntemlerinin açıklanması

Emisyon kontrolünde gelişmeler ve Dizel motorlarda (SAM) oluşan emisyonların kontrol yöntemlerinin açıklanması SAKARYA 2011 Emisyon kontrolünde gelişmeler ve Dizel motorlarda (SAM) oluşan emisyonların kontrol yöntemlerinin açıklanması Euro standartları Birçok ülkede dizel yakıtlı ticari araçlar için emisyon standartları

Detaylı

BİNEK ARAÇLARINDA SÜRÜŞ KOŞULLARININ KİRLETİCİ EGZOZ EMİSYONLARINA ETKİSİ

BİNEK ARAÇLARINDA SÜRÜŞ KOŞULLARININ KİRLETİCİ EGZOZ EMİSYONLARINA ETKİSİ BİNEK ARAÇLARINDA SÜRÜŞ KOŞULLARININ KİRLETİCİ EGZOZ EMİSYONLARINA ETKİSİ Cem SORUŞBAY (*), Metin ERGENEMAN, H.A. Taha ÖZTÜRK ve Ender SEL İstanbul Teknik Üniversitesi, Makina Fakültesi, Otomotiv Laboratuvarı,

Detaylı

EGR (Egzoz Gazı Resirkülasyonu) Sistemi :

EGR (Egzoz Gazı Resirkülasyonu) Sistemi : EGR (Egzoz Gazı Resirkülasyonu) Sistemi : İçten yanmalı motorlardan atmosferi kirleten temel üç kirletici CO, HC, NOx lerdir. Bu kirletici oranlar Hava/Yakıt oranıyla doğrudan orantılıdır. Bunun içindir

Detaylı

C N G. Dönüşüm Kalite Güvence Süreci

C N G. Dönüşüm Kalite Güvence Süreci C N G Dönüşüm Kalite Güvence Süreci CNG DÖNÜŞÜM KALİTE GÜVENCE SÜRECİ ECE - R 110 Uluslar arası standartlara göre üretim ECE - R110 CNG Dönüşüm ekipmanlarının en yüksek tasarım, test ve imalat standardıdır

Detaylı

Çevreci motorlar için 10 adım

Çevreci motorlar için 10 adım Otomobilleri Yeşil Yapın kampanyasının amacı, araçların çevreye verdiği zararları azaltmak ve sürücülerin çevreye daha duyarlı bir biçimde araç kullanmalarını teşvik etmektir. Çevreci motorlar için 10

Detaylı

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI

ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI ÇALIŞMA YAPRAĞI KONU ANLATIMI HATUN ÖZTÜRK 20338647 Küresel Isınma Küresel ısınma, dünya atmosferi ve okyanuslarının ortalama sıcaklıklarında belirlenen artış için kullanılan bir terimdir. Fosil yakıtların

Detaylı

PERFECTION IN ENERGY & AUTOMATION ENDÜSTRİYEL KOJENERASYON UYGULAMALARI

PERFECTION IN ENERGY & AUTOMATION ENDÜSTRİYEL KOJENERASYON UYGULAMALARI ENDÜSTRİYEL KOJENERASYON UYGULAMALARI MAYIS 2015 1 Kojenerasyon Nedir? Bugün enerji, insanların hayatındaki en önemli olgulardan birisi haline gelmiştir. Kojenerasyon fikri, tamamen enerji verimliliği

Detaylı

Kullanımı: Motor sıcakken 6 Lt motor yağına 500 ml Ekonomizer eklenmesi önerilir.

Kullanımı: Motor sıcakken 6 Lt motor yağına 500 ml Ekonomizer eklenmesi önerilir. Özellikle eski araçlarda, motor parçalarındaki aşınmadan kaynaklanan fazla yağ tüketiminin önüne geçer, böylece yakıt ekonomisi sağlar. Yağın viskozite indeksini düzenler. Egzoz dumanını azaltır. Kullanımı:

Detaylı

İÇTEN YANMALI MOTORLARIN ÇALIŞMA PRENSİPLERİ DİZEL MOTORLARI

İÇTEN YANMALI MOTORLARIN ÇALIŞMA PRENSİPLERİ DİZEL MOTORLARI İÇTEN YANMALI MOTORLARIN ÇALIŞMA PRENSİPLERİ DİZEL MOTORLARI DİZEL MOTORLARI (Tarihçesi) İLK DİZEL MOTORU DİZEL MOTORLARI DÖRT ZAMANLI ÇEVRİM Çalışma prensibi Dizel motor, benzinli motorlardan farklı olarak

Detaylı

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu çalışma da 2000-2010 yıllarındaki yıllık, aylık, saatlik veriler kullanılarak kirleticilerin mevsimsel değişimi incelenmiş, sıcaklık, rüzgar hızı, nisbi

Detaylı

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara HAVA KİRLİLİĞİ İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN NO VE O KİRLİLİĞİ İĞİ 2 3 Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı 12 Ocak 2012 - Ankara SUNUM PLANI 1. GİRİŞ İŞ 2. HUKUKİ

Detaylı

Biyogaz Temel Eğitimi

Biyogaz Temel Eğitimi Biyogaz Temel Eğitimi Sunanlar: Dursun AYDÖNER Proje Müdürü Rasim ÜNER Is Gelistime ve Pazarlama Müdürü Biyogaz Temel Eğitimi 1.Biyogaz Nedir? 2.Biyogaz Nasıl Oluşur? 3.Biyogaz Tesisi - Biyogaz Tesis Çeşitleri

Detaylı

MOTORLAR-5 HAFTA GERÇEK MOTOR ÇEVRİMİ

MOTORLAR-5 HAFTA GERÇEK MOTOR ÇEVRİMİ MOTORLAR-5 HAFTA GERÇEK MOTOR ÇEVRİMİ Yrd.Doç.Dr. Alp Tekin ERGENÇ GERÇEK MOTOR ÇEVRİMİ Gerçek motor çevrimi standart hava (teorik) çevriminden farklı olarak emme, sıkıştırma,tutuşma ve yanma, genişleme

Detaylı

Yıldız Teknik Üniversitesi Çağdaş, Öncü, Yenilikçi

Yıldız Teknik Üniversitesi Çağdaş, Öncü, Yenilikçi Hava Kirliliği Ölçüm Yöntemleri Emisyon Ölçümleri (Kaynakta) İmisyon Ölçümleri Sabit kaynaklar (Yakma tesisi, fabrika, termik santral bacaları) Hareketli kaynaklar (Motorlu araçlar) Ortam havasında yapılır

Detaylı

DENİZ MOTORLARI. e. Egzoz Sistemi Motor içinde yanma sonrası oluşan kirli gazların dışarı atılmasını sağlayan sistem.

DENİZ MOTORLARI. e. Egzoz Sistemi Motor içinde yanma sonrası oluşan kirli gazların dışarı atılmasını sağlayan sistem. Motorların Sınıflandırılması A. Kullandıkları Yakıta Göre; a. Benzinli b. Dizel (Mazotlu) c. Elektrikli (Akülü) B. Çalışma Prensibine Göre; a. İki Zamanlı b. Dört Zamanlı C. Soğutma Sistemine Göre; a.

Detaylı

Universal Tip Susturucu Yuvarlak Şekil

Universal Tip Susturucu Yuvarlak Şekil Universal Tip Susturucu Yuvarlak Şekil ÖZET ÜRÜN BİLGİSİ EGSAN ürünü Üniversal Tip Susturucu: olumsuz iç ve dış etkenlere ve korozif koşullara dayanıklı, tamamen alüminyum kaplı sac gövde ve borudan oluşur.

Detaylı

Motosiklet Bakım Ürünleri

Motosiklet Bakım Ürünleri Motosiklet Bakımı *Problemler *Nedenler *Çözüm Yolları BG Products Motosiklet Bakım Ürünleri Motosiklet Bakımı Tüm içten yanmalı motorlarda ve şanzımanlarda olduğu gibi, motosiklet motorlarında ve şanzımanlarında

Detaylı

ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI

ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI Sunan: Arş. Gör. Hicran Altuğ Anadolu Üniversitesi MMF Çevre Mühendisliği Bölümü MATRA Eskişehir ve İskenderun da Temiz Hava için Elele

Detaylı

VSI-2.0 OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ

VSI-2.0 OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ VSI-2.0 OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ Prins Otogaz Dönüşüm Kiti ile Üstün Performans Yüksek Sürüş Keyfi Kıymet bilenlerin otogaz dönüşüm kiti, Prins! Kıymet Bilenlerin Otogaz Dönüşüm Kiti, Prins! Dünyada sıralı

Detaylı

Gaz Türbinli Uçak Motorları

Gaz Türbinli Uçak Motorları UCK 421 - Tepki ile Tahrik 2. Hafta Gaz Türbinli Uçak Motorları İtki Denklemi Gaz Türbinli Motor Bileşenleri Alıklar Sesaltı Sesüstü Kompresörler Merkezcil Eksenel Yanma Odası Türbinler Impuls Reaksiyon

Detaylı

Buji ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Hava Standart OTTO çevrimi) Sıkıştırma ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Dizel Teorik

Buji ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Hava Standart OTTO çevrimi) Sıkıştırma ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Dizel Teorik SAKARYA 2010 Buji ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Hava Standart OTTO çevrimi) Sıkıştırma ile ateşlemeli motorlar için teorik çevrimin (Dizel Teorik çevrimi) açıklanması Çevrim Prosesin başladığı

Detaylı

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL

1.10.2015. Kömür ve Doğalgaz. Öğr. Gör. Onur BATTAL Kömür ve Doğalgaz Öğr. Gör. Onur BATTAL 1 2 Kömür yanabilen sedimanter organik bir kayadır. Kömür başlıca karbon, hidrojen ve oksijen gibi elementlerin bileşiminden oluşmuş, diğer kaya tabakalarının arasında

Detaylı

ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ 0010020036 KODLU TEMEL ĠġLEMLER-1 LABORATUVAR DERSĠ DENEY FÖYÜ

ÇEVRE MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ 0010020036 KODLU TEMEL ĠġLEMLER-1 LABORATUVAR DERSĠ DENEY FÖYÜ DENEY NO: 5 HAVAANDIRMA ÇEVRE MÜHENDĠSĠĞĠ BÖÜMÜ Çevre Mühendisi atmosfer şartlarında suda çözünmüş oksijen ile yakından ilgilidir. Çözünmüş oksijen (Ç.O) su içinde çözünmüş halde bulunan oksijen konsantrasyonu

Detaylı

SANTRALLERİ SICAK SULU ISITMA DENGELENMESİ. üçüka Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Müh. M

SANTRALLERİ SICAK SULU ISITMA DENGELENMESİ. üçüka Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Müh. M DEÜ HASTANESİ KLİMA SANTRALLERİ SICAK SULU ISITMA SİSTEMLERİNİN N ISIL VE HİDROLİK DENGELENMESİ Burak Kurşun un / Doç.Dr.Serhan KüçüK üçüka Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Müh. M BölümüB GİRİŞ Değişen

Detaylı

KATI ATIKLARDAN ENERJİ ELDE EDİLMESİ

KATI ATIKLARDAN ENERJİ ELDE EDİLMESİ KATI ATIKLARDAN ENERJİ ELDE EDİLMESİ Atıktan enerji elde edilmesi, atıkların fazla oksijen varlığında yüksek sıcaklıkta yakılması prosesidir. Yanma ürünleri, ısı enerjisi, inert gaz ve kül şeklinde sayılabilir.

Detaylı

GÜNÜMÜZÜN, YENİ NESİL MOTORLARI, MODERN ZAMANLARIN PERFORMANS VE TASARIM HARİKALARIDIR.

GÜNÜMÜZÜN, YENİ NESİL MOTORLARI, MODERN ZAMANLARIN PERFORMANS VE TASARIM HARİKALARIDIR. GÜNÜMÜZÜN, YENİ NESİL MOTORLARI, MODERN ZAMANLARIN PERFORMANS VE TASARIM HARİKALARIDIR. PERFORMANS HARİKALARI Saniyede 41,66 devir. Her buji saniyede 20,8 kez ateşleme. Her sübap saniyede 20,8 kez açılıp

Detaylı

OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ

OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ OTOMOTİV TEKNOLOJİLERİ Prof. Dr. Atatürk Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Makina Mühendisliği Bölümü, Erzurum Otomotivde Isıtma, Havalandırma ve Amaç; - Tüm yolcular için gerekli konforun sağlanması,

Detaylı

SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ

SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ İsken Sugözü Termik Santrali Adana Türkiye de 200 binin üzerinde iģletme, 70 bin dolayında üretim/sanayi iģletmesi bulunmaktadır. Bunlar arasında; Enerji tesisleri

Detaylı

ÇEVRECİ EKONOMİK GÜVENLİ

ÇEVRECİ EKONOMİK GÜVENLİ ÇEVRECİ EKONOMİK GÜVENLİ İçindekiler 1. Dünya daki ve Türkiye deki CNG Otobüs Pazarı 2. Neden CNG Yakıt Tercih Edilmeli? 3. Doğalgaz (CNG) ile Dizel Yakıt Karşılaştırması 4. CNG Yakıtlı Otobüslerin SWOT

Detaylı

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ Hasan GÜVEN Çevre Yüksek Mühendisi Çevre ve Şehircilik İl Müdürü DÜZCE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ Hava: Dünya atmosferini meydana getiren gaz karışımı. Ancak, atmosferin halk

Detaylı

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ Bölüm 1 DAİRESEL HAREKET Bölüm 2 İŞ, GÜÇ, ENERJİ ve MOMENTUM

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ Bölüm 1 DAİRESEL HAREKET Bölüm 2 İŞ, GÜÇ, ENERJİ ve MOMENTUM ÖNSÖZ İÇİNDEKİLER III Bölüm 1 DAİRESEL HAREKET 11 1.1. Dairesel Hareket 12 1.2. Açısal Yol 12 1.3. Açısal Hız 14 1.4. Açısal Hız ile Çizgisel Hız Arasındaki Bağıntı 15 1.5. Açısal İvme 16 1.6. Düzgün Dairesel

Detaylı

FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ve 97 OKTAN ÜRÜNLERİ: ULTRAFORCE 95 ve ULTRAFORCE 97

FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ve 97 OKTAN ÜRÜNLERİ: ULTRAFORCE 95 ve ULTRAFORCE 97 FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ve 97 OKTAN ÜRÜNLERİ: ULTRAFORCE 95 ve ULTRAFORCE 97 Farklılaştırılmış kurşunsuz benzin 95 oktan (KB 95) ve 97 oktan (KB 97) ürünlerinde emisyon, motor temizliği

Detaylı

İçerik. Giriş. Yakıt pili bileşenlerinin üretimi. Yakıt pili modülü tasarımı ve özellikleri. Nerelerde kullanılabilir?

İçerik. Giriş. Yakıt pili bileşenlerinin üretimi. Yakıt pili modülü tasarımı ve özellikleri. Nerelerde kullanılabilir? Prof. Dr. İnci EROĞLU ORTA DOĞU TEKNİK ÜNİVERSİTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ Savunma Sanayiinde Borun Kullanımı Çalıştayı (SSM) 14 Haziran 2011 1 İçerik Giriş Yakıt pili bileşenlerinin üretimi Yakıt pili

Detaylı

HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ

HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ Çevre Mühendisliğine GiriĢ Dersi Ders Notları HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ Yrd. Doç Dr. Orhan CERİT Daha önceki derslerimizde, hava kirliliği çalıģmalarının üç parametresi bulunduğunu ifade etmiģtik. 1.Kirletici

Detaylı

BURSAGAZ DA CNG li ARAÇ KULLANIMI. NURETTİN ERİKCİ İşletme Bakım Md. BURSAGAZ 29.05.2013

BURSAGAZ DA CNG li ARAÇ KULLANIMI. NURETTİN ERİKCİ İşletme Bakım Md. BURSAGAZ 29.05.2013 BURSAGAZ DA CNG li ARAÇ KULLANIMI NURETTİN ERİKCİ İşletme Bakım Md. BURSAGAZ 29.05.2013 AJANDA 1. GİRİŞ 2. DOĞAL GAZIN ÖZELLİKLERİ 3. CNG SIKIŞTIRILMIŞ DOĞAL GAZ 4. TAŞITLARDA CNG KULLANIMI 5. TÜRKİYE

Detaylı

Benzinli Bakım Servisleri Cihazlar ve Ürünler

Benzinli Bakım Servisleri Cihazlar ve Ürünler Benzinli Hava/Yakıt Sistemleri *Problemler *Nedenler *Çözüm Yolları BG Products Benzinli Bakım Servisleri Cihazlar ve Ürünler Benzinli Bakım Servisleri 1-Benzinli Hava Emiş ve Enjektör Temizlik Servisi

Detaylı

Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk

Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk değerlendirmesiyle birlikte aşağıdaki sorularla birlikte basitçe değerlendirilebilir.

Detaylı

CONTALAR VE HAVA KOMPRESÖRÜ TAMİR TAKIMLARI

CONTALAR VE HAVA KOMPRESÖRÜ TAMİR TAKIMLARI www.mahle-aftermarket.com MAHLE AFTERMARKET PRODUCT LAUNCH MAHLE AFTERMARKET TEKNOLOJİ GİRİŞİMİ: CONTALAR VE HAVA KOMPRESÖRÜ TAMİR TAKIMLARI Tahrik sistemi, Güvenlik ve Konfor için Yenilikçi Ürünler Serbest

Detaylı

Vakum Teknolojisi * Prof. Dr. Ergun GÜLTEKİN. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi

Vakum Teknolojisi * Prof. Dr. Ergun GÜLTEKİN. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Vakum Teknolojisi * Prof. Dr. Ergun GÜLTEKİN İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Giriş Bilimsel amaçla veya teknolojide gerekli alanlarda kullanılmak üzere, kapalı bir hacim içindeki gaz moleküllerinin

Detaylı

Ulaştırma Sektörü ve Çevre Kirliliği

Ulaştırma Sektörü ve Çevre Kirliliği Ulaştırma Sektörü ve Çevre Kirliliği - Türkiye deki Durumun Değ Prof.Dr. Cem Soruşbay İstanbul Teknik Üniversitesi, Makina Fakültesi, Otomotiv Anabilim Dalı, Ayazağa Yerleşkesi, Maslak İstanbul 10. Ulaştırma

Detaylı

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE SERAGAZI EMİSYONU İklim değişikliği, nedeni olursa olsun iklim koşullarındaki büyük ölçekli (küresel) ve önemli yerel etkileri bulunan, uzun süreli ve yavaş gelişen değişiklikler olarak

Detaylı

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir.

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir. Bir fuel cell in teorik açık devre gerilimi: Formülüne göre 100 oc altinda yaklaşık 1.2 V dur. Fakat gerçekte bu değere hiçbir zaman ulaşılamaz. Şekil 3.1 de normal hava basıncında ve yaklaşık 70 oc da

Detaylı

DIRECT LIQUIMAX (DLM) OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ

DIRECT LIQUIMAX (DLM) OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ DIRECT LIQUIMAX (DLM) OTOGAZ DÖNÜŞÜM KİTİ Prins Otogaz Dönüşüm Kiti ile Üstün Performans Yüksek Sürüş Keyfi Kıymet bilenlerin otogaz dönüşüm kiti, Prins! Kıymet Bilenlerin Otogaz Dönüşüm Kiti, Prins! Dünyada

Detaylı

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 9.HAFTA

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 9.HAFTA MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 9.HAFTA Hazırlayan: Öğr. Gör. Tuğberk ÖNAL MALATYA 2016 DİZEL MOTORLAR Günümüzde endüstriyel gelişmelerin asıl hedefi, yapılan işlerin kısa zamanda daha ucuza ve emniyetli

Detaylı

MALZEME BİLİMİ I MMM201. aluexpo2015 Sunumu

MALZEME BİLİMİ I MMM201. aluexpo2015 Sunumu MALZEME BİLİMİ I MMM201 aluexpo2015 Sunumu Hazırlayanlar; Çağla Aytaç Dursun 130106110005 Dilek Karakaya 140106110011 Alican Aksakal 130106110005 Murat Can Eminoğlu 131106110001 Selim Can Kabahor 130106110010

Detaylı

Hidroliğin Tanımı. Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır.

Hidroliğin Tanımı. Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır. HİDROLİK SİSTEMLER Hidroliğin Tanımı Hidrolik, akışkanlar aracılığıyla kuvvet ve hareketlerin iletimi ve kumandası anlamında kullanılmaktadır. Enerji Türleri ve Karşılaştırılmaları Temel Fizik Kanunları

Detaylı

Fotovoltaik Teknoloji

Fotovoltaik Teknoloji Fotovoltaik Teknoloji Bölüm 3: Güneş Enerjisi Güneşin Yapısı Güneş Işınımı Güneş Spektrumu Toplam Güneş Işınımı Güneş Işınımının Ölçülmesi Dr. Osman Turan Makine ve İmalat Mühendisliği Bilecik Şeyh Edebali

Detaylı

Enervis H o ş g e l d i n i z Ocak 2015

Enervis H o ş g e l d i n i z Ocak 2015 Enervis H o ş g e l d i n i z Ocak 2015 Enervis Sanayide Enerji Verimliliği Hizmetleri Soğutmanın Temelleri Doğalgazlı Soğutma Otomotiv Fabrikası İçin Örnek Çalışma Örnek Çalışma Sonuçları Enervis Sanayide

Detaylı

ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ

ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ enveripab Bilinçlendirme Semineri (Marmara Üniversitesi) 12 Kasım 2008 A. Yıldırım TÜRKEL ENKO Birleşik Enerji Sistemleri ENERJİ VERİMLİLİĞİ KANUNU Kanun

Detaylı

www.dogacelektronik.com GÜNCEL TÜRKÇE OBD II ARIZA KODLARI TEKNİK BİLGİLERİ ARIZA TESPİT CİHAZLARI

www.dogacelektronik.com GÜNCEL TÜRKÇE OBD II ARIZA KODLARI TEKNİK BİLGİLERİ ARIZA TESPİT CİHAZLARI www.dogacelektronik.com GÜNCEL TÜRKÇE OBD II ARIZA KODLARI TEKNİK BİLGİLERİ ARIZA TESPİT CİHAZLARI EGR (Egzoz Gazı Resirkülasyonu) Sistemi: Đçten yanmalı motorlardan atmosferi kirleten temel üç kirletici

Detaylı

Gönen Enerji Biyogaz, Sentetik Petrol, Organik Gübre ve Hümik Asit Tesisleri: Ar-Ge Odaklı Örnek Bir Simbiyoz Çalışması Hasan Alper Önoğlu

Gönen Enerji Biyogaz, Sentetik Petrol, Organik Gübre ve Hümik Asit Tesisleri: Ar-Ge Odaklı Örnek Bir Simbiyoz Çalışması Hasan Alper Önoğlu Gönen Enerji Biyogaz, Sentetik Petrol, Organik Gübre ve Hümik Asit Tesisleri: Ar-Ge Odaklı Örnek Bir Simbiyoz Çalışması Hasan Alper Önoğlu Altaca Çevre Teknolojileri ve Enerji Üretim A.Ş. Yönetim Kurulu

Detaylı

YEREL YÖNETİMLERDE ULAŞIM HİZMETLERİ 26.11.2011

YEREL YÖNETİMLERDE ULAŞIM HİZMETLERİ 26.11.2011 YEREL YÖNETİMLERDE ULAŞIM HİZMETLERİ 26.11.2011 5216 sayılı kanunda; Büyükşehir Belediyelerinin görev, yetki ve sorumlulukları Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve

Detaylı

3.1. Proje Okuma Bilgisi 3.1.1. Tek Etkili Silindirin Kumandası

3.1. Proje Okuma Bilgisi 3.1.1. Tek Etkili Silindirin Kumandası HİDROLİK SİSTEM KURMAK VE ÇALIŞTIRMAK 3.1. Proje Okuma Bilgisi 3.1.1. Tek Etkili Silindirin Kumandası Basınç hattından gelen hidrolik akışkan, 3/2 yön kontrol valfine basılınca valften geçer. Silindiri

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

Uçak motorunun ana fonksiyonu uçağa gereken hareketi sağlamaktır. Motorun uçaktaki diğer fonksiyonları ise

Uçak motorunun ana fonksiyonu uçağa gereken hareketi sağlamaktır. Motorun uçaktaki diğer fonksiyonları ise Uçakların uçuşunu, havada tutunmasını sağlayan kanatlardır. Motorların görevi ise uçağı öne doğru iterek hava akımının kanatların üstünden gitmesini sağlayarak kaldırma kuvveti oluşturmaktır. Uçak motorunun

Detaylı

MOTORLU TAŞITLARDAN KAYNAKLANAN EMİSYON ENVANTERİNİN HESAPLANMASI: ÇORLU İLÇESİ ÖRNEĞİ

MOTORLU TAŞITLARDAN KAYNAKLANAN EMİSYON ENVANTERİNİN HESAPLANMASI: ÇORLU İLÇESİ ÖRNEĞİ MOTORLU TAŞITLARDAN KAYNAKLANAN EMİSYON ENVANTERİNİN HESAPLANMASI: ÇORLU İLÇESİ ÖRNEĞİ Dilek ÜNSAL (*), Hatice Kübra ERDOĞAN, Büşra BAHÇACI, Mine BULUT, Gamze SÖYLER, Begüm COKAY, Merve FIÇICI, Lokman

Detaylı

KOKU KONTROL YÖNTEMLERİ. 1. Tesis türüne göre. Gıda Sanayii. Hayvan Çiftlikleri. Mezbaha ve Hayvansal Yan Ürünler

KOKU KONTROL YÖNTEMLERİ. 1. Tesis türüne göre. Gıda Sanayii. Hayvan Çiftlikleri. Mezbaha ve Hayvansal Yan Ürünler KOKU KONTROL YÖNTEMLERİ Bu Kılavuzda belirtilen yöntem ve teknikler uygulayıcılara fikir verme amaç ve niteliğinde olup hukuken bağlayıcı değildir. Söz konusu bilgiler hazırlandıkları dönemin teknolojik

Detaylı

KANLIĞI ÇEVRE. Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU ANTALYA 05-07/10/2010 ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE İZİN VE LİSANSI

KANLIĞI ÇEVRE. Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU ANTALYA 05-07/10/2010 ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE İZİN VE LİSANSI ÇEVRE YÖNETY NETİMİ GENEL MÜDÜRLM RLÜĞÜ İZİN N VE DENETİM M DAİRES RESİ BAŞKANLI KANLIĞI ÇEVRE İZNİ VE LİSANSI L ŞUBESİ Başvuru Sürecinin S Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU Çevre MühendisiM ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE

Detaylı

Tozların Şekillendirilmesi ve Sinterleme. Yrd. Doç. Dr. Rıdvan YAMANOĞLU

Tozların Şekillendirilmesi ve Sinterleme. Yrd. Doç. Dr. Rıdvan YAMANOĞLU Tozların Şekillendirilmesi ve Sinterleme Fırın Tasarımı Toz metalurjisinin çoğu uygulamalarında nihai ürün açısından yüksek yoğunluk öncelikli bir kavramdır. Toz yoğunlaştırması (densifikasyon) aşağıda

Detaylı

Geleneksel sıcaklık ayarı: Önce emniyet Elektronik kontrollü termostat Daha fazla verimlilik için güvenli bir seçim

Geleneksel sıcaklık ayarı: Önce emniyet Elektronik kontrollü termostat Daha fazla verimlilik için güvenli bir seçim MAHLE Aftermarket ürün tanıtımı Elektronik kontrollü termostatlar Geleneksel sıcaklık ayarı: Önce emniyet Bir binek araç motorundaki yanma işlemi, yaklaşık 110 C lik çalışma sıcaklığı seviyesinde mükemmel

Detaylı

SORULAR. 2- Termik santrallerden kaynaklanan atıklar nelerdir? 4- Zehirli gazların insanlar üzerindeki etkileri oranlara göre nasıl değişir?

SORULAR. 2- Termik santrallerden kaynaklanan atıklar nelerdir? 4- Zehirli gazların insanlar üzerindeki etkileri oranlara göre nasıl değişir? SORULAR 1- Termik enerji nedir? 2- Termik santrallerden kaynaklanan atıklar nelerdir? 3- Gaz atıklar nelerdir? 4- Zehirli gazların insanlar üzerindeki etkileri oranlara göre nasıl değişir? 5- Bir termik

Detaylı

7. Krank Mili 8. Biyel Kolu 9. Pistonlar 10. Segmanlar 11. Kam Mili 12. Subaplar

7. Krank Mili 8. Biyel Kolu 9. Pistonlar 10. Segmanlar 11. Kam Mili 12. Subaplar Deney-1 1/6 DENEY 1 TEK SĐLĐNDĐRLĐ DĐZEL MOTORUNUN PERFORMANS PARAMETRELERĐNĐN BELĐRLENMESĐ Amaç :Motor parçaları ve motor yapısının incelenmesi. Tek Silindirli bir dizel motorunun performans parametrelerinin

Detaylı

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER Dielektrik malzemeler; serbest elektron yoktur, yalıtkan malzemelerdir, uygulanan elektriksel alandan etkilenebilirler. 1 2 Dielektrik malzemeler Elektriksel alan

Detaylı

AKM 205-BÖLÜM 2-UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ

AKM 205-BÖLÜM 2-UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ AKM 205-BÖLÜM 2-UYGULAMA SORU VE ÇÖZÜMLERİ 1 Bir otomobil lastiğinin basıncı, lastik içerisindeki havanın sıcaklığına bağlıdır Hava sıcaklığı 25 C iken etkin basınç 210 kpa dır Eğer lastiğin hacmi 0025

Detaylı

KÖMÜRÜN GAZLAŞTIRILMASI YOLUYLA ELDE EDİLEN SENTEZ GAZINDAN METANOL ÜRETİMİ

KÖMÜRÜN GAZLAŞTIRILMASI YOLUYLA ELDE EDİLEN SENTEZ GAZINDAN METANOL ÜRETİMİ Ek 2 ULUSAL ÖĞRENCİ TASARIM YARIŞMASI PROBLEM TANIMI KÖMÜRÜN GAZLAŞTIRILMASI YOLUYLA ELDE EDİLEN SENTEZ GAZINDAN METANOL ÜRETİMİ 1. Giriş Türk kömür rezervlerinden metanol üretimi Kömürden metanol üretimi,

Detaylı

GDI sistemde ; Emme sistemine veya silindir portuna püskürtmenin aksine, çok yüksek derecede basınçlandırılmış benzin, her silindirin içine direkt

GDI sistemde ; Emme sistemine veya silindir portuna püskürtmenin aksine, çok yüksek derecede basınçlandırılmış benzin, her silindirin içine direkt Port Yakıt Enjeksiyonu (PFI) Benzinli Direkt Enjeksiyon (GDI) GDI sistemde ; Emme sistemine veya silindir portuna püskürtmenin aksine, çok yüksek derecede basınçlandırılmış benzin, her silindirin içine

Detaylı

4 SİLİNDİR BENZİNLİ MOTOR COK-G.ENRJ.005

4 SİLİNDİR BENZİNLİ MOTOR COK-G.ENRJ.005 4 SİLİNDİR BENZİNLİ MOTOR COK-G.ENRJ.005 Teknik Açıklama Komple bir motor test standı olarak denet seti amaçlı tasarlanmıştır. Burada kullanılan motor kontrollü bir katalitik konvertör ile dört silindirli

Detaylı

FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ÜRÜNÜ: ULTRAFORCE 95

FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ÜRÜNÜ: ULTRAFORCE 95 FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ BENZİN 95 OKTAN ÜRÜNÜ: ULTRAFORCE 95 Farklılaştırılmış kurşunsuz benzin 95 oktan (KB 95) ürününde emisyon, motor temizliği ve araç performansı üzerine FARKLILAŞTIRILMIŞ KURŞUNSUZ

Detaylı

ELEKTRİKLİ HİDROLİK SİSTEM

ELEKTRİKLİ HİDROLİK SİSTEM ELEKTRİKLİ HİDROLİK SİSTEM Daha Sessiz Daha Temiz Bir Çevre İçin Elektrikli Hidrolik Sistem Nedir? Elektrikli Hidrolik Sistem Üst yapılı araçlarda PTO aracılığı ile motordan alınan güce alternatif olarak

Detaylı

YTÜ Makine Mühendisliği Bölümü Hidromekanik ve Hidrolik Makinalar Anabilim Dalı Özel Laboratuvar Dersi Kompresör Deneyi Çalışma Notu

YTÜ Makine Mühendisliği Bölümü Hidromekanik ve Hidrolik Makinalar Anabilim Dalı Özel Laboratuvar Dersi Kompresör Deneyi Çalışma Notu YTÜ Makine Mühendisliği Bölümü Hidromekanik ve Hidrolik Makinalar Anabilim Dalı Özel Laboratuvar Dersi Kompresör Deneyi Çalışma Notu Laboratuar Yeri: E1 Blok Hidromekanik ve Hidrolik Makinalar Laboratuvarı

Detaylı

Yeni motor yağının eskimesini geciktirir ve uzun süre temiz kalmasını sağlar.

Yeni motor yağının eskimesini geciktirir ve uzun süre temiz kalmasını sağlar. CARBON CLEAN ECONO SERİSİ ENGINE OIL CLEANER (MOTOR YAĞ ÇAMURU TEMİZLEME KİMYASALI) ÜRÜN KODU: ECO-M001 Gramaj: 250 Mililitre Konsantredir. 400 ML lik ürünlerle aynı temizleme gücüne sahiptir. Açıklama:

Detaylı

SOĞUTMA SİSTEMLERİ VE ÇALIŞMA İLKELERİ (Devamı)

SOĞUTMA SİSTEMLERİ VE ÇALIŞMA İLKELERİ (Devamı) SOĞUTMA SİSTEMLERİ VE ÇALIŞMA İLKELERİ (Devamı) Soğutma devresine ilişkin bazı parametrelerin hesaplanması "Doymuş sıvı - doymuş buhar" aralığında çalışma Basınç-entalpi grafiğinde genel bir soğutma devresi

Detaylı

Zeyfiye TEZEL Mehmet KARACADAĞ

Zeyfiye TEZEL Mehmet KARACADAĞ PROJENİN ADI: POLİMER KATKILI ASFALT ÜRETİMİNİN ARAŞTIRILMASI Zeyfiye TEZEL Mehmet KARACADAĞ ( Kimya Bilim Danışmanlığı Çalıştayı Çalışması 29 Ağustos-9 Eylül 2007) Danışman: Doç.Dr. İsmet KAYA 1 PROJENİN

Detaylı

HİDROLİK-PNÖMATİK. Prof. Dr. İrfan AY. Makina. Prof.Dr.İrfan AY. Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU. Balıkesir - 2008

HİDROLİK-PNÖMATİK. Prof. Dr. İrfan AY. Makina. Prof.Dr.İrfan AY. Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU. Balıkesir - 2008 Makina * Prof. Dr. İrfan AY Arş.Gör.T.Kerem DEMİRCİOĞLU * Balıkesir - 008 1 HİDROLİK VE PNÖMATİK 1.BÖLÜM HİDROLİK VE PNÖMATİĞE GİRİŞ TARİHÇESİ: Modern hidroliğin temelleri 1650 yılında Pascal ın kendi

Detaylı

Tehlikeli Atık Bertaraf Yöntemleri ve İZAYDAŞ Yakma Tesisi İZMİT ATIK VE ARTIKLARI ARITMA YAKMA VE DEĞERLENDİRME A.Ş.

Tehlikeli Atık Bertaraf Yöntemleri ve İZAYDAŞ Yakma Tesisi İZMİT ATIK VE ARTIKLARI ARITMA YAKMA VE DEĞERLENDİRME A.Ş. Tehlikeli Atık Bertaraf Yöntemleri ve İZAYDAŞ Yakma Tesisi İZMİT ATIK VE ARTIKLARI ARITMA YAKMA VE DEĞERLENDİRME A.Ş. TEHLİKELİ ATIK Tehlikeli atıklar; patlayıcı, parlayıcı, kendiliğinden yanmaya müsait,

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Deney Laboratuvarı Adresi : Gökkuşağı Mahallesi 1200. Sk. 12/13 Dikmen / Çankaya ANKARA / TÜRKİYE Tel : 0 312 4726664 Faks : 0 312 4736215 E-Posta : info@ankalab.com.tr

Detaylı

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI

9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7 ISIL İŞLEM SIRASINDA GIDA BİLEŞENLERİNİN PARÇALANMASI 9.7.1 Sabit Sıcaklıkta Yürütülen Isıl işlemde Bileşenlerin Parçalanması 9.7.2 Değişen Sıcaklıkta Yürütülen Isıl İşlemde Bileşim Öğelerinin Parçalanması

Detaylı

2 MALZEME ÖZELLİKLERİ

2 MALZEME ÖZELLİKLERİ ÖNSÖZ İÇİNDEKİLER III Bölüm 1 TEMEL KAVRAMLAR 11 1.1. Fizik 12 1.2. Fiziksel Büyüklükler 12 1.3. Ölçme ve Birim Sistemleri 13 1.4. Çevirmeler 15 1.5. Üstel İfadeler ve İşlemler 18 1.6. Boyut Denklemleri

Detaylı

Direkt Enjeksiyonlu Araçlara LPG Dönüşümü. Hazırlayan ve Sunan: Utku Beyaztaş Sercan Küçükbeycan

Direkt Enjeksiyonlu Araçlara LPG Dönüşümü. Hazırlayan ve Sunan: Utku Beyaztaş Sercan Küçükbeycan Direkt Enjeksiyonlu Araçlara LPG Dönüşümü Hazırlayan ve Sunan: Utku Beyaztaş Sercan Küçükbeycan Direkt Enjeksiyonlu Motorlar Bu motor tipinin günümüzde kullanılan diğer motor tiplerinden farkını, yakıtın

Detaylı