BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU"

Transkript

1 T.C. SARAYBOSNA BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU Temmuz /61

2 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR 4 1. GİRİŞ 1.1 Ülke Kimli i Temel Ekonomik Göstergeler Bosna Hersek Tarihine K sa Bir Bak Siyasi ve dari Yap Ekonomik Yap ve Geli meler SEKTÖREL BAKIŞ 2.1 Tar m ve Hayvanc l k A aç ve Orman Ürünleri Sanayi Üretimi Metal ve Metal leme Otomotiv ve Otomotiv Yan Sanayii Tekstil çecek Do al Kaynaklar ve Madencilik Enerji Ula t rma ve Haberle me/telekominikasyon Ula t rma Haberle me/telekomünikasyon n aat ve Müteahhitlik Turizm Hizmetler Bas n-yay n Bankac l k Perakendecilik Sa l k Hizmetleri YABANCI YATIRIMLAR SERBEST BÖLGELER VERGİ, TEŞVİK & DIŞ TİCARET MEVZUATI BOSNA HERSEK'İN DIŞ TİCARETİ BOSNA HERSEK-TÜRKİYE İLİŞKİLERİ 7.1 kili Ticaret Yat r mlar kili Anla malar ve Protokoller FİRMALAR İÇİN YARARLI BİLGİLER 8.1 Y l çinde Düzenlenen Ba l ca Fuarlar Kurum ve Kurulu lar n rtibat Bilgileri BiH Ortam Hakk nda K sa Bilgiler KAYNAKÇA 61 2/61

3 T.C. SARAYBOSNA BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ Bu raporda yer alan bilgiler kaynak gösterilmeden kısmi ya da bütün olarak kopyalanamaz ve kullanılamaz. 3/61

4 KISALTMALAR AB (Avrupa Birli i) BiH (Bosna Hersek) CEFTA (Orta Avrupa Serbest Ticaret Anla mas ) EBRD (Avrupa mar ve Kalk nma Bankas ) EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Birli i ) FBiH (Bosna Hersek Federasyonu) FDI (Do rudan Yabanc Yat r mlar) GSY H (Gayri Safi Yurt çi Has la) IFC (Uluslararas Finans Kurumu) RS (Republika Srpska) STK (Sivil Toplum Kurulu u) 4/61

5 1.1 ÜLKE KİMLİĞİ Resmi Adı Bosna Hersek Kuruluş 01 Mart 1992 Başkent Resmi Dili Nüfus Din Para Birimi Yüzölçümü Komşuları Başlıca Şehirleri Havalimanları Nehirler Limanlar İklim Mesai Günleri / Saatleri Ortalama Ömür Okuryazarlık Oranı (%) 85 Resmi Tatiller Saraybosna Boşnakça, Hırvatça, Sırpça (Bosnakça ve H rvatça'da Latin, S rpça da Kril alfabesi kullan lmakta olup, hemen hemen ayn dillerdir) 3.84 milyon (Tahmini) 1991 y l ndan bu yana nüfus say m yap lmad ndan ve sava ve göç nedeniyle önemli de i iklikler oldu undan kesin bir bilgi mevcut de ildir. İslam, Hristiyanlık (Katolik ve Ortodoks), Yahudilik Bo nak (Müslüman) % 50, S rp (Ortodoks) % 32, H rvat (Katolik) % 15, Di erleri % 3 Konvertible Mark (KM) Avro/KM= (sabit kur). Di er para birimlerindeki kurlar de i kendir km 2 Bosna Hersek Federasyonu km2 (% 51.46) Republika Srpska km2 (% 48.52) Brcko Bölgesi 12 km2 (% 0.02) Hırvatistan (Kuzey, Güney ve Bat da), Karadağ (Güneyde), Sırbistan (Do uda) Saraybosna, Banja Luka, Zenica, Tuzla, Mostar, Prijedor Saraybosna, Banja Luka, Tuzla, Mostar Drina (ülkenin en uzun nehri), Neretva, Sava Ülkenin güneybat s nda 20 km lik bir sahil eridi vard r, ancak bu bölgede ticari liman yoktur. Denize ç k a rl kl olarak H rvatistan daki Ploče Limanı üzerinden gerçekle mektedir. Karasal İklim, Akdeniz İklimi (sadece ülkenin güneybat kesimindeki Neretva vadisinde Akdeniz iklimi görülür. Bu bölgelerde meyve bahçeleri, ba lar ve sebzecilik yap lan alanlar bulunmaktad r) En s cak ay: Temmuz (18-23 o C), en so uk ay: Aral k: (0-2 o C). En ya l ay: Haziran (ortalama ya mm), en kurak ay Aral k (ortalama ya mm). Pazartesi-Cuma / 08:00-16:00 veya 09:00-17:00 - Haftal k çal ma süresi: 40 saat Kad n (74.5 y l), Erkek (68.9 y l) 1-2 Ocak: Yeniy l, 1 Mart: Ba ms zl k Günü, 1-2 May s: çi Bayram, 25 Kas m: Devlet Günü, Dini Bayramlar n lk Günleri, Haftasonlar Saat Dilimi GMT +1 / Türkiye ile Saat Farkı (-1) Uluslararası Telefon Kodu 387 Yol Ağı Uzunluğu Ölçüm Sistemi Mali Yılı Karayolu ( km), Demiryolu (1031 km) Metrik Sistem Takvim Y l 5/61

6 1.2 TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER* Nominal GSYİH (milyon ) Reel GSYİH Artış Oranı (%) 5,5-2,9 1,3 1,0-0,5 Kişi Başına Düşen Gelir ( ) KM/ABD Doları Paritesi 2,12 1,41 1,48 1,41 1,52 Enflasyon Oranı (%) 4,8-0,4 2,1 3,7 2,1 İşsizlik Oranı (%) Ortalama Net Ücretler ( ) Sanayi Üretimi Büyüme Oranı (%) 8,8-3,3 1,6 5,6-5,2 Döviz Rezervi (milyon ) Net FDI Girişi (milyon ) (**) (***) FDI/GSYİH Oranı (%) (**) 1,4 1,7 2,2 2,6 (***) Cari İşlemler Dengesi (milyon ) Cari Açık/GSYİH (%) 17,4 6,6 5,5 9,5 9,5 Döviz Rezervi (milyon ) Dış Borç (milyon ) DIŞ TİCARET İhracat (milyon ) İthalat (milyon ) Hacim (milyon ) Denge (milyon ) İhracat/İthalat (%) 34,40 44,77 52,11 52,96 51,52 (*) Bosna Hersek Merkez Bankas, Bosna Hersek statistik Ajans, Bosna Hersek Yabanc Yat r m Tan t m Ajans, Economist Intelligence Unit (**) Veri bulunmamaktad r (***) 2012 Ocak-Eylül dönemi verileri 6/61

7 1.3 BOSNA HERSEK TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ Fatih Sultan Mehmet taraf ndan fethedildi ve Rumeli Eyaletine ba l bir sancak statüsüyle Osmanl mparatorlu u na kat ld. Osmanl -Rus sava sonras yap lan Berlin Anla mas ile Avusturya-Macaristan mparatorlu u yönetimine b rak ld Avusturya-Macaristan mparatorlu u taraf ndan ilhak edildi Avusturya-Macaristan mparatorlu u veliaht prensi Franz Ferdinand ve e inin Saraybosna da Bosnal S rp bir ö renci olan Gavrilo Princip taraf ndan öldürülmesi ile I. Dünya Sava ba lad. 1. Dünya Sava sonras nda Avusturya-Macaristan mparatorlu u nun da lmas n müteakiben kurulan S rp-h rvat-sloven Krall n n bir parças oldu Kral Alexander in iktidar ve ülkenin ad Yugoslavya (Güney Slavlar n Ülkesi) olarak de i ti Almanya taraf ndan ilan edilen H rvatistan Devleti'nin yönetimi alt na girdi Josip Broz Tito öncülü ündeki mücadele neticesinde ba ms zl na kavu tu Tito ve Stalin aras ndaki anla mazl k neticesinde Yugoslavya Kominform dan ihraç edildi Bosna Hersek Sosyalist Cumhuriyeti ad yla Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti nin bir parças oldu Tito hayat n kaybetti Slovenya ve H rvatistan Yugoslavya dan ayr ld. 1 Mart 1992 Referandum akabinde ba ms zl n ilan etti Bosna Sava 1994 H rvatlar ve Bo naklar. aralar ndaki çat malar sona erdiren anla may imzalad. NATO. Bosnal S rplara geri çekilmeleri için ültimatom verdi NATO'nun askeri müdahalesi gerçekle ti ve S rp birlikleri teslim oldu. 14 Aralık 1995 Paris'te imzalanan Dayton Bar Anla mas ile Bosna Sava sona erdi. Bu anla ma ile "Bosna Hersek Federasyonu", "Republika Srpska" ve "Br ko" bölgelerinden olu an Bosna Hersek Devleti kuruldu Dayton Bar Anla mas n n sivil yönlerini uygulamakla yükümlü Yüksek Temsilcilik Ofisi (OHR) hayata geçti Bosna Hersek ile Türkiye aras nda imzalanan Serbest Ticaret Anla mas yürürlü e girdi NATO, bar koruma görevlerini Avrupa Birli i'ne (EUFOR) devretti Günümüz Bosna Hersek ile Avrupa Birli i aras nda stikrar ve Ortakl k Anla mas imzaland ve yürürlü e girdi. Bo nak (Bakir ZZETBEGOV Ç), H rvat (Zelyko KOMS Ç) ve S rp (Neboysa RADMANOV Ç) olmak üzere 3 üyenin bulundu u Cumhurba kanl Konseyi taraf ndan yönetilmektedir. 7/61

8 1.4 SİYASİ VE İDARİ YAPI (I) 8/61

9 SİYASİ VE İDARİ YAPI (II) Bosna Hersek'te 2 bölgeli (entite) bir yap mevcut olup, ayr ca özel statüye sahip Br ko bölgesi bulunmaktad r. Ülkedeki mevcut yap u ekildedir: BOSNA HERSEK (BiH) YASAMA - BOSNA HERSEK FEDERASYONU (FBiH) - REPUBLIKA SRPSKA (RS) - BRČKO BÖLGESİ BiH Parlamentosu, Temsilciler Meclisi ve Halk Meclisi olmak üzere 2 meclisten olu maktad r. Temsilciler meclisi üyelerinin 2/3'ü FBiH, 1/3'ü RS'den seçilmektedir. Halk Meclisi ise FBiH ve RS'den 5'er üyeden olu ur. BiH Parlamentosu'nun yan s ra FBiH ve RS'nin kendi parlamentolar bulunmaktad r. Ayr ca, 10 Kantondan olu an FBiH'de her kantonun kendi meclisi vard r. SEÇİM TARİHLERİ Son Genel Seçim: 03 Ekim 2010 Bir Sonraki Genel Seçim: Ekim 2014 Çok katmanl bir yap da olan Yürütme, u organlardan olu maktad r: YÜRÜTME YARGI SİYASAL PARTİLER - BiH (devlet) düzeyinde Bo nak, H rvat ve S rp üyesi olan 3'lü Cumhurba kanl Konseyi (Konsey üyeleri 8'er ayda Konsey Ba kanl n s rayla devralmaktad r) ile Ba bakan ve 9 Bakandan olu an hükümet, - FBiH (entite) düzeyinde Bo nak, H rvat ve S rp üyeden olu an Cumhurba kanl ile Ba bakan ve 16 Bakandan olu an hükümet (Ayr ca, FBiH'deki 10 kantonun da kendi hükümetleri vard r), - RS (entite) düzeyinde Cumhurba kan ve 2 Cumhurba kan Yard mc s, Ba bakan ve 2 Ba bakan Yard mc s ile 16 Bakandan olu an hükümet, - Brčko Bölgesi, merkezi hükümetin yetkisi alt nda özel bir yönetime sahip olan Br ko Bölgesi de kendi hükümetine sahiptir. Ba ms z mahkemeler, Kantonlar, FBiH, RS ve BiH düzeyinde bulunmaktad r. Demokratik Eylem Partisi (SDA), Daha yi Bir Gelecek çin ttifak (SBB BiH), BiH Sosyal Demokratik Parti (SDP BiH), BiH için Parti (S BiH), BiH H rvat Demokratik Birlik Partisi (HDZ BiH), H rvat Demokratik Birli i 1990 (HDZ 1990), Ba ms z Sosyal Demokratlar Birli i (SNSD), S rp Demokratik Partisi (SDS), Çal arak lerleme Halk Partisi (NSRzB), BiH H rvat Haklar Partisi (HSP BiH), Demokratik Halk ttifak (DNS), RS Sosyalist Partisi (SPRS) 9/61

10 DEVLET VE ENTİTE DÜZEYİNDE YÖNETİM YETKİLERİNİN KULLANIMI SİYASİ VE İDARİ YAPI (III) Merkezi hükümet (devlet düzeyindeki BiH hükümeti) 1995 Dayton Bar Anla mas çerçevesinde s n rl sorumluluklara sahiptir. Bunlar, Anayasa Mahkemesi, Yerde i tirmi Ki iler için bir Komisyon, nsan Haklar Komisyonu, Merkez Bankas, Ula t rma ve Haberle me faaliyetlerini telekomünikasyon yönetmek ve i letmek amac yla kamu i letmeleri, Milli An tlar Koruma Komisyonu ve Tahkim Sistemi kurulmas d r. D ticaret anla malar da BiH hükümeti taraf ndan müzakere edilmektedir. Dayton Anla mas n takip eden y llarda, devlet düzeyinde adalet, güvenlik ve savunma bakanl klar ihdas edilmi ve BiH Cumhurba kanl 2003 y l nda silahl kuvvetlerin komutas n devralm t r y l nda katma de er vergisinin hayata geçirilmesini müteakiben BiH genelini kapsayacak ekilde birle ik dolayl vergi idaresi kurulmu tur. Bosna Hersek teki çok katmanl idari yap da, daha önce entite hükümetlerinin düzenleme yetkisinde olan bir çok konu, devlet düzeyinde olu turulan Bakanl klara ve/veya devlet düzeyinde düzenleme yapmaya yetkili kurulu lara devredilerek kamu yönetiminde etkinlik sa lanmaya çal lmaktad r. FBiH'TEKİ 10 KANTON ULUSLARARASI İLİŞKİLER DAYTON ANLAŞMASI VE YÜKSEK TEMSİLCİLİK OFİSİ (OHR) AVRUPA BİRLİĞİ NATO ÜYE/GÖZLEMCİ OLUNAN ULUSLARARASI KURULUŞLAR Ayr ca, yönetimin sadele tirilmesi ve etkinle tirilmesine yönelik anayasa de i ikli i çal malar ülkenin siyasi gündeminde yer almaktad r. Una Sana, Posavina, Tuzla, Zenica-Doboj, Bosna-Podrinje, Merkez Bosna, Hersek-Neretva, Bat Hersek, Saraybosna, Livno Dayton Anla mas n n uygulanmas n n izlenmesi ve uluslararas kurulu lar n faaliyetlerinin koordinasyon amac yla kurulmu olan Yüksek Temsilcilik Ofisi (OHR), Aral k 1997 den bu yana anla mazl klar n çözümü ve zorluk ç karan yetkililerinin bertaraf edilmesi konular nda kararlar alabilmi tir. OHR' n döneminde a amal olarak sonland r lmas planlanmaktad r. Avrupa Birli i ile 2008 y l nda stikrar ve birli i Anla mas imzalanm t r. Sözkonusu Anla ma kapsam nda, AB den Bosna Hersek e ihraç edilen tar m harici ürünlerde vergi oranlar 2009 y l ndan itibaren s f rlanm t r. Bosna Hersek'in Avrupa Birli i (AB) taraf ndan art ko ulan reformlar n benimsenmesi konusunda mesafe alamam olmas ülkenin AB'ye tam üyelik ba vurusu yapamamas na neden olmaktad r. Bosna Hersekli siyasetçiler aras nda fikir birli i eksikli inin, ülkenin AB'ye entegrasyonunu daha da geciktirmesi yüksek bir olas l k olarak görünmektedir. NATO, 2010 y l nda Bosna Hersek e askeri varl klar n tahsisine ili kin anla maya ba l olarak Üyelik Eylem Plan sunmu tur. Bu ko ul, Bosna Hersek taraf ndan Mart 2012 de kar lanm olup, Bosna Hersek in birkaç ay içerisinde Üyelik Eylem Plan n almas beklenmektedir. Birle mi Milletler (UN) y l ndan beri Üye Avrupa Güvenlik ve birli i Te kilat (OSCE)-1992 y l ndan beri Üye Uluslararas Para Fonu (IMF) y l ndan beri Üye Avrupa Yat r m ve Kalk nma Bankas (EBRD)-1996 y l ndan beri Üye Bölgesel birli i Konseyi (RCC)-1999 y l ndan beri Üye Avrupa Konseyi (CE) y l ndan beri Üye slam Konferans Örgütü (OIC)-1994 y l ndan beri Gözlemci statüsü Dünya Ticaret Örgütü (WTO)-1999 y l ndan beri Gözlemci 10/61

11 1.5 EKONOMİK YAPI VE GELİŞMELER Bosna-Hersek, y llar ndaki sava tan önce sanayi altyap s kuvvetli bir ülkeydi. Ülkede önemli sanayi kollar (demir çelik, savunma sanayii, çimento, soda, ka t, alüminyum, uçak yedek parçalar, rafineri, a aç ve orman ürünleri, kimya ve metalürji) mevcuttu ve toplam istihdam ve üretimin yakla k % 50'si bu sanayilerce kar lanmaktayd. Sava tan önceki dönemde Bosna Hersek'teki üretim faaliyetleri temelde Yugoslavya'n n iç pazar n n ihtiyaçlar n n kar lanmas üzerine kuruluydu. Sava, Bosna Hersek'teki sanayi yap lanmas na a r hasar vermi tir. Pazar kayb n n yan s ra sanayi tesislerinin zarar görmesi ve bu tesislerdeki makine ve teçhizatlar n çal nmas vb. nedenlerle ülkenin sanayiye dayal ekonomik yap s bozulmu tur. Sava sonras dönemde söz konusu sanayi kapasitesinin bir k sm devlet taraf ndan yeniden i letilmeye aç lm, bir k sm özelle tirilmi, bir k sm ise kapat lm t r. Sava tan önce a rl kl olarak devlet mülkiyetinde olan veya yönlendirilen üretim altyap s n n özelle tirme veya iflaslar yoluyla özel mülkiyete geçmesi süreci çerçevesinde önemli say da i letme sat lm t r. Ancak, hala sat yürütülen veya çal malar devam eden az say da da olsa i letmeler bulunmaktad r. Bilhassa sava s ras nda olmak üzere 1990'l y llarda ülkenin hiperenflasyon ile kar kar kalmas nedeniyle, parasal istikrar ülkenin ekonomi politikas ndaki en önemli hedefler aras nda yer alm t r. Ekonomik istikrar politikalar kapsam nda, Temmuz 1998'de Konvertible Mark (KM) yürürlü e girmi tir. Bu yeni para birimi, Dayton Bar Anla mas (1995) gere ince "Para Kurulu/Currency Board" kurallar alt nda yönetilmeye ba lanm t r. Söz konusu kurallar ve i leyi Bosna Hersek Merkez Bankas taraf ndan s k bir ekilde kontrol edilmektedir. Ticaret politikalar nda uluslararas sistemle bütünle me çal malar kapsam nda, 1999 y l nda Dünya Ticaret Örgütü nde gözlemci statüsü elde edilmi tir. DTÖ ile ili kiler kapsam nda, ülkenin tarife yap s DTÖ kurallar ile uyumlu hale getirilmeye çal lmakta olup, ülkenin DTÖ ye üyelik çal malar nihai a amada bulunmaktad r. 1990'lar n sonlar ile 2000'li y llar n ba lar nda ülkede yüksek kamu harcamalar ve bütçe aç klar ya anm t r y llar aras nda GSY H n n % 66 s na varan yüksek kamu harcamalar ve GSY H n n yakla k % 9 una ula an bütçe aç klar n n azalt lmas na yönelik olarak y llar aras nda IMF ile imzalanan stand-by düzenlemeleri kapsam nda istikrar programlar uygulanarak mali yap konsolide edilmi ve bu çerçevede kamu harcamalar GSY H nin yakla k % 50 sinin alt na gerilemi tir döneminde ekonomik performanstaki iyile me büyüme ve milli gelir rakamlar na yans makla beraber, cari aç k, i izlik ve dü ük gelir düzeyi ülkenin önemli ekonomik sorunlar olmaya devam etmi tir. Küresel mali ve ekonomik krizin etkisiyle ülke ekonomisi 2009 y l nda daralm t r ve 2011 y llar nda ya anan 11/61

12 dü ük oranl büyümeler iç talep ve yat r mlara ba l olarak gerçekle mi tir. Ancak, Avrupa Birli i'nde (AB) ekonomik krizin derinle mesi sonucu sanayi imalat n n dü mesi, i sizlikteki art n devam etmesi ve yurtd nda çal an vatanda lar n gönderdi i gelirlerin azalmas vb. sebeplerle ekonomi 2012 y l nda yeniden negatif büyümeyle kar kar ya kalm t r y l ndan ba gösteren küresel mali ve ekonomik kriz ülke ekonomisini olumsuz etkilemi tir ve krizin etkileri hala hissedilmektedir y l nda % 2,9 küçülen GSY H, 2010 ve 2011 y llar nda s ras yla % 1.3 ve % 1 oran n büyümü ; ancak, 2012 y l nda yeniden daralma ya am t r. Halihaz rda resesyon ile mücadele eden ülkede GSY H'nin 2013 y l nda ve orta vadede dü ük oranlarda da olsa büyümesi beklenmektedir BiH - GSYİH BÜYÜME ORANLARI* (%) * Bosna Hersek İstatistik Kurumu Bosna-Hersek te ekonominin kay t alt na al nmas amac yla 01 Ocak 2006 tarihi itibariyle tek vergi sistemine geçilmi, daha önce iki entitede (FBiH ve RS) farkl oranlarda uygulanan sat ve hizmet vergileri kald r larak bunlar n yerine Katma De er Vergisi (KDV) uygulamas na ba lanm ve ülke genelinde uygulamalar yürütmek üzere Dolayl Vergilendirme daresi ( TA) kurulmu tur. Bosna Hersek te her ürün ve hizmet (sa l k hizmetleri, sosyal sigorta hizmetleri, e itim vb. sektörlerde istisnalar bulunmakla birlikte) için halihaz rda uygulanmakta olan KDV oran % 17'dir. Bosna Hersek in tarife yap s oldukça libere bir görünüm sergilemekte olup, ortalama gümrük vergisi oran % 7,6 civar ndad r. Ayr ca, Bosna Hersek in k sa bir zaman öncesine kadar 8 ülke ile (H rvatistan, Makedonya, S rbistan, Karada, Bulgaristan, Romanya, Türkiye, Moldova ve Arnavutluk) varolan Serbest Ticaret Anla mas (STA) Bosna Hersek'in 2007 y l nda CEFTA ya kat lmas (BiH-Türkiye STA hariç) ile yürürlükten kalkm t r. 01 Temmuz 2013 tarihi itibariyle Avrupa Birli i üyesi olan H rvatistan da bu tarihten itibaren CEFTA kapsam nda yer almamaktad r. Ülkenin önemli gelir kaynaklar ve döviz kazand r c kalemleri aras nda, ihracat,bar süreci çerçevesinde ülkede bulunan yabanc lar taraf ndan yap lan harcamalar ve yurt d nda çal an vatanda lar taraf ndan gönderilen gelirler say labilir. Ancak, k sa ve orta vadede d yard mlar n azalmas ve Bosna Hersek te bar n ve düzenin tesis 12/61

13 edilmesi için uluslararas kurulu lardan ve di er ülkelerden gelen temsilci say s n n zamanla azalmas nedeniyle gelir kaynaklar n n azalmakta oldu u ve bunun da ülke ekonomisi aç s ndan olumsuzluk olu turdu u dü ünülmektedir. Yurt d nda çal an vatanda lar n gönderdi i gelirler GSY H n n önemli bir k sm n olu turmakta olup 2011 y l nda 1,78 milyar Avro, 2012 y l nda 1,83 milyar Avro'ya ula m t r. Söz konusu tutarlar n ülkenin GSY H's na oranlar 2011 ve 2012 y llar nda s ras yla % 13,6 ve % 13,8 olarak gerçekle mi tir. ç talebin zay f olmas ekonomik resesyonun en önemli sebeplerinden biri olarak kabul edilmektedir. hracat n da 2012 y l nda dü ü göstermesi ekonominin içinde bulundu u durgunluktan ç k lamamas ndaki önemli etkenlerden biridir. Buna ilaveten, yüksek düzeyde seyreden i sizlik oran ve bütçe aç n n giderilebilmesine dönük önlemler hem harcamalar üzerinde bask unsuru hem de ekonomik durgunlu un sebepleri aras nda gösterilebilir. IMF ile imzalanan stand-by anla mas kapsam nda bütçe aç n n daralt lmas na yönelik olarak IMF taraf ndan art ko ulan kemer s kma politikalar da k sa vadede ekonomik büyümenin önündeki k s tlar olarak de erlendirilebilir BiH - İŞSİZLİK ORANLARI* (%) * Bosna Hersek İstatistik Kurumu Küresel mali krizinde etkisiyle ekonominin daralmas, firmalar n yeniden yap land r lmalar n n beklenen h zda gerçekle memesi ve yüksek vergiler nedeniyle istihdam n kay td ekonomiye kaymas nedeniyle, i sizlik rakamlar nda uzun vadede önemli bir dü me beklenmemektedir. Kay td istihdam n ise emeklilik gibi konular nedeniyle orta ve uzun vadede önemli bir sosyal soruna neden olmas beklenmektedir. Bu nedenle, Bosna Hersek ekonomisini de erlendirirken kay t d ekonominin yüzdesinin oldukça yüksek oldu u gerçe ini de göz ard etmemek gerekmektedir. 2000'li y llar n ba ndan beri yüksek düzeylerde seyretmeyen ve 2009 y l nda negatife dönen enflasyon, 2010 y l ndan itibaren çok yüksek oranlarda olmasa da (bkz. Ekonomik Göstergeler Tablosu) yeniden art de erlere ç km t r. Uluslararas g da fiyatlar ndaki art enflasyondaki art n ba l ca sebebi olarak gösterilmektedir. Öte yandan, enflasyon oran 2012 y l nda (% 2,1) 2011 y l na (% 3,7) göre dü ü göstermi tir. Bu dü ü ün nedenleri aras nda uluslararas piyasada petrol d ürün fiyatlar nda meydana gelen dü ü ile iç talepteki azalma gösterilmektedir. 13/61

14 BiH - ENFLASYON ORANLARI* (%) * Bosna Hersek İstatistik Kurumu Yava büyüme ve Avrupa piyasalar ndaki süregelen dalgalanmalar n hakim oldu u kriz döneminin üstesinden gelebilmek amac yla ihracat odakl yeni bir büyüme modeli planlanmaktad r. Bu stratejinin ba ar l olabilmesi için, Bosna Hersek'in fiziksel alt yap s n, i ortam n ve insan kaynaklar n daha iyi hale getirerek daha rekabetçi bir duruma gelmesinin önem ta d dü ünülmektedir. Ülkede yat r mlar genel olarak dü ük düzeylerde seyretmi olup, gerçekle tirilen yat r mlar ise büyük ölçüde yabanc sermaye taraf ndan finanse edilmi tir. Ülkeye yap lan d yard mlardaki azalma nedeniyle üretimin ve özellikle ihracat n art r labilmesi için do rudan yabanc yat r ma ihtiyaç duyulmaktad r. Yak n zamanlarda yabanc sermayenin Bosna Hersek e ilgisinde art olmakla birlikte, sava n olumsuz etkilerinin hala devam etmesi ve eski Yugoslavya pazar n n önemli ölçüde kaybedilmi olmas nedeniyle, bu ilginin üretime somut yat r mlara dönü mesinde s k nt lar ya anmaktad r. Ülkenin yeniden yap land r lmas kapsam nda çe itli kredi programlar uygulamaya konulsa da, sözkonusu kredi programlar genelde küçük ve orta ölçekli firmalar hedeflememi tir. Di er taraftan, özellikle yabanc bankalar n ülkede faaliyet göstermeye ba lamas yla birlikte, sermaye arz nda nispeten bir art olsa da, bürokrasi, karma k hukuki altyap, yasal yapt r mlar n zay f olmas vb. sebeplerle sermaye arz ndaki bu art s nai üretiminde yeterince kar l n bulamam t r. Öte yandan, Bosna Hersek te bankalar taraf ndan sa lanan krediler ço unlukla tüketime yönelik olup, üretimin fonlanmas nda finans kesiminin nispeten isteksiz davranmas üretimin artt r lmas önündeki engellerden birisini olu turmaktad r. Ülke ticaret ve kredi aç s ndan Avrupa'ya oldukça ba ml durumdad r. hracat n son y llarda art göstermi olmas na (özellikle metal ve elektrik sektörlerinde) ra men, uluslararas petrol ve g da fiyatlar ndaki art dolay s yla ithalat n da yükselmesi sonucu ülkenin d ticaret aç devam etmektedir. Sektörlerin Bosna-Hersek ekonomisindeki a rl klar incelendi inde, tar m, sanayi ve hizmetler sektörlerinin ülke ekonomisindeki paylar 2012 y l itibariyle s ras yla yakla k olarak % 10, % 25 ve % 65 olarak gerçekle mi tir. 14/61

15 2. SEKTÖREL BAKIŞ Bu bölümde Bosna Hersek ekonomisindeki belli ba l sektörlere ili kin k sa bilgiler ve de erlendirmeler yer almaktad r. 2.1 TARIM VE HAYVANCILIK RS de bulunan Posavina bölgesi hariç olmak üzere, Bosna Hersek in büyük bölümü da l k arazi olup, ülkenin önemli bir bölümü tar msal üretime elveri li de ildir. FBiH k sm nda, ba ta Neretva nehri olmak üzere baz nehirler üzerindeki küçük vadilerde ve Hersek bölgesinde yer alan Karst da tar msal üretim yap lmaktad r. Ülkede tar msal arazinin hem nitelik hem de nicelik aç s ndan oldukça s n rl olmas na kar n, temiz ve kolayca eri ilebilen zengin yeralt ve yerüstü su kaynaklar bulunmaktad r. Ülke topraklar n n % 50,3'ü tar msal arazi, % 48,3'ü ise ormanlarla kapl d r. Tar msal arazinin ise % 62'si ekilebilir durumdad r (Ekilebilir arazinin % 48'si FBiH, % 52'si RS'dedir). Ekilebilir arazinin rmak yataklar ndaki düzlüklerde bulunan k sm (toplam ekilebilir arazinin % 20'sinden az) yo un tar m yap lmaya elveri lidir. Tar msal arazinin yakla k % 56's çay r ve otlak, % 40' i lenebilir arazi ve % 4'ü ise meyve bahçeleri ve ba lardan olu maktad r. Tar m sektörünün ülke ekonomisindeki pay 2012 y l verilerine göre yakla k % 10'dur. RS deki tar msal üretimin FBiH'deki tar msal üretimin iki kat oldu u tahmin edilmektedir. Ülkedeki tar msal potansiyelin k smen kullan labildi i dü ünülmektedir. Tar msal üretimin her kesiminde modernizasyon ihtiyac (eski teknoloji ve araç gereçlerin yenilenmesi) ve tar m sektörünün mevcut yap s n n iyile tirilmesi konusunda yat r m yap labilmesi için en önemli engellerden birisi sektörün finansal kaynak ihtiyac d r. Ba ta tah l, et ve süt ürünleri, meyve sular olmak üzere neredeyse tüm tar m ürünlerini ithal eden ülke tar mda net ithalatç konumundad r. Tar msal üretimin gerçekle ti i araziler ço unlukla özel araziler olup, küçük parçal toprak sahipli i yayg nd r. Tar msal üretimin önündeki önemli sorunlardan birisi de kadastro ve resmi kay t sisteminin kar kl ve yeterli bir ekilde düzenlenmemi olmas d r. Ülkede üretilen ba l ca tar m ürünleri aras nda tah l, m s r, yem, ya l k tohum, bakliyat, kök ve yumrulu bitkiler ve sebzeler yer almaktad r. Meyve sebze üretimi mikro klimalar sayesinde çe itlilik arz etmektedir. Sava tan önce önemli ölçüde geli mi olan hayvanc l k sektörü sava y llar nda gerilemi ve d yard mlarla yeniden toparlanmas amaçlanmaktad r. 15/61

16 Hayvanc l n toplam tar msal üretimdeki pay n n % 50 dolaylar nda oldu u tahmin edilmektedir. Ülke topraklar n n büyük bir k sm (özellikle su kaynaklar aç s ndan zengin olan da l k orta kesim) yem, otlaklar ve iklimsel ko ullar göz önüne al nd nda büyükba ve küçükba hayvanc l k, et-süt ve çiftlik üretimi aç s ndan elveri lidir. Ancak, hayvanc l kta da varolan potansiyelin yeterince kullan lamad dü ünülmektedir. Ülkede sava öncesi dönemde tamam devlet kontrolünde yakla k 970 bin civar nda olan büyükba hayvan say s sava nedeniyle 200 bin civar na dü mü ve buna paralel olarak et ve süt üretiminde de çarp c dü ü ler ya anm t r. Havyanc l n yeniden yap land r lmas na yönelik olarak sava sonras dönemde aktar lan finansman ile özellikle 2003 y l ndan sonra keçi haricinde tüm hayvan cinslerinde say ca art kaydedilmi tir. HAYVAN SAYILARI* (bin) (2010) HAYVANCILIK - ÜRETİM* (ton) (2010) S r Keçi Koyun Domuz 5 0 S r eti 2.5 Domuz eti Kanatl eti Küçükba eti * Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı Sava tan önce geli me gösteren bal kç l k sektörü, sava tan sonra da ayn seyrine devam etmi tir. Ülkede bulunan nehirler üzerinde bal k yeti tiricili i yayg n olarak yap lmaktad r. Kirlenmemi akarsular n bollu u hem aile ölçe inde hem de endüstiyel bal k üreticili i aç s ndan önemli bir potansiyel sunmaktad r. Alabal k ve sazan yeti tiricili i bir hayli geli mi durumdad r. 2.2 AĞAÇ VE ORMAN ÜRÜNLERİ Yakla k yar s (% 48,3) ormanlarla kapl olan ülkede, geçmi teki yasad kullan mdan kaynaklanan tahribat ve sava döneminden kalma may nlar yüzünden ormanl k arazinin bir k sm kullan lamamaktad r. Bosna Hersek teki orman arazilerinin % 80,7 i devlet mülkiyetindedir. Sert ve yumu ak odun aç s ndan zengin olan ve rekabetçi ve kalifiye i gücüne sahip Bosna Hersek'te a aç ve orman ürünleri sektörü gerek yat r m gerekse ihracat odakl üretim aç s ndan önemli bir potansiyel bar nd rmaktad r. 16/61

17 A aç ve orman ürünleri sanayii Bosna Hersek sanayi üretiminde % 15 ile önemli bir paya sahiptir ve ham keresteden mobilyaya kadar geni bir ürün gam nda üretim yap lmaktad r. Ülkedeki a açlar n miktar, tür ve kalite bak m ndan zenginli i orman ürünleri sanayii aç s ndan kayda de er bir kaynak sunmaktad r. Kay n, me e, di budak, çam, köknar, ceviz, elma ve kiraz a açlar ndan ham, yar ve tam i lenmi ürün ihracat yap lmaktad r. A aç ve orman ürünleri sektörü ihracat odakl bir sektör olup, sektörün ülkenin 2012 y l ihracat ndaki pay % 11 olarak gerçekle mi tir. Koltuk, ah ap malzeme, ev mobilyalar ve ham kereste en çok ihracat yap lan ürünler olup, ba l ca ihraç ülkeleri aras nda talya, Slovenya, S rbistan, H rvatistan, Avusturya, Almanya ve M s r yer almaktad r. Sava öncesi dönemde ülke GSY H sinin yakla k % 10 una tekabül eden bir üretim gerçekle tirilen a aç ve orman ürünleri sektörü günümüzde ço unlu u özelle tirilmi i letmelerden olu an bir yap sergilemekte ve sektöre yönelik finansman eksikli i ile bu i letmelerdeki ortakl yap s na ili kin sa l kl öngörülerin yap lamay gibi sebepler bu sektördeki üretim kapasitesindeki dü ü ün ve teknolojiye ayak uydurulamamas n n en önemli sebepleri aras nda gösterilmektedir. Sektörde faaliyet gösteren i letmeler ço unlukla birincil a ama üretim yapmaktad rlar. Günümüzde oldu u gibi sava öncesi dönemde de ihracata yönelik bir sektör olan a aç ve orman ürünleri sektörünün geli mesi aç s ndan at lacak en önemli ad mlar aras nda mevcut teknolojinin yenilenmesi, makine-teçhizat n modernizasyonu, üretimde katma de erin artt r lmas ve destekleyici sanayilerle daha güçlü ba lar n kurulmas oldu u dü ünülmektedir y l nda hükümet taraf ndan dü ük katma de erli ürünler yerine yüksek katma de erli ürünlerin ihracat n n te viki amac yla ihracatta konulan k s tlamalar kald r lm ve halihaz rda bu ürünlerin ihracat nda herhangi bir k s tlama bulunmamaktad r. 2.3 SANAYİ ÜRETİMİ Sava s ras nda önemli derecede azalarak dü ük seviyelere inen s nai üretim, sava n sona ermesi ile birlikte y llar aras nda güçlü bir büyüme performans sergilemi tir. G da ve içecekler sektörü, ülkede toplam s nai üretimde önemli bir yer tutmakta olup, bahsekonu sektördeki büyümenin s n rl kalmas n n en önemli nedenleri olarak, özellikle CEFTA ülkelerinden H rvatistan (01 Temmuz 2013 itibariyle CEFTA d nda yer almaktad r) ve S rbistan'dan yap lan ithalat ve AB ye yeni üye olan ülkelerin AB mevzuat çerçevesinde ticari engelleri Bosna Hersek gibi üçüncü ülkeler aleyhine yükseltmeleri olarak gösterilmektedir. Bosna Hersek te sava öncesi s nai üretim yap s ile sava sonras üretim yap s farkl l k arz etmektedir. Sava tan önceki dönemde metal i leme, makine üretimi, 17/61

18 kimyasallar, a aç i leme, g da, tekstil ve deri sektörlerinde yo unla an ve katma de eri nispeten yüksek bir görünüm arz eden üretim yap s, yerini g da i leme, metal d ürünler ve mineraller, a aç i leme ve temel metaller gibi daha dü ük katma de erli sektörlere b rakm t r. Bununla birlikte, metal i leme, demir çelik, otomotiv parçalar vb. sektörlerde faaliyetler devam etmekte olup, bu sektörler ülkenin üretim ve ihracat nda önemli bir yer tutmaktad r. Üretim hem FBiH'de hem de RS de genel olarak büyük ehirlerde yo unla m t r. (FBiH'de Saraybosna, Tuzla, Mostar ve Zenica; RS de Banja Luka, Modrica ve Bijeljina) METAL VE METAL İŞLEME Metal ve metal i leme sektörü, kapasite kullan m ve istihdam aç s ndan sava öncesi dönemdeki seviyesinden uzak olmas na kar n (1992 y l nda , günümüzde civar nda istihdam) ülke ekonomisi aç s ndan önemini hala muhafaza etmektedir. Metal i leme sanayii, özellikle demir ve demir d metal i leme, demir-çelik, alüminyum, kur un, çinko ve bak r olmak üzere oldukça geni bir faaliyet alan n kapsamaktad r. Ülkedeki maden rezervlerinin (özellikle demir cevheri, boksit, kur un, çinko, bak r) katk s ve eski Yugoslavya döneminde ülkenin savunma sanayii merkezi olmas n n da etkisiyle metal i leme sektörü ülkenin geleneksel olarak en güçlü sektörü olarak kabul edilmektedir. Sektörün son 10 y ll k büyüme performans % 10 civar nda gerçekle mi olup, Bosna Hersek sanayii ve ihracat nda en önemli kalemi te kil etmektedir. Özellikle alüminyum, demir-çelik ve otomotiv parçalar ihracat olmak üzere metal sektörü ülke ihracat n n önde gelen sektörleri aras nda yer almakta olup, Bosna Hersek metal sektöründe ticaret fazlas vermektedir. Metal sektöründe üretilen ürünler a rl kl olarak Avrupa ve çevre (özellikle CEFTA ülkeleri) pazarlardaki otomotiv, makine ve metal ürünleri üreticilerine gönderilmesinin yan s ra iç piyasada da kullan lmaktad r y l ndaki küresel mali ve ekonomik krizi sektörü derinden etkilemi olup, sonraki y llarda toparlanma ya anmas na kar n sektör 2008 y l ihracat rakamlar n n hala gerisinde bulunmaktad r. Metal sanayii konjonktürel olarak uluslararas piyasalardaki metal fiyatlar ndaki de i kenli e oldukça duyarl bir seyir izlemekte ve iç piyasa da bu dalgalanmalardan etkilenmektedir. Ülkede metal sanayiinde i tigal eden irketlerin % 80'i küçük ölçekli, % 15'i orta ölçekli ve % 5'i ise büyük ölçekli i letmelerdir. Dolay s yla, sektörün mevcut yap s küçük i letmelerden olu makta olup, söz konusu küçük i letmelerin entegre hale 18/61

19 getirilmesiyle elde edilecek ölçek ekonomisi vas tas yla sektörün geli iminin h zlanabilece i dü ünülmektedir. Ülkenin metal i leme sektöründeki birikimi de göz önüne al nd nda sektöre giri yapmak isteyen yat r mc lar n bilhassa ortakl k kurma veya özelle tirmeler vas tas yla sektör de yat r m yapabilecekleri dü ünülmektedir. Hemen her sektörde oldu u gibi metal sektöründe de yabanc sermayenin ülkeye gelmesi ve yat r m yapmas için uygun ortam olu turulmaya çal lmaktad r. Sektörde katma de eri yüksek üretimin te viki amac yla yerli ve yabanc yat r mc lar gerek yeni irket kurulumu gerekse mevcut i letmelerin dönü ümü konusunda desteklenmektedirler OTOMOTİV ve OTOMOTİV YAN SANAYİİ Sava öncesi y llarda otomotiv sektöründe önemli yabanc irketlerin yat r mlar n n bulundu u Bosna Hersek'te otomotiv sektörü sava nedeniyle önemli hasara u ram ve varolan yabanc yat r mlar büyük ölçüde ülkeyi terketmi tir. Ancak, ülkede otomotiv sektörünün yeniden yap land r lmas na yönelik olarak metal üretimi, metal i leme, alet yap m, plastik i leme, otomotiv parçalar ve otomotive yönelik tekstil ürünleri üretimi faaliyetleri halihaz rda devam etmektedir y l itibariyle metal i leme sanayii ihracat nda en h zl büyüme gösteren sektör % 25,6'l k büyüme oran ile otomotiv sanayi olmu tur. Otomotiv sanayii yine 2011 y l nda Bosna Hersek'in toplam ihracat ndaki pay n da artt rm t r. Ülkenin otomotiv sektöründeki irketlerce motor di li ve parçalar, yüksek kaliteli metal hassas parçalar, tahrik milleri, fren parçalar ve sistemleri, debriyaj, direksiyon parça ve sistemleri, pompa, filtre, otomotiv elektrik parçalar (sinyaller, röle, elektronik anahtarlar), tekstil ve deri ürünleri, plastik enjeksiyon parçalar, alüminyum jantlar, aküler, yaylar, vidalar, hortumlar, metal, kauçuk ve plastik bile enler gibi muhtelif küçük parçalar vb. geni bir ürün gam nda üretim yap lmaktad r. Otomotiv yedek parçalar sektörü ihracat odakl bir sektör konumundad r ve üretimin yakla k % 90' aralar nda Almanya, spanya, talya, Lüksemburg, Slovenya ve Türkiye'nin de bulundu u 30'a yak n ülkeye ihraç edilmektedir TEKSTİL Tekstil sektörü eski Yugoslavya döneminde Bosna Hersek te önemli bir yere sahipti. Sava öncesi dönemde Bosna Hersekli tekstil ve ayakkab üreticileri ürünlerini (pamuk ipli i, kuma, dokuma, konfeksiyon, ham ve i lenmi deri ürünleri) tüm k talara ihraç etmekteydiler. Geçmi te Almanya ve talya pazarlar na tekstil ve ayakkab tedari i yapm olan Bosna Hersek, bu anlamda bu sektörde birikime ve vas fl bir i gücüne sahiptir. Tekstil sektörü bugün ülkede birçok küçük üretici vas tas yla sürdürülmekte ve çok çe itlenmi bir yap arz etmektedir. Özellikle makine ve teçhizata yap lacak 19/61

20 yat r mlarla Bosna Hersek tekstil sektörü dinamik bir geli im sergileme potansiyeline sahiptir. Ülkede tekstil sektöründe yakla k ki i istihdam edilmektedir. Tekstil, ayakkab ve deri sanayinin 2012 y l üretiminin % 90 ihraç edilmi ve sektörün Bosna Hersek in toplam ihracat ndaki pay % 13,8 olarak gerçekle mi tir. Tekstil sektörü ihracat n n art ndaki önemli faktörler aras nda birçok kamu i letmelerinin özelle tirilmesi ve sektör üretiminin yurt d piyasalar n taleplerine yönlendirilmesi gösterilmektedir. Ülkenin tekstil sektöründeki önde gelen ticari partnerleri aras nda AB ülkeleri, Do u ve Güney Do u Avrupa ülkeleri yer almaktad r. Bosna Hersek tekstil hammaddeleri ticaretinde net ithalatç konumundad r. Di er sektörlerde de vurguland üzere, tekstil sektöründe (konfeksiyon, deri ve ayakkab ) mevcut altyap, i letmeler ve üretim süreçlerinin modernize edilerek sektörün uluslararas ölçekte rekabetçi ürünleri üretebilecek hale getirilmesi için sermayeye ihtiyaç duyulmaktad r. Bu ba lamda, yabanc yat r mlar sektörün geli imi ve modernizasyonunun gerçekle tirilmesi aç s ndan en etkili ve h zl çözüm yolu olarak kabul edilmektedir İÇECEK Bosna Hersek tatl su kaynaklar bak m ndan oldukça zengin bir ülkedir. Tatl su ve taze meyve-sebze Bosna Hersek'in içecek sektörü aç s ndan önemli bir yer te kil etmektedir. ç piyasada içeceklere yönelik talebin yaln zca % 45'inin yerli üretimle kar land tahmin edilmektedir. Arz yetersizli i sektördeki yat r m potansiyelinin önemli bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Bosna Hersek'te y ll k yakla k 400 milyon litre civar nda maden suyu tüketilmektedir. Gelecekte i elenmi kaynak suyu tüketiminin maden suyu tüketimden daha fazla olaca beklenmektedir. Ülke zengin tatl su kaynaklar na sahip olmas na kar n, kaynak suyu ticaretinde net ithalatç durumundad r. thalat yap lan ülkeler aras nda H rvatistan ve Slovenya ba çekmektedir. Bosna Hersek'te y lda üretilen 350 milyon litre suyun % 50'si i elenmi kaynak suyudur y l verilerine göre, ülkede kaynak suyu sat gerek hacim gerekse de er aç s ndan gazl içecek sat ndan daha fazlad r. Ülkede yakla k meyve bahçesi bulunmaktad r. Verimli topraklar ve l man iklimin oldu u bölgelerde çok çe itli meyve yeti tirme imkan bulunmaktad r. Bu nedenle Bosna Hersek yüksek kalite meyve suyu üretimi için iyi bir potansiyel bar nd rmaktad r. 20/61

21 Ülke bira ve arap gibi alkollü içeceklerde de net ithalatç d r. Birac l kta yerel üretim iç talebin % 65'ini kar lamakta olup, talep fazlas H rvatistan ve S rbistan'dan ithalat yoluyla kar lanmaktad r. Ülkede arap üretiminin tamam Hersek bölgesinde yap lmaktad r. Yerli üretim araplara göre fiyat avantaj na sahip olduklar ndan dolay Karada ve Makedonya arap ithalat n n yap ld ülkeler aras nda önde gelmektedir. 2.4 DOĞAL KAYNAKLAR VE MADENCİLİK Bosna Hersek, eski Yugoslavya zaman nda ülkedeki zengin maden rezervleri nedeniyle madencilik ve a r sanayi alanlar nda yo unla m t. Dayton Bar Anla mas ve AB süreçleri çerçevesinde Bat Balkanlar da sa lanan istikrar ortam, Balkanlar da olu mas beklenen enerji arz aç ile temel madenlerde son y llarda ya anan fiyat art lar, ülkedeki madencilik potansiyelinin kullan m n n art r lmas hususunu ekonomi gündeminin en önemli maddelerinden birisi haline getirmi tir. Sava tan önce geli mi olan ve büyük ölçüde Yugoslavya a r sanayisine dönük üretim yapan Bosna Hersek madencilik sektörü, sava boyunca ve daha sonra izleyen ekonomik daralma ile paralel bir ekilde küçülmü ve birçok ocak kapanm t r. Özellikle 1999 y l nda en önemli pazar olan S rbistan ve Karada da, Kosova Sava 'ndan dolay daralma ya ansa da, sektör daha sonra toparlanm t r ve 2004 y llar nda FBiH'de s ras yla % 4,6 ve % 5,8 lik büyüme gerçekle mi olup, RS de bu oran 2004 y l nda % 36 olarak gerçekle mi tir. FBiH'deki Vares ve Jablanica ile RS'deki Ljubija'da toplam 750 milyon ton demir cevheri rezervi oldu u tahmin edilmektedir. Sava tan önce 1,8 milyon ton demir üreten ve ki i istihdam eden sektörün üretimi sava sonras dönemde kaydade er biçimde azalm t r (2003 y l nda ton). Ancak, son y llarda yeniden toparlanan demir üretimi 2010 y l itibariyle yakla k 3 milyon tona ula m t r y l nda Zenica Steelworks ve Kuwait Yat r m Otoritesi (KWA Kuwaiti Investment Authority) ortakl ile BIH Steel kurulmu olup, sözkonusu ortakl n amac 45 milyon ABD Dolar yat r m yaparak y lda 1 milyon ton üretime ula mak olarak belirlenmi tir. Daha sonra sözkonusu ortakl ktaki devlet pay dünyan n en büyük çelik üreticilerinden Mittal Steel tarafindan (LNM Holding) sat lm olup, üretim hedefi zamanla 1,5 milyon tona ve yat r m hedefi ise bölgeye yap lacak yat r mlar da dahil olmak üzere 420 milyon ABD Dolar 'na ç km t r. Ülkedeki çinko ve kur un rezervlerinin ise 11,7 milyon ton civar nda oldu u tahmin edilmekte olup, bu rezervler FBiH'de Vares ve Olova da, RS de ise Srebrenica da bulunmaktad r y l nda RS Hükümeti Srebrenica daki SASE nin kur un ve çinko madenleri yönetim hakk n be y ll na Rus Juruzal Zoloto ya devretmi tir. Ülkede ayr ca tuz, barit, kireç ve kalay madenleri ile ülkenin çe itli yerlerine da lm durumda dü ük kaliteli boksit yataklar bulunmaktad r. Madencilik konusunda FBiH ve RS'de farkl politikalar uygulanmaktad r. RS'de aç lan ve sonuçland r lan 2 termik santral ihalesinin effafl konusundaki tereddütler ulusal 21/61

22 ve uluslararas kamuoyunda s k s k gündeme getirilmektedir. FBiH'de termik santraller konusundaki kararlar n FBiH yönetimi düzeyinde, di er madenlerde ise Kanton düzeyinde al nd görülmektedir. Termik santraller konusunda 2006 y l nda aç lan ihale sonucunda mevcut termik santrallerde yeni yat r mlar n yap lmas için stratejik ortaklar belirlenmi olmas na ra men, ihale prosedürü konusundaki tereddütler nedeniyle nihai karar FBiH Parlamentosu nca onaylanmam t r. Sözkonusu ihalenin yenilenmesi veya ihale prosedürünün de i tirilmesinin yüksek bir ihtimaldir. Ülkenin termik ve hidroelektrik enerji kapasitesinin yüksek oldu u dikkate al nd nda, ülkemiz firmalar n n bu konuda daha aktif olunmas yönünde çaba göstermelerinin önem arz etti i de erlendirilmektedir. Aluminij Mostar irketi, sava tan sonra h zla toparlanarak sava öncesi dönemde oldu u gibi sava tan sonra da ülkenin en büyük ihracatç s (2012 y l ihracat miktar yakla k 225 milyon Avro) olmu tur. irketin ihracat n n büyük bir k sm H rvatistan ve sviçre ye gerçekle tirilmektedir. Sözkonusu irketin hisse yap s na ili kin sorunlar yak n bir zamanda çözümlenmi olup, irket hisselerinin % 44'ü kamuya, % 44'ü küçük hissedarlara, % 12'si ise yabanc sermayeye aittir. irketin özelle tirilmesi gündemde yer almaktad r. Ancak, sözkonusu özelle tirme konusunda nas l bir yöntemin uygulanaca henüz netle tirilmemi tir. Bu konudaki karar mercii FBiH hükümetidir. Birac Alumina da (alüminyum hammaddesi üretmektedir) 2003 y l nda üretime ba lam t r. Tuzla da bulunan ve soda üretiminde bulunan Soda-So Lukavac üretim tesisleri, 2006 y l nda i ecam i tiraki olan Soda Sanayi taraf ndan al nm t r. 2.5 ENERJİ Bosna Hersek elektrik hariç enerji ihtiyac n n önemli bir k sm n ithalat yoluyla kar lamaktad r. Sava tan önce 13 hidroelektrik santrali toplam enerji ihtiyac n n % 40 n, 4 termik santral ise kalan ihtiyac kar lamaktayd y l nda ülkenin enerji üretimi sava öncesi dönemin % 80 ine ula m ve sonraki dönemlerde daha da toparlanarak art göstermeye devam etmi tir. RS Hükümeti taraf ndan 2006 y l sonunda Bosanski Brod petrol rafinerisi, Modrica motor ya fabrikas ve Petrol (petrol istasyonlar ) özelle tirme yoluyla Rus Zarubezhneft e sat lm t r. AB mevzuat na uyum çal malar çerçevesinde sat lan petrol ürünleri içerisinde kükürt de erlerinin dü ürülmesi öngörülmesine kar l k, Bosanski Brod rafinerisinde üretilen petrolün dü ük kaliteli olmas (kükürt içeri inin fazla olmas ) nedeniyle bu konu uzun süre gündemi me gul etmi tir. FBiH deki enerji irketi Energopetrol un % 67 si 2006 y l nda Macar (MOL)-H rvat (INA) ortakl na sat lm t r. 22/61

23 Bosna Hersek in ithalat kompozisyonu incelendi inde, petrol ve petrol ürünlerinin önemli bir kalem olu turdu u görülmektedir. Ülkemiz ile imzalanan Serbest Ticaret Anla mas kapsam nda petrol ürünleri ihtiyac n n bir k sm 2008 y l na kadar ülkemizden kar lanm t r. Söz konusu dönemdeki petrol ihracat m z Bosna Hersek e toplam ihracat m z n yakla k % 50 sine tekabül etmekteydi. Ancak, 2008 y l n n son aylar ndan itibaren ülkemizden Bosna Hersek e olan petrol ihracat nda ciddi bir dü ü ya anm t r. Enerji sektörü Bosna Hersek in geleneksel olarak en güçlü sektörleri aras nda yer almakta olup, ülkenin enerjiye ba ml Avrupa pazarlar na yak nl da göz önüne al nd nda geli im olanaklar ve yat r m aç s ndan kayda de er potansiyel ve f rsatlar bar nd rmaktad r. Ülkede henüz yeterince i lenmemi veya k smen i lenmekte olan çok çe itli do al kaynaklar aras nda tahminen 6 milyar ton rezervi olan kahverengi kömür ve linyit, tahmini 6000 megavatl k hidroelektrik enerji potansiyeli, tahminen 2000 megavatl k rüzgar enerjisi potansiyeli, yakla k 1,5 milyon metreküp ah ap at klar, tala, cips ve yontma ah ab n da dahil oldu u bio-mass enerji, jeotermal ve güne enerjisi say labilir. Ayr ca, ülkede petrol arama çal malar da yürütülmektedir. Ülkede enerji sektörünün ana bile enleri olarak kömür, elektrik, petrol ve do algaz gösterilebilir. Kömür ülkenin en önemli enerji kaynaklar aras nda yer almaktad r. Linyit ve kahverengi kömür yataklar hem FBiH hem de RS de bulunmaktad r. Ülkede üretilen kömürün yakla k % 90 termik santraller taraf ndan kullan lmakta olup, kalan % 10 luk k sm n ço u sanayide ve genel tüketimde sarfedilmekte, çok az bir k sm da ihraç edilmektedir. Bosna Hersek petrolü ithal etmekte ve ithal edilen petrol de ülkedeki rafinerilerde i lenmektedir. Enerji sektöründe en az geli me göstermi olan sektör do algazd r. Halihaz rda do algaz ihtiyac n n tamam Rusya Federasyonu ndan kar lanmaktad r. Ülkedeki mevcut do algaz boru hatt 191 km uzunlu unda olup y ll k 1 milyar metreküp kapasiteye sahiptir. Ülkede boru hatlar n n yayg nla t r lmas konusunda çal malar devam etmektedir. Elektrik a rl kl olarak hidroelektrik santralleri ve termik santrallerde üretilmektedir. ç talebin üzerinde gerçekle en ve toplam 4000 megavat olan elektrik ülke ihracat na katk da bulunmaktad r. Özellikle Balkan ülkeleri ve Avrupa piyasalar ndaki elektrik arz ndaki aç n giderilmesi amac yla ülkede elektrik üretiminin artt r lmas için yeni projeler gündemde bulunmaktad r. Kömür, hidroelektrik enerjisi ve yenilenebilir enerji kaynaklar na dayal olarak planlanan söz konusu projeler vas tas yla gerek mevcut tesislerin geni letilmesi gerekse yeni üretim tesislerinin in as hedeflenmektedir. 23/61

24 Enerji sektöründeki kalk nma programlar kapsam nda, toplam 2000 megavatl k 15 adet büyük ve küçük hidroelektrik santrali projesi ile 4 rehabilitasyon ve geni letme projesi(jablanica, Rama, Jajce and apljina hidroelektrik santrallerinde) ile 1000 megavatl k enerji üretimi için mini hidroelektrik santrallerinin in as öngörülmektedir. Ülkenin güney kesimlerinin rüzgar enerjisi santrallerinin kurulumu aç s ndan en elveri li yerler oldu u ileri sürülmektedir. 2.6 ULAŞTIRMA VE HABERLEŞME ULAŞTIRMA Ülkenin ula t rma alt yap s geleneksel ula m modlar n n (karayolu, demiryolu, denizyolu ve havayolu) tümünden faydalan lmas üzerine kuruludur. Ancak, ülkenin özellikle FBiH de yüksek da larla kapl olmas ve eski Yugoslavya döneminde yeterli yat r m alamam olmas gibi sebeplerle karayolu ve demiryolu a yeterince geli memi tir. Gidi -geli tek yönlü karayolu ba lant s ülkenin lojistik aç s ndan dezavantajl yönü olarak dü ünülmektedir. Bu olumsuzluklara ra men, ülkenin di er ülkelerle ve d pazarlarla ba lant lar nda 4 ula m modu da halihaz rda kullan labilmektedir KARAYOLU Karayolu ta mac l, Bosna Hersek te ula m altyap s n n en önemli unsurunu te kil etmekte olup, uzunlu u km dir (3.800 km anayol). Arazisinin büyük bölümünün da l k olmas nedeniyle, karayolu yap m zor ve pahal d r. H rvatistan n Plo e liman ile Bosna Hersek üzerinden Budape te ve Kiev üzerinden Kalaningrad a ula acak olan Koridor Vc yolunun yap m na ba lanm t r ve bugüne kadar yakla k 50 km lik k s m tamamlanm t r. Bosna Hersek'te kuzeyden Brod'dan ba layarak bat da Bosna Hersek s n r n n hemen yak n ndaki H rvatistan' n Plo e liman nda biten ve Budape te'yi Plo e liman na ba layan, yakla k 75 kilometresi tünel ve 33 kilometresi köprü olmak üzere 336 km uzunlu unda olmas ve 3 milyar Euro'ya malolmas beklenen sözkonusu Koridor Vc Otoyol Projesi, Bosna Hersek'in en büyük kalk nma projesi olarak tan mlanmaktad r. Sözkonusu Proje'nin 2017 y l nda tamamlanmas öngörülmekte olup, k smi lotlar halinde ihaleye ç k lmaktad r. lk defa bir Türk firmas (Cengiz n aat) 2012 y l nda 3 lot ihaleyi kazanm t r. Koridor Vc Projesinin finansman na yönelik olarak EBRD taraf ndan kredi sa lanmaktad r. Ayr ca, söz konusu projeye dan manl k hizmeti sa lanmas konusunda Dünya Bankas grubu kurulu u olan IFC ile sözle me imzalanm t r. Projenin finansman konusunda uluslararas platformda aray lar devam etmektedir. Koridor Vc Projesi nin hayata tamamlanmas konusunda Bosna Hersek ve uluslararas toplumda önemli ölçüde kararl l k bulunmaktad r. 24/61

25 DEMİRYOLU Ülkenin sava tan önce ( ) km olan demiryolu a, sava ta önemli ölçüde zarar görmü olup, bu zarar n bir k sm uluslararas kurulu lar n da yard m yla onar lm t r. Demiryolunun ta mac l kta daha etkin hale getirilmesi çal malar devam etmekte olup, AB 2006 y l nda ülke genelinde tek bir demiryolu yönetimini destekledi ini aç klam t r DENİZYOLU/SU YOLLARI Bosna Hersek in 20 km civar nda denize ç k olmakla beraber (Neum), bu bölgede liman bulunmamaktad r. Ülke, H rvatistan k y s ndaki Plo e liman n fiili kullanmakta olup, H rvatistan ile Bosna Hersek aras nda 1998 y l nda ad geçen liman n kullan m ile ilgili olarak yap lan Anla ma henüz onaylanmam t r. Sava nehri üzerinde Bosanska Gradiska, Bosanski Brod, Orasje ve Br ko limanlar bulunmakta olup, bu limanlardan en büyü ü Br ko dur. Br ko Liman, Temmuz 2006 tarihinde uluslararas liman statüsü kazanm t r. Tuna ve Sava nehirleri vas tas yla sözkonusu limandan Karadeniz e ç k mümkün bulunmaktad r HAVAYOLU Ülkede 20 nin üzerinde havaliman bulunmakta olup, sadece Saraybosna, Tuzla, Banja Luka ve Mostar havalimanlar ticari trafi e aç kt r. Ülkenin havayolu irketi, Air Bosna, 2003 y l nda iflas etmi olup, 2005 y l nda devlet deste i ile BH Airlines ad alt nda yeniden faaliyete ba lam t r y l nda sonuçlanan BH Airlines ihalesini THY kazanm ve BH Airlines n % 49 hissesini sat n alarak yönetici ortak olmu tur. Ancak, bu ortakl k 2012 y l nda sona ermi tir. Havalimanlar n n özelle tirilmesi konusu ülke gündeminde bulunmakla beraber, siyasi iradenin genel olarak içinde bulundu u özellikle özelle tirmelerle ilgili isteksiz ve karars z tutum nedeniyle, bu konu imdilik ask ya al nm t r HABERLEŞME/TELEKOMÜNİKASYON Bosna Hersek te telekomünikasyon sektörü sava tan sonra en h zl toparlanan sektörlerden birisi olmu tur rakamlar na göre sabit hat mevcutken(her 100 ki iye 25,2 adet), 2011 y l nda bu say (her 100 ki iye 24,8 adet), 2012 y l nda ise (her 100 ki iye 22,7 adet) olmu tur. 25/61

26 2005 y l nda 1.6 milyon (her 100 ki iye 40 hat) olan cep telefonu hatt say s, 2010 y l nda 3 milyon (her 100 ki iye 78 hat), 2011 y l nda yakla k 3.2 milyon (her 100 ki iye 83 hat), 2012 y l nda ise yakla k 3,4 milyona (her 100 ki iye 88 hat) ula m t r. Ülkede internete eri im konusunda önemli bir mesafe kaydedilmi tir y l nda ki i olan internet kullan c s say s, 2012 y l itibariyle söz konusu y la oranla % 273 oran nda artarak 'e ula m t r. BiH - İNTERNET KULLANIMI* Yıl Internet Kullanıcı Sayısı Endeks , , , , , , , ,38 * Bosna Hersek İletişim Düzenleme Ajansı Telekomünikasyon sektöründe genel olarak her üç etnik grubun kendi operatörü bulundu u söylenebilir (H rvat: Eronet, Bo nak: BH Telekom, S rp: Telekom S rpske). Bunlar n en büyü ü BH Telekom olup, sözkonusu firma FBiH hükümetine aittir. Eronet in % 49 u Deutsche Telekom un sahip oldu u H rvatistan sabit hat operatörü Croatia-T-HT firmas na aittir. RS hükümetine ait olan Telekom Srpske ise özelle tirme kapsam nda S rbistan da yerle ik Telekom Srbija firmas na 646 milyon Euro (844 milyon ABD dolar ) kar l nda sat lm t r. Söz konusu operatörün ismi de i tirilmi olup, u and M-TEL unvan yla faaliyet göstermektedir. FBiH e ait olan BH Telekom un ise özelle tirme çal malar devam etmekte olup, yukar da da belirtildi i üzere, FBiH de siyasi iradenin özelle tirmelere kar tutumu nedeniyle bu konudaki çal malar oldukça yava ilerlemektedir. 2.7 İNŞAAT VE MÜTEAHHİTLİK Bosna Hersek te müteahhitlik sektöründeki faaliyetler aras nda mevcut binalar n slah ve yenilenmesi ile yeni binalar yap lmas, ba ta yol (karayolu yap m ve demiryollar n n rekonstrüksiyonu) yap m olmak üzere alt yap projeleri ve enerji santrallerinin in as yer almakta olup, söz konusu projelerin gerçekle tirilmesine yönelik olarak teknik bilgi, tecrübe ve finansman aç s ndan yabanc firmalar n/kurumlar n varl na ihtiyaç duyulmaktad r y llar ndaki sava s ras nda ülkedeki konutlar n yakla k % 42 sinin y k ld veya hasar gördü ü, günümüzde ülkede do algaz kullan m n n yayg nla maya ba lad ve do algaz altyap s n n geli tirilmesi projelerine h z verilmeye çal ld hususlar göz önüne al nd nda, Bosna Hersek in hem yeni 26/61

27 konut yap m hem de mevcut binalar n yenilenmesi/dönü türülmesine ili kin olarak önemli f rsatlar bar nd rd söylenebilir. EUROSTAT taraf ndan 37 Avrupa ülkesinde yap lan bir ara t rmaya göre, Bosna Hersek te ortalama in aat maliyetinin Avrupa ortalamas n n % 62 sine kar l k geldi i ve ülkenin bu bak mdan Makedonya (% 54) ve Arnavutluk (% 58) ile birlikte Avrupa da en uygun ko ullara sahip üç ülkeden biri olmas Bosna Hersek in bar nd rd di er bir avantaj olarak de erlendirilebilmekle beraber, ülkede makine ve ekipman fiyatlar Avrupa ortalamas n n % 4 üzerinde oldu u da söz konusu ara t rmada yer verilen hususlardan biridir. Bosna Hersek teki yollar n genel durumu, alt yap yat r mlar na olan ihtiyaç ve ülkenin hidroelektrik ve termik enerji kaynaklar aç s ndan zengin oldu u dü ünülürse, ülkede bu alanlara yönelik hat r say l r i f rsatlar mevcuttur. Bilhassa, Avrupa mar ve Kalk nma Bankas (EBRD) ve Avrupa Kalk nma Bankas (EIB) ülkedeki alt yap projelerinin finansman nda önemli rol oynamaktad r. Bu ba lamda, Saraybosna Havaliman, Sarajevo Bypass, Pan European Corridors gibi projelere ad geçen kurulu lar taraf ndan kredi deste i sa lanm ve önümüzdeki dönemde de sa lanmaya devam etmesi planlanmaktad r. Bosna Hersek Yabanc Yat r m Tan t m Ajans verilerine göre, Bosna Hersek in aat sektörünün 2010 y l itibariyle Bosna Hersek in GSY H si içerisinde pay yakla k % 10, ihracat nda ise % 6 olarak gerçekle mi tir. n aat sektörünün ekonomideki di er sektörlere de do rudan etki yapt dü ünüldü ünde bu sektördeki geli melerin ekonominin canlanmas na yönelik olarak do rudan ve pozitif etkiler yapaca dü ünülmektdir. Bosna Hersek Yabanc Yat r m Tan t m Ajans 'ndan al nan bilgiye göre, uluslararas projelerde çal m olan uzman ve i çilerin yurt d nda kazand klar tecrübeleri Bosna Hersek e getirmeleri, Bosna Hersek teki üniversiteler ve teknik okullar n mühendislik alan ndaki e itime önem vermeleri, yar -özel ve kamu müteahhitlik firmalar n n yurt içi ve yurt d projelere dan manl k deste i sa lamas n n Bosna Hersek te halihaz rda varolan nitelikli i gücüne önemli katk larda bulundu u ve sektörün geli mesinde önemli bir rol oynayabilece i de erlendirilmektedir. Gerek mevcut yap lar n rehabilitasyonu gerekse yeni binalar n yap m ve havaalanlar ndan otoyollara kadar altyap sistemlerinin geli tirilmesinde kullan lacak in aat malzemelerinin birço unun yerel piyasadan temin edilebilmesi, mevcut olmayan unsurlar n ise makul ölçüde yat r mlarla edinilebilmesi olana Bosna Hersek te in aat sektörünün geli imi için di er elveri li unsurlar olarak ön plana ç kmaktad r. Bosna Hersek Yabanc Yat r mlar Hakk nda Kanun uyar nca, yabanc yat r mc lar n emlak arazisi sat n almalar /sahip olmalar hususunda herhangi bir s n rlama bulunmamakta olup, yabanc yat r mc lar da yerel ki iler gibi söz konusu mülklere % 27/61

28 100 sahip olabilirler. Ancak, bu sahipli in Bosna Hersek te kuracaklar irket ad na olmas gerekmektedir. Bosna Hersek te in aat sektörüne ili kin yasal çerçevenin AB mevzuat ile uyumla t r lma süreci halihaz rda devam etmektedir. Ancak, ço u alanda oldu u gibi yat r mlar alan nda da baz yasal düzenlemeler FBiH ile RS aras nda farkl l k göstermektedir. Örne in, kamu-özel ortakl klar na ili kin Kanun RS de ç kar lm olmas na ra men, FBiH de konuya ili kin süreç henüz tamamlanmam t r. Eski Yugoslavya da müteahhitlik sektöründe uluslararas ihalelerde boy gösteren güçlü firmalar bulundu u ve halihaz rda baz Bosna Hersek firmalar n n da yurt d nda i yapt klar ndan hareketle, Bosna Hersek in bu sektörde iyi bir miras devrald ve önemli büyüklükte müteahhitlik firmalar na sahip oldu u söylenebilir. Bu ba lamda, son dönemdeki önemli çal malar olarak, enerji sektöründe faaliyet gösteren B çakçiç Mühendislik ve Mü avirlik firmas HES enerji projelendirme i lerinde Kosova, Arnavutluk ve Türkiye'de projeler üstlendi i, Energoinvest irketinin Arnavutluk'un güneyinde 30,5 milyon Avro de erinde 250 km uzunlu unda ve 110 KW'l k enerji hatt n n in as için anla ma imzalad hususlar say labilir. Türk Müteahhitlik firmalar bugüne kadar Bosna Hersek piyasas nda çok fazla faaliyette bulunmam lard r. Ancak, son dönemde ülkemiz firmalar ihalelerde boy göstermeye ba lam olup, Cengiz n aat firmas 2012 y l nda gerçekle tirilen otoyol projesi ihalelerini tek ba na kazanm t r. Söz konusu firman n kazanm oldu u projelerin bedelleri toplam 370 milyon Avro ya ula m t r. Ülkede halihaz rda gündemde bulunup müteahhitlik sektöründe faaliyet gösteren irketleri ilgilendirebilecek yat r m projelerine dair özet bilgiler u ekildedir. Republika S rpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyar nca firman n üretim tesislerindeki ekipmanlara yat r m yapt taktirde vergi oran lar nda indirimi mevcuttur. Bosna Hersek in ula m altyap s n n iyile tirilmesi amac yla hem FBiH hem de RS de otoyol projeleri gündemde önemli bir yer tutmakta olup, söz konusu projelerin tamamlanmas na yönelik çal malar devam etmektedir. Bosna Hersek in mevcut do algaz boru hatt n n safhalar halinde geni letilmesi planlanmakta olup, söz konusu geni letme çal malar n n milyon ABD Dolar na mal olmas öngörülmektedir. Bosna Hersek hidroelektrik ve termik enerji kaynaklar aç s ndan zengin bir ülkedir. Sözkonusu enerji kaynaklar ndan daha fazla yararlanmak için ülkede yeni santraller kurmak amac yla yat r m ve geli im projeleri gündemde önemli bir yer tutmaktad r. Bu projeler kapsam nda, bölgede ve Avrupa piyasalar nda enerji tedari i aç n kar lamak için yeni tesislerin kurulmas ve mevcut olan tesislerin geni letilmesi amaçlanmaktad r. Enerji sektöründe tüm bu yat r m programlar n n tamamlanabilmesi için Bosna Hersek in finansman kaynaklar 28/61

29 2.8 TURİZM yeterli olmay p yabanc sermaye yat r mlar gereklidir. Bu nedenle, Bosna Hersek bu projelerin gerçekle tirilmesine destek verebilecek stratejik partnerler ve finans kurumlar n n ülkeye gelmeleri önem ta maktad r. Bosna Hersek in en büyük enerji firmas EPBiH, mevcut tesislerin bak m ve yeni hidroelektrik ve termik santraller ile yenilenebilir enerji kaynaklar kurmak için önümüzdeki 3 y l içinde 1,1 milyar ABD Dolar yat r m yapmay planlamaktad r. kinci en büyük enerji firmas olan EPRS ise geçen y l S rbistan n enerji tekeli olan EPS ile Drina nehrinin do u k sm üzerinde yap m 450 milyon Avro yu bulacak olan 4 adet hidroelektrik santralin in as için joint venture olu turmu tur. Bosna Hersek çok çe itli turizm faaliyetlerinin yap labilmesine olanak sa layan tarihsel, co rafi ve kültürel bir miras ve zenginli e sahiptir. Ülkede k sporlar, kapl ca turizmi ve avc l ktan do a sporlar na, milli ve do al parklarda eko turizmden kültür ve inanç turizmine kadar birçok de i ik turizm faaliyetinin gerçekle tirilmesi olana bulunmaktad r. Ülkenin Adriyatik Denizi nde 20 km uzunlu unda bir k y s bulunmakta olup, bu bölgedeki sahilde çe itli turistik tesisler bulunmaktad r. Sava tan önce belirli bir seviyeye gelmi olan turizm sektörü, sava tan sonra ülkenin güvenli olmayan bir yer olarak alg lanmas, yol ve turistik tesisler gibi altyap yat r mlar n n yetersiz kalmas nedenleriyle kaydade er bir geli im gösterememi tir. Turizm, Bosna Hersek taraf ndan stratejik sektör olarak belirlenmi olup, ülke tan t m n n aktif bir ekilde yap lmas yönünde çal malar devam etmektedir. Turizm sektörünün ülkedeki toplam istihdama katk s 2011 y l itibariyle % 4,1 düzeyinde gerçekle mi tir. Bosna Hersek 1984 y l nda K Olimpiyatlar na ev sahipli i yapm olup, Saraybosna Havaliman n n ehirdeki k sporlar merkezlerine (Bjelasnica ve Jahorina) yar m saat uzakl kta olmas Saraybosna y k sporlar aç s ndan cazibe merkezi olarak öne ç kmaktad r. Ancak, sözkonusu merkezlerde konut amaçl binalar n fazla olmamas, otel kapasitesinin s n rl olmas ve küresel s nma nedeniyle sezonun k salmas gibi nedenlerle bu potansiyelden yeterince yararlan lamamaktad r. Ancak, yapay kar sistemlerinin kurulmas yla birlikte bu olumsuzluk önemli ölçüde giderilmeye ba lanm t r. Ülkenin ekonomik kalk nma politikas nda turizm sektörüne en öncelikli sektörler aras nda yer verilmi oldu u da hesaba kat ld nda, Bosna Hersek in turizm sektörünün geli imi aç s ndan önemli bir altyap ve potansiyele sahip oldu u rahatl kla öne sürülebilir. 29/61

30 BiH - GELEN TURİSTLERİN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI % (2011) H rvatistan S rbistan Slovenya talya Türkiye * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 2.9 HİZMETLER BASIN-YAYIN Sava nedeniyle önemli derecede s k nt ya ayan ve politize olan medyan n yeniden yap lanmas konusu önem ta maktad r. Ülkede 2012 y l itibariyle 7 günlük gazete, 14 tanesi kamu olmak üzere toplam 43 televizyon kanal, 141 radyo istasyonu bulunmaktad r. Saraybosna da iki, Banja Luka ve Mostar da ise birer haber ajans bulunmaktad r BANKACILIK FBiH'te 18 ve RS'de ise 10 adet olmak üzere Bosna Hersek te bugün itibariyle 28 banka faaliyette bulunmaktad r. FBiH de bankalar n ba lang ç sermayesinin % 9 u kamuya, % 13 ü yerli özel sermayeye ve % 78 i yabanc özel sermayeye aittir. RS de faaliyet gösteren bankalar n mülkiyet yap lar incelendi inde ise, söz konusu bankalar n % 99 unun özel mülkiyete, % 1 inin ise kamuya ait oldu u görülmektedir. Ayr ca, bankalar n hisselerinin % 87 si yabanc sermayeye, % 13 ü ise yerli sermayeye aittir. Bosna Hersek te bankac l k sektöründe yabanc yat r mlar a rl kl bir pozisyondad r y l nda söz konusu bankalar taraf ndan sa lanan kredilerin % 70 i tüketici kredisi ve % 24 ü konut kredisi olarak kulland r lm olup, kalan % 6'l k k s m ise esnaf, küçük ölçekli i letmeler ve tar m i letmelerine verilmi tir y l nda bankalarca sa lanan 8 milyar Avro kredinin, yakla k 5,9 milyar Avro su uzun vadeli, 2,1 milyar Avro luk k sm ise k sa vadeli kredilerden olu maktad r. Hükümet d sektörlere verilen 7,6 milyar Avro kredinin 7,2 milyar Avro luk k sm 30/61

31 özel sektör taraf ndan kullan lm t r. Özel sektöre verilen kredinin % 48 i hanehalk, % 52 si ise irketler taraf ndan al nm t r. Bosna Hersek'te halihaz rda faaliyet gösteren bankalara ili kin olarak Bosna Hersek Merkez Bankas taraf ndan haz rlanm olan güncel bilgileri içeren listeye (http://www.cbbh.ba/index.php?id=7&lang=en) adresinden ula labilmektedir PERAKENDECİLİK Sava sonras nda önemli bir canlanma içerisine giren perakendecilik sektörünün GSY H içindeki pay 2005 y l nda % 14 e yükselmi tir. Sava öncesinde devlet taraf ndan kontrol edilen büyük perakende irketleri, sava sonras nda sektörden çekilmek veya faaliyet gösterdikleri yerleri özel sektör kurulu lar na kiralamak zorunda kalm lard r. Böylelikle, devlet te ebbüslerinin aksine, küçük i letmeler sektöre hakim duruma gelmi lerdir. Sektöre 2000 y l ndan bu yana özellikle H rvat, talyan, Sloven ve Frans z sermayesi girmi olup, hipermarket düzeyinde perakendecilik büyük ölçüde bu gruplar taraf ndan kontrol edilmektedir. Bosna Hersek teki perakende sektöründe önde gelen zincir marketler aras nda Interex, Konzum, Tropic, Bingo ve Mercator yer almaktad r. Perakende piyasas nda büyük marketler özellikle yabanc sermayenin giri iyle birlikte yayg nla m olmakla birlikte, ülkede üretici-toptanc -perakendeci sistemi yayg n olarak da t m kanallar nda a rl n korumaktad r. Büyük marketlerde yabanc sermaye a rl bulunmakta ve firmalar, kendi ülkelerinden ithalat yapmay tercih etmektedirler. Halk n büyük kesimi evlerine yak n bakkallardan ve küçük marketlerden al veri yapmak yerine giderek artan oranda büyük marketlerden al veri yapma e ilimi içindedir. Büyük marketlere ürün satan Türk firmalar ile yap lan görü melerde, sözkonusu sat larda kar marj n n yüksek olmad ; ancak, ürünün daha iyi tan t lmas na katk sa lad görü leri edinilmi tir y l nda özellikle g da, tekstil, ayakkab ve ilaç ürünlerinde büyüme gösteren perakende sektörü, 2012 y l nda yak t ve yak t ürünleri, dayan ks z tüketim mallar (tütün, içecek ve g da) ve eczac l kta art göstermi, ba ta elektronik ürünler olmak üzere dayan kl tüketim mallar nda ise dü ü göstermi tir. Genel olarak bak ld nda, Bosna Hersek teki perakende sektörü 2012 y l itibariyle ortalama % 3,9 oran nda büyüme göstermi tir SAĞLIK HİZMETLERİ Bosna Hersek te sa l k sisteminde gerek kamu gerekse özel sektör düzeyinde insanlar n tedavi ihtiyaçlar n n kar lanmas hususunda yetersizliklerle kar la ld ve bu durumun iyile tirilmesine yönelik olarak reformlar n yap lmas gerekti i hem ulusal hem de uluslararas çevreler taraf ndan dile getirilmektedir. 31/61

32 Hastalar n devlet hastanelerine ba vurmalar n müteakiben tomografi, MR vb. tetkiklerin yap labilmesi için kendilerine verilen randevu sürelerinin ortalama 3-4 ay civar nda olmas nedeniyle durumu aciliyet arz eden hastalar n genellikle özel sa l k kurulu lar na ba vurduklar bilinmektedir. Ayr ca, kronik rahats zl klar, do um kontrolü, di tedavileri vb. sa l k sorunlar na yönelik olarak da zaman nda hizmet almak isteyen ve ekonomik durumlar buna elveren ki iler de tedavileri için özel sa l k kurulu lar n tercih etmektedirler. Bosna Hersek te 21 kamu, 1 özel ve 4 üniversite hastanesi bulunmaktad r. Ülkedeki toplam doktor say s tür. Ülkede 1000 ki iye dü en doktor say s 1,73, hem ire say s 5,04 ve yatak say s ise 3,45 tir. Ülkede sa l k harcamalar n n GSY H ye oran ise yakla k % 10 düzeyindedir. Bosna Hersek te erkek ve kad n nüfus aras nda en s k rastlanan hastal klar ve kar la lma s kl klar a a daki tabloda yer almaktad r. EN SIK GÖRÜLEN HASTALIKLARIN ERKEK VE KADIN NÜFUSA GÖRE DAĞILIMI* ERKEK BAYAN No Hastalıklar Görülme Sıklığı (%) Hastalıklar Görülme Sıklığı (%) 1 Kardiyovasküler Hastal klar 30.1 Kardiyovasküler Hastal klar Nöropsikiyatrik Hastal klar 16.5 Nöropsikiyatrik Hastal klar Habis Tümörler 11.5 Habis Tümörler stemd Yaralanmalar 10.5 Kas- skelet Hastal klar 7 5 stemli Yaralanmalar 4.2 Duyu Organlar Hastal klar Duyu Organlar Hastal klar 4.1 Solunum Hastal klar Sindirim Hastal klar 4 Sindirim Hastal klar Solunum Hastal klar 3.9 stemd Yaralanmalar Kas- skelet Hastal klar 3.8 Perinatal Durumlar Perinatal Durumlar 2.7 Bula c ve Parazitsel Hastal klar 1.9 * Dünya Sağlık Örgütü Bosna Hersek ten yurt d na tedavi amac yla hasta gönderilen ülkeler aras nda ba ta H rvatistan, S rbistan ve Karada yer almaktad r. Ayr ca, hastalar n kendi imkanlar yla Avusturya, Slovenya ve Türkiye ye de gittikleri bilinmektedir. Öte yandan, Bosna Hersek ten di er ülkelerden tedavi amac yla çok az say da hasta gelmekte olup, bu hastalar n ise tamam na yak n çevre ülkelerden gelmektedir. Ülkedeki mevcut sa l k hizmetlerinin genel durumu ve sektörün alt yap s göz önüne al nd nda, yurt d na tedavi amac yla hasta transferi aç s ndan ülkenin önemli bir potansiyel bar nd rd dü ünülmektedir. 32/61

33 3. YABANCI YATIRIMLAR Ülkede özellikle 2000 li y llar n ba lar ndan itibaren gelmeye ba layan do rudan yabanc yat r mlar rakamsal olarak çok yüksek de erlerde bulunmamaktad r. Ülkeye y llar aras nda gelen do rudan yabanc yat r mlar n miktar 5,4 milyar Avro olarak gerçekle mi tir ve 2011 y llar nda ülkeye gelen do rudan yabanc yat r mlar n de eri s ras yla 220 milyon Avro ve 290 milyon Avro olarak gerçekle mi tir. Bu ba lamda, 2010 ve 2011 y llar nda do rudan yabanc yat r mlar n n ülkenin GSY H si içindeki pay s ras yla % 1,7 ve % 2,2 olmu tur y l n n ilk 9 ay ndaki do rudan yabanc yat r mlar n 346 milyon Avro oldu u göz önüne al nd nda, y l n ilk 9 ay ndaki gerçekle en do rudan yabanc yat r mlar n n ülke GSY H sine oran n n % 2,6 oldu u görülmektedir YILLARA GÖRE DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLARI* (milyon ) (I-IX) * Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı 2007 y l nda do rudan yabanc yat r mlar nda meydana gelen büyük art n temel sebebi baz kamu iktisadi te ekküllerinin özelle tirilmesi olarak gösterilmektedir y l ndaki do rudan yabanc yat r mlar performans n n ana belirleyicileri olarak ise üretim sektörüne yap lan yat r mlar ile yeni yat r mlar olarak da ifade edilen greenfield investments say labilir. 33/61

34 Küresel ekonomik kriz 2009 y l nda ülkeye yönelik do rudan yabanc yat r mlar n performans n bir hayli etkilemi olmas na ra men, 2010 y l ndan itibaren do rudan yabanc yat r mlar n n miktar nda iyile me ya anmaya ba lam t r. Bosna Hersek e yat r m yapan ülkelerin ba ta Bosna Hersek in çevresinde ülkeler olmak üzere oldukça a rl kl bir biçimde Avrupa ülkeleri oldu u gözlemlenmektedir DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLARIN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI* (Mayıs 1994-Aralık 2011) (milyon ) * Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı Bosna Hersek e en fazla yat r m yapan ülkeler aras nda Avusturya, S rbistan, H rvatistan ve Rusya ba çekmektedir. DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLARDAKİ ÜLKE PAYLARI* (Mayıs 1994-Aralık 2011) 2.61% 23.82% 22.14% Avusturya S rbistan 10.10% 17.39% H rvatistan Rusya 11.35% 12.59% Slovenya Türkiye Di er * Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı 34/61

35 Bosna Hersek e gelen do rudan yabanc yat r mlar n sektörel aç dan çok çe itli alanlara yöneldi i görülmektedir. Bu ba lamda, ülkenin geleneksel olarak güçlü sektörlerinden olan üretim sektörü ile bankac l k sektörü, s ras yla % 33 ve % 21 lik payla do rudan yabanc yat r mlar nda en çok ra bet edilen sektörler olarak öne ç kmaktad r. DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLARIN SEKTÖREL DAĞILIMI* (Mayıs 1994-Aralık 2011) 10% 6% 2% 2% 1% 33% Üretim Bankac l k Telekomünikasyon 11% Ticaret Hizmetler 14% 21% Emlak Di er Finansal Hizmetler Turizm Ula t rma * Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı Bosna Hersek te yat r m faaliyetlerine ili kin di er hususlar a a da özetlenmektedir: Sava tan sonra toparlanma yönünde ad mlar n at ld, AB ile bütünle me yönündeki çabalar, Avrupa piyasalar na yak nl, halihaz rda gündemdeki yerini koruyan yat r m projeleri, do al kaynaklar n zenginli i ve stratejik kamu i letmelerinin özelle tirme kapsam na al nmas olas l hesaba kat ld nda, Bosna Hersek yabanc yat r m aç s ndan göz önünde bulundurulmas nda fayda görülen bir ülke olarak de erlendirilmektedir. Yat r m amaçl gelen yabanc sermayeye ait mal ve ekipmanlar, rehabilitasyon ve onar m projeleri icin getirilecek mal ve ekipmanlar, ihraç kayd yla yap lan ithalat, yat r m amaçl olarak yap lan komple tesis ve makine ithalat, promosyon ve tan t m amaçl olarak ülkeye getirilen ürünler, numuneler, mektup ve posta yolu ile gelen parsiyeller gümrük vergisinden muaft r. Yabanc yat r mc hüviyetindeki tüzel ki ilikler irket kay t i lemlerinin tamamlanmas n n akabinde, özel ki iler ise toplam 8 y ll k bir oturum sonras nda gayrimenkul al m na hak kazanmaktad rlar. Yabanc sermayeli irketler kârlar n ba ka bir ülkeye serbestçe transfer edebilecekleri gibi yeni yat r mlarda da kullanabilmektedirler. 35/61

36 Silah ve savunma sanayi sektörü ile do rudan kamu güvenli ini ilgilendiren sektörlerde faaliyet gösterecek yabanc sermayeli irketlerde yabanc sermaye miktar % 49 u a amaz. Di er sektörlerde herhangi bir sermaye s n rlamas bulunmamaktad r. Bosna Hersek te kömür rezervleri stratejik bir öneme sahiptir. Bu konuda FBiH ve RS farkl politikalar izlemektedir. Republika S rpska, termik santralleri kurma ve i letme hakk n yabanc lara verilmesi konusunda fazla tereddüt ya amazken, FBiH ise bu konuda model olu turma tart malar ve çal malar içindedir. RS taraf ndan termik santral konular nda verilen imtiyazlar n verili süreci konusundaki ku kular aralar nda Transparency International gibi kurulu lar n yer ald uluslararas STK lar taraf ndan gündeme getirilmektedir. Öte yandan, enerji alan nda önemli bir i birli i olarak, RS'de yakla k 550 milyon Avro de erindeki 'Stanari' termik santralinin in as projesinin Çinli firma 'Dongfang' ile RS firmalar n n i birli inde yap lmas kararla t r lm t r. Söz konusu termik santralin in as n n Çin Kalk nma Bankas taraf ndan sa lanacak kredi ile finanse edilece i ve ilgili Bakanl n tavsiyesi üzerine Çinli firman n in aat i lerinde yerli i gücüne a rl k verece i aç klanm t r. 36/61

37 4. SERBEST BÖLGELER Bosna Hersek te serbest bölgeler, Bosna Hersek gümrük bölgesi içinde yer alan, özel olarak çevrelenmi ve Bosna Hersek Gümrük Politikalar Kanunu ve Serbest Bölgeler Kanunu na istinaden içerisinde özel ko ullar alt nda faaliyette bulunulan bölgeler olarak tan mlanmaktad r. Yerli ve/veya yabanc tüzel ve/veya gerçek ki iler serbest bölge kurabilmekte, i leticisi olabilmekte ve ticaret ve/veya üretim faaliyetlerinde bulunabilmektedirler. Bosna Hersek te serbest bölgelerin kanuni esaslar çerçevesinde kurulmas na yönelik i lemler Bosna Hersek D Ticaret ve Ekonomik li kiler Bakanl nca yürütülmektedir. lgili Bakanl n teklifini müteakiben Bakanlar Kurulu karar vermekte ve olumlu karar ç kmas durumunda serbest bölgenin kurulu una ili kin i lemler Bosna Hersek D Ticaret ve Ekonomik li kiler Bakanl taraf ndan tamamlanmaktad r. Serbest bölgenin kurulumunun ekonomik aç dan uygun olmas önem ta makta olup, bunun göstergesi olarak ise kurulacak olan serbest bölgeden ihraç edilecek ürünlerin en az % 50 katma de er kazanm olmas kabul edilmektedir. Serbest bölgelerde her türlü endüstriyel, ticari, finansal, bankac l k, sigorta vs. hizmet faaliyetleri yap labilmektedir. Serbest bölge kullan c lar KDV ve di er katk paylar (i çi ücreti ve maa lar hariç) ile gümrük vergilerinden muaft r. Serbest bölge içerisinde yap lan yat r mlar ile serbest bölgeden yap lan kar ve yat r m transferlerinden herhangi bir ücret al nmamaktad r. Serbest bölgede üretim yap lmas na yönelik olarak kullan lacak makine ve teçhizat n serbest bölgeye giri inde de gümrük vergisi vs. ücretler al nmamaktad r. 4.1 BOSNA HERSEK'TEKİ SERBEST BÖLGELER Bosna Hersek'te halihaz rda faaliyet göstermekte olan 4 adet serbest bölge (Vogo a, Visoko ve Hercegovina-Mostar, Holc) bulunmakta ve bunlar n tamam FBiH'de yer almaktad r VISOKO SERBEST BÖLGESİ Toplam alan m 2, kullan lan alan ise m 2 dir. Saraybosna n n kuzeyinde yer alan ve Saraybosna ehir merkezine yakla k 40 km, Saraybosna havaalan nda ise 30 km mesafedeki Visoko kasabas s n rlar içerisinde bulunmaktad r. Ana karayolu (Korridor Vc: Ora je-doboj-zenica-saraybosna) ve ana demiryolu a lar na (Zagreb-Belgrad-Vinkovci-Saraybosna-Plo e) yak n bir konumda bulunmaktad r. 37/61

38 rtibat bilgileri u ekildedir: leti im: Jasna Zubic Adres : Kakanjska 4, Visoko Tel : Faks : VOGOŠĆA SERBEST BÖLGESİ Toplam alan m 2 dir. Saraybosna n n kuzeyinde yer alan ve Saraybosna ehir merkezine 6 km, Saraybosna havaalan nda ise 10 km mesafedeki Vogosca belediyesi s n rlar içerisinde bulunmaktad r. Ana karayolu a na (Korridor Vc: Budapeste-Osijek-Saraybosna-Mostar-Plo e) çok yak nd r. Ana demiryolu hatt na (Plo e Saraybosna Banja Luka Zagreb/ Belgrad) direk ba lant s ve Trans-Avrupa gaz a na ba lant s vard r. rtibat bilgileri u ekildedir: leti im: Zijad Kafedi Adres : Igmanska 36, Vogo a Tel : Faks : E-posta: Web : HERZEGOVINA-MOSTAR SERBEST BÖLGESİ Toplam alan m 2 dir. Ana karayolu a na (Korridor Vc: Budapeste-Osijek-Saraybosna-Mostar-Plo e), ana demiryolu hatt na (Budapeste-Saraybosna-Banja Luka-Zagreb/Belgrad) ba lant s vard r. Mostar (Saraybosna ya 110 km mesafede) ehir merkezine 6 km, Mostar havaalan na H rvatistan daki Plo e Liman na (Adriyatik Denizi) 60 km uzakl kta bulunmaktad r. rtibat bilgileri u ekildedir: Müdür : Mr. Ante Vida ek leti im: Seka Babi Adres : Rodo bb, Mostar Tel : Faks : E-posta: HOLC SERBEST BÖLGESİ Toplam alan m 2, kapal alan ise m 2 dir. 38/61

39 Saraybosna n n kuzeyinde yer alan ve Saraybosna ehir merkezine 135 km, Tuzla ehrine 15 km mesafede bulunan Pura i te (Lukavac Belediyesi s n rlar içerisinde bir köy) bulunmaktad r. Tuzla-Doboj karayoluna çok yak n bir konumda bulunmaktad r. rtibat bilgileri u ekildedir: leti im: Advija Murselovi Adres : Bosna 1, Pura i Telefon: / Faks : E-posta : ; SERBEST BÖLGELERİN İHRACAT VERİLERİ Bosna Hersek'te faaliyet gösteren serbest bölgelerin 2011 ve 2012 y l faaliyetlerine ili kin istatistiki veriler a a da yer almaktad r. BOSNA HERSEK SERBEST BÖLGELERİ'NİN FAALİYET VERİLERİ (milyon ) SERBEST BÖLGE İthalat BiH Piyasasından Alış İhracat BİH Piyasasına Satış Toplam Üretim Visoko 172,1 199,5 7,4 6,6 213,8 367,2 3,7 3,3 217,5 370,5 Vogošća 30,3 23,1 5,7 5,7 21,5 22,2 0,0 0,0 21,5 22,2 Herzegovina 14,2 11,9 43,1 37,6 28,4 31,2 11,7 11,9 40,1 43,1 Holc-Puračić 6,6 6,1 4,1 3,9 15,5 15,1 0,0 0,1 15,6 15,2 TOPLAM 223,1 240,6 60,3 53,7 279,2 435,8 15,4 15,3 294,6 451,1 39/61

40 5. VERGİ,TEŞVİK & DIŞ TİCARET MEVZUATI 5.1 VERGİ DÜZENLEMELERİ 01 Ocak 2006 tarihinden itibaren Bosna Hersek te tek vergi sistemine geçilmi olup, daha önce iki entitede farkl oranlarda uygulanan sat ve hizmet vergileri kald r lm, bunlar n yerine Katma De er Vergisi uygulamas na ba lanm t r. Baz sektörlerde istisnalar/indirimler talep edilmi ancak imdiye kadar sözkonusu uygulamada herhangi bir de i iklik yap lmam t r. Katma De er Vergisi (KDV) tüm ürünlerde % 17 olarak belirlenmi tir. Kurumlar Vergisi brüt modele göre hesaplanmakta olup, FBiH, RS ve Brcko Bölgesi'nde % 10 olarak ayn oran uygulanmaktad r. Gelir Vergisi de, kurumlar vergisinde oldu u gibi, FBiH, RS ve Brcko Bölgesi'nde % 10 olarak ayn oran uygulanmaktad r. Yurt d ndan Bosna Hersek e aktar lan kar transferleri vergiye tabi tutulmamaktad r. FBiH ve RS de ikamet eden (oturum izni olan) yabanc vatanda lar Bosna Hersek topraklar nda takvim y l boyunca elde edilen gelirlere yönelik olarak vergi ödemekle yükümlüdürler. FBiH ve RS de sürekli ikamet etmeyen (oturum izni olmay p geçici olarak çal an) yabanc ki iler de elde ettikleri gelirler kapsam nda vergi mükellefi olarak kabul edilmektedir. Br ko Bölgesi nde ise 183 günden fazla ikamet eden yabanc vatanda lar vergi mükellefi olarak de erlendirilmektedir. 5.2 TEŞVİK DÜZENLEMELERİ Bosna Hersek'te i yapmak isteyen yat r mc lara yönelik olarak sa lanan te viklere ili kin bilgiler ana hatlar yla a a da yer almakta olup, ülkede yabanc yat r mc lara sa lanan f rsat ve te vikler hakk nda ayr nt l ve güncel bilgilere Bosna Hersek Yabanc Yat r m Tan t m Ajans (FIPA)'n n internet sayfas ndan (www.fipa.gov.ba) ula labilmektedir. Yerel irketlerle ayn statüde irket sahibi olan yabanc yat r mc lar hem FBiH hem RS'de devlet bütçesinden tahsis edilen te viklere ba vurma hakk na sahiptir. Turizmin geli tirilmesi, tar msal sübvansiyonlar, küçük ve orta ölçekli i letmelerin desteklenmesine yönelik projeler vb. faaliyetlere yönelik olarak sa lanan te vikler, ilgili kurumlar taraf ndan kamu duyurusu olarak ilan edilmekte olup, ilgilenen irketler söz konusu duyurularda belirtilen ko ullar yerine getirdikten sonra te vike hak kazanmak ba vurabilmektedirler. irketler ayn zamanda FBiH ve RS'deki yat r m ve kalk nma bankalar n n finansman olanaklar ndan yararlanabilmek için de ba vuru yapabilmektedirler. 40/61

41 5.2.1 FBiH Bosna Hersek Federasyonu Kurumlar Vergisi Kanunu uyar nca yabanc yat r mc lar n yararlanabilecekleri te vikler özetle u ekildedir: RS Firman n toplam gelirinin % 30 unun ihracattan sa lanmas durumunda kurumlar vergisi ödenmemektedir. Firman n be y l boyunca 20 milyon KM (ilk y l 4 milyon KM) yat r m yapmas durumunda söz konusu 5 y l süresince kurumlar vergisi ödenmemektedir. Ancak, firma be y l boyunca söz verdi i yat r m yapmad taktirde kurumlar vergisi faizi ile birlikte sonradan ödemek zorundad r. Kanun da belirtilen artlar dahilinde firmada sakat veya engelli çal t rmas durumunda, o y l için kurumlar vergisi ödenmemektedir. RS de faaliyet göstermek isteyen yat r mc lar n yararlanabilecekleri te vikler özetle u ekildedir: Republika S rpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyar nca firman n üretim tesislerindeki ekipmanlara yat r m yapt taktirde vergi oran lar nda indirimi mevcuttur. Republika S rpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyar nca firman n üretiminde kullan lmak üzere ta nmayan mülkiyete yat r m yap l r ise vergi oran lar nda indirimi mevcuttur. Bir takvim y l boyunca en az 30 yeni (i e alma) eleman süresiz çal t rd durumlarda gelir vergisinde ve zorunlu pirimlerde indirim mevcuttur. Republika S rpska n n yeni düzenlmesinde belirtilen artlar dahilinde en az KM yat r m sermayesi ve en az 20 eleman çal t r lmas durumunda yat r mc firmaya 3500 KM veya 5000 KM çal an ba na maddi destek sa lanmaktad r. Öte yandan, yeni düzenlmesinde belirtilen artlar dahilinde, KM lik yat r m projelerinde ve 100 ki i çal t r lmas durumunda toplam yat r m de erinin % 15 kadar maddi destek verilmektedir. Sözkonusu maddi destek üç takstile verilmekte olup, ilk taksit yat r m ba lamadan öncesi, ikinci taksit yat r m projesi tamamlan nca ve üçüncü taksit kanunca belirtilen artlar yerine getirilince ilgili makam taraf nca yat rm c ya ödenmektedir. 5.3 DIŞ TİCARET MEVZUATI Bosna Hersek taraf ndan uygulanmakta olan gümrük vergisi oranlar % 0-15 band nda de i mektedir. Ayr ca, ithalatta % 1 gümrük harc al nmaktad r. 41/61

42 Baz g da ürünlerinin Bosna Hersek e ithalat nda de ise gümrük vergilerinin yan s ra a a daki tabloda belirtilen ek vergiler uygulanmaktad r. BAZI ÜRÜNLERİN İTHALATINDA UYGULANAN EK GÜMRÜK VERGİLERİ Petrol Dizel Benzin ÜRÜN ADI Kurşunsuz benzin Alkolsüz içecekler Bira Şarap Alkollü Diğer İçecekler Etil Alkol Doğal meyveli rakı Kahve Sigara UYGULANAN VERGİ ORANI 0.30 KM/lt KM/lt (yol vergisi) KM/lt (otoyol vergisi) 0.30 KM/lt KM/lt (yol vergisi) KM/lt (otoyol vergisi) 0.35 KM/lt KM/lt (yol vergisi) KM/lt (otoyol vergisi) 0.40 KM/lt KM/lt (yol vergisi) KM/lt (otoyol vergisi) 0.10 KM/lt 0.20 KM/lt 0.25 KM/lt 8-15 KM/lt 15 KM/lt 8 KM/lt KM/kg 7,50 KM/1000 adet (0,15 KM/1 paket sigara 20 adet) Bosna Hersek, ticaretin kolayla t r lmas ve yerli/yabanc yat r mc lar için elveri li bir i ortam sa lanmas amac yla ikili ve çok tarafl serbest ticaret anla malar imzalam t r. Bu anla malar, Arnavutluk, H rvatistan, Karada, Kosova, Makedonya, Moldova ve S rbistan' n içerisinde yer ald ve 2007 y l Kas m ay ndan bu yana yürürlükte olan Orta Avrupa Serbest Ticaret Anla mas (CEFTA) ile Türkiye ile imzalan p 2003 y l ndan bu yana yürürlükte bulunan serbest ticaret anla mas d r. 01 Temmuz 2013 itibariyle Avrupa Birli i üyesi olan H rvatistan, CEFTA kapsam ndan ç km bulunmaktad r. Bosna Hersek ile Avrupa Birli i aras nda imzalanm ve 2008 y l Temmuz ay ndan bu yana yürürlükte bulunan "Ticaret ve Ticaretle Alakal Konularda Geçici Anla ma" kapsam nda, Bosna Hersek ile Avrupa Birli i aras nda bir serbest ticaret bölgesi tesis edilmi tir. Bu ba lamda, Bosna Hersek men eli ürünlerin Avrupa Birli i piyasas na giri i ve Avrupa Birli i'nin Bosna Hersek'e ihracat nda tercihli sistem uygulanmaktad r. Ayr ca, Bosna Hersek 2000 y l ndan bu yana Avrupa Birli i'nin otonom ticaret önlemlerinden de faydalanmaktad r. 42/61

43 Bosna Hersek ile ABD, Belarus, sviçre, Japonya, Kazakistan, Norveç, Rusya ve Yeni Zelanda aras nda Genelle tirilmi Tercihler Sistemi uygulanmakta olup, ayr ca Bosna Hersek ile ran aras nda tercihli ihracat rejimi bulunmaktad r y l Mart ay ndan bu yana süregelen müzakereler neticesinde, Bosna Hersek ile Avrupa Serbest Ticaret Birli i (EFTA- üyeleri sviçre, zlanda, Lihten tayn, Norveç) aras nda 24 Haziran 2013 tarihinde Serbest Ticaret Anla mas imzalanm t r. Bosna Hersek-Türkiye Serbest Ticaret Anla mas uyar nca, Bosna Hersek ten ülkemize ithal edilecek ürünlerden (baz tar m ve hayvanc l k ürünleri hariç olmak üzere) gümrük vergisi al nmamaktad r. Ancak, ülkemizden Bosna Hersek e ihraç edilen tüm ürünler gümrük vergilerinden muaft r. Ülkemizden Bosna Hersek'e ihracat aç s ndan s k nt olu turacak tarife d engel ve anti-damping uygulamas bulunmamaktad r. Bosna Hersek in D Ticaret mevzuat na ili kin ilave bilgiler unlard r: Çevre ve insan sa l için tehlikeli olabilecek mallar n ithalat için yetkili Bakanl klardan izin al nmas gerekmektedir. Ayr ca, 7 ya ndan eski kara ta tlar n n, 10 y ldan eski a r kamyon ve otobüslerin ithalat kanunla k s tlanm t r, ancak Euro 3 motoruna sahip araçlar ya s n r na bak lmaks z n 01 Ocak 2011 tarihinden itibaren ithal edilebilmektedir. Öte yandan, özellikle tar m ürünlerinde korumac l k talepleri zaman zaman yüksek sesle dile getirilmesine kar l k, baz s n rl etkili önlemler d nda, bu taleplerin AB süreci nedeniyle genel bir içe kapanma ile sonuçlanmas beklenmemektedir. 43/61

44 6. BOSNA HERSEK'İN DIŞ TİCARETİ Pazar yak nl, tarihsel ve kültürel ba lar, eski Yugoslavya zaman ndaki s k ticari ve ekonomik ili kilerin yans malar ve lojistik avantajlardan dolay Bosna Hersek in d ticaretinin büyük bölümü kom usu olan ülkeler ve AB ülkeleri ile gerçekle mektedir. Söz konusu unsurlara ilaveten Avusturya n n Bosna Hersek pazar na olan ilgisi ile Almanya ve talya n n Balkanlar a yönelik stratejileri çerçevesinde Bosna Hersek ile ticari ve ekonomik ili kileri geli tirmek için yapt klar çal malar ve kaynak ay r mlar n n da önemli etkisi oldu u söylenebilir. Ülkenin d ticaretinde öne ç kan ülkeler aras nda H rvatistan, Almanya, S rbistan, talya ve Slovenya yer almaktad r. Pazar ve lojistik unsurlar n n yan s ra Bosna Hersek ile AB aras ndaki tercihli ticaret sistemi ve ülkenin CEFTA üyeli i de ülkenin d ticaretinde çevre ülkeler ve AB piyasas n n a rl n peki tiren unsurlar olarak dikkate al nabilir. Bosna Hersek in 2000 y l ndan bu yana d ticaretindeki geli meler incelendi inde, döneminde ülkenin ihracat n n, ithalat n n ve d ticaret hacminin istikrarl bir art gösterdi i, d ticaret aç n n ufak dalgalanmalar d nda yükselmeye devam etti i, 2008 y l nda küresel mali ve ekonomik krizin etkisiyle ülke ihracat, ithalat, d ticaret hacmi ve d ticaret aç nda dü ü ya and ve takip eden dönemde ise söz konusu kalemlerin dalgal bir seyir izledikleri söylenebilir. Geli melere ili kin say sal veriler a a da grafikte yer almaktad r. BOSNA HERSEK DIŞ TİCARETİNİN SEYRİ ( )* (milyon ) hracat thalat Hacim Denge * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 44/61

45 Bosna Hersek in d ticaretinin ülkelere ve ülke gruplar na göre da l m na a a daki tabloda yer verilmektedir. Tabloda da görülebilece i üzere, 2012 y l itibariyle Bosna Hersek in ihracat nda ilk 5 ülke s ras yla Almanya, H rvatistan, talya, S rbistan ve Avusturya; ülkenin ithalat nda ilk 5 ülke s ras yla H rvatistan, Almanya, Rusya Federasyonu, S rbistan ve talya; ülkenin toplam d ticaretinde ise ilk 5 s rada s ras yla H rvatistan, Almanya, talya, S rbistan ve Slovenya yer almaktad r y l itibariyle, AB nin ülkenin ihracat, ithalat ve d ticaretindeki pay s ras yla % 57,9, % 46,9 ve % 50,7; CEFTA ülkelerinin ise ülkenin ihracat, ithalat ve d ticaretindeki pay s ras yla % 31,6, % 25,2 ve % 27,4 olarak gerçekle mi tir y l verilerine göre, Bosna Hersek ile tarihsel, kültürel ve pazar yak nl bulunan ülkelerin ülkenin ihracat, ithalat ve toplam d ticaretindeki paylar s ras yla % 75, % 57 ve % 63 olmu tur. BiH DIŞ TİCARETİNİN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI* (milyon ) Ülke/Ülke Grubu İhracat İthalat Hacim Denge % İhracat % İthalat % Hacim Almanya Hırvatistan İtalya Sırbistan Avusturya Slovenya Karadağ Türkiye Makedonya Polonya Rusya ABD Çin EU CEFTA TOPLAM * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 45/61

46 BiH İHRACATINDA ÜLKELERİN PAYLARI* (2012) Almanya 2.33% 3.17% 8.31% 26.64% 8.33% 15.40% 9.04% 14.83% 11.95% H rvatistan talya S rbistan Avusturya Slovenya Karada Türkiye Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu BiH İTHALATINDA ÜLKELERİN PAYLARI* (2012) H rvatistan 2.95% 5.27% 32.13% 5.35% 14.44% 11.31% 9.79% 9.39% 9.37% Almanya Rusya S rbistan talya Çin Slovenya Türkiye Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu BiH DIŞ TİCARETİNDE ÜLKELERİN PAYLARI* (2012) H rvatistan 28.88% 14.57% 12.70% Almanya talya S rbistan 2.74% 3.57% 5.01% 6.30% 6.71% 9.27% 10.25% Rusya Slovenya Avusturya Çin Türkiye Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 46/61

47 Bosna Hersek in en önemli ihraç kalemleri aras nda baz metaller ve metal ürünleri, mineral yak tlar, makine ve elektrikli aletler, kimyasal ürünler, a aç ve a aç ürünleri mobilya, motorlu araçlar (büyük ölçüde montaj), ayakkab, tekstil, g da ve içecek say labilir. Bosna Hersek in ba l ca ithalat kalemleri aras nda ise mineral yak tlar ve ya lar, makine ve elektrikli aletler, kimyasal ürünler, g da ve içecek, baz metaller, motorlu araçlar, plastik ve kauçuk, tekstil ürünleri, tar m ürünleri, canl hayvan ve hayvan ürünleri yer almaktad r. Bosna Hersek in ihracat ve ithalattaki ürün kompozisyonuna ili kin bilgiler a a daki tablolarda yer almaktad r. (SITC tan m na göre olu turulan tablolarda, üretim maddesine göre sınıflandırılmış ürünler grubunda metal ve metal dışı ürünler, kağıt ve odun, tektil, iplik, kumaş, deri, kauçuk vs.; üretilmiş çeşitli ürünler grubunda ise mobilya, giyim eşyası, ayakkabı, sıhhi tesisat ve aydınlatma cihazları, kontrol ekipmanları vs. yer almaktad r.) 9.25% BiH - ÜRÜN GRUPLARINA GÖRE İHRACAT* (2012) 6.25% 12.39% 0.95% 0.75% 6.07% 13.02% 0.16% 27.85% 23.31% Üretim maddesine göre s n fland r lm ürünler Üretilmi çe itli maddeler Hammaddeler (yak t hariç) Makine ve ula m araçlar Mineral yak tlar ve ya lar G da ve Canl Hayvan Kimyasallar Hayvansal ve bitkisel ya lar, mumlar çecekler ve Tütün Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu BiH - ÜRÜN GRUPLARINA GÖRE İTHALAT* (2012) Mineral yak tlar ve ya lar 3.17% 0.001% 2.89% 0.99% 8.77% 20.53% Üretim maddesine göre s n fland r lm ürünler Makine ve ula m araçlar G da ve Canl Hayvan 12.49% 13.88% 18.13% 19.15% Kimyasallar Üretilmi çe itli maddeler Hammaddeler (yak t hariç) çecekler ve Tütün Hayvansal ve bitkisel ya lar, mumlar Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 47/61

48 Son olarak, Bosna Hersek in ana ihracat ve ithalat kalemleri ile Bosna Hersek in bu ürünleri ihraç ve ithal etti i ba l ca ülkeleri gösteren tablolar a a da yer almaktad r. BiH İHRACATINDA ÜRÜN GRUPLARI VE ÜLKELERİN PAYLARI ( milyon ) ÜRÜN GRUPLARI SITC Almanya Hırvatistan İtalya Sırbistan Avusturya Slovenya Türkiye G da ve Canl Hayvan çecekler ve Tütün Hammaddeler (yak t hariç) Mineral yak tlar ve ya lar Hayvansal ve bitkisel ya lar, mumlar Kimyasallar Üretim maddesine göre s n fland r lm ürünler Makina ve ula m araçlar Üretilmi çe itli maddeler Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu BiH İTHALATINDA ÜRÜN GRUPLARINA GÖRE ÜLKELERİN PAYLARI ( milyon ) ÜRÜN GRUPLARI SITC Hırvatistan Almanya Rusya Sırbistan İtalya Çin Türkiye G da ve Canl Hayvan çecekler ve Tütün Hammaddeler (yak t hariç) Mineral yak tlar ve ya lar Hayvansal ve bitkisel ya lar, mumlar Kimyasallar Üretim maddesine göre s n fland r lm ürünler Makina ve ula m araçlar Üretilmi çe itli maddeler Di er * Bosna Hersek İstatistik Kurumu 48/61

49 SEKTÖR BiH - SEKTÖREL DIŞ TİCARET İSTATİSTİKLERİ* (-000 ) İHRACAT 49/61 İTHALAT % % DEĞİŞİM DEĞİŞİM TARIM, AVCILIK VE ORMANCILIK 94,520 81, , , Tar m, Avc l k ve lgili Hizmetler 44,367 37, , , Ormanc l k ve lgili Hizmetler 44,550 38, ,067 3, BALIKÇILIK 5,604 5, ,379 2, MADENCİLİK ve TAŞÇILIK 79,404 79, ,158, , Kömür ve Turba Madencili i 27,507 27, , , Ham Petrol ve Do al Gaz Ç kar m ile lgili Hizmet Faaliyetleri , , Madeni Cevher Madencili i 40,384 42, , Di er Madencilik ve Ta ç l k 11,510 9, ,102 15, İMALAT 3,944,865 3,591, ,905,476 6,366, G da ve çecek 339, , ,127,042 1,068, Tütün Ürünleri 8,381 6, ,027 57, Tekstil 42,460 38, , , Giyim E yas ;Kürk Boyama ve Mamülleri 157, , , , Deri üretimi ve benzer ürünler 289, , , , A aç ve a aç ürünleri,mantar - mobilya hariç 210, , ,477 77, Seluloz, ka t ve ka t ürünleri 117, , , , Bas m, Yay n ile Ses,Görüntü ve Bilgisayar Kay tlar n n Ço alt m Kok, rafine edilmi petrol ürünleri ve nükleer yak t , , , , Kimyasallar ve Kimya Ürünleri 195, , , , Kauçuk ve plastik ürünleri 94, , , , Di er metal d mineral ürünler 46,220 39, , , Temel metaller 723, , , , Metalden ürünler - makina ve ekipman hariç 295, , , , Makina ve ekipman 282, , , , Elektrikli makina ve teçhizat (ba ka yerde s n fland r lmam ) 140, , , , Motorlu kara ta t,römörk ve yar römörk 112, , , , Di er ula m araçlar 10,391 6, ,527 32, Mobilya (Ba ka yerde s n fland r lmam imalat) 387, , ,878 71, ELEKTRİK, GAZ, SU (2011 verilerine havalandırma ve buhar dahil edilmiştir) 203,868 76, ,721 71, DİĞER 14,657 18, ,057 97, TOPLAM 4,551,284 4,017, ,593,977 7,798, * Bosna Hersek İstatistik Kurumu

50 7. BOSNA HERSEK-TÜRKİYE TİCARİ VE EKONOMİK İLİŞKİLERİ 7.1. İKİLİ TİCARET Daha önce de belirtildi i üzere, Bosna Hersek ile Türkiye aras ndaki ticari ili kilerin geli iminde iki ülke aras nda 01 Temmuz 2003 tarihi itibariyle yürürlü e giren Serbest Ticaret Anla mas önemli bir yer tutmaktad r. Söz konusu anla ma uyar nca, iki ülke aras ndaki ticarette gümrük ve e etkili vergiler 2007 y l ndan itibaren s f rlanm t r. Bosna Hersek ile Türkiye aras ndaki ticaret hacmi günümüzde 1990 lar n ortalar ve 2000 lerin ba lang c ndaki seviyelere (1996 y l nda 24, 2000 y l nda 34, 2003 y l nda 72 milyon dolar) k yasla kayda de er bir art göstermi olmas na (2005 y l nda 144, 2008 y l nda 597 ve 2012 y l nda 363 milyon ABD Dolar ) ra men, iki ülke aras nda varolan tarihi ve sosyo-kültürel münasebetlerin ikili ticari ve ekonomik ili kilerde yeterince yans mas n bulamad de erlendirilmektedir. Bosna Hersek-Türkiye ticaretinin 2000 li y llar n ba ndan bu yana geli imine bak lacak olursa, a a daki grafikte de görüldü ü üzere, ikili ticarette sürekli olarak Bosna Hersek aç k, Türkiye ise fazla veren ülke konumundad r. Ayr ca, ikili ticaret 2000 li y llar n ba lar ndan bu yana hacim olarak yakla k 10 kat artm bulunmaktad r (2000 y l nda 30 milyon ABD Dolar, 2012 y l itibariyle 363 milyon ABD Dolar ). Öte yandan, Bosna Hersek in ihracat n n dü ük seviyede de olsa istikrarl bir art kaydederken, Türkiye nin ihracat n n oldukça dalgal bir seyir izledi i göze çarpmaktad r. BOSNA HERSEK-TÜRKİYE TİCARETİNİN SEYRİ ( )* (milyon $) hracat thalat Hacim Denge T.C. Ekonomi Bakanlığı 50/61

51 Bosna Hersek ile Türkiye aras ndaki ihracat, ithalat ve d ticaret hacmine ili kin istatistiki bilgilerde Bosna Hersek statistik Kurumu ile T.C. Ekonomi Bakanl verileri aras nda farkl l k bulunmakta olup, yukar daki tabloda yer alan ikili ticarete ili kin istatistiklerde T.C. Ekonomi Bakanl nca haz rlanan veriler baz al nm t r. Bu ba lamda, Bosna Hersek-Türkiye ikili ticaret geli melerini gösteren grafikte T.C. Ekonomi Bakanl verileri kullan lm ; ancak, Türkiye nin ihracat rakamlar Bosna Hersek in ithalat, Türkiye nin ithalat verileri Bosna Hersek in ihracat ve Türkiye nin d ticaret dengesi rakamlar da Bosna Hersek in d ticaret dengesi rakamlar olarak grafi e yans t lm t r. Türkiye nin 2000 y l nda Bosna Hersek e gerçekle tirdi i ihracat, Bosna Hersek in toplam ithalat içerisinde % 1 gibi küçük bir paya sahipken, bu oran 2006 y l nda % 1,98, 2007 y l nda ise % 4,6 ya yükselmi tir. Ancak, söz konusu oran özellikle 2008 y l ndan sonraki dönemde Türkiye ihracat n n önemli derecede azalmas nedeniyle dü ü göstermi olup 2012 y l nda Türkiye nin Bosna Hersek in ithalat ndaki pay % 2.9 olmu tur. Benzer durum Türkiye nin Bosna Hersek ten ithalat nda da söz konusudur. Bosna Hersek in ihracat nda Türkiye nin pay 2012 y l itibariyle yaln zca % 2,3 olarak gerçekle mi tir. Ancak, bu oran 2000 y l nda Bosna Hersek in ihracat nda Türkiye nin pay n n % 0,06, 2010 ve 2011 y llar nda ise % 1,5 civar nda oldu u göz önüne al nd nda, bugün itibariyle ufak da olsa bir art n söz konusu oldu u ifade edilebilir. BiH - TÜRKİYE'YE İHRACATTA BAŞLICA ÜRÜNLER* (2012) Maden cevherleri, metaller ve metal ürünleri 7.52% 8.89% 3.28% 6.07% 0.03% 44.95% Deri, kürk, tekstil ürünleri Mineral yak tlar (kömür, kok, gaz, petrol) ve elektrik enerjisi Ah ap, ka t ve mobilya 10.80% 18.45% Makine ve aletler, mekanik cihazlar, kazanlar, ta tlar, silahlar Kimyasal ürünler, ilaçlar, gübre, plastik, kauçuk Tar msal Ürünler Do alta, alç, çimento, beton, seramik vb. ürünler * Bosna Hersek Dış Ticaret Odası 51/61

BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU

BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU T.C. SARAYBOSNA BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU TEMMUZ 2015 1/67 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR 4 1. GİRİŞ 1.1 Ülke Kimliği 5 1.2 Temel Ekonomik Göstergeler 6 1.3 Bosna Hersek Tarihine

Detaylı

A N A L Z. Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2:

A N A L Z. Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2: A N A L Z Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2: Sektör Mücahit ÖZDEM R May s 2015 Giri Geçen haftaki çal mam zda son aç klanan reel ekonomiye ili kin göstergeleri incelemi tik. Bu hafta ülkemiz

Detaylı

UBES Y.U. I. GENEL B LG LER

UBES Y.U. I. GENEL B LG LER STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI RL UBES MAKEDONYA ÜLKE RAPORU Nisan 2011 Y.U. I. GENEL B LG LER Resmi Ad : Makedonya Cumhuriyeti Yönetim ekli : Parlamenter Demokrasi Co rafi Konumu :

Detaylı

Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası

Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası 2007 NİSAN EKONOMİ Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası Türkiye ekonomisi dünyadaki konjonktürel büyüme eğilimine paralel gelişme evresini 20 çeyrektir aralıksız devam ettiriyor. Ekonominin 2006 da yüzde

Detaylı

Ekonomik Rapor 2011 2. ULUSLARARASI MAL PİYASALARI 67. genel kurul Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği / www.tobb.org.tr

Ekonomik Rapor 2011 2. ULUSLARARASI MAL PİYASALARI 67. genel kurul Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği / www.tobb.org.tr Ekonomik Rapor 2011 2. ULUSLARARASI MAL PİYASALARI 67. genel kurul 49 50 2. ULUSLARARASI MAL PİYASALARI 2008 yılında ABD de ipotekli konut kredisi piyasasında ortaya çıkan ve hızla tüm dünya ekonomilerinde

Detaylı

Ekonomi Bülteni. 16 Mart 2015, Sayı: 11. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

Ekonomi Bülteni. 16 Mart 2015, Sayı: 11. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomi Bülteni, Sayı: 11 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Çağlar Kuzlukluoğlu 1 DenizBank Ekonomi

Detaylı

-Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir.

-Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir. Bursa nın 25 Büyük Firması Araştırması; -Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir. -Bu çalışma Bursa il genelinde yapılmış,

Detaylı

I. GENEL B LG LER. Resmi Dili : Arnavutça Din : %70 i Müslüman, %20 si Ortodoks, %10 u Katolik tir.

I. GENEL B LG LER. Resmi Dili : Arnavutça Din : %70 i Müslüman, %20 si Ortodoks, %10 u Katolik tir. STANBUL T CARET ODASI AB VE ULUSLARARASI B RL UBES ARNAVUTLUK ÜLKE RAPORU Nisan 2011 Ö.K. I. GENEL B LG LER Resmi Ad : Arnavutluk Cumhuriyeti Yönetim ekli : Cumhuriyet Co rafi Konumu : Kom ular kuzeyde

Detaylı

AYDIN TİCARET BORSASI

AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE MAYIS 2015 TÜRKİYE NİN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211

Detaylı

HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI MALİ SEKTÖRLE İLİŞKİLER VE KAMBİYO GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YURTDIŞI DOĞRUDAN YATIRIM RAPORU 2013

HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI MALİ SEKTÖRLE İLİŞKİLER VE KAMBİYO GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YURTDIŞI DOĞRUDAN YATIRIM RAPORU 2013 HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI MALİ SEKTÖRLE İLİŞKİLER VE KAMBİYO GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YURTDIŞI DOĞRUDAN YATIRIM RAPORU 2013 Ekim 2014 İÇİNDEKİLER Giriş... 2 Dünya da Uluslararası Doğrudan Yatırım Trendi... 3 Yıllar

Detaylı

KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ

KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ 12 NİSAN 2013-KKTC DR. VAHDETTIN ERTAŞ SERMAYE PIYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ Sayın

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM

YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM Enerjinin Önemi Enerji, Dünyamızın en önemli ihtiyaçlarından biridir. Türkiye nin son otuz yılda enerji talebi yıllık ortalama %8 artış göstermiştir.ülkemiz elektrik enerjisinin

Detaylı

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Şubat 2014, No: 85

EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Şubat 2014, No: 85 EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Şubat 2014, No: 85 i Bu sayıda; 2013 Cari Açık Verileri; 2013 Aralık Sanayi Üretimi; 2014 Ocak İşsizlik Ödemesi; S&P Görünüm Değişikliği kararı değerlendirilmiştir.

Detaylı

SERMAYE PİYASASI KURULU İKİNCİ BAŞKANI SAYIN DOÇ. DR. TURAN EROL UN. GYODER ZİRVESİ nde YAPTIĞI KONUŞMA METNİ 26 NİSAN 2007 İSTANBUL

SERMAYE PİYASASI KURULU İKİNCİ BAŞKANI SAYIN DOÇ. DR. TURAN EROL UN. GYODER ZİRVESİ nde YAPTIĞI KONUŞMA METNİ 26 NİSAN 2007 İSTANBUL SERMAYE PİYASASI KURULU İKİNCİ BAŞKANI SAYIN DOÇ. DR. TURAN EROL UN GYODER ZİRVESİ nde YAPTIĞI KONUŞMA METNİ 26 NİSAN 2007 İSTANBUL Sözlerime gayrimenkul ve finans sektörlerinin temsilcilerini bir araya

Detaylı

1- Ekonominin Genel durumu

1- Ekonominin Genel durumu GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2014 YILI 12 AYLIK FAALİYET RAPORU 1- Ekonominin Genel durumu 2014 yılı TCMB nin Ocak ayında faizleri belirgin şekilde arttırmasıyla

Detaylı

DÜNYA KROM VE FERROKROM PİYASALARINDAKİ GELİŞMELER

DÜNYA KROM VE FERROKROM PİYASALARINDAKİ GELİŞMELER DÜNYA KROM VE FERROKROM PİYASALARINDAKİ GELİŞMELER Dünyada üretilen krom cevherinin % 90 ının metalurji sanayinde ferrokrom üretiminde, üretilen ferrokromun da yaklaşık % 90 ının paslanmaz çelik sektöründe

Detaylı

İSTANBUL TİCARET ODASI

İSTANBUL TİCARET ODASI İSTANBUL TİCARET ODASI AVRUPA BİRLİĞİ VE ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ ŞUBESİ ROMANYA ÜLKE RAPORU Mart 2009 İ.A 2 I. GENEL BİLGİLER Resmi Adı : Romanya Yönetim Şekli : Parlamenter Cumhuriyet Coğrafi Konumu :

Detaylı

: Ukraynaca. Yönetim ekli

: Ukraynaca. Yönetim ekli STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI B RL UBES UKRAYNA ÜLKE RAPORU Nisan 2011 M.K. 1 I. GENEL B LG LER Resmi Ad Yönetim ekli : Ukrayna : Ba kanl k Tipi Cumhuriyet Co rafi Konumu : Kuzeybat

Detaylı

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması 23 Aralık 2008 Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması Son günlerde akaryakıt fiyatları ile ilgili olarak kamuoyunda bir bilgi kirliliği gözlemlenmekte olup, bu durum Sektörü ve Şirketimizi itham altında

Detaylı

Dünyaya barış ve refah taşıyor, zorlukları azimle aşıyoruz

Dünyaya barış ve refah taşıyor, zorlukları azimle aşıyoruz Dünyaya barış ve refah taşıyor, zorlukları azimle aşıyoruz Rakamlarla Sektörümüz: 3 kıtadan 77 ülkeye doğrudan hizmet götüren, Toplam Yatırımı 5 Milyar Doları aşan, Yan sektörleri ile birlikte yaklaşık

Detaylı

ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR

ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ESNEK EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş Gelir Amaçlı Esnek Emeklilik Yatırım Fonu nun 31.12.2004-31.12.2005 dönemine ilişkin

Detaylı

EKONOMİK GELİŞMELER Eylül 2012

EKONOMİK GELİŞMELER Eylül 2012 EKONOMİK GELİŞMELER Eylül 2012 Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) AR-GE MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE ESNAF VE SANATKARLARI KONFEDERASYONU İÇİNDEKİLER 1 GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA (GSYH) 2 İSTİHDAM - İŞSİZLİK

Detaylı

Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği

Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği Dursun Yıldız SPD Başkanı 2 Nisan 2016 Giriş Gelişmenin ve karşı duruşun, doğuya karşı batının, kuzey kıyısına karşı güney kıyısının, Afrika ya karşı

Detaylı

Emtia Fiyat Hareketlerine Politika Tepkileri Konferansı. Panel Konuşması

Emtia Fiyat Hareketlerine Politika Tepkileri Konferansı. Panel Konuşması Emtia Fiyat Hareketlerine Politika Tepkileri Konferansı Panel Konuşması Erdem BAŞÇI 7 Nisan 2012, İstanbul Değerli Konuklar, Dünya ekonomisinin son on yılda sergilediği gelişmeler emtia fiyatları üzerinde

Detaylı

AB Mevzuatının Uygulanmasına Yönelik Teknik Desteğin Müzakere Edilmesi

AB Mevzuatının Uygulanmasına Yönelik Teknik Desteğin Müzakere Edilmesi Genel DEA Eğitimi 6 8 Temmuz 2009 EuropeAid/125317/D/SER/TR Oturum 10-B AB ye Uyum Sürecinde DEA nin Önemi AB ye Uyum Sürecinde DEA nın Avantajları Mevcut mevzuatın revize edilmesine yönelik opsiyonlar

Detaylı

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1. GİRİŞ Odamızca, 2009 yılında 63 fuara katılan 435 üyemize 423 bin TL yurtiçi fuar teşviki ödenmiştir. Ödenen teşvik rakamı, 2008 yılına

Detaylı

BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol

BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol 1. Giriş Bu yazıda, Bursa daki (ciro açısından) en büyük 250 firmanın finansal profilini ortaya koymak amacındayız.

Detaylı

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1 Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle Değerlendirilmesi 26-03 - 2009 Tuncay TEKSÖZ Dr. Yalçın KAYA Kerem HELVACIOĞLU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Türkiye 2004 yılından itibaren sağlık

Detaylı

SİRKÜLER. 1.5-Adi ortaklığın malları, ortaklığın iştirak halinde mülkiyet konusu varlıklarıdır.

SİRKÜLER. 1.5-Adi ortaklığın malları, ortaklığın iştirak halinde mülkiyet konusu varlıklarıdır. SAYI: 2013/03 KONU: ADİ ORTAKLIK, İŞ ORTAKLIĞI, KONSORSİYUM ANKARA,01.02.2013 SİRKÜLER Gelişen ve büyüyen ekonomilerde şirketler arasındaki ilişkiler de çok boyutlu hale gelmektedir. Bir işin yapılması

Detaylı

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER...

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER... ÖZET Ekim ayında tüketici fiyatları yüzde 3,7 oranında artmış ve yıllık enflasyon yüzde 7, ya yükselmiştir. Bu artışın 1,3 puanı yönetilen/yönlendirilen fiyat ayarlamalarından kaynaklanmıştır. Döviz kuru

Detaylı

AB VE ULUSLARARASI MOLDOVA ÜLKE RAPORU. Nisan 2011 M.K.

AB VE ULUSLARARASI MOLDOVA ÜLKE RAPORU. Nisan 2011 M.K. STANBUL T CARET ODASI AB VE ULUSLARARASI RL UBES MOLDOVA ÜLKE RAPORU Nisan 2011 M.K. I. GENEL B LG LER Resmi Ad Yönetim ekli Co rafi Konumu : Moldova Cumhuriyeti : Parlamenter Cumhuriyet : Avrupa n n

Detaylı

TÜRKİYE İŞVEREN SENDİKALARI KONFEDERASYONU AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ www.tisk.org.tr

TÜRKİYE İŞVEREN SENDİKALARI KONFEDERASYONU AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ www.tisk.org.tr TİSK AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ- MAYIS 2016 (SAYI: 87) GENEL DEĞERLENDİRME 03.06.2016 Kıdem tazminatında işletmelerin maliyetini artıracak ve işçi-işveren ilişkilerini bozacak düzenlemelerden kaçınılmalı Gelecek

Detaylı

ELEKTRİK PİYASALARI 2015 YILI VERİLERİ PİYASA OPERASYONLARI DİREKTÖRLÜĞÜ

ELEKTRİK PİYASALARI 2015 YILI VERİLERİ PİYASA OPERASYONLARI DİREKTÖRLÜĞÜ ELEKTRİK PİYASALARI 2015 YILI VERİLERİ PİYASA OPERASYONLARI DİREKTÖRLÜĞÜ 1 GENEL MÜDÜR SUNUŞU; Gündelik hayatın vazgeçilmez unsuru haline gelen enerji, bireylerin yaşamında ve ülkelerin sosyo-ekonomik

Detaylı

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK RAPOR

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK RAPOR ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU ÜÇÜNCÜ 3 AYLIK RAPOR Bu rapor Ankara Emeklilik A.Ş Gelir Amaçlı Uluslararası Borçlanma Araçları Emeklilik Yatırım

Detaylı

ĠliĢkin Usul Ve Esaslarda Yapılan DeğiĢiklikler Hakkında.

ĠliĢkin Usul Ve Esaslarda Yapılan DeğiĢiklikler Hakkında. 04.06.2014 ERTÜRK YEMİNLİ MALİ MÜŞAVİRLİK VE BAĞIMSIZ DENETİM A.Ş. SİRKÜLER 2014/79 KONU: Yurt DıĢında GerçekleĢtirilen Fuar Katılımlarının Desteklenmesine ĠliĢkin Usul Ve Esaslarda Yapılan DeğiĢiklikler

Detaylı

BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU

BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU T.C. SARAYBOSNA BÜYÜKELÇİLİĞİ TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ BOSNA HERSEK ÜLKE RAPORU Temmuz 2013 1/61 İÇİNDEKİLER KISALTMALAR 4 1. GİRİŞ 1.1 Ülke Kimliği 5 1.2 Temel Ekonomik Göstergeler 6 1.3 Bosna Hersek Tarihine

Detaylı

Küresel Ekonomik İlişkiler Komisyonu - I

Küresel Ekonomik İlişkiler Komisyonu - I Küresel Ekonomik İlişkiler Komisyonu - I KOMİSYON BAŞKANI: OSMAN FEYZİ BOYNER Amaç: Küresel ekonomik trendler çerçevesinde gelişen dış ticaret ve yatırım olanaklarını takip ve analiz etmek, Doğrudan yabancı

Detaylı

BOSNA HERSEK ÜLKE BÜLTENİ

BOSNA HERSEK ÜLKE BÜLTENİ BOSNA HERSEK ÜLKE BÜLTENİ Başkent Resmi Dil(ler) Yönetim Biçimi Devlet Başkanı Başbakan Saraybosna Boşnakça, Hırvatça, Sırpça Cumhuriyet Haris Sladziç Nikola Špirić Kuruluş 1 Mart 1992 Yüzölçümü 51.129

Detaylı

AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI

AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI RL UBES FRANSA ÜLKE RAPORU Nisan 2011 A.Ç. 1 I- GENEL B LG LER Resmi Ad : Fransa Cumhuriyeti Yönetim ekli : Parlamenter Demokrasi Co rafi Konumu : Kuzeyinde

Detaylı

T.C. CUMHURBA KANLI I GENEL SEKRETERL ANKARA. Ankara; Say : 285

T.C. CUMHURBA KANLI I GENEL SEKRETERL ANKARA. Ankara; Say : 285 T.C. CUMHURBA KANLI I GENEL SEKRETERL ANKARA Ankara; 19.03.2010 Say : 285 5902 say Afet ve Acil Durum Yönetimi Ba kanl n Te kilat ve Görevleri Hakk nda Kanun 17.06.2009 tarih ve 27261 say Resmi Gazete

Detaylı

2. İşbirliği-Güç birliği Destek Programı. 5. KOBİGEL Kobi Gelişim Destek Programı. 8. Kredi Faiz Desteği

2. İşbirliği-Güç birliği Destek Programı. 5. KOBİGEL Kobi Gelişim Destek Programı. 8. Kredi Faiz Desteği KOSGEB DESTEKLERİ 1. Tematik Proje Destek Programı 2. İşbirliği-Güç birliği Destek Programı 3. AR-GE, İnovasyon ve Endüstriyel Uygulama Destek Programı 4. Genel Destek Programı 5. KOBİGEL Kobi Gelişim

Detaylı

Son yıllarda Türkiye de artan enerji talebiyle birlikte

Son yıllarda Türkiye de artan enerji talebiyle birlikte Makale www.madencilik-turkiye.com Mine Yılmaz İlkdoğan Deloitte Türkiye Müdür Yardımcısı miyilmaz@deloitte.com Türkiye de Linyit Kömürüne Genel Bir Bakış Berker Adıgüzel Deloitte Türkiye Danışman badiguzel@deloitte.com

Detaylı

KURUYEMİŞ SEKTÖR RAPORU

KURUYEMİŞ SEKTÖR RAPORU KURUYEMİŞ SEKTÖR RAPORU Ocak 2016 Kuruyemiş sektörü geçtiğimiz sezon kuraklı ve don gibi olumsuz koşullar nedeniyle rekoltelerde düşüş yaşarken fiyatlarda önemli artışlara sahne olmuştur. Geçtiğimiz yıl

Detaylı

Park Elektrik Üretim Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. Sayfa No: 1

Park Elektrik Üretim Madencilik Sanayi ve Ticaret A.Ş. Sayfa No: 1 Sayfa No: 1 1. Raporun Dönemi 1.7.2010 30.9.2010 2. Şirketin Faaliyet Konusu Her türlü maden, maden cevheri ve bunların türevlerini aramak ve çıkarmak, işlemek, gerek kendi ürettiği ve gerekse temin ettiği

Detaylı

TÜSİAD Rekabet Çalışma Grubu Toplantısı DEVLET YARDIMLARI. Abdulgani GÜNGÖRDÜ Rekabet Uzmanı 24.10.2008

TÜSİAD Rekabet Çalışma Grubu Toplantısı DEVLET YARDIMLARI. Abdulgani GÜNGÖRDÜ Rekabet Uzmanı 24.10.2008 TÜSİAD Rekabet Çalışma Grubu Toplantısı DEVLET YARDIMLARI Abdulgani GÜNGÖRDÜ Rekabet Uzmanı 24.10.2008 Rekabet Politikası Teşebbüslere uygulanan anti-tröst kurallar Devlet yardımlarının kontrolüne ilişkin

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Emre HORASAN

Yrd. Doç. Dr. Emre HORASAN Yrd. Doç. Dr. Emre HORASAN Finansal Sistem; fonun arz ve talebini dengeleyen ve fonları zaman, miktar, vade ve kişiler bazında kullanılabilir hale getiren bir sistemdir. Finansal Sistemin görevleri: Malların,

Detaylı

Murahhas Aza. Denetimden Sorumlu Komite Üyesi. Denetimden Sorumlu Komite Üyesi. Denetleme Kurulu Üyesi

Murahhas Aza. Denetimden Sorumlu Komite Üyesi. Denetimden Sorumlu Komite Üyesi. Denetleme Kurulu Üyesi Sayfa No.1 1. Raporun Dönemi 01.01.2009 31.12.2009 2. Ortaklığın Ünvanı Makina Takım Endüstrisi A.Ş. 3. Yönetim ve Denetleme Kurulu Üyeleri Türk Ticaret Kanunu ve ilgili düzenlemeler gereğince Şirketimiz

Detaylı

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2015 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2015 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2015 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU Mart 2015 HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜNÜN 2015 ŞUBAT İHRACAT PERFORMANSI ÜZERİNE KISA DEĞERLENDİRME İlk İki Ayda 2,7 Milyar Dolarlık

Detaylı

POMPA ve KOMPRESÖRLER

POMPA ve KOMPRESÖRLER POMPA ve KOMPRESÖRLER Hazırlayan Tolga TAYLAN 2006 T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi POMPA ve KOMPRESÖRLER SITCNo :742,743 ArmonizeNo :8413,8414 TÜRKİYE DE ÜRETİM

Detaylı

Brexit ten Kim Korkar?

Brexit ten Kim Korkar? EDAM Türkiye ve Avrupa Birliği Bilgi Notu Brexit ten Kim Korkar? Haziran 2016 Sinan Ülgen EDAM Başkanı 2 23 Haziranda İngiliz halkı, İngiltere nin AB de kalıp kalmayacağına dair bir halkoyuna katılacak.

Detaylı

Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili. Beşinci İzmir İktisat Kongresi

Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili. Beşinci İzmir İktisat Kongresi Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili Beşinci İzmir İktisat Kongresi Finansal Sektörün Sürdürülebilir Büyümedeki Rolü ve Türkiye nin Bölgesel Merkez Olma Potansiyeli 1 Kasım

Detaylı

2009 YILI UBAT AYINDA BÜTÇE G DERLER 25 M LYAR 808 M LYON TL, BÜTÇE GEL RLER 18 M LYAR 415 M LYON TL VE BÜTÇE AÇI I 7 M LYAR 393

2009 YILI UBAT AYINDA BÜTÇE G DERLER 25 M LYAR 808 M LYON TL, BÜTÇE GEL RLER 18 M LYAR 415 M LYON TL VE BÜTÇE AÇI I 7 M LYAR 393 UBAT 2009 DÖNEM 2009 YILI UBAT AYINDA BÜTÇE G DERLER 25 M LYAR 808 M LYON TL, BÜTÇE GEL RLER 18 M LYAR 415 M LYON TL VE BÜTÇE AÇI I 7 M LYAR 393 LYON TL OLARAK GERÇEKLE R. 2009 YILI UBAT AYINDA 9 M LYAR

Detaylı

B.H. AB VE ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ ŞUBESİ

B.H. AB VE ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ ŞUBESİ IRAK ÜLKE RAPORU Eylül 2013 B.H. AB VE ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ ŞUBESİ 2 I.GENEL BİLGİLER Resmi Adı Yönetim Şekli Coğrafi Konumu : Irak Cumhuriyeti : Cumhuriyet : Orta Doğu (Ön Asya) ülkesi olan Irak, kuzeyde

Detaylı

KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Tarımda Kadınların Finansmana Erişimi Esra ÇADIR

KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Tarımda Kadınların Finansmana Erişimi Esra ÇADIR KADININ STATÜSÜ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tarımda Kadınların Finansmana Erişimi Esra ÇADIR Sektörlere Göre Dağılım 60 %52 50 %39 %46 Tarım 40 Sanayi 30 % 14 %19 %21 İnşaat 20 %8 10 % 1 Hizmetler 0 KADIN ERKEK 2

Detaylı

PORTFÖY ÜRETİM ŞİRKETLERİNİN OLUŞTURULMASI VE ELEKTRİK ÜRETİM ANONİM ŞİRKETİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI. Sefer BÜTÜN. EÜAŞ Genel Müdürü ÖZET:

PORTFÖY ÜRETİM ŞİRKETLERİNİN OLUŞTURULMASI VE ELEKTRİK ÜRETİM ANONİM ŞİRKETİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI. Sefer BÜTÜN. EÜAŞ Genel Müdürü ÖZET: PORTFÖY ÜRETİM ŞİRKETLERİNİN OLUŞTURULMASI VE ELEKTRİK ÜRETİM ANONİM ŞİRKETİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI Sefer BÜTÜN EÜAŞ Genel Müdürü ÖZET: Mülkiyeti kamuya ait işletme hakları özel sektöre devredilmemiş

Detaylı

GYODER SEKTÖR BULUŞMASI 28 MAYIS 2013 İSTANBUL DR. VAHDETTİN ERTAŞ SERMAYE PİYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ

GYODER SEKTÖR BULUŞMASI 28 MAYIS 2013 İSTANBUL DR. VAHDETTİN ERTAŞ SERMAYE PİYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ GYODER SEKTÖR BULUŞMASI 28 MAYIS 2013 İSTANBUL DR. VAHDETTİN ERTAŞ SERMAYE PİYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının değerli yöneticileri, Sermaye piyasalarımızın ve basınımızın

Detaylı

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2016 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU. İTKİB Genel Sekreterliği Hazırgiyim ve Konfeksiyon Şubesi

HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2016 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU. İTKİB Genel Sekreterliği Hazırgiyim ve Konfeksiyon Şubesi HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜ 2016 ŞUBAT AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU Mart 2016 2 HAZIRGİYİM VE KONFEKSİYON SEKTÖRÜNÜN 2016 ŞUBAT İHRACAT PERFORMANSI ÜZERİNE KISA DEĞERLENDİRME Yılın İlk İki Ayında %3,7

Detaylı

Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili?

Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili? Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili? Sarp Kalkan Ekonomi Politikaları Analisti Hasan Çağlayan Dündar Araştırmacı Ayşegül Dinççağ Araştırmacı

Detaylı

DEMİRYOLUNUN GELİŞTİRİLMESİ İÇİN YENİ YAPILANMA SERBESTLEŞME TÜRKİYE DEMİRYOLU ALTYAPISI VE ARAÇLARI ZİRVESİ 24 25 EKİM 2013 İSTANBUL TÜRKİYE

DEMİRYOLUNUN GELİŞTİRİLMESİ İÇİN YENİ YAPILANMA SERBESTLEŞME TÜRKİYE DEMİRYOLU ALTYAPISI VE ARAÇLARI ZİRVESİ 24 25 EKİM 2013 İSTANBUL TÜRKİYE DEMİRYOLUNUN GELİŞTİRİLMESİ İÇİN YENİ YAPILANMA SERBESTLEŞME TÜRKİYE DEMİRYOLU ALTYAPISI VE ARAÇLARI ZİRVESİ 24 25 EKİM 2013 İSTANBUL TÜRKİYE NOPPEN CORRIDOR OF INSIGHTS 1 DEMİRYOLUNDA YENİ YAPILANMA VE

Detaylı

ÖZET ...DEĞERLENDĐRMELER...

ÖZET ...DEĞERLENDĐRMELER... ÖZET Şubat ayında tüketici fiyatları yüzde,3 oranında artmış ve yıllık enflasyon sınırlı bir yükselişle yüzde 7,9 düzeyinde gerçekleşmiştir. Döviz kurunun gecikmeli etkileri sonucu çekirdek enflasyon göstergelerinde

Detaylı

1 OCAK - 31 ARALIK 2015 HESAP DÖNEMİNE AİT PERFORMANS SUNUŞ RAPORU (Tüm tutarlar, aksi belirtilmedikçe Türk Lirası ( TL ) cinsinden ifade edilmiştir.

1 OCAK - 31 ARALIK 2015 HESAP DÖNEMİNE AİT PERFORMANS SUNUŞ RAPORU (Tüm tutarlar, aksi belirtilmedikçe Türk Lirası ( TL ) cinsinden ifade edilmiştir. A. TANITICI BİLGİLER PORTFÖYE BAKIŞ YATIRIM VE YÖNETİME İLİŞKİN BİLGİLER Halka arz tarihi: 16 Temmuz 2014 31 Aralık 2015 tarihi itibariyle Fonun Yatırım Amacı Portföy Yöneticileri Fon Toplam Değeri Portföyünde

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog KONYA KARAMAN BÖLGESİ BOŞANMA ANALİZİ 22.07.2014 Tarihsel sürece bakıldığında kalkınma,

Detaylı

STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI B RL UBES DAN MARKA

STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI B RL UBES DAN MARKA STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI B RL UBES DAN MARKA ÜLKE RAPORU Nisan 2011 Ö.K. 2 I. GENEL B LG LER Resmi Ad : Danimarka Krall Yönetim ekli : Anayasal Monar i Co rafi Konumu : Bat Avrupa

Detaylı

BASIN DUYURUSU 2001 YILI PARA VE KUR POLİTİKASI

BASIN DUYURUSU 2001 YILI PARA VE KUR POLİTİKASI Sayı: 42 BASIN DUYURUSU 2001 YILI PARA VE KUR POLİTİKASI Gazi Erçel Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 22 Aralık 2000 Ankara 2001 yılında uygulanacak para ve kur politikasının çerçevesi, uygulama prensipleri

Detaylı

I. EIPA Lüksemburg ile İşbirliği Kapsamında 2010 Yılında Gerçekleştirilen Faaliyetler

I. EIPA Lüksemburg ile İşbirliği Kapsamında 2010 Yılında Gerçekleştirilen Faaliyetler I. EIPA Lüksemburg ile İşbirliği Kapsamında 2010 Yılında Gerçekleştirilen Faaliyetler 1. AB Hukuku ve Tercüman ve Çevirmenler için Metotlar Eğitimi (Ankara, 8-9 Haziran 2010) EIPA tarafından çeşitli kamu

Detaylı

Araştırma Notu 15/177

Araştırma Notu 15/177 Araştırma Notu 15/177 02 Mart 2015 YOKSUL İLE ZENGİN ARASINDAKİ ENFLASYON FARKI REKOR SEVİYEDE Seyfettin Gürsel *, Ayşenur Acar ** Yönetici özeti Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan enflasyon

Detaylı

NEDEN GRAČANICA DA YATIRIM YAPMALISINIZ?

NEDEN GRAČANICA DA YATIRIM YAPMALISINIZ? NEDEN GRAČANICA DA YATIRIM YAPMALISINIZ? Graçanica Belediyesi nin rüyet ve vazifesi Graçanica nın kimliği Eyalet: Küzeydoğu eyaleti Bosna Hersek (KD BH) Kanton: Tuzla Kanton Nüfüsü: 58.926 (istatistik

Detaylı

2016 Ocak ENFLASYON RAKAMLARI 3 Şubat 2016

2016 Ocak ENFLASYON RAKAMLARI 3 Şubat 2016 2016 Ocak ENFLASYON RAKAMLARI 3 Şubat 2016 Ocak 2016 Tüketici Fiyat Endeksi ne(tüfe) ilişkin veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 3 Şubat 2016 tarihinde yayımlandı. TÜİK tarafından aylık

Detaylı

1- Ekonominin Genel durumu

1- Ekonominin Genel durumu GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. GRUPLARA YÖNELİK HİSSE SENEDİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2015 YILI FAALİYET RAPORU 1- Ekonominin Genel durumu 2015 yılı yurtiçinde genel seçimler ve Merkez Bankası faiz tartışmaları,

Detaylı

Ekonomi Bülteni. 23 Mayıs 2016, Sayı: 21. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

Ekonomi Bülteni. 23 Mayıs 2016, Sayı: 21. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomi Bülteni, Sayı: 21 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank

Detaylı

Kaynak : CIA World Factbook

Kaynak : CIA World Factbook Türk Plastik ve Mamulleri, Ambalaj Sektörü ve Plastik İşleme Makine Üreticileri İçin SIRBİSTAN Pazarının Değerlendirmesi GENEL BİLGİLER : Barbaros Demirci Genel Müdür PAGEV EIU tahminine göre Sırbistan

Detaylı

T.C. ÇANAKKALE ONSEK Z MART ÜN VERS TES

T.C. ÇANAKKALE ONSEK Z MART ÜN VERS TES T.C. ÇANAKKALE ONSEK Z MART ÜN VERS TES 1 2 Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Strateji Geli tirme Daire Ba kanl Tel: (286) 218452 Faks: (286) 218451 E-posta: strateji@comu.edu.tr http://strateji.comu.edu.tr/

Detaylı

S V L TOPLUM, YEREL YÖNET MLER VE GENÇL K AB ÜYEL YOLUNDA" S V L TOPLUMLA D YALOG TOPLANTISI 4 SONUÇ B LD RGES 11 ARALIK 2010, STANBUL

S V L TOPLUM, YEREL YÖNET MLER VE GENÇL K AB ÜYEL YOLUNDA S V L TOPLUMLA D YALOG TOPLANTISI 4 SONUÇ B LD RGES 11 ARALIK 2010, STANBUL S V L TOPLUM, YEREL YÖNET MLER VE GENÇL K AB ÜYEL YOLUNDA" S V L TOPLUMLA D YALOG TOPLANTISI 4 SONUÇ B LD RGES 11 ARALIK 2010, STANBUL "Sivil Toplum, Yerel Yönetimler ve Gençlik AB Üyeli i Yolunda Sivil

Detaylı

TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN SORUNLARI VE GELECEĞİ

TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN SORUNLARI VE GELECEĞİ TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN SORUNLARI VE GELECEĞİ BANKACILIK DÜZENLEME VE DENETLEME KURUMU YENİ MEVDUAT SİGORTA SİSTEMİ ÖNERİSİ BANKA BİRLEŞME VE DEVİRLERİ Dr. Mehmet GÜNAL Ankara, Haziran 2001 ÖNSÖZ Türkiye

Detaylı

Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu Genel Başkanı olarak şahsım ve kuruluşum adına hepinizi saygılarımla selamlıyorum.

Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu Genel Başkanı olarak şahsım ve kuruluşum adına hepinizi saygılarımla selamlıyorum. Sayın Başkanlar, Sayın KĐK üyeleri, Sayın Katılımcılar, Sayın Basın Mensupları, Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu Genel Başkanı olarak şahsım ve kuruluşum adına hepinizi saygılarımla selamlıyorum.

Detaylı

AVRUPA BĠRLĠĞĠ EKONOMĠSĠNE ĠLĠġKĠN ARA TAHMĠN RAPORU*

AVRUPA BĠRLĠĞĠ EKONOMĠSĠNE ĠLĠġKĠN ARA TAHMĠN RAPORU* AVRUPA BĠRLĠĞĠ EKONOMĠSĠNE ĠLĠġKĠN ARA TAHMĠN RAPORU* Eylül 2011 Ankara * Bu çalıģma, Avrupa Komisyonu Ekonomik ve Mali Konular Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanan Avrupa Ekonomisine ĠliĢkin Ara Tahmin

Detaylı

EK 2 ORTA DOĞU TEKNĐK ÜNĐVERSĐTESĐ SENATOSU 2011 YILI ÖSYS KONTENJANLARI DEĞERLENDĐRME RAPORU

EK 2 ORTA DOĞU TEKNĐK ÜNĐVERSĐTESĐ SENATOSU 2011 YILI ÖSYS KONTENJANLARI DEĞERLENDĐRME RAPORU EK 2 ORTA DOĞU TEKNĐK ÜNĐVERSĐTESĐ SENATOSU 2011 YILI ÖSYS KONTENJANLARI DEĞERLENDĐRME RAPORU Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 1995 yılından bu yana, hazırladığı ve titizlikle uygulamaya çalıştığı Stratejik

Detaylı

İRAN ENERJI GÖRÜNÜMÜ

İRAN ENERJI GÖRÜNÜMÜ İRAN ENERJI GÖRÜNÜMÜ HAZAR STRATEJI ENSTITÜSÜ ENERJI VE EKONOMI ARAŞTIRMALARI MERKEZI EMİN AKHUNDZADA SERAY ÖZKAN ARALIK 2014 Azerbaycan Enerji Görünümü 1İran Enerji Görünümü www.hazar.org HASEN Enerji

Detaylı

: Büyük Britanya Birle ik Krall. : Anayasal Monar i

: Büyük Britanya Birle ik Krall. : Anayasal Monar i STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI B RL UBES NG LTERE ÜLKE RAPORU Nisan 2011 C.D.O. 1 I. GENEL B LG LER Resmi Ad Yönetim ekli Co rafi Konumu Zaman Ayar : Büyük Britanya Birle ik Krall :

Detaylı

SİRKÜLER 2009 / 32. 1- İşsizlik Ödeneği Almakta Olan İşsizleri İşe Alan İşverenlere Yönelik Sigorta Primi Desteği

SİRKÜLER 2009 / 32. 1- İşsizlik Ödeneği Almakta Olan İşsizleri İşe Alan İşverenlere Yönelik Sigorta Primi Desteği KONU SİRKÜLER 2009 / 32 Sigorta Primi Desteklerine Yönelik Yeni Düzenlemeler (5921 Sayılı Kanun) Genel Olarak İşsizlikle mücadeleye yönelik bir yasal düzenleme olarak nitelendirilebilecek olan 5921 Sayılı

Detaylı

DEMİR ÇELİK SEKTÖRÜ RAPORU (2012/2)

DEMİR ÇELİK SEKTÖRÜ RAPORU (2012/2) T.C. BİLİM, SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞI DEMİR ÇELİK SEKTÖRÜ RAPORU (2012/2) SANAYİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sektörel Raporlar ve Analizler Serisi 0 İÇİNDEKİLER Tablolar ve Şekiller Listesi... 2 Kısaltmalar Listesi...

Detaylı

SORU: Bölgeye katkı sağlayacak özel bir proje sahibi iktisadi kalkınma programında %50 hibeden fazlasını karşılayamıyorsa bir destek var mı?

SORU: Bölgeye katkı sağlayacak özel bir proje sahibi iktisadi kalkınma programında %50 hibeden fazlasını karşılayamıyorsa bir destek var mı? SORU: Bölgeye katkı sağlayacak özel bir proje sahibi iktisadi kalkınma programında %50 hibeden fazlasını karşılayamıyorsa bir destek var mı? 1. CEVAP: İktisadi kalkınma destek programında hiçbir destek

Detaylı

ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ TEKNOPARKLAR Oda Raporu

ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ TEKNOPARKLAR Oda Raporu tmmob makina mühendisleri odası ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ KÜÇÜK SANAYİ SİTELERİ TEKNOPARKLAR Oda Raporu Hazırlayanlar Yavuz BAYÜLKEN Cahit KÜTÜKOĞLU Genişletilmiş Üçüncü Basım Mart 2010 Yayın No : MMO

Detaylı

ÖZEL BÖLÜM I KOJENERASYON. TÜRKOTED İltekno Topkapı Endüstri ST ELEKTRİK-ENERJİ I NİSAN 2016

ÖZEL BÖLÜM I KOJENERASYON. TÜRKOTED İltekno Topkapı Endüstri ST ELEKTRİK-ENERJİ I NİSAN 2016 TÜRKOTED İltekno Topkapı Endüstri 102 Hibrit Sistemlerle En Yüksek Verimlilik Hedefleniyor Derya Sakallıoğlu Yenilenebilir enerji kaynakları ile birlikte kullanılan kojenerasyon sistemleri, hibrit kojenerasyon

Detaylı

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU 3 AYLIK RAPOR

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU 3 AYLIK RAPOR ANKARA EMEKLİLİK A.Ş GELİR AMAÇLI ULUSLARARASI BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU 3 AYLIK RAPOR Bu rapor Ankara Emeklilik A.Ş Gelir Amaçlı Uluslararası Borçlanma Araçları Emeklilik Yatırım Fonu

Detaylı

AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI

AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI STANBUL T CARET ODASI AVRUPA B RL VE ULUSLARARASI RL UBES SV ÇRE ÜLKE RAPORU Nisan 2011 E.K. 2 I. GENEL B LG LER Resmi Ad : sviçre Konfederasyonu Yönetim ekli : Federal Cumhuriyet Co rafi Konumu : Almanya

Detaylı

YERLİ ÜRETİCİLER TARAFINDAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ MENŞELİ PVC İTHALATINA YÖNELİK YAPILAN KORUNMA ÖNLEMİ BAŞVURUSUNUN GİZLİ OLMAYAN ÖZETİ

YERLİ ÜRETİCİLER TARAFINDAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ MENŞELİ PVC İTHALATINA YÖNELİK YAPILAN KORUNMA ÖNLEMİ BAŞVURUSUNUN GİZLİ OLMAYAN ÖZETİ YERLİ ÜRETİCİLER TARAFINDAN ÇİN HALK CUMHURİYETİ MENŞELİ PVC İTHALATINA YÖNELİK YAPILAN KORUNMA ÖNLEMİ BAŞVURUSUNUN GİZLİ OLMAYAN ÖZETİ 1. GİRİŞ... 1 2. BAŞVURUYA İLİŞKİN GENEL BİLGİLER... 1 2.1. Başvurunun

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİ ÜRETİMİ AMAÇLI YATIRIMLARA SAĞLANAN HİBE VE KREDİLER

YENİLENEBİLİR ENERJİ ÜRETİMİ AMAÇLI YATIRIMLARA SAĞLANAN HİBE VE KREDİLER YENİLENEBİLİR ENERJİ ÜRETİMİ AMAÇLI YATIRIMLARA SAĞLANAN HİBE VE KREDİLER 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun da 29/12/2010 tarihli

Detaylı

AR& GE BÜLTEN. Enflasyonla Mücadelede En Zorlu Süreç Başlıyor

AR& GE BÜLTEN. Enflasyonla Mücadelede En Zorlu Süreç Başlıyor Enflasyonla Mücadelede En Zorlu Süreç Başlıyor Ahmet KARAYİĞİT Makroekonomik göstergeler açısından başarılı bir yılı geride bıraktık. Büyüme, ihracat, faizler, kurlar, faiz dışı fazla gibi pek çok ekonomik

Detaylı

FONLAR GETİRİ KIYASLAMASI

FONLAR GETİRİ KIYASLAMASI MART 15 FON BÜLTENİ Güncel Ekonomik Veriler Büyüme Oranı(Yıllık) 4,00% Cari Açık/GSYİH 5,90% İşsizlik oranı(yıllık) 10,10% Enflasyon(TÜFE/Yıllık) 7,55% GSMH(milyar USD) 819,9 Kişi Başı Milli Gelir (USD)

Detaylı

SOSYAL POLİTİKALAR VE ÇALIŞMA HAYATI

SOSYAL POLİTİKALAR VE ÇALIŞMA HAYATI 64.HÜKÜMET PROGRAMI YILI EYLEM PLANINDA BAKANLIĞIMIZIN İLGİLİ 3 Ay İçerisinde Gerçekleştirilecek Reformlar TEMEL HAK VE HÜRRİYETLER Roman Başbakanlık Aile ve Sosyal 7 Başta eğitim, istihdam ve iskân sorunları

Detaylı

Kamu Sermayeli İşletmelerde İyi Yönetişim. Mediha Ağar Dünya Bankası, Kıdemli Ekonomist Dünya Bankası

Kamu Sermayeli İşletmelerde İyi Yönetişim. Mediha Ağar Dünya Bankası, Kıdemli Ekonomist Dünya Bankası Kamu Sermayeli İşletmelerde İyi Yönetişim Mediha Ağar Dünya Bankası, Kıdemli Ekonomist Dünya Bankası Kamu işletmeleri gelişmiş e gelişmekte olan ülkelerde ekonomik açıdan önemli aktörlerdir Global olarak

Detaylı

Konut Sektörü Değerlendirme Sunumu Nisan 2012

Konut Sektörü Değerlendirme Sunumu Nisan 2012 Konut Sektörü Değerlendirme Sunumu Nisan 2012 Konut Stoku Yeniden İnşa Edilmesi Gereken, Basit 1,507,009, Tadilata 8% İhtiyaç Duyan, 4,370,327, 23% Tadilata İhtiyacı Olmayan, 12,849,236, 69% 2000 yılında

Detaylı

ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI ĞİŞİKLİĞİ

ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI ĞİŞİKLİĞİ ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI İKLİM M DEĞİŞİ ĞİŞİKLİĞİ ve ENERJİ Sedat KADIOĞLU Müsteşar Yardımcısı 22 Ekim 2009,İzmir BİRLEŞMİŞ MİLLETLER İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ÇERÇEVE SÖZLEŞMESİ İklim Değişikli ikliği Çerçeve

Detaylı

T.C. BİLECİK İL GENEL MECLİSİ Araştırma ve Geliştirme Komisyonu

T.C. BİLECİK İL GENEL MECLİSİ Araştırma ve Geliştirme Komisyonu Rapor No:01 Rapor Tarihi: 10.03.2011 muz İl Genel Meclisimizin 01.03.2011 tarih ve 2011/33 sayılı kararı doğrultusunda 08-09-10 Mart 2011 tarihlerinde toplanmıştır. İdaremiz araç parkında bulunan makine

Detaylı

GİTES DEMİR-ÇELİK ve DEMİR DIŞI METALLER EYLEM PLANI

GİTES DEMİR-ÇELİK ve DEMİR DIŞI METALLER EYLEM PLANI GİTES DEMİR-ÇELİK ve DEMİR DIŞI METALLER EYLEM PLANI HEDEF -1 1.1 DEMİR-ÇELİK SEKTÖRÜNDE GÜÇ BİRLİĞİ VE SİNERJİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Çelik üreticisi firmalarca, bulundukları bölgelerde, yurt dışından hurda

Detaylı

Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü 07.03.2012 06:18

Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü 07.03.2012 06:18 http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/03/201203... 1 of 5 6 Mart 2012 SALI Resmî Gazete Sayı : 28225 Atatürk Üniversitesinden: YÖNETMELİK ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ ASTROFİZİK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

Detaylı

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU İKİNCİ 3 AYLIK RAPOR

ANKARA EMEKLİLİK A.Ş DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU İKİNCİ 3 AYLIK RAPOR ANKARA EMEKLİLİK A.Ş DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU İKİNCİ 3 AYLIK RAPOR Bu rapor Ankara Emeklilik A.Ş Dengeli Emeklilik Yatırım Fonu nun 01.04.2004-30.06.2004 dönemine ilişkin gelişmelerin, Fon Kurulu

Detaylı

Ekonomi Bülteni. 6 Haziran 2016, Sayı: 23. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

Ekonomi Bülteni. 6 Haziran 2016, Sayı: 23. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomi Bülteni, Sayı: 23 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni

Detaylı

MECLİSİ TEMMUZ 2008 SAYI:31

MECLİSİ TEMMUZ 2008 SAYI:31 TÜRKİYE İHRACATÇILAR MECLİSİ AYLIK MAKROEKONOMİ DEĞERLENDİRME RAPORU TEMMUZ 2008 SAYI:31 İhracat Haziran ayında ihracat yüzde 34,88 arttı. İhracat, Haziran ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde

Detaylı