BAĞIMLILIK MODÜLÜ UYGULAYICI KILAVUZU

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "BAĞIMLILIK MODÜLÜ UYGULAYICI KILAVUZU"

Transkript

1 Tutuklu ve Hükümlü Ergenler İçin Psikososyal Destek Programı BAĞIMLILIK MODÜLÜ UYGULAYICI KILAVUZU Bu program Sigara, Alkol, Madde Bağımlılığı Tedavi Programından (SAMBA) uyarlanmıştır (www.samba.info.tr)

2 KATKIDA BULUNANLAR ADI SOYADI GÖREV YERİ Psik. HABİL KANOĞLU CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ/ŞUBE MÜDÜRÜ Eğt.Uzm. ELÇİN ÇAKAR TERZİOĞLU CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ/UZMAN Sos.Çalışm. İSLAM AZAKLI CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ/UZMAN Psik. ZÜMRÜT ÖZKAN CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ/UZMAN Sos. Çalışm. MEHMET ÖZKAN ASLIPEK CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ/UZMAN Psik. AYŞE GENCER ESKİŞEHİR H TİPİ KAPALI C.İ.K Psik. EBRU TOPSAKAL ESKİŞEHİR H TİPİ KAPALI C.İ.K Psik. EZGİ GÖCEK YORULMAZ İZMİR 2 NO.LU F TİPİ KAPALI C.İ.K Psik. DİDEM DİLBER ADANA E TİPİ KAPALI C.İ.K Psik. TAYFUN TURGUT BURSA E TİPİ KAPALI C.İ.K Psik. TUBA İLİK ANKARA ÇOCUK EĞİTİMEVİ Sos.Çalışm. ATAKAN ÇETİNKAYA Sos. Çalışm. HÜSEYİN GAZİ KARACAN ANTALYA L TİPİ KAPALI C.İ.K MALTEPE ÇOCUK VE GENÇLİK KAPALI C.İ.K Psk. CENNET MERMER DİKİCİ DENİZLİ D TİPİ KAPALI C.İ.K Sos.Çalışm. SENEM SARIOĞLU ANKARA ÇOCUK EĞİTİMEVİ Sos. Çalışm. ELİF KALELİ DENİZLİ HASAN ERBİL EĞİTİM MERKEZİ

3 yılları arasında geliştirilen Ardıç Psiko-Sosyal Destek ve Müdahale Programı, Avrupa Birliğinin mali, UNICEF'in teknik desteği ile ''Çocuklar için Adalet Projesi'' kapsamında yılları arasında Prof.Dr.Kültegin ÖGEL ve Uzm.Psik.Aslı ÖZKAN danışmalığında revize edilmiştir.

4 Tutuklu ve Hükümlü Ergenler İçin Psikososyal Destek Programı BAĞIMLILIK MODÜLÜ Bu program Sigara, Alkol, Madde Bağımlılığı Tedavi Programından (SAMBA) uyarlanmıştır (www.samba.info.tr) Hazırlayanlar Kültegin Ögel Ceren Koç Alper Aksoy Cezaevi ve Denetimli Serbestlik versiyonunun hazırlanmasına katkıda bulunanlar Tuba İlik Özlem Karacaoğlu Müge Sarımaden Yakup Koçak Bülent Polat Mert Elmacı Hüseyin Gazi Karacan Bilge Genç Duman Rezzan Gedik Işıl Çöçel Sertan Akdağ Ali Tahsin Erdem Özgür Oral Bekdemir Nermin Özdemir Habil Kanoğlu Emre Töngel Ezgi Göcek Yorulmaz 4

5 ARDIÇ Programına uyarlayanlar Habil Kanoğlu Elçin Çakar Terzioğlu İslam Azaklı Zümrüt özkan Mehmet Özkan Aslipek Ayşe Gencer Ebru topsakal Ezgi göcek yorulmaz Didem Dilber Tayfun Turgut Tuba İlik Atakan Çetinkaya Hüseyin Gazi Karacan Cennet Mermer Dikici Senem Sarıoğlu Elif Kaleli İZİN ALMADAN BİR KISMI VEYA TÜMÜ ÇOĞALTILAMAZ İÇİNDEKİLER Uygulama hakkında genel bilgiler Müdahale oturumları 1. Alkol ve Madde etkileri 2. Bağımlılık 3. Beyin ve bağımlılık 4. Motivasyon 5. Sağlıklı ve özgür ol 6. Hemen tepki vermemek 7. İstekle başa çıkmak 8. Girdaptan çıkış 9. Riskli durumlar 10. Israrlarla başa çıkmak-güvenli davranış 11. Bağımsızlık yolunun temel taşları 12. Sigarayı bırakmak Ekler ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 5

6 UYGULAYICIYA NOTLAR Müdahale oturumları Uygulama Bilgisi Modül yaş grubu sigara, alkol veya madde kullanıcılarına yöneliktir. Bu programı sadece eğitim almış kişiler uygulayabilir. Oturumlar açık grup esasına göre düzenlenmiştir. Yeni gelen çocuk istediği oturumdan programa başlayabilir. Ancak yeni gelen çocukla ön görüşme yapılmalı ve grup kuralları anlatılmalıdır. Önce metni okumanızı, eğitim sırasında ise saydamları kullanmanızı öneririz. Saydamlar metni takip etmekte ve bir anlamda size hatırlatıcı özellikler taşımaktadır. Oturumların süresi değişebilmektedir. O nedenle bazı oturumları bölerek iki oturumda veya birleştirerek kullanabilirsiniz. Bazı bölümlerde (penaltı çalışması), o oturuma ait saydam seti dışından ek saydam dosyası kullanılması gerekmektedir. Sigarayı bırakma oturumu sadece sigara içenlere ve bırakmak isteyenlere yönelik bir oturumdur. Oturumlara 4-12 kişi alınmalıdır. Grup kurallarını her oturumdan önce tekrarlamanız ve duvara asılı tutmanızı öneririz. Oturumlarda maddelerden söz edilmektedir. Bu durumlarda gençlerde madde isteği artabilir. Böyle bir durum gözlüyorsanız, o zaman Farkında Nefes Alma Çalışması uygulayın. Grup Kurallarının Anlatılması Ekte yer alan grup kurallarını saydam yardımıyla belirtiniz ve grup kurallarına uymanın programın başarısı için önemli olduğunu anlatınız. Ekteki grup kurallarını A3 kağıda basarak grup odasına asın ve her oturumda asılı kalmasına dikkat edin. Grup kuralları şunlardır. Alkol veya uyuşturuculardan uyarıcı tarzda söz etmemek Gizliliği korumak (burada konuşulanlar burada kalır) Her oturuma katılmak Oturumu sonuna kadar takip etmek Başkalarının sözünü kesmemek Başkalarına tehdit edici sözler söylememek veya davranışlarda bulunmamak Hiç kimseye aşağılayıcı söz veya davranışlarda bulunmamak, hakaret etmemek Herkesin aynı fikirde olmayabileceğini kabul etmek 6

7 GRUP KURALLARI Gizliliği korumak (burada konuşulanlar burada kalır) Her oturuma katılmak Oturumu sonuna kadar takip etmek Başkalarının sözünü kesmemek Başkalarına tehdit edici sözler söylememek veya davranışlarda bulunmamak Hiç kimseye aşağılayıcı söz veya davranışlarda bulunmamak, hakaret etmemek Herkesin aynı fikirde olmayabileceğini kabul etmek Alkol veya uyuşturuculardan uyarıcı tarzda söz etmemek ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 7

8 OTURUM 1 ALKOL VE MADDELERİN ETKİLERİ Amaç Uyuşturucu maddeler ve etkilerini öğretmek Temel mesajlar Alkolün farklı şekillerde sağlığımıza zararları vardır Her uyuşturucunun farklı bir etkisi vardır Esrar da bağımlılık yapar Materyal Yok Alkolün yararları filmi 8

9 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun uyuşturucu ve uyarıcı maddeler olduğunu belirtin. Uygulama 1 Alkolün zararları Bu resim neyi anlatıyor çalışması Saydamlardaki resimleri tek tek gösterin ve her bir resmin neyi anlattığını sorun ve tartışın. Daha sonra resimde ne olduğunu anlatın. Resimlerde aşağıdaki durumlar anlatılmaktadır. Alkol karaciğerde önce yağlanmaya sonra siroz hastalığına neden olabilir Alkol kalpte genişlemeye, damar tıkanıklığına ve kalp krizine neden olabilir Alkol bunamaya yol açabilir Alkol felce yol açabilir Alkol cinsel işlevleri bozabilir Hamile kadınlarda "bebek alkol sendromu"na yol açabilir Alkol midede gastrite neden olabilir Alkol ve uyku bozukluğu arasındaki ilişkiyi anlatan saydamda aşağıdaki bilgiyi verin: Kişi alkolün etkisinde yattığına bir süre alkollü haliyle uyuyor yani aslında uyumuyor, sızıyor. Daha sonra sabaha doğru çeşitli ihtiyaçlardan dolayı uyanır ve aslında gerçek uykusunu uyumaya bundan sonra başlıyor. Şekilde gördüğünüz gibi kişi sekiz saatlik bir uyku çekmiş gibi gözükse de bunun beş saatinde kişinin bedeni dinlenmiş olmuyor. Asıl uykusunu üç saatte uyuyor. Dolayısıyla da sabah uyanınca aslında üç saatlik bir uykuyla güne başlamak zorunda kalıyor. Bu da kişinin kötü geçmesine neden oluyor Vurgulayın Hangi hastalığın, kimde, ne zaman ortaya çıkacağının belli olmadığını, bunun bir "piyango" olduğu belirtilmelidir. Bilet aldıkça yani alkol kullandıkça piyangonun kişiye çıkma ihtimalinin yani alkolden zarar görme ihtimalinin arttığı vurgulanmalıdır.. Uygulama 2 Alkolün yararları filmi Filmi izletiniz arkasından tartışınız Ortak yönleri neydi saydamını uygulayınız... Uygulama 3 Bilgi yarışması ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 9

10 Bilgi yarışmasını "kim...kazanmak ister?" yarışmasındaki gibi yapın. Tek tek ortaya bir kişiyi çağırın. Uygulamayı yavaş yavaş yapın, yanıtlar üstünde biraz durun... Uygulama 4 Adam asmaca oyunu Saydamlarda yer alan adam asmaca oyununu oynayın. Yanıtlar aşağıdadır. Esrar BAĞIMLILIK yapar Esrar içinde 421 adet kimyasal madde vardır Esrar TEMBELLİK yapar Esrar DİKKATİ bozar Esrar HAFIZAYI zayıflatır Esrar yeni bir şey ÖĞRENMEYİ zorlaştırır Kullananların %70 i esrarı bırakamadığını söyler Esrar Kullananlarda akıl hastalığı gelişme riski 7 kat daha fazladır Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin Dikkat! Aşağıdaki iki uygulama gerekli görüldüğü durumlarda uygulanmak üzere hazırlanmıştır. Çalıştığınız grubun alkol sorunu olduğunu düşünüyorsanız uygulayınız. Uygulama 1 Alkolü daha az zararla kullanmak Boşlukları doldur çalışması Ekteki formu (çalışma 1) dağıtın ve boşlukları formun altında sözcüklerle doldurmalarını isteyin. Yanıtlar aşağıdadır. Alkol içmek zorunda değiliz Başkasına ısrar edilmez, başkası yüzünden içilmez Alkol yavaş içilir, saatte en fazla bir kadeh Küçük yudumlarla içilir, bir dikişte değil Alkollü içkiler karıştırmadan içilir Yemekle veya tok karnına içilir, alkol besin değildir Susuzluk alkolle giderilmez. Alkol su değildir Bol suyla içilir. Bu şekilde alkol vücuttan daha hızlı ve kolay atılır. Daha az sorun yapar Sessiz sinema çalışması 10

11 Ekteki formdan (çalışma 2) her bir durumu kesin ve bir katılımcıya verin. Her kişi elindeki kağıtta yazan mesajın anlamını konuşmadan sadece hareketlerle anlatacaktır. Yani bir tür sessiz sinema uygulaması olacaktır. Ancak amaç her sözcüğü anlatması değil, mesajı anlatmasıdır. Mesajlar: Alkol içmek zorunda değiliz Başkasına ısrar edilmez, başkası yüzünden içilmez Alkol yavaş içilir, saatte en fazla bir kadeh Küçük yudumlarla içilir, bir dikişte değil Alkollü içkiler karıştırmadan içilir Yemekle veya tok karnına içilir Susuzluk alkolle giderilmez Alkol bol suyla içilir Uygulama 2 Alkolün sınırları Standart ölçü kavramı hakkında bilgilendirme Aşağıdaki bilgilendirmeyi yapın Alkol kullanımını ölçmek için standart ölçü kavramını kullanıyoruz. Bir kadeh şarap, bir küçük kutu bira, yarım duble rakı veya viski veya votka bir standart ölçüye denktir. 18 yaşın altındakilerin alkol içmesi beyin gelişimi açısından sakıncalıdır... Kadın ve erkekler farklı fiziksel özelliklere sahip oldukları için alkol kullanma sınırları da farklıdır 18 yaş üstü erkekler için sınır haftada 14standart ölçü alkolken, kadınlar için haftada 7 standart ölçü sınırı oluşturuyor. Peki riskle neyi kast ediyoruz? Fiziksel riskler arasında alkole bağlı hastalıkları sayabiliriz. Bir diğer risk ise ruhsal risklerdir. Bunlar arasında alkole bağlı stres, depresyon veya bağımlılık sayılabilir. Bunun yanı sıra haftada herkes en az 2 gün içmemeye, erkekler günde 3, kadınlar ise 2 ölçüden fazla içmemeye ve hamileler, hastalar ve araba kullananlar hiç içmemeye özen göstermelidir. Kaynak 10th special report to the U.S. Congress on alcohol and health: highlights form current research from the Secretary of Health and Human Services. U.S. Dept. of Health and Human Services, Public Health Service, National Institutes of Health, National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. 2000;430; NIH publication no William DeJong, Ph.D., Mary E. Larimer, Ph.D., Mark D. Wood, Ph.D. Journal of Studies on Alcohol and Drugs. College Drinking: New Research From the National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism s Rapid Response to College Drinking Problems Initiative. Supplement Number 16, July 2009 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 11

12 ÇALIŞMA 1 ALKOL DAHA AZ ZARARLI İÇİLMESİ Aşağıdaki cümlelerde yer alan boşluklara, en altta yer alan sözcüklerin numarasını anlamı tamamlayacak şekilde yazın. Alkol içmek değiliz Başkasına edilmez, başkası içilmez Alkol içilir, saatte en fazla bir kadeh... Küçük içilir, bir dikişte değil Alkollü içkiler içilir veya karnına içilir, alkol besin değildir alkolle giderilmez Alkollü içkiler bol içilir 1. yavaş 2. karıştırmadan 3. zorunda 4. ısrar 5. yudumlarla 6. yemekle 7. suyla 8. susuzluk 9. yüzünden 10.tok 12

13 ÇALIŞMA 2 Alkol içmek zorunda değiliz Başkasına ısrar edilmez, başkası yüzünden içilmez Alkol yavaş içilir, saatte en fazla bir kadeh Küçük yudumlarla içilir, bir dikişte değil Alkollü içkiler karıştırmadan içilir Yemekle veya tok karnına içilir Susuzluk alkolle giderilmez Alkol bol suyla içilir ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 13

14 ÇALIŞMA 3 Aşağıdakilerin her biri kaç ölçü içki içmişlerdir hafta boyunca? Hangileri sınırları aşmış? Kaç ölçü içki Sınırı aşmışsa işareti koyunuz Ahmet her akşam iki duble rakı içiyor Ayşe geçen hafta Çarşamba 1 kadeh şarap, Cuma iki küçük kutu bira, Pazar günü 3 kadeh şarap içmiş Ali geçen hafta boyunca Perşembe ve Cuma günleri her gün 2 büyük kutu ve cumartesi 3 büyük kutu bira içmiş Fatma geçen hafta Pazartesi hariç her gün 1 kadeh şarap içmiş HATIRLATMA Bir ölçü içki=bir kadeh şarap VEYA bir küçük kutu bira VEYA yarım duble rakı veya viski veya votka vb Sınırlar Erkekler için haftada 14 ölçü sonrası risk Kadınlar için haftada 7 ölçü sonrası risk AMA Haftada en az 2 gün içilmemeli Erkekler günde 3 ölçüden fazla, kadınlar günde 2 ölçüden fazla içmemeli Hamileler, hastalar, araba kullananlar hiç içmemeli 14

15 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 15

16 OTURUM 2 BAĞIMLILIK KAVRAMI Amaç Bağımlılığın doğasını ve özelliklerini öğretmek Temel mesajlar Bağımlı olmayın Bağımlılık insanı özgürlüğünü elinden alır Bağımlılık bir hastalıktır Bağımlılık aşama aşama ama hızla gelişir Bağımlılık bir kısır döngüdür Herkes bağımlı olur Materyal Bağımlılığın gelişimi formunun çoğaltılması Değişimin hızı filmi 16

17 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun bağımlılık olduğunu belirtin. Uygulama 1 İnsanın bağımlılık ve özgürlük ikilemi Kaynak kim çalışması Aşağıdaki çalışmayı uygulayın... Bulaşıcı bir hastalık vardır. Hızla yayılmaktadır. Ama kimse mikrobun farkında değildir... Grup içinden bir kişi ebe olur ve dışarıya gönderilir. Grup içinden bir de lider seçilir. Ebe içeri çağrılır. Grup bir hareketi sürekli yaparak salonda dolaşır (örneğin alkış). Lider hareketi değiştirir (örneğin yumruk açıp, kapama). Tüm grup lideri takip eder. Ebe lideri bulmaya çalışır. Oyun sonunda bağımlılığa yakalanmamanın önemini vurgulayın Özgürlük ve bağımlılık ikilemi hakkında bilgilendirme Özgürlük nedir? İnsanlar neden özgür olmak ister? sorularını gruba yönlendirin. Daha sonra yaş dönemlerine göre özgürlük arayışını vurgulayın. Daha çok küçük yaştan insan özgür olmak ister. 2-3 yaşlarındaki çocuklar yavaş yavaş güvenli buldukları anne baba kucağını bir kenara bırakıp dış dünyayı keşfetmek ister. Bunun için merakını dışarı yönlendirir ve özgür bir şekilde çevresini keşfetmeye başlar. Özgürlüğün tadını çocukken ufak ufak tadan birey ergenliğe geldiğinde tamamen özgür olmak ister. Yetişkinlerin kurallarından hoşlanmazlar çünkü özgürlüklerini kısıtladığını düşünürler. Bu dönemde özgürlüklerini elde edebilmek için aileleriyle, çevreyle ve öğretmenleriyle çatışırlar. Bu dönemde en önemli değerlerden biri özgürlüktür. Birey yetişkinliğe geldiğinde ise özgürlük arayışı devam eder. Devletten özgürlük ister. Çalıştığı ortamda patronundan veya üstlerinden özgürlük ister. Eşlerinden ve hatta kimi zaman çocuklarından özgürlük isterler. Yaşlılığa geldiğinde ise bedenden özgürlük istenmeye başlanır. Yaşlılığın neden olduğu kısıtlanmalardan, rahatça hareket etmelerini engelleyen beden ağrılarından kurtulup fiziksel olarak özgür olabilmeyi ister. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 17

18 Birçok birey hayatının her döneminde özgürlüğün peşinden koşmasına rağmen bazıları gider özgür olmak yerine bağımlı olur. Özgürlüğün ömür boyu olduğunu vurgulayın Uygulama 2 Bağımlılık tanımı Bağımlılığı anlama tartışması Aşağıdaki yer alan soruları sigara içen katılımcılardan birine yönlendirin ve cevaplarını dinleyin. Ne kadar zamandır içiyorsun? Günde kaç adet içiyorsun? Hep bu kadar mı içiyordun? Ne kadar zamandır arttı? İçmediğin zaman neler oluyor? Ne gibi olumsuz etkileri var? Akciğer kanseri yapıyormuş, biliyor musun? Bunlara rağmen neden devam ediyorsun? Sigarasız yerlere giderken ne hissediyorsun? Burada amaç, sigara üstünden bağımlılığı anlamaları için örnek vermektir. Bağımlılık belirtileri hakkında bilgilendirme Kontrol etmekte zorluk çekmek Herhangi bir maddeye bağımlı olduğunda kişi kullanımının kontrolünü yavaş yavaş kaybeder. Örneğin ilk zamanlarda bir gecede üç bira içerken, daha sonra beş ve daha sonra yedi içebilir ve bu sayı giderek artar. Veya kişi bu gece aç içeceğim diyip masaya oturup tahmin ettiğinden çok fazla içebilir. Bu durum bağımlılığın özelliklerinden biridir; kişi madde üzerindeki kontrolünü yavaş yavaş yitirir Yoksunluk -Önce aşağıdaki sorularla yoksunluk belirtilerini araştırın. Neden sabah sigarası daha önemlidir? Sigara dikkatini artırır mı? Neden alkolsüz uyuyamaz insanlar? Esrarı bırakanlar neden sinirli olurlar ve rahatlayamazlar? -Sonra yoksunluk belirtilerini anlatın Bağımlılığın diğer bir özelliği kişinin madde olmadığı zaman bir şeylerin eksik olduğunu hissetmesidir. Sabah sigarası önemlidir çünkü sabah uyanıldığında vücut nikotin yoksunudur ve nikotine ihtiyaç duyar. Sigara dikkatini artırmaz, içince yoksunluk azalır Böylelikle kişi aslında keyif almak için değil yoksunluk belirtilerini gidermek için sigara içer. Alkol bağımlıları alkol almadıkları zamanlarda yoksunluk belirtileri yaşamaya başlar, bu belirtiler varken uyumakta güçlük çektikleri için alkol alıp bu belirtileri ortadan kaldırmaya çalışırlar. Zarar vermesine rağmen kullanmaya devam etmek Sigara öksürtür, enerjiyi azaltır ama insanlar yine de içmeye devam ederler... 18

19 Alkol kullanımı gastrit, ülser gibi rahatsızlıklara neden olur ama bağımlı kişi kullanmaya devam eder. Alkolle, esrarla veya diğer uyuşturucularla akşamdan kalma yaşarlar veya rezil olacakları şeyler yaşarlar ama kullanmaya devam edebilirler Esrar veya diğer maddelerle tembellik veya hafıza bozukluğu yaşayabilirler ama kullanmaya devam edebilirler Yaşam tarzının değişmesi Bağımlı kişi bir süre sonra tüm hayatını bağımlı olduğu maddeye göre ayarlamaya başlar. Sigara bağımlısıysa sigara içilmeyen mekanlara gitmez, alkol bağımlısıysa alkolsüz etkinliklere katılmaz, uyuşturucu bağımlısıysa uyuşturucu kullanmak için hayatındaki diğer sosyal etkinliklerden vazgeçebilirler. Bağımlı kişiler bu maddeler olmadan eğlenemediklerini, rahatlayamadıklarını, sosyalleşemediklerini ifade ederler. Uygulama 3 Bağımlılığın gelişimi Bağımlılığın gelişimi çalışması Dağıtılan formlarda bağımlılığın aşamalarını doğru sırayla yazmalarını isteyin (çalışma 1). Süre sona erdiğinde katılımcıların yanıtları herhangi bir yorumda bulunmadan dinleyin. Daha sonra bir sonraki saydama geçerek bağımlılık döngüsünü anlatın. Bağımlılığın gelişimi hakkında bilgilendirme Aşağıdaki bilgilendirmeyi yapın. Bağımlılık döngüsünün ilk aşaması kişinin maddeyi merak edip belki kullanabilirim diye düşünmesiyle başlar. Bu şekilde düşünürken maddeyle karşı karşıya kalırsa bir kereden bir şey olmaz diye düşünerek maddeyi dener. Unutmayın hiçbir bağımlı yola ben bağımlı olacağım diye çıkmaz, hepsi bir kereden bir şey olmayacağına inanır, ama sonunda bağımlı olurlar. Bir kereden bir şey olmaz dan sonra sıra bir daha asla, bu son olacak aşamasına gelinir ve bu aşamayı ben bağımlı olmam aşaması takip eder. Bu dönemde kişi maddeyi kullandığını kabul eder, ama bağımlı olduğunu kabul etmez. Madde kullanımının zararları yavaş yavaş ortaya çıkınca kişi bir sonraki aşamaya geçer. Bağımlı olduğunu ve bırakması gerektiğini kabul eder ama bırakabileceğine inanmaz. Bir sonraki aşama ise bırakma aşamasıdır. Kişi madde kullanmayı bırakır, bir daha başlamayacağını düşünür, ta ki yeniden kullanma ve bir kereden bir şey olmaz düşünceleri aklına gelene kadar. Eğer kişi bırakma aşamasında kalırsa hayatının sonuna kadar maddeyi kullanmayabilir ama eğer bir kereden bir şey olmaz deyip tekrar kullanırsa bağımlılık döngüsünde hızlı bir şekilde ilerler. Unutmayın, bağımlılık ömür boyu süren bir hastalıktır! Değişimin hızına yetişemeyebilirsiniz Değişimin hızı isimli videoyu seyrettirin. Değişimin çok hızlı olabileceğini ve bağımlılığın farkına varamayabileceğimizi vurgulayın. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 19

20 Uygulama 4 Bağımlılık bir kısır döngünün sonucudur Taş Kağıt Makas çalışması Taş makası, makas kağıdı, kağıt taşı yener. İki kişi aynı anda bunları belirten el hareketi yapar. Büyük olanı söyleyen kazanır. Oyunu oynadıktan sonra bağımlılığın bir kısır döngü olduğunu vurgulayın... Rahatlamak için madde kullanmak Bazıları stresten, kaygıdan, huzursuzluk, gerginlikten kurtulmak veya gevşemek, rahat konuşmak veya rahat davranmak için sigara, alkol veya uyuşturucu kullanırlar Bunun nasıl bir kısır döngüye yol açacağını sorun ve tartışın Kısır döngüye girmemek için ne yapmak gerektiğini tartışın Sonuç: Kişi maddeye bağımlı hale geldiği için madde kullanamadan rahatlayamaz hale geliyor. Bir de madde yoksunluğunun belirtileri ortaya çıkınca kişinin yaşadığı stres ve sıkıntı seviyesi daha da çok artıyor. Kişi bu etkilerden kurtulmak için yeniden madde kullanmak zorunda kalıyor ama maddenin etkisi geçince kendini yine aynı durumda buluyor. Diğer seçenek: Kaygı veya huzursuzluk yaratan şeyle başa çıkmayı öğrenmek Eğlenmek için madde kullanmak Bazıları daha çok eğlenebilmek için sigara, alkol veya uyuşturucu kullanırlar Bunun nasıl bir kısır döngüye yol açacağını sorun ve tartışın Kısır döngüye girmemek için ne yapmak gerektiğini tartışın Sonuç: Kişi bu maddeler olmayınca eğlenemez hale gelir ve eğlenmek için daha çok madde kullanmaya, daha çok madde kullandıkça madde olmadığında büyük bir sıkıntı duymaya ve dolayısıyla daha da çok madde kullanmaya başlar. Diğer seçenek: Farklı eğlenceler bulmak, Doping siz eğlenmeyi bilmek Grup aidiyeti için madde kullanmak Bazıları grup içinde var olmak, gruba uyum sağlayabilmek veya gruptan dışlanmamak için sigara, alkol veya uyuşturucu kullanırlar Bunun nasıl bir kısır döngüye yol açacağını sorun ve tartışın Kısır döngüye girmemek için ne yapmak gerektiğini tartışın Sonuç: Kişi bir süre sonra madde kullanmayan arkadaşlarıyla görüşmeyi keser veya onunla arkadaş olabilecek kişiler madde kullanımı nedeniyle bu kişiden uzak durabilirler. Sonuçta kişinin arkadaş sayısı azalır. Diğer seçenek: Bunları kullanmayanlarla arkadaşlık edebilmek Bir birey olabilmek 20

21 Taviz vermeden grup içinde olmak Hayır diyemediği için madde kullanmak Bazıları hayır diyemedikleri için ısrardan kurtulmak ve baskılardan kurtulmak amacıyla sigara, alkol veya uyuşturucu kullanırlar Bunun nasıl bir kısır döngüye yol açacağını sorun ve tartışın Kısır döngüye girmemek için ne yapmak gerektiğini tartışın Sonuç: Kişi bu maddeleri kullandıkça bağımlı hale gelir ve zaten hayır diyemeyen bir kişi madde kullanımını durdurmak istediğinde hayır demekte daha da zorluk çeker ve bu durum kullanımın devam etmesine neden olur. Kişi hayır diyemedikçe bu kısırdöngüden çıkamaz. Diğer seçenek: Israrlarla başa çıkabilmeyi öğrenmek Özetleyin Kısır döngünün gelişimini ve sonuçlarını özetleyin Vurgulayın İnsanlar aslında rahatlamak, eğlenmek, bir gruba ait olmak ve hayır diyemedikleri için sigara, alkol veya uyuşturucu kullanıyorlar ancak madde kullanımı kişinin hissettiği yetersizlikleri gidermiyor. Aksine bu maddeye bağımlı oldukları için sıkıntıları artıyor, çünkü madde olmadığı zaman yoksunluk belirtileri yaşıyorlar ve bir süre sonra keyif almak için değil bu belirtileri ortadan kaldırmak için sigara, alkol ve uyuşturucu kullanır hale geliyorlar. Bu bağımlılığın kısırdöngüsü, kişi bir kere bu kısırdöngüye girdi mi, tamamen çıkması mümkün olmuyor. Kısırdöngüden çıktığı dönemler olsa da bir kez daha kullandığında hızlıca kendini yine aynı kısırdöngü içerisinde buluyor. Bu kısırdöngüden tamamen çıkmanın tek yolu hayatının sonuna kadar maddeyi bir daha kullanmaması, bir kere bile Unutmayın! Sigara, alkol veya uyuşturucu maddeler sorunlarımızı çözmek üzere geliştirilmiş ilaçlar değillerdir, bu bakımdan sorunlarla başa çıkmamıza yardımcı olamaz, var olan sorunlarımızı daha da arttırırlar. Uygulama 5 Bağımlılığın özellikleri Kimler bağımlı olur? Önce "kimler bağımlı olur?" sorusunu sorun ve tartışmaya açın sonra aşağıdaki bilgilendirmeyi yapın. Herkes bağımlı olabilir. Bağımlılık bir beyin hastalığıdır. Biz istemesek bile beynimiz maddeyi ister. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 21

22 Ne kadar sürede kişi bağımlı olur? Önce "ne kadar sürede insan bağımlı hale gelir?" sorusunu sorun ve tartışmaya açın sonra aşağıdaki bilgilendirmeyi yapın. Bağımlılığın gelişimi maddenin cinsine, saflık oranına, kullanma süresine ve kullanan kişinin kişilik özelliklerine göre değişir. Bu nedenle bağımlılığın ne zaman gelişeceği belli olmaz! Bağımlılık tamamen iyileşir mi? Önce " Bağımlılık tamamen iyileşir mi?" sorusunu sorun yanıtları aldıktan sonra "Tansiyon hastalığı tamamen iyileşir mi?" sorusunu sorun. Yanıtları aldıktan sonra hipertansiyonlu kişinin tuz yediği zaman tansiyonunun tekrar yükseldiğini saydam yardımıyla anlatın. Ardından aşağıdaki bilgilendirmeyi yapın. Bağımlılık, tansiyon hastalığı gibidir. Tamamen iyileşmez, ancak düzelir. Eğer madde kullanmazsanız yaşamınız normale döner. Bağımlı kişi madde kullanmayı bıraktıktan bir süre sonra tekrar madde kullanmaya başlarsa çok kısa zamanda eski kullandığı miktarlara ulaşır. Bu nedenle bir kereden "bir şey" olabileceğini vurgulayın. Arada bırakmak kişinin bağımlı olmadığını gösterir mi? Önce aşağıdaki testi yapın Ahmet bey haftada 4-5 gün içerdi. Hiç içmeyi bırakmazdı. Ancak ramazan geldi mi, 30 gün ağzına içki sürmezdi. Bu süre içerisinde hiç alkolü aramazdı. Daha sonra tekrar başlardı. Sizce Ahmet bey bağımlı mıydı? (a) Evet (b) Hayır Sonra bilgilendirin Bir kişinin bazı dönemlerde madde kullanımını bırakması o kişinin bağımlı olmadığını göstermez. Kişinin maddeyi her bırakıp yeniden başlaması başarısız bırakma girişimidir. Başarısız bırakma girişimleri bağımlılığın kriterlerinden biridir. Bu bakımdan bir kişi belli bir süre kullanmayıp sonra yeniden kullanmaya başlıyorsa bu kişi bağımlı olabilir. Kapanış Mesela hamileler Bazıları 9 ay boyunca bir tek sigara bile içmezler ama doğumdan sonra kısa sürede eskisi gibi içmeye devam ederler. Bu 9 aylık dönemde sigara içmemenin nedeni sigarayı bırakmak değil, sadece hamileliği sağlıklı geçirmektir. Kişi hamileliği sona erdiğinde sigara kullanmaya devam edeceğini bilir. Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin 22

23 ÇALIŞMA 1 1. Bırakmam lazım ama 2. Bir kereden bir şey olmaz 3. Belki kullanabilirim 4. Bıraktım bir daha başlamam 5. Ben bağımlı olmam 6. Bir daha asla, bu son olacak ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 23

24 OTURUM 3 BEYİN VE BAĞIMLILIK Amaç Bağımlılığın bir beyin hastalığı olduğunu öğretmek Temel mesajlar Şartlanmalar bağımlılığa yol açabilir Bağımlılık bir beyin hastalığıdır Materyal Beyin ve bağımlılık filmi 24

25 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun beyin ve bağımlılık olduğunu belirtin. Uygulama 1 Şartlanmalar ve bağımlılık Dev cüce çalışması Aşağıdaki oyunu birlikte oynayınız: Önce oyuncular içinden bir başkan seçilir. Oyuncular başkanın etrafında bir halka oluşturur. Oyun, başkanın dev ya da cüce deyişiyle başlar. Başkan dev derse ayağa kalkılır, cüce derse oturmamız ya da çömelmemiz gerekir. Şaşıran oyuncu oyundan çıkar. Oyunun başkanı oyuncuları şaşırtmak için üst üste dev ya da cüce diyebilir. Veya dev diyip oturabilir ve böylece oyuncuları şaşırtabilir. Bunun bir şartlanma olduğunu vurgulayın. Pavlov'un deneyi Pavlov'un deneyini saydam yardımıyla anlatın Pavlov un köpek deneyi 4 aşamadan oluşur. 1. aşamada Pavlov köpeğe yemek verir ve buna bağlı olarak köpek tükürük salgılar. 2. aşamada Pavlov zil çalar, ancak köpek tükürüz salgılamaz. 3. aşamada Pavlov önce zili çalar, sonra yemek verir ve bunun sonucunda köpek tükürük salgılar. Bu şekilde zil ve yemek bir arada verildiği için köpek zille şartlanır ve 4. aşamada oluşan durum gözlenir. 4. aşamada sadece zil çalındığında bile yemek olmamasına rağmen köpek tükürük salgılar. İşte buna şartlanma denir. Şartlanmalarımız hakkında bilgilendirme Ne gibi şartlanmalarımız olduğunu sorun. Gruptan yanıtları alın. Daha sonra klasik şartlanmalara örnek verin. Kuru fasulye-pilav, aşk-gül, kahve-tatlı çay-sigara gibi şartlanmalar Davranışsal şartlanmalara da aşağıdaki örnekleri verin Bazıları saçlarıyla oynar, bazıları ağzında sigara tutar, bazıları tespih çeker, bazıları sürekli bir şey içer, kimi parmak kimi emzik emer. Bazı insanlar ise elde sigara tutarlar. Sigara ile ilgili şartlanmalar tartışması Sigara ile ilgili şartlanmalarımızın neler olduğunu sorun. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 25

26 Sigara ile ilgili şartlanmalardan örnek verin Çayla, kahve sigarasız olmaz! Çalışırken içmek lazım! Yemekten sonra şart! Alkolle ilgili şartlanmalar tartışması Alkolle ilgili şartlanmalarımızın neler olduğunu sorun. Alkol ile ilgili şartlanmalardan örnek verin Hava güzel içmek lazım Hava kötü, içmeyip ne yapacağız? Keyfim yok, içip rahatlayayım! Keyfim yerinde, içeyim Peynirle Patates kızartmasıyla Bu manzara karşısında Uyuşturucu maddelerle ilgili şartlanmalar tartışması Uyuşturucuyla ilgili şartlanmalarımızın neler olduğunu sorun. Uyuşturucuyla ilgili şartlanmalardan örnek verin İçmezsem eğlenemem! İçmezsem ders çalışamam! İçmezsem uyuyamam! Uygulama 2 Beyin ve bağımlılık filmi 1. Filmin oynatılması Beyin ve Bağımlılık isimli filmi oynatın. Eğer sürekli seyretmekten sıkılırlarsa, tartışmaya geçebilirsiniz, ondan sonra filme kaldığı yerden devam edin. 2. Düşündürtün Film bittikten sonra aşağıdaki soruları sorunuz. -Filmi özetler misiniz? -Filmden aklınızda en çok ne kaldı, en çok ne dikkatinizi çekti? 3. Vurgulayın 26

27 Bağımlılık bir beyin hastalığıdır Alkol ve uyuşturucuya alışan beynimiz bize tuzaklar hazırlar. Örneğin; bir kereden bir şey olmaz, arkadaşların yanına gideyim ama içmem gibi yanlış düşünceleri aklımıza sokar. Amacı alkol veya uyuşturucuya kavuşmaktır. Bu nedenle beynimizin bize hazırladığı tuzaklara karşı hazırlıklı olmamız gerekir Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 27

28 OTURUM 4 MOTİVASYON KAZANDIRMA Amaç Madde kullanımını bırakmak için motive etmek Temel mesajlar Madde kullanmaya devam edersen gelecek parlak olmayacak Değerlerimizle bağımlılık çatışır, birlikte olamazlar Şeytana uyma Kendi yolundan sapma Materyal Form ve kartların basılması Yere çizgi çekebilmek için tebeşir Jenga tahtaları 28

29 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun geleceğimiz olduğunu belirtin. Uygulama 1 Geleceği düşünmek Geleceğin falına bakalım çalışması Bir falcıya gittiğinizi ve bu falcının çok iyi olduğunu ve hep doğruları söylediğini anlatın. Falcı 10 yıl sonrasını küresinden çok iyi görebildiğini söyleyin. Herkesi teker teker ortaya çağırın. Bu cam kürenin içinde 10 yıl sonrası kendileri için neler görüneceğini sorun. Genelde bu durumda kimse kendisini bağımlı olarak görmeyecektir. Kimsenin neden kendilerini bağımlı olarak görmediğini sorun. Bağımlılığın istenen bir şey olmadığını vurgulayın. Çalışma sırasında gelecekte kendisini bağımlı olarak görenlerle bireysel görüşme yapmak veya ruh sağlığı ile ilgili bir uzmana yönlendirmek yararlı olur. Madde kullanmaya devam ederlerse gelecekte neler olacak? Aşağıdaki soruyla başlayın: Uyuşturucu/alkol kullanmaya devam ederseniz 5 yıl sonra bu durumlarda hangi noktada olacaksınız. Daha sonra neden böyle düşündüklerini, neler olacağını herkesle tartışın. Eğer işaretlemeler olumsuza yakın değilse, o zaman uyuşturucu/alkol kullanmaya devam ederlerse 10 yıl sonra ne olacağını sorun ve tartışın... Uygulama 2 Değerler ve bağımlılık Değerlerimiz hakkında bilgilendirme Değerler formunu dağıtın (çalışma 1). Kendileri için en önemli değerden en az önemli olana doğru değerleri numaralandırmalarını isteyin. 1 numara o kişi için en önemli olan değer olmalı. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 29

30 Daha sonra bir kaç kişiyi yaptıkları sıralamayı sorun, neden değerleri bu sıraya dizdiklerini tartışın. Sıralanan değerler şunlardır: İyi bir anne/baba olmak Bağımlı olmak İyi bir evlat olmak İyi bir arkadaş olmak İyi bir iş sahibi veya kariyere sahip olmak Sevilmek-beğenilmek Sağlıklı olmak Mutlu Olmak Huzurlu olmak Akıllı/Bilgili olmak Keyifli yaşamak Güzel-Yakışıklı olmak Zengin olmak Güçlü Olmak Değerlerim ve bulunduğum durum çalışması Salonun bir tarafını çok yakın diğer tarafını uzak olarak belirleyin. İki taraf arasına bir çizgi de çekebilirsiniz. Herkesin birinci kartlarına bakmalarını isteyin. Bu karttaki değerlerini ne kadar gerçekleştirdiklerine göre salonun bir yerinde durmalarını isteyin. Örneğin kişinin en önemli değeri iyi bir baba olmak ise, şu anda bu hedefine ne kadar uzak ve ne kadar yakın? Buna uygun olarak salonun bir yerinde durmalarını isteyin. Bir örnek gösterin. Bağımlılığın değerlere ulaşmayı zorlaştırmadaki rolü hakkında tartışma Herkes yerine geçmeden, eğer uyuşturucu veya alkol kullanmaya devam ederlerse değerlerine ulaşmada nerede olacaklarını sorun ve ona göre salonda bir yer almalarını söyleyin. Herkes yerine geçtikten sonra tartışın. Dokuza kadar çek bakalım çalışması Burada 9 adını verdiğimiz oyunu oynayabilirsiniz. Bu oyun 21 isimli oyunun bir benzeri olup, bireysel değil grupla oynanmalıdır. Önce çalışma dosyasındaki (çalışma 2) kartları kesin ve çoğaltın. Oyun sırayla herkesle oynanır. Kişiye bir kart verilir. Daha sonra bir kart daha isteyip istemediği sorulur. Eğer kişinin elindeki kağıtların toplam puanı 9 veya 9'u geçecek olursa kişi yanar. Bu nedenle ek bir kart alıp almamaya karar vermelidir. 9 a en yakın puanı toplayan kazanır. Kartlara dikkat edilecek olursa, kişi bağımlı kartını seçtiği takdirde yanmaktadır. Burada verilmek istenen mesaj şudur: eğer bağımlı olursanız diğer hiçbir şey istediğiniz gibi olmayacaktır ve olması da mümkün değildir. Taş taş üstüne çalışması 30

31 Grup içinden üç kişi seçin. Değerlerini (veya yaşam hedeflerini) öğrenin. O değere ulaşmak için neler yapması gerektiğini sorun. Yapması gereken her bir eylem için onlara bir jenga tahtası verin (veya bir küp, domino taşı, plastik bardak olabilir). Daha sonra tahtaları üst üste koyun. Hedeflerimize ulaşmak için küçük hedefler belirlememiz gerektiğini, her küçük hedef belirlenince değerimize ve ana hedeflerimize ulaşabileceğimizi vurgulayın. Şampiyon olmak için önce maçları kazanmak lazım... Sonra en alttaki tahtayı çekin, tüm tahtalar yıkılsın. İlk adımı atmadan hedefe ulaşılamayacağını vurgulayın. Örnek: Kişi iyi bir iş sahibi olmak istiyorsa: okula yazılması gerekli, sonra okula gitmesi gerekli, ders çalışması gerekli, devamsızlık yapmaması gerekli, alkol-uyuşturucu kullanmaması gerekli... Ama okula yazılmazsa bunların hiçbirini yapamaz... Uygulama 3 Kendi yolundan sapma Bir kızılderili öyküsü Önce aşağıdaki bilgilendirmeyi saydam yardımıyla yapın. İç konuşma; Yapmak istediğimiz değişiklikleri gerçekleştirmek üzere sahip olduğumuz becerilerle ilgili inançlarımızdır. Daha iyi hissetmemize veya tam tersi daha kötü hissetmemize neden olabilecek kendi kendimize düşündüğümüz şeylerdir. Bir şeyi yapabileceğimize inanmak bazen bir farklılık yaratır. İç konuşma sırasındaki olumsuz düşüncelerimizi yönlendirebilirsek, değişim için nelerin gerekli olduğunu gerçekçi bir şekilde belirleyebiliriz. Daha sonra aşağıdaki Kızılderili öyküsünü anlatın Adam bir kartalın yumurtasını bulur. Yumurta, tavuk yumurtalarının bulunduğu kuluçkada çatlar ve küçük kartal yavrusu diğer civcivlerle birlikte büyür. Bütün hayatı boyunca kartal, bir tavuk olduğunu düşünerek, tavukların yaptıklarının aynısını yapar. Yapabileceğinin en iyisini yaparak toprağı tırmıklar, azar azar yer ve gıdaklar. Kanat çırpıp uçmayı dener ancak kısa bir süre sonra pes eder. Bu şekilde yıllar geçer. Bir gün gökyüzünde yuvarlaklar çizen kocaman görkemli bir kuş görür. Kuş rüzgara doğru yumuşak bir şekilde süzülür ve güneş güçlü altın kanatlarını yansıtır. Tavuk kartal gökyüzüne bakar ve Kim bu? diye sorar? Komşusu Bu bir kartal, tüm kuşların kralı diye cevap verir. O rüzgar gibi uçabilir ama bizler tavuğuz, bizim yerde kalmamız gerekir. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 31

32 Böylece tavuk kartal hayatını aynı şekilde sürdürür ve ölür, aslında kendisinin de bir kartal olduğunu ve uçabildiğini fark etmesine izin vermeden Öyküyü kısaca katılımcılarla tartışın: Bu öyküden nasıl bir ders çıkarıyorsunuz? Bize kendimize söylediğimiz şeylerle ilgili olarak ne anlatıyor? Motivasyonla nasıl bir bağlantısı olabilir? Şeytanın avukatı çalışması Gruptan 2 kişiyi ortaya çıkarın. Role play (bir oyun) yapacağınızı belirtin. Birinin şeytanın avukatlığını yapmasını isteyin. Şeytanın avukatının görevi diğerini "neden madde kullanmaya devam etmesi" gerektiğine ikna etmek olacak. Diğer kişinin görevi ise neden madde kullanımını bırakması gerektiğini savunmak olacak. 5 dakika oynattıktan sonra rolleri değişmelerini isteyin. Rollerin değiştirilmesi büyük önem taşır. Birkaç kişinin daha sahneye çıkmasını sağlayın. Aşağıdaki soruları sorarak tartışın Oyuncu için: Bu role play çalışmasından kendinle ilgili ne öğrendin? Kendi nedenleriniz üzerine odaklanmak ve ısrarları duymazdan gelmekte zorlandın mı? Gelecekte madde kullanımıyla ilgili düşüncelerini değiştirmek için ana nedenin ne olduğun düşünüyorsun? Avukat için: Oyuncuyu ikna etmek üzere nasıl bir strateji belirledin? Oyuncunun yanıtları seni nasıl etkiledi? Bu rolü oynarken neler öğrendin? Grup için: Oyuncu listesindeki tüm nedenlere değinmekte ne kadar başarılıydı? Oyuncunun durumu idare etme şeklinde en çok neyi beğendiniz? Bu role play çalışmasını izlerken neler öğrendiniz? Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin 32

33 ÇALIŞMA 1 DEĞERLER FORMU ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 33

34 ÇALIŞMA 2 ZENGİN OLMAK BAĞIMLI OLMAK 3 7 İYİ BİR ANNE/BABA OLMAK 4 KEYİFLİ YAŞAMAK 3 34

35 HUZURLU OLMAK 3 MUTLU OLMAK 3 GÜÇLÜ OLMAK AKILLI/BİLGİLİ OLMAK 3 4 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 35

36 İYİ BİR İŞ SAHİBİ OLMAK İYİ BİR ARKADAŞ OLMAK 3 2 İYİ BİR EVLAT OLMAK 4 SAĞLIKLI OLMAK 3 36

37 SEVİLMEK 3 YAKIŞIKLI/GÜZEL OLMAK 3 BAĞIMLI OLMAK BAĞIMLI OLMAK 7 7 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 37

38 OTURUM 5 SAĞLIKLI VE ÖZGÜR OL Amaç Madde kullanımı ile bulaşıcı hastalıklar arasındaki ilişkiyi ve bunlardan korunmayı öğretmek Temel mesajlar Alkol ve madde kullanıcılarında bulaşıcı hastalıklar sık görülür Bulaşıcı hastalıklardan korunmayı öğrenin Materyal Risk çalışması kartonları Risk çalışması kartları 2 ayrı renkte şekerler Sağlıklı ve özgür ol filmi 38

39 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun bulaşıcı hastalıklar olduğunu belirtin. Uygulama 1 Video gösterimi ve tartışması "Sağlıklı ve özgür ol" isimli videoyu gösterin ve tartışın. Uygulama 2 Bulaşıcı hastalıklar madde kullanıcılarında daha yüksektir! Bulaşıcı hastalıkların sıklığının anlatılması Aşağıdakileri saydam yardımıyla anlatın İnsan hayatını tehdit eden bazı şeyler vardır. Örneğin: Hastalıklar, Kazalar, Uyuşturucu ve uyarıcı maddeler Bulaşıcı hastalıklar HERKESE bulaşabilir. Ama madde kullananlar için risk daha da büyüktür! HIV olanların üçte biri madde kullanıyor. Araştırmalarda Türkiye de uyuşturucu madde kullanıcılarının %40 nın kanında Hepatit C bulunmuştur. Bulaşıcı hastalıklar ve madde kullanımı arasındaki ilişkinin anlatılması Bulaşıcı hastalıkların madde kullanıcılarında neden daha sık olduğunu sorun ve tartışın. Aşağıdakileri saydam yardımıyla anlatın Bulaşıcı hastalıklar ve madde kullanımı arasındaki ilişkinin nedenleri 1-Yüksek Riskli Cinsel Davranışlar nedeniyle madde kullanıcılarında bulaşıcı hastalık riski daha yüksektir! Çünkü madde etkisi altında korunma unutulur. 2-Şırınga ve iğne paylaşımı nedeniyle madde kullanıcılarında bulaşıcı hastalık riski daha yüksektir! Çünkü Şırıngaların temizlenme sıklığı kadar temizleme yolu da önemlidir. 3-Diğer enjeksiyon gereçlerinin paylaşımı nedeniyle madde kullanıcılarında bulaşıcı hastalık riski daha yüksektir! Kaşık Pamuk Temizleme suyu ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 39

40 4-Bağışıklık sistemi üzerine etkileri nedeniyle madde kullanıcılarında bulaşıcı hastalık riski daha yüksektir! Madde kullanımı bedenin direncini kırmakta, bağışıklık sistemi üstüne baskılayıcı bir etki oluşturmaktadır. Kokain, morfin ve eroinin hücre içinde HIV büyümesini hızlandırmakta Madde kullanıcılarının yaşam tarzları da bağışıklık sistemi üstüne olumsuz etki gösterir. Herhangi bir enfeksiyonun yerleşmesi de daha kolay olur Uygulama 3 HIV-AIDS HIV ve AIDS hakkında bilgilendirme Aşağıdakileri saydam yardımıyla anlatın HIV ve AIDS yaygındır: AIDS in çok yaygın bir hastalık olduğunu ve ülkemizde de yaygınlaşma eğilimi gösterdiğini vurgulayın. Dünyada 39.4 milyon kişi HIV/AIDS ile yaşıyor Günde 14,000 kişi HIV/AIDS oluyor Bu nedenle 2004 yılında 3.1 milyon kişi öldü (günde 8,000 kişi) HIV'den AIDS'e... HIV uzun süre belirtisiz seyredebilir ama bu kişiler hastalığı bulaştırabilir HIV zaman içinde AIDS e yol açar AIDS öldürücü bir hastalıktır Bulaşma ve bulaşmama yolları hakkında bilgilendirme Bulaşma Yolları Kan Yoluyla: Kan ve kan ürünleri, organ ve doku nakli ile, tıraş bıçağı,diş fırçası ve enjektör paylaşımı ile, kesici ve delici aletler yolu ile bulaşır. Cinsellik Yoluyla: Mikrobu taşıyan erkeğin veya kadının cinsel organ salgıları aracılığıyla, her türlü cinsel ilişki (vajinal, anal, oral) ile, erkekten kadına, kadından erkeğe, erkekten erkeğe, kadından kadına bulaşır. Anneden Bebeğe: HIV li anneden gebelik süresince, doğum ve emzirme sırasında bebeğe bulaşır. HIV neyle bulaşmaz? Günlük yaşamda ve sosyal ilişkilerle bulaşmaz. Öpüşme, dokunma, sarılma, el sıkışmayla bulaşmaz. Herkese açık tuvalet, havuz, duştan bulaşmaz. Sinek, böcek sokması, hayvan ısırması ile bulaşmaz. HIV/AIDS iyileşmez ama ÖNLENEBİLİR! 40

41 Test yaptırma konusunda bilgilendirme Test yaptırmaktan çekinmeyin! Erken tanı önemlidir. Kimler AIDS testi yaptırmalıdır? HIV/AIDS olduğunu öğrendiğiniz bir kişiyle cinsel ilişkiye girdiyseniz Cinsel yolla bulaşan başka bir hastalığınız varsa Birçok kişiyle cinsel ilişkiye giren birisiyle korunmadan cinsel ilişkiye girdiyseniz Damar yoluyla madde kullanan birisiyle cinsel ilişkiye girdiyseniz İğne ve şırıngayı başkasıyla paylaştıysanız AIDS TESTİ Test yaptırmak önemlidir Vurgulayın AIDS testi (Eliza testi) bulaşma olduğunu düşündüğünüz süreden 3 ay sonra yapılmalıdır. Hemen hemen tüm devlet ve üniversite hastanelerinde AIDS testi yaptırabilirsiniz. Test yaptırmak için kendi isminizi söylemek zorunda değilsiniz. Erken tanı önemlidir: Böylece daha uzun yaşarsınız ve HIV in yol açtığı hastalıklardan korunursunuz. HIV herkese bulaşabilir. Ciddiye al! Korunmaya üşenme! HIV Hayatını Karartır! Uygulama 4 "Hangisi daha riskli" çalışması Bu çalışmanın amacı hangi davranışların HIV bulaştırma riskinin daha yüksek olduğunu anlatmaktır. Bu çalışma temel olarak HIV için hazırlanmış olsa da, diğer bulaşıcı enfeksiyonlardan korunmak için de kullanılabilir. Uygulama 1. Katılımcılara HIV Riskli Davranışlar kartlarını dağıtın. Grubun büyüklüğüne göre her kişiye 1 veya 2 kart dağıtın, onlara kartlarını okumalarını ve kendi bilgilerine göre bu davranışın risksiz, orta riskli veya yüksek riskli olup olmadığını belirtmelerini isteyin. 2. Bu arada RİSKSİZ, DÜŞÜK RİSKLİ veya YÜKSEK RİSKLİ işaretlerini aralarına eşit mesafeler koyarak duvara asın. Daha sonra katılımcılara ellerindeki kartları işaretlerin önüne koymalarını isteyin. İki işaretin arasına kartlarını koymak isteyenler varsa, kartlarını iki işaret arasına koyabilirler. Kartlar yerine konduktan sonra aşağıdaki soruları sorun ve tartışmaya cesaretlendirin. Değiştirme istenirse bunun nedenlerini tartışın ve gerekirse kartların yerini değiştirin. Bu kartı niye buraya koydunuz? Kartı nereye koyacağına tam olarak karar veremeyen oldu mu? Neden? İşaretlerin dışında kalmasına inandığınız kartlar var mı? Aranızda bu kartın yerinin değişmesi gerektiğini düşünen var mı? ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 41

42 3. Daha sonra aşağıdaki bilgiyi verin: Başka bir kişinin kanı, sperm veya vajina sıvısı bizim kanımız, rektumumuz, ağzımız, vajinamız veya penisimiz ile temas ederse risk yüksektir. HIVle bulaşmış kan veya cinsel organ sıvıları bedenimizdeki kesikler, yaralar, zarar görmüş derilerle temas ederse, HIV in bulaşma riski yüksektir. Yumuşak dokularımıza temas etme durumunda da virüsün bulaşma riski yüksektir. Yumuşak dokularımıza örnek olarak ağzımızın içi, vajina, penisin ucu sayılabilir. 4. Her davranışın risk potansiyelini bilgi aktararak tartışın. Bilgi verirken gerektiği durumlarda kartların yerini değiştirebilirsiniz. RİSKSİZ Bedenin bedene değmesi Yumuşak öpüşme (kanama olmadığı için sorun yoktur) Mastürbasyon Sadece kişinin kendi kullandığı yeni bir şırınga (pamuk, ısıtıcı gibi diğer enjeksiyon gereçlerine temas etmediyse) Kondomla vajinal cinsel ilişki (kondom doğru takıldıysa tabii ki ) * Kondomla anal (ters) ilişki (kayganlaştırıcı kullanılması yararlıdır) * Araya engel konmuş oral seks (örneğin kondom takılmış penisle oral seks.) * * Kondom yırtılabilir, bu nedenle dikkatli olunmalıdır. RİSKLİ Derin öpüşme ( french kiss irski düşüktür ancak ağızda bir yara, kanama varsa yüksek riskli olabilir) Kondom olmadan vajinal ilişki Kondom olmadan anal (ters) ilişki Oral seks Tanımadığı bir kişiyle yatmak Başkası tarafından kullanılmış şırınga Uyuşturucu veya yoğun alkol etkisinde cinsel ilişkiye girmek Şırınga paylaşımı Uygulama 5 Hepatit Her sarılık olmasa da özellikle Hepatit B ve C mikropları AIDS gibi insan hayatını tehdit etmektedir. Bir kere virüs bulaştıktan sonra kişi ömür boyu taşıyıcı olur. Eğer zamanında müdahale edilmezse bu hastalık ölüme sebep olabilir. Hepatit A: Dışkı, ağız yolu, yemek ve sular ile bulaşır. 42

43 Hepatit B: Korunmasız cinsellikle, anneden çocuğa geçişle, dövme yaparken, damar yoluyla madde kullanımıyla, kan nakliyle geçer. Hepatit B siroz ve karaciğer kanserine sebep olabilecek sinsi bir hastalıktır. Hepatit B belirtileri Gribal enfeksiyon Karaciğer bölgesi üzerinde ağrı Sarılık Hepatit C: Kan yoluyla bulaşır. Damar yoluyla madde kullanımı, dövme, kan nakli, cinsellik(?) ile de bulaşır. Son yapılan araştırmalarda Hepatit C nin cinsellik yoluyla da geçebildiği saptanmıştır. Fakat bu sonuç kesinleşmemiştir.hafif ve orta derecede geçirilen bir takım belirtiler kişi tarafından çoğu zaman algılanmaz. Belirtileri şunlardır: Halsizlik Kaslarda zayıflık hissi Baş ağrısı Karın ağrısı Bulantı Koyu renkte idrar (kola rengi) Kilo kaybı Yağlı yiyeceklerden tiksinme Nadiren sarılık Eklem ağrıları Hepatit C hastalığı bulaşmış kişilerin beşte birinde hastalık karaciğer sirozuna dönebilmektedir. Bu nedenle bu hastalıklardan mutlaka korunulmalıdır. Saydam yardımıyla Hepatit mikrobunun karaciğer hücrelerini zaman içinde giderek nasıl bozduğunu vurgulayınız. Hepatit C tedavisi: Hastanelerde tarama testi yapılıyor. Kesin teşhis koymak için kandaki virüs sayılmalı (HCV-RNA) Tedavisi var. Tedavi hepatoloji bölümünde yapılıyor. Tedavi 6 ay-1 yıl sürüyor. Ağızdan kullanılan ilaçlar ve haftada bir yapılan iğnelerle tedavi ediliyor. Düzenli tedavi çok önemli. Tedavi ile tamamen iyileşme oluyor. Uygulama 6 Diğer bulaşıcı hastalıklar Verem Verem mikrobu bedenimizde saklanabilir, hemen hastalık yapmayabilir. Bir gün çıkıp verem hastalığına yol açabilir. Manto testi adı verilen bir deri testi, vücudunuzda verem mikrobu olup olmadığını gösterebilir. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 43

44 Nasıl bulaşır? Verem mikrobu, aktif verem hastalığı olan bir kişinin öksürmesi, hapşırması ya da konuşması ile havaya yayılır. Vereme genellikle verem hastası birisi ile uzun süre kapalı bir yerde birlikte bulunmak suretiyle yakalanılır. Verem mikrobu, yemek tabaklarından, bardaklardan ya da diğer nesnelerden başkalarına bulaşmaz Verem hastalığının belirtileri şunlardır: Geçmeyen (2-3 haftadır süren) öksürük. Yorgunluk. Gece terlemeleri. Kilo kaybı. Kan tükürme. Grip Grip nasıl bulaşır? Tokalaşma Yakın konuşma Öpüşme Kalabalık ortamlarda bulunma Hasta kişi ile temastan 2-3 gün sonra hastalık başlayabilir. Gripten korunma yöntemleri Tokalaştıktan sonra sabunlu su ile elinizi 2 dakika yıkayın Grip olduğunu bildiğiniz kişilerle yakın konuşmamaya dikkat edin Dengeli beslenin. Yeterli miktarda su için. Sigara da aynı stres gibi vücut direncini azaltır. Düzenli uyuyun. Bir gece uykusuz kalındığında, virüslere karşı savaşan vücut hücreleri yarı yarıya azalmaktadır. Uygulama 7 Hastalanmamak İçin Maddeyi bırak, temiz ve sağlıklı ol Ne kadar uzun süre bırakırsan, risk o kadar düşük olur Kendine iyi bak İyi beslen (bol protein + vitamin + su) Düzenli ve iyi uyu 44

45 Sağlık kontrollerini yaptır Cinsel ilişkide kondom kullan Bulaşıcı hastalıklar korunmasız cinsel birliktelik sırasında bulaşabilir. O nedenle her cinsel birliktelik sırasında hem hastalıklardan, hem de gebelikten korunmak için prezervatif kullanılmalıdır. Bilmediğin kişiyle cinsel ilişkiye girme Bulaşıcı hastalıklar rasgele bir kişiyle yaşanan cinsel birliktelik sırasında geçebilir. Tanımadığınız kişiler size istemediğiniz şeyler yapabilir ya da korunmak istemeyebilirler. O nedenle tek eşli olmak hem güven, hem de korunma için oldukça önemlidir. Madde etkisindeyken cinsel ilişkiye girme Bulaşıcı hastalıklar madde etkisinde cinsel birliktelik sırasında bulaşabilir. Madde etkisi altındayken sağlıklı düşünemeyiz, bazı şeyleri yanlış anlarız ya da hatırlamayız. Bunların etkisi altında karşımızdakinin ne istediğini dinlemeden ona zarar verici şekilde hareket edebiliriz. Bunun yanında prezervatif kullanmayı unutabiliriz çünkü bize bir şey olmayacağına inanırız. Başkasının malzemesini kullanma Tıraş malzemesi, jilet, fırça, dövme yapılan veya kulak deldirmede kullanılan iğne gibi Bulaşıcı hastalıklar jilet, fırça, traş aleti, dövme yapılan iğne gibi malzemelerden kana karışabilmektedir. O nedenle bu malzemelerin kişiye özel olması ve başkaları tarafından kullanılmaması bulaşıcı hastalıkların önüne geçmede oldukça etkilidir. Kendini kesme Ergenlik döneminde bazı kişiler bazen yoğun sıkıntı ya da öfke yaşandığında bazen huzursuzluk, kaygı ve duygusal acılardan kurtulmak için, bazen can sıkıntısından kurtulmak için, bazen fiziksel tehlikelerden korunmak için, bazen de sadece sesini duyurmak için kendini kesebilmektedir. Damardan madde kullanma Aslında en iyisi madde kullanmamaktır. Ama madde kullanılıyorsa da iğne yoluyla enjekte edilen maddelerden kana mikroplar daha kolaylıkla karışabildiğinden damardan madde kullanılmamalıdır. Vurgulayın Sağlıklı ve özgür ol Önerin Daha fazla bilgi için sitesine bakabileceklerini hatırlatın Uygulama 8 Risk çalışması ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 45

46 Risk çalışması Katılımcılara 2 ayrı torbada, 2 farklı renkte fakat görünüşleri ve şekilleri birebir aynı olan şekerler gösteriniz. Her bir torbada 10 adet şeker bulunduğunu belirtiniz. Bu çalışmayı nasıl yöneteceğiniz konusunda bilgi sahibi olmak için aşağıdaki metni baştan sona okuyunuz. Birinci torbadaki kırmızı şekerler, sadece bildiğimiz şekerler. İkinci torbadaki mavi şekerler ise aslında öldürücü zehri olan şekerler. Zehir sizi hemen öldürmüyor ama yıllar boyunca, yavaş yavaş ve son derece acı verici bir şekilde öldürüyor. Tarif edilemez ıstırap, güçten düşme ve ağrılara sebep oluyor. Hiçbir şekilde panzehiri yok. Net mi? Şimdi, eğer size kırmızı şeker vermeyi teklif etsem, onu yeme konusunda kaygılanır mıydınız? Peki, ya ben torbadan bir tane kırmızı şekeri alıp yerine bir tane mavi şeker koyarsam bu soruya yanıtınız ne olur? (anlattığınız durumu elinizdeki şekerlerle gösteriniz). Şu anda torbada 9 tane güvenli 1 tane tehlikeli şekerim var. Kaç taneniz şimdi gözlerini kapatıp, bu torbaya elini daldırır ve bir şekeri alıp, bakmadan ağzına atmak ister? Burada durun ve katılımcıların risk alma konusunda düşünce ve duygularını oluşturmasını bekleyin. Metni okumaya devam edin. Peki, diyelim ki ben 2 tane güvenli şekeri daha 2 güvensizle değiştirdim (anlattığınız durumu elinizdeki şekerlerle gösteriniz). Şimdi kaçınız bakmadan şekerlere elini daldırır ve bir şekeri ağzına atar? Yine burada durun ve katılımcılarla düşünceleri ve duyguları üzerine konuşun. Güvenli şekerlerle tehlikelilerin yerlerini değiştirme işlemini katılımcılar artık hiçbir şekilde risk alamayacak hale gelene kadar devam edin. Çalışmaya aşağıdaki soruları sorarak devam edin. Vurgulayın - Bu çalışma sırasında ne tür duygular yaşadınız? - Kendiniz ve risk almaya istekliliğiniz konusunda neler öğrendiniz? - Sizin risk almayı bırakmanıza sebep olan etmen neydi? Unutmayın ki AIDS vakalarının üçte birinde damariçi madde kullanım alışkanlıkları ve geriye kalanlarının çoğunda da cinsel birliktelik olduğu bilinmektedir. - HIV/AIDS konusunda bu çalışmada neyi/neleri fark ettiniz? Bu çalışmanın amacı riski anlayışının kişiden kişiye farklılık gösterdiğini fark etmemizi sağlamak. 46

47 Hepimiz ne kadar risk almaya istekli olduğumuz konusunda farklılık gösteriyoruz. Burada şans söz konusu değil. HIV riskinden kaçınmak için, kendimizi ya da başkalarını riskli durumlara düşürmekten kaçınmalıyız. Söz konusu HIV riski olunca bilinmezlik büyük bir etmendir. Şırınga ve malzeme paylaşımı ya da korunmasız cinsel birliktelik gözü bağlı şeker torbasına elini daldırmaya benzer. Kırmızı şekeri mi mavi şekeri mi çekeceğimizi bilemeyiz. Eğer karşımızdakinin HIV olup olmadığını ya da alışkanlıklarını kesin bir şekilde bilmiyorsak, o kişiyle şırınga ve malzeme paylaşımı ya da korunmasız cinsel birliktelik yaşamak HIV kapma riskini arttırır. Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin (DİKKAT! Seçenekli uygulama) Damar yoluyla madde kullananlar için Bu uygulamayı herkese yapmayın. Eğer grubunuzda damar yoluyla madde kullananlar varsa uygulayın. Temizlik Dersi İğne ve şırınganı birçok kez suyla yıka Şırınganı çamaşır suyu ile doldur, boşalt. Bunu üç kez yap. İğneni çamaşır suyu ile doldur, boşalt. Bunu üç kez yap. Çamaşır suyu ile temizlendikten sonra iğne ve şırınganı birçok kez suyla yıka. Dikkat!!! Sulandırılmış çamaşır suyu kullanma. İğne ve şırınga en az 30 saniye çamaşır suyu içinde kalmalıdır. Şırıngayı çamaşır suyuyla çalkala. Temizlemeyi iki kez yap. Kullanımdan sonra ve kullanmadan önce. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 47

48 RİSKSİZ 48

49 RİSKLİ ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 49

50 Yumuşak öpüşme Mastürbasyon Tanımadığı bir kişiyle yatmak Bedenin bedene değmesi Sadece kendi kullandığınız yeni bir şırınga Derin öpüşme (french kiss) 50

51 Kondomla vajinal cinsel ilişki Araya engel konmuş ağızla seks (örneğin kondom takılmış penisle oral seks) Kondomla anal ilişki Kondom olmadan vajinal cinsel ilişki Uyuşturucu madde veya yoğun alkol etkisinde cinsel ilişkiye girmek Kondom olmadan anal ilişki Başkası tarafından kullanılmış şırınga ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 51

52 Ağızla seks Şırınga paylaşımı 52

53 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 53

54 OTURUM 6 HEMEN TEPKİ VERMEMEK GEREK (Dürtüsellikle Başa Çıkmak) Amaç Dürtüsel davranışların farkına varmalarını sağlamak ve başa çıkma yöntemlerini öğretmek Temel mesajlar Davranışlarımızı duygu ve düşüncelerimiz belirler Her duygu ve düşünce tepki gerektirmez Yaşantılara farklı açılardan bakmak gerekir Materyal Balonlar Dürtüsellik anketi 54

55 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun hemen tepki vermenin sonuçları olduğunu belirtin. Uygulama 1 Duygu ve düşünceler davranışı nasıl değiştirir? Farklı düşünceler farklı davranışlara yol açar Önce aşağıdaki durumu anlatın: Bir gece evde uyuyorsunuz. O sırada bir gürültü duydunuz? Gürültünün ne olduğunu anlayamadınız? 1. Bu gürültünün nedeninin bir hırsız olduğunu düşünürseniz ne yaparsınız? 2. Peki bu gürültünün nedeninin bir kedi olduğunu düşünürseniz ne yaparsınız? Farklı düşüncelerle farklı davranışlar gösterdiğimizi vurgulayın. Farklı duygular farklı davranışlara yol açar Aynı durumu tekrar anlatın ve bu sefer soruları farklı sorun: 1. Eğer korkarsanız ne düşünürsünüz? Ne yaparsınız? 2. Eğer korkmazsanız ne düşünürsünüz? Ne yaparsınız? Farklı duygularla farklı düşüncelere sahip olduğumuzu ve farklı davranışlar gösterdiğimizi vurgulayın. Uygulama 2 Her duygu ve düşünce tepki gerektirmez Genelde yaşantılara hemen tepki gösterdiğimiz hakkında tartışma "Aşağıdaki durumlarda insanlar ne yapar?" sorusunu sorun ve yanıtları alın. Öfkelenince... (elini duvara vurmak, içki içmek) Stres yaşayınca... (yalan söylemek, kendini kesmek) Aklına alkol almak gelince... (hemen gidip içmek) Üzülünce...(unutmaya çalışmak) Burada amaç bir yaşantıya hemen tepki gösterdiğimi vurgulamaktır... Hemen tepki vermenin işe yaramadığı hakkında bilgilendirme Yukarıdaki davranışları yapınca sonuçlarının ne olduğunu sorun örnekleri verin.. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 55

56 Saydamlarda verilen grafik ne anlatıyor: İki grup insana acı veren bir olay veriliyor. Bir gruba deniyor ki, unutmaya çalışın, diğerine ise bu yaşantıyı deneyimleyin. Unutmaya çalışanlar başta biraz daha az acı çekiyor diğer gruba göre. Ama onların acısı devam ediyor, acıya sabredenlerin acısı ise daha kolay kayboluyor. Hoşa gitmeyen yaşantılar olduğunda ne yapılması gerektiği hakkında tartışma Bu durumlarda hemen tepki vermek yerine ne yapabileceklerini sorun Vurgulayın Her yaşantıya bir tepki vermek zorunda değiliz, o yaşantı bir süre sonra kaybolacaktır Farkında nefes alma çalışması Bu yaşantılara dayanabilmek için en kolay yolun Farkında Nefes Alma Çalışması olduğunu anlatın ve uygulayın. Farkında Nefes Alma Çalışmasının metni kılavuzun sonunda ekte verilmiştir. Ayrıca ses kaydını web sitesinden indirebilirsiniz. Farkında nefes çalışmasının özetini verin Gözlerinizi kapayın Nefes alıp verin Tüm dikkatinizi nefesinize verin Dikkatiniz dağılırsa, tekrar dikkatinizi nefesinize verin Sadece şimdiki anı hissedin Not: Bu oturumda jenga oyunu oynatabilirsiniz veya başka bir oturumu buna ayırabilirsiniz. Burada amacın "sabretmeyi öğrenmek olduğu vurgulanmalıdır. Bir söz ve anlattıkları çalışması Aşağıdaki sözü okuyun ve ne anlatmaya çalıştığı konusunda uzun bir tartışma yapın Sen sen ol; mutlu iken söz, üzgün iken cevap, öfkeli iken de karar verme Mevlana Uygulama 3 Durmayı öğrenmek için... Balonu düşürme(me) çalışması Herkese birer balon verin. Herkes balonu havaya atacak ve balonun düşmesini izleyecek. Ancak siz "balon düşmesin" demeden balonu tutmayacaklar. Bu çalışmayı birkaç kez yapın. İlk başta hemen "balon düşmesin" deyin, daha sonra balonların iyice yere yaklaşmasını bekleyin. Böylece sabretmeyi öğrenmeleri vurgulanacak. Kendini durdurmak konusunda ne kadar beceriklisin çalışması 56

57 Ekte yer alan (çalışma 1) Barrat dürtüsellik ölçeğinden seçilen bazı maddelerden oluşan ölçeği uygulayın. " " (baklava şeklinde olan) yanıtlarını toplamalarını isteyin. Yarısından fazlasına " " (baklava şeklinde olan) diyenlerin kendilerini durdurmakla ilgili sorunları olduğunu ve bu konuda kendilerini geliştirmeleri gerektiğini belirtin. Kelime havuzu çalışması Ekte yer alan (çalışma 2) kelime havuzunu dağıtın, kelime havuzunda yararlanarak cümleleri tamamlamalarını isteyin. Aynı kelimeyi 2 kez kullanmak yasaktır. SONU SABRIN SONU SELAMETTİR SABIR, SABIR ACIDIR, MEYVESİ TATLIDIR ERMİŞ SABREDEN DERVİŞ MURADINA ERMİŞ Farkında nefes çalışması Farkında nefes çalışmasının bizi yavaşlatacağını hatırlatın ve uygulayın. Farkında Nefes Alma Çalışması metni ekte verilmiştir. Ayrıca ses kaydını web sitesinden indirebilirsiniz. Uygulama 4 Yaşantılara geniş açıyla bakabilmek Matematik problemi çalışması Saydam yardımıyla aşağıdaki öyküyü anlatın. Şimdi size bir matematik problemi soracağım. Bir otobüs yolda gitmektedir. Durakta 5 kişi biner. Sonraki durakta bir kişi iner, 3 kişi biner... Sonra otobüsün kaç durakta durduğunu sorun (4 durak var). Ardından olaylara genel bakış açısının önemini vurgulayın. Trafik lambası metaforu Harekete geçmeden önce bu trafik lambasını hatırlamalarını isteyin. Yeşili beklemeleri gerektiğinin altını çizin Vurgulayın Öfke rüzgar gibidir, bir süre sonra diner; ama birçok dal kırılmıştır bile (Mevlana) ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 57

58 Uygulama 5 Zeki köylüler! Zeki köylüler isimli filmi izletin Filmdeki mesajın ne olduğunu tartışın Aşağıdakileri vurgulayın Düşünmeden hareket etmek sorunu büyütür Sorunu çözmek için kullanacağımız yanlış yollar sorunu daha da büyütür Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin 58

59 ÇALIŞMA 1 Cevaplamak için çok zaman ayırmayınız. Hızlı ve dürüstçe cevap veriniz Evet Hayır İşlerimi dikkatle planlarım Düşünmeden iş yaparım Hızla karar veririm Hiç bir şeyi dert etmem Dikkat etmem Uçuşan düşüncelerim var Kendimi kontrol edemem. Kolayca konsantre olamam Düzenli para biriktirim Derslerde veya oyunlarda yerimde duramam Dikkatli düşünen birisiyim Düşünmeden bir şeyler söylerim Karmaşık problemler üzerine düşünmeyi severim Düşünmeden hareket ederim Zor problemler çözmem gerektiğinde kolayca sıkılırım Aklıma estiği gibi hareket ederim Düşünerek hareket ederim Düşünmeden alışveriş yaparım Aynı anda sadece birtek şey düşünebilirim Hobilerimi değiştiririm Kazandığımdan daha fazla harcarım Düşünürken sıklıkla zihnimde konuyla ilgisiz düşünceler oluşur Şu an ile gelecekten daha fazla ilgilenirim Derslerde veya sinemada rahat oturamam Geleceğini düşünen birisiyim ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 59

60 ÇALIŞMA 2 SONU SABIR, ERMİŞ ACIDIR ERMİŞ TATLIDIR MURADINA MEYVESİ DERVİŞ SABRIN SABREDEN SELAMETTİR 60

61 ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 61

62 OTURUM 7 TEKRAR KULLANMA İSTEĞİ İLE BAŞA ÇIKMAK Amaç Alkol-sigara-madde kullanma isteği ile başa çıkmayı öğretmek Temel mesajlar Bazen duygu ve düşüncelerimiz alkol-madde isteğini başlatır, bunları bilmek gerekir İstek yaratan duygu ve düşüncelerle başa çıkma yöntemleri geliştirin Muhakkak bir acil planınız olsun Materyal Duygu listesinin çoğaltılması Ne nerede formunun çoğaltılması Acil planım formunun çoğaltılması 62

63 Açılış Herkesin kısa bir süre hatırını sorun Grup kurallarını hatırlatın Geçen oturumdan akıllarında en çok neyin kaldığını sorun Bu oturumun konusunun sigara-alkol-madde isteği olduğunu belirtin. Uygulama 1 İstek ve bunu yaratan duygu ve düşüncelerin tanımlanması Alkol, sigara ve uyuşturucu kullanma isteğini tanımlanması Sigara, alkol ve uyuşturucu kullanma isteğini saydam yardımıyla aşağıdaki biçimde tanımlayın. Alkol ve uyuşturucu kullanma isteği; kişinin alkol ve uyuşturucu kullanmak için içten bir dürtü hissetmesidir. Bu istek beyinden kaynaklanır ve madde kullanmaya iten güçlü bir duygudur Bu nedenle bu duyguyu ve belirtilerini iyi tanımak zorundayız. Duygularıyla alkol/uyuşturucu kullanımının ilişkilendirilmesi İyileşme sürecinde belli bazı duyguların beyinde madde kullanımı düşüncesini tetiklediğini anlatın. Duygu Listesini verin ve listede yazılı duyguları okuyun (çalışma 1). Hangilerinin kullanma düşüncesini tetikleyebileceğini (veya geçmişte tetiklediğini) işaretlemelerini isteyin. Duygulara eşlik eden düşüncelerin öğretilmesi Saydam da yazılı duyguları okuyun ve her birine eşlik edebilecek, alkol veya uyuşturucu kullanımına yöneltecek düşünceleri bulmalarını isteyin. Saydam yardımıyla yanıtları verin Huzursuzluk ( içmek rahatlatır! ) Yalnızlık ( içmek yalnızlığımı azaltır! ) Neşe ( şimdi gidip içilir! ) Acı ( içmek unutturur! ) Öfke ( içmek sakinleştirir! ) Konuşmaktan vb kaygı duymak ( içersem konuşabilirim! ) Pişmanlık ( içmekten başka yapacak bir şey yok! ) Suçluluk ( ben artık düzelmem, o zaman içeyim! ) Sigara, alkol ve uyuşturucuyla ilgili diğer düşüncelerin tanımlanması Tekrar içmek için insanların aklına hangi düşüncelerin gelebileceğini, hangi düşünceler sonrası insanlar tekrar içmeye başlayabileceğini sorun ve tartışın. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 63

64 Saydam yardımıyla söylenenlere ek olarak diğer düşünceleri de hatırlatın. Hangi düşüncelerin kendilerinin aklına geldiğini sorun. Sigara, alkol ve uyuşturucu kullanma isteğini bir deniz dalgasına benzetilmesi Sigara, alkol ve uyuşturucu kullanma isteğinin bir deniz dalgası gibi gelip geçici olduğunu vurgulayın. Bunu saydam aracılığıyla anlatın. Şiddetli alkol ve uyuşturucu kullanma isteği aniden gelir. Ancak belirli bir zamanla sınırlıdır. Bir kaç dakika içinde geçer. Arkasından tekrar gelir. Bir dalga gibidir. Yavaş yavaş azalarak kaybolur. Madde alma arzusu yükselme anında hiç dayanılamayacakmış gibi hissettirebilir. Uygulama 2 İstek yaratan duygu ve düşüncelerle başa çıkma yöntemleri Önerilen yöntemler şunlardır: Madde isteği ile dalga sörfü yapmak Dikkatinizi başka bir yöne çekin Başkaları ile konuşun Farkında nefes alın Madde almanın kötü yanlarını düşünün Kullanmamak için verdiğiniz emeği hatırlayın Bileğinize Paket Lastiği Takın Hemen harekete geçmeyin İçinde bulunduğunuz ortamı değiştirin Madde isteği ile dalga sörfü yapmak Sigara, alkol ve uyuşturucu kullanma isteği ve düşüncelerinin okyanustaki bir dalgaya benzediğini, dalganın sahile gelip çarptığını ve geri gittiğini anlatın. Düşüncelere örnek olarak Hayat kötü, başarısız oldum, kullansam ne olur ki?, içmezsen duramam düşüncelerini verin Aşağıdaki yönerge ile devam edin. Şimdi rahat bir şekilde oturun ve gözlerinizi kapatın. Derin bir nefes alın ve rahatlayın. Bir elinizi karnınıza koyun, yavaşça burnunuzdan nefes alın ve ağzınızdan verin. Bu esnada karnınızın şiştiğini hissedin. Tekrar burnunuzdan nefes alın, nefesin soluk borunuzdan ciğerlerinize doğru indiğini hissedin. Karnınızın şiştiğini hissedin. Yavaşça nefesinizi ağzınızdan verin. Her nefes alıp verişinizde vücudunuzun ne kadar rahatladığını fark edin. Şimdi aklınıza sahile vuran dalgaları getirin. Dalgalar sahile doğru gider. Gittikçe küçülür. Sonunda sahile çarpar ve kaybolur. Bu dalgaları düşünmeye devam edin. Aynı zamanda nefes alıp vermeye devam edin. 64

65 Alkol ve uyuşturucu isteğinizi bu dalgalara benzetin. İsteğin bir dalga gibi sahile çarpmasına izin verin. Bırakın dalga gelsin, sahile çarpsın ve kaybolsun. Bütün dikkatinizi dalgalara verin. Nefes alıp vermeye devam edin. Şimdi dikkatinizi yine nefesinize verin. Nefesinizi izleyin. Nefesinizin bütün bedeninize yayılışını takip edin. Madde kullanımıyla ilgili olarak aklına düşünceler geldiğinde Dalga Alıştırmasını uygulayabileceğini vurgulayın. Dikkatinizi başka bir yöne çekin Örnekleri verin Koşma, okuma, yemek yemek, duş almak, meyve suyu-soda vb. içecek alma... Başkaları ile konuşun Madde alma arzu ve dürtünüzü başkaları ile konuşun, onlarla paylaşın. Düşüncelerinizi başkalarına anlatın ve onlardan yardım isteyin. Biri ile konuşmak içinizdeki duyguların dışarı çıkmasını sağlar böylece düşünme sürecinizi görmüş olursunuz. Sizinle daima konuşacak ve destek olacak bir kişiyi belirleyin ve bu düşünceler aklınıza geldiğinde o kişiyi arayın. Farkında nefes alın Farkında nefes alma çalışması ile ilgili bilgi başka yerlerde verilmişti. Madde almanın kötü yanlarını düşünün Kullandığınız döneme ait kötü yaşantıları hatırlayın. Kullanmamak için verdiğiniz emeği hatırlayın Ne kadar bir süredir sigara, alkol ve uyuşturucuyu bıraktığınızı hatırlayın. Temiz kaldığınız süreyi hatırlayın. Bu süreyi kısa sürecek bu duygu ile bozmamalıyım şeklinde düşünün. Bileğinize Paket Lastiği Takın Bileğinize paket lastiği takın. Kullanma düşüncesi aklınıza geldiği anda lastiği çekerek hayır deyin. Düşüncelerinizi durdurarak dikkatinizi farklı bir nesneye yönlendirin. Dikkatiniz yönlendireceğiniz bu nesne sizin ilgi duyduğunuz bir şey olmalıdır. Hemen harekete geçmeyin Duygular, sadece birer duygudur. Düşünceler sadece bir düşünce. Yaşayacağınız duyguları ve düşünceleri siz kontrol edemezsiniz ancak davranışlarınızı kontrol edebilirsiniz. Onların eyleme geçmesine izin vermeyin. Erteleyin. Davranışınızı en az bir gün erteleyin. "Yapmayayım" demek daha zordur. Kararlarınızı da erteleyin. ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 65

66 İçinde bulunduğunuz ortamı değiştirin Sigara, alkol ve uyuşturucular beynimizi etkiler. O nedenle o ortamda bulunduğunuzda istemeseniz bile kullanabilirsiniz. Çünkü beyniniz sizi dinlemeyebilir. Hangisi neyi anlatıyor çalışması Tüm yöntemlere ait logoları gösterin ve hangi yönteme denk geldiğini bulmalarını söyleyin. Tartışın ve yöntemleri tekrar burada özetleyin. Ne nerede çalışması Saydam yardımıyla tekrar yöntemlere ilişkin logoları bir bütün olarak gösterin. Ezberlemelerini isteyin. Ekteki formları her bir katılımcıya dağıtın (çalışma 2), hangi yöntemin kaç numarada olduğunu altlarına yazmalarını isteyin. Daha sonra doğruyu saydamla gösterin, herkesin kaç doğru bulduğunu hesaplamasını isteyin. Çalışma sonunda bu yöntemleri unutabileceğimizi, o nedenle bir planımız olması gerektiğini vurgulayın. Uygulama 3 Acil planının oluşturulması Yukarıda sayılan yöntemlerle kendilerine bir acil planı çıkarmalarını isteyin ve bunu Acil Planım Formuna yazmalarını söyleyin (çalışma 3). Herkes kendisi için en uygun olan en az 3 yöntemi forma yazmalıdır. Bu planların üstünde tartışın ve onları zorlayın (Örneğin, ya o evde yoksa, telefon numarası ne, yanında mı gibi) Kapanış Bu oturumda akıllarında en çok nelerin kaldığını tüm grup üyelerine sorun (veya bir kağıda yazmalarını ve duvara yapıştırmalarını isteyin) ve yanıtları alın Bir sonraki oturumun tarihini belirtin Farkında Nefes Alma Çalışması uygulayın. Özellikle maddeden söz edildiği için huzursuzluk hissediyorsanız, o zaman muhakkak çalışmayı yapın. Farkında Nefes Alma Çalışmasının metni ekte verilmiştir. Ayrıca ses kaydını web sitesinden indirebilirsiniz. 66

67 ÇALIŞMA 1 DUYGU LİSTESİ Korku Güvensiz Aşağılanmış Hayal kırıklığı Rahatlamış Kaygılı İhmal edilmek Utanmış Uyarılmış Kızgın Huzursuz İntikam Suçlu Üzgün Endişeli Sinirli Heyecanlı Kederli Güvenli Kıskanç Baskı altında Mutlu Sıkılmış Bunalmış Tutkulu Yorgun Yanlış anlaşılma Eleştirel Yalnız Kuşkulu Yetersiz Çökkün Aç Mahrum bırakılmış ARDIÇ - Bağımlılık Modülü 67

68 ÇALIŞMA 2 YÖNTEMLER Madde isteği ile dalga sörfü yapmak Dikkatinizi başka bir yöne çekin Başkaları ile konuşun Farkında nefes alın Madde almanın kötü yanlarını düşünün Kullanmamak için verdiğiniz emeği hatırlayın Bileğinize Paket Lastiği Takın Hemen harekete geçmeyin İçinde bulunduğunuz ortamı değiştirin 68

Uygulayıcı Kılavuzu. www.samba.info.tr

Uygulayıcı Kılavuzu. www.samba.info.tr www.samba.info.tr Uygulayıcı Kılavuzu Hazırlayanlar Kültegin Ögel Ceren Koç Alper Aksoy Katkıda bulunanlar Tuba İlik Müge Sarımaden Bülent Polat Hüseyin Gazi Karacan Rezzan Gedik Sertan Akdağ Özgür Oral

Detaylı

DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMALARI İÇİN. Uygulayıcı Kılavuzu. www.samba.info.tr

DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMALARI İÇİN. Uygulayıcı Kılavuzu. www.samba.info.tr DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMALARI İÇİN Uygulayıcı Kılavuzu www.samba.info.tr DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMALARI İÇİN Hazırlayanlar Kültegin Ögel Ceren Koç Alper Aksoy Katkıda bulunanlar Tuba İlik Müge Sarımaden

Detaylı

Hepatit C ile Yaşamak

Hepatit C ile Yaşamak Hepatit C ile Yaşamak NEDİR? Hepatit C kan yoluyla bulaşan Hepatit C virüsünün(hcv) neden olduğu bir karaciğer hastalığıdır. 1 NEDİR? Hepatit C virüsünün birçok türü (genotipi ) bulunmaktadır. Ülkemizde

Detaylı

HIV / AIDS hakkında bilmemiz gerekenler

HIV / AIDS hakkında bilmemiz gerekenler Page 1 of 5 05/12/2010Page 1 of 5 HIV / AIDS hakkında bilmemiz gerekenler HIV (İnsan Bağışıklık Yetmezliği Virüsü) insan bağışıklığını bozan bir virüstür. AIDS (Kazanılmış Bağışıklık Yetmezliği Sendromu)

Detaylı

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ CİNSEL YOLLA BULAŞAN HASTALIKLAR BU EĞİTİMDE NELER PAYLAŞACAĞIZ?

Detaylı

Hepatit B ile Yaşamak

Hepatit B ile Yaşamak Hepatit B ile Yaşamak NEDİR? Hepatit B, karaciğerin iltihaplanmasına sebep olan, kan yolu ve cinsel ilişkiyle bulaşan bir virüs hastalığıdır. Zaman içerisinde karaciğer hasarlarına ve karaciğer kanseri

Detaylı

Kazanılmış Bağışıklık Eksikliği Sendromu

Kazanılmış Bağışıklık Eksikliği Sendromu AIDS EĞİTİMİ Acquired Immune Deficiency Syndrome Kazanılmış Bağışıklık Eksikliği Sendromu AIDS Tüm Dünyayı Tehdit Ediyor. Tanzanya da AIDS yetimleri AIDS Nedir? AIDS, bulaşıcı ve ölümcül bir hastalıktır.

Detaylı

MADDE BAĞIMLILIĞI SEMİNERİ (SİGARA, ALKOL KULLANIMI VE KORUNMA YOLLARI) SELÇUK ÖZTÜRK PSİKOLOJİK DANIŞMAN ve REHBER ÖĞRETMEN

MADDE BAĞIMLILIĞI SEMİNERİ (SİGARA, ALKOL KULLANIMI VE KORUNMA YOLLARI) SELÇUK ÖZTÜRK PSİKOLOJİK DANIŞMAN ve REHBER ÖĞRETMEN MADDE BAĞIMLILIĞI SEMİNERİ (SİGARA, ALKOL KULLANIMI VE KORUNMA YOLLARI) SELÇUK ÖZTÜRK PSİKOLOJİK DANIŞMAN ve REHBER ÖĞRETMEN MADDE BAĞIMLILIĞI NEDİR? Madde kullanımı sonucunda gelişen belirli bir hastalık

Detaylı

Sigaranın Vücudumuza Zararları

Sigaranın Vücudumuza Zararları Sigaranın Vücudumuza Zararları Sigaranın vücudumuza olan zararları ve sigarayı bıraktıktan sonra vücudumuzdaki değişimler burada anlatılmaktadır. Sırt ve Bel Ağrısı: Sigara içmek bel ile ilgili hastalıkların

Detaylı

5A 5R KAVRAMLARI. Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı

5A 5R KAVRAMLARI. Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı 5A 5R KAVRAMLARI Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Genel İlkeler Tütün bağımlılığı kronik bir hastalıktır. Genellikle birkaç denemeden sonra bırakılır. Her

Detaylı

Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı

Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı çeken sigara vücuda birçok zarar vermekte ve uzun süre

Detaylı

9. Sigarayı bırakma zamanı

9. Sigarayı bırakma zamanı 9. Sigarayı bırakma zamanı 1 9. Sigarayı bırakma zamanı Dünyada 8 saniyede 1 can alan, yılda 4 milyon kişinin ölümüne neden olan, dünyada her 10 erişkinden birinin ölüm nedeni sayılan sigarayı bırakmak

Detaylı

TB ile HIV arasındaki bağlantı Bilgilendirme Belgesi

TB ile HIV arasındaki bağlantı Bilgilendirme Belgesi NSW Health Factsheet - Turkish TB ile HIV arasındaki bağlantı Bilgilendirme Belgesi The connection between TB and HIV Bu, Verem (TB) ve Edinilmiş Bağışıklık Yetersizliği Sendromu na (AIDS) neden olan İnsanda

Detaylı

Kari m ve eşi Kelly alti sonra çocuk sahi bi olmak i sti yor

Kari m ve eşi Kelly alti sonra çocuk sahi bi olmak i sti yor Kari m ve eşi Kelly alti sonra çocuk sahi bi olmak i sti yor Karim in eşi Kelly altı ay sonra hamile olmak istiyor 1. Karim in eşi Kelly altı ay sonra hamile olmak istiyor Karim in eşi Kelly hamile olmak

Detaylı

AIDS Dinle, Öğren, Yaşa! Sözünde Dur AIDS i Durdur AIDS e Sırtını Dönme

AIDS Dinle, Öğren, Yaşa! Sözünde Dur AIDS i Durdur AIDS e Sırtını Dönme AIDS Dinle, Öğren, Yaşa! Sözünde Dur AIDS i Durdur AIDS e Sırtını Dönme 1 2 AIDS 3 AIDS İlk defa 1981 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde bir grup homoseksüel erkekte ve Haiti'den gelen göçmenlerde

Detaylı

HEPATİT B, TÜRKİYE İÇİN AIDS TEN DAHA TEHLİKELİ. Dr. Zülkar Dönmez Asil Çelik San. Tic. A.Ş.

HEPATİT B, TÜRKİYE İÇİN AIDS TEN DAHA TEHLİKELİ. Dr. Zülkar Dönmez Asil Çelik San. Tic. A.Ş. HEPATİT B, TÜRKİYE İÇİN AIDS TEN DAHA TEHLİKELİ BİRLEŞİK METAL-İŞ YAYINLARI Tünel Yolu Cd. No.2 81110 Bostancı - İstanbul Tel: (0216) 380 8590 Faks: (0216) 373 6502 Dr. Zülkar Dönmez Asil Çelik San. Tic.

Detaylı

SİGARA BIRAKMA GÜNLÜĞÜ

SİGARA BIRAKMA GÜNLÜĞÜ SİGARA BIRAKMA GÜNLÜĞÜ Gün 1 Sigarayı bırakmak için ilk büyük adımı attınız. Kolay gelsin Gün 2 24 saattir kanınızda nikotin yok. Bu büyük bir başarı. Ama bugün de zor geçecek unutmayın! Çok bol su için.

Detaylı

UYUŞTURUCU ÖZGÜRLÜĞÜN SONU!

UYUŞTURUCU ÖZGÜRLÜĞÜN SONU! Risk Faktörleri BİRECİK RAM Tedavi İçin Psikolojik sorunları olan ya da herhangi bir madde bağımlılığı bulunan ebeveynin çocukları daha büyük risk altındadırlar. Madde kullanan ve tedavi olmak isteyen,

Detaylı

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR Prof. Dr. Mehmet Ersoy DEMANSA NEDEN OLAN HASTALIKLAR AMAÇ Demansın nedenleri ve gelişim sürecinin öğretmek Yaşlı bireyde demansa bağlı oluşabilecek problemleri öğretmek

Detaylı

T Ü R K Ç E T Y R K I S K. hakkında gerçekler ve tavsiyeler

T Ü R K Ç E T Y R K I S K. hakkında gerçekler ve tavsiyeler T Ü R K Ç E T Y R K I S K S I G A R A I Ç M E V E S I G A R A B I R A K M A hakkında gerçekler ve tavsiyeler SIGAR A DUMANININ TEHLIK ELERI Sigaranızdan veya piponuzdan bir nefes aldığınızda dumanıyla

Detaylı

KALP KRİZİNDE İLK MÜDAHALE VE STENTLİ HASTANIN YAŞAMI. Uzm.Dr. Selahattin TÜREN Kardiyoloji Bölümü

KALP KRİZİNDE İLK MÜDAHALE VE STENTLİ HASTANIN YAŞAMI. Uzm.Dr. Selahattin TÜREN Kardiyoloji Bölümü KALP KRİZİNDE İLK MÜDAHALE VE STENTLİ HASTANIN YAŞAMI Uzm.Dr. Selahattin TÜREN Kardiyoloji Bölümü KALP KRıZINDE ILK MÜDAHALE Kalp krizi tıbbi bir acil durumdur. Erken tanı ve hızlı tedavi oldukça hayati

Detaylı

SINAV KAYGISI. Sınav Kaygısının Belirtileri Nelerdir? * Fiziksel Belirtiler

SINAV KAYGISI. Sınav Kaygısının Belirtileri Nelerdir? * Fiziksel Belirtiler SINAV KAYGISI Kaygı, stresli bir durum karşısında hepimizin yaşadığı uyarılmışlık halidir. Ancak kaygının belli bir miktarda yaşanmasının olumlu işlevleri de vardır. Bir miktar kaygı günlük hayatta bizi

Detaylı

Kekemelik, konuşmanın akıcılığıyla ilgili bir iletişim bozukluğudur. Ses, hece ve sözcüklerde uzatmalar, tekrarlar veya duraklamalarla

Kekemelik, konuşmanın akıcılığıyla ilgili bir iletişim bozukluğudur. Ses, hece ve sözcüklerde uzatmalar, tekrarlar veya duraklamalarla Kekemelik Nedir? Kekemelik, konuşmanın akıcılığıyla ilgili bir iletişim bozukluğudur. Ses, hece ve sözcüklerde uzatmalar, tekrarlar veya duraklamalarla ortaya çıkan konuşmanın akıcılığının bozulduğu durum

Detaylı

Sağlıklı bir hamilelik için izlenmesi gereken 10 adım

Sağlıklı bir hamilelik için izlenmesi gereken 10 adım http:www.babycentre.co.uk/midwives 10 steps to a healthy pregnancy (Turkish) Sağlıklı bir hamilelik için izlenmesi gereken 10 adım 1. Hamilelik sürecini erkenden planlayın ve organize edin! 2. Sağlıklı

Detaylı

DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar

DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD 7 Ekim 2010 MADDE KULLANIM BOZUKLUKLARI DSM IV Madde bağımlılığı Madde

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI VEREM EĞİTİM VE PROPAGANDA HAFTASI Geleneksel olarak her yıl Ocak ayının ilk Pazar gününden

Detaylı

Bölüm A. NEW YORK EYALETİ SAĞLIK DAİRESİ AIDS Enstitüsü HIV Testi için Bilgilendirilmiş Onay

Bölüm A. NEW YORK EYALETİ SAĞLIK DAİRESİ AIDS Enstitüsü HIV Testi için Bilgilendirilmiş Onay NEW YORK EYALETİ SAĞLIK DAİRESİ AIDS Enstitüsü HIV Testi için Bilgilendirilmiş Onay HIV testi isteğe bağlıdır. Size sağlık hizmeti veren personeli bilgilendirerek herhangi bir tarihte onayınızı geri alabilirsiniz.

Detaylı

HASTALIK ALGISI ÖLÇEĞİ

HASTALIK ALGISI ÖLÇEĞİ HASTALIK ALGISI ÖLÇEĞİ İsim: Tarih: HASTALIĞINIZ HAKKINDA SİZİN GÖRÜŞLERİNİZ Aşağıda hastalığınızın başlangıcından bu yana yaşadığınız belirtilerin bir listesi verilmiştir. Lütfen sizde var olanlarda evet

Detaylı

Hepatit'in her türü ölümcül değildir

Hepatit'in her türü ölümcül değildir On5yirmi5.com Hepatit'in her türü ölümcül değildir Hepatit ve Hepatit türlerini, belirtilerini ve tedavi yöntemlerini İnfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Profesör Doktor Aziz Hacibektaşioğlu ile konuştuk. Yayın

Detaylı

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri Kansızlık (anemi) kandaki hemoglobin miktarının yaş ve cinsiyete göre kabul edilen değerlerin altında olmasıdır. Bu değerler erişkin erkeklerde 13.5 g/dl, kadınlarda 12 g/dl nin altı kabul edilir. Kansızlığın

Detaylı

Sağlıklı Kan Basıncı Sağlıklı Kalp Atımı

Sağlıklı Kan Basıncı Sağlıklı Kalp Atımı Sağlıklı Kan Basıncı Sağlıklı Kalp Atımı 17 MAYIS 2013 Dünya Hipertansiyon Ligi Girişimidir. 17 MAYIS 2013 Dünya Hipertansiyon Ligi Girişimidir. Hipertansiyon Nedir? Çoğunlukla yüksek kan basıncı olarak

Detaylı

Daha şimdiden sigara içebilir miyim?

Daha şimdiden sigara içebilir miyim? Daha şimdiden sigara içebilir miyim? www.rauchfrei-dabei.at RAUCHFREI D BEI Ich zieh mit! Gesundheit und Kultur Leo Daha şimdiden sigara içebilirim. Çocuklar, sigara içilen bir odada bir saat içinde bizzat

Detaylı

Sayın (ebeveyn / bakıcı)

Sayın (ebeveyn / bakıcı) Sigara içmenin insan vücudu üzerine etkileri Sayın (ebeveyn / bakıcı) Aşağıdaki faaliyet, sigara kullanımıyla ilgili konuları çocuğunuzla konuşmanıza yardımcı olmak için kullanılabilir. Bu aynı zamanda

Detaylı

CEBİNİZ BIRAKIN DİYOR SMS TÜRKİYE PHASE ONE COMMUNITY-BASED QUESTIONNAIRE: SURVEY TURKISH VERSION

CEBİNİZ BIRAKIN DİYOR SMS TÜRKİYE PHASE ONE COMMUNITY-BASED QUESTIONNAIRE: SURVEY TURKISH VERSION CEBİNİZ BIRAKIN DİYOR SMS TÜRKİYE PHASE ONE COMMUNITY-BASED QUESTIONNAIRE: SURVEY TURKISH VERSION Ankara da Yetişkinlerde Sigara İçme Davranışının İncelenmesi Lütfen her soruda sizin için doğru olan yanıtı

Detaylı

İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi nde Farkındalık Çalışması

İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi nde Farkındalık Çalışması İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi nde Farkındalık Çalışması * Bu çalışma Pozitif Yaşam Derneği UNAIDS ve İstanbul Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi iş birliği ile Oturum öncesi (OÖ) 17 kişiye,

Detaylı

Bilinen, 5000 den fazla fonksiyonu var

Bilinen, 5000 den fazla fonksiyonu var Bilinen, 5000 den fazla fonksiyonu var KARACİĞER NEDEN ÖNEMLİ 1.Karaciğer olmadan insan yaşayamaz! 2.Vücudumuzun laboratuardır. 500 civarında görevi var! 3.Hasarlanmışsa kendini yenileyebilir! 4.Vücudun

Detaylı

Pandemik grip. Grip salgını (dünya grip salgını) hakkında bilmeniz gereken bilgiler.

Pandemik grip. Grip salgını (dünya grip salgını) hakkında bilmeniz gereken bilgiler. Pandemik grip Grip salgını (dünya grip salgını) hakkında bilmeniz gereken bilgiler. Bu broşürde neler yazılıdır? Bu broşürde grip pandemisi (dünya grip salgını) hakkında bilgiler verilmiştir. Dünya grip

Detaylı

Ayrıca sinirler arasındaki iletişimi sağlayan beyindeki bazı kimyasal maddelerin üretimi de azalır.

Ayrıca sinirler arasındaki iletişimi sağlayan beyindeki bazı kimyasal maddelerin üretimi de azalır. Alzheimer hastalığı nedir, neden olur? Alzheimer hastalığı, yaşlılıkla beraber ortaya çıkan ve başta unutkanlık olmak üzere çeşitli zihinsel ve davranışsal bozukluklara yol açan ilerleyici bir beyin hastalığıdır.

Detaylı

KANSER TANIMA VE KORUNMA

KANSER TANIMA VE KORUNMA KANSER TANIMA VE KORUNMA Uzm. Dr Dilek Leyla MAMÇU Sunum İçeriği Genel Bilgiler Dünyada ve Ülkemizdeki son durum Kanser nasıl oluşuyor Risk faktörleri neler Tedavi seçenekleri Önleme mümkün mü Sorular/

Detaylı

'BANA BIR SEY OLMAZ' DEMEYIN

'BANA BIR SEY OLMAZ' DEMEYIN 'BANA BIR SEY OLMAZ' DEMEYIN Portal : www.cumhuriyet.com.tr İçeriği : Gündem Tarih : 01.12.2014 Adres : http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/yasam/152399/_bana_bir_sey_olmaz demeyin.html Bana bir şey olmaz

Detaylı

GRİP İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ EĞİTİM ŞUBESİ 2008

GRİP İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ EĞİTİM ŞUBESİ 2008 GRİP İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ EĞİTİM ŞUBESİ 2008 GRİP HAKKINDA BİLMEMİZ GEREKENLER Gribin nasıl bir hastalık olduğunu, Gripten korunmak için neler yapmamız gerektiğini, Grip aşısını ve ne zaman aşı olmamız

Detaylı

SİGARA VE GENÇLİK. Doç.Dr.Hacer Kuzu OKUR. Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi. Göğüs Hastalıkları Bölümü. 01.Nisan.

SİGARA VE GENÇLİK. Doç.Dr.Hacer Kuzu OKUR. Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi. Göğüs Hastalıkları Bölümü. 01.Nisan. SİGARA VE GENÇLİK Doç.Dr.Hacer Kuzu OKUR Fatih Sultan Mehmet Eğitim ve Araştırma Hastanesi Göğüs Hastalıkları Bölümü 01.Nisan. 2015 TÜTÜN ZEHİRLİ BİR BİTKİDİR VE İSTER ELDE İSTER FABRİKADA İŞLENSİN BU

Detaylı

YETİŞKİNLERDE MADDE BAĞIMLILIĞI DOÇ. DR. ARTUNER DEVECİ

YETİŞKİNLERDE MADDE BAĞIMLILIĞI DOÇ. DR. ARTUNER DEVECİ YETİŞKİNLERDE MADDE BAĞIMLILIĞI DOÇ. DR. ARTUNER DEVECİ CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ PSİKİYATRİ A.D. Madde deyince ne anlıyoruz? Alkol Amfetamin gibi uyarıcılar Kafein Esrar ve sentetik kannabinoidler

Detaylı

Türkiye'de Yıllara Göre Yeni Verem Hasta Sayıları. 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2007 Yıllar

Türkiye'de Yıllara Göre Yeni Verem Hasta Sayıları. 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2007 Yıllar Verem Haftası etkinlikleri çerçevesinde Akkuş İlçe Sağlık Grup Başkanımız Dr. Mustafa AKDOĞAN 18/01/2010 tarihinde ilçemizde çalışan din adamları ve halka yönelik verem hastalığı ile ilgili çeşitli bilgiler

Detaylı

Bağımlılık kişinin kullandığı bir nesne veya yaptığı bir eylem üzerinde kontrolünü kaybetmesi ve onsuz bir yaşam sürememeye başlamasıdır.

Bağımlılık kişinin kullandığı bir nesne veya yaptığı bir eylem üzerinde kontrolünü kaybetmesi ve onsuz bir yaşam sürememeye başlamasıdır. Nedir? Bağımlılık Bağımlılık kişinin kullandığı bir nesne veya yaptığı bir eylem üzerinde kontrolünü kaybetmesi ve onsuz bir yaşam sürememeye başlamasıdır. Ne Zararı Var? Teknolojinin insan hayatına sağladığı

Detaylı

Lütfen her maddeyi dikkatlice okuyun. Soruları boş bırakmayın, kendinizi en yakın hissettiğiniz tek bir şıkkı işaretleyin. Ortaokulu bitirmiş

Lütfen her maddeyi dikkatlice okuyun. Soruları boş bırakmayın, kendinizi en yakın hissettiğiniz tek bir şıkkı işaretleyin. Ortaokulu bitirmiş Lütfen her maddeyi dikkatlice okuyun. Soruları boş bırakmayın, kendinizi en yakın hissettiğiniz tek bir şıkkı işaretleyin. I Adınız soyadınız [..] II Doğum tarihiniz [ ] III Cinsiyetiniz? Kadın Erkek IV

Detaylı

Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri...

Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri... Kanser Nedir? Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri... Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından birisi. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk

Detaylı

Reflü Hastaları Ne Yapmalı?

Reflü Hastaları Ne Yapmalı? On5yirmi5.com Reflü Hastaları Ne Yapmalı? Reflü hastalarının, yaşam kalitelerini yükseltmek ve daha az sorun yaşamaları için yapabilecekleri basit çözümler var. Yayın Tarihi : 11 Ekim 2011 Salı (oluşturma

Detaylı

UYGULAMA 1 1. Aşama Şimdi bir öykü okuyacağım, bakalım bu öykü neler anlatıyor?

UYGULAMA 1 1. Aşama Şimdi bir öykü okuyacağım, bakalım bu öykü neler anlatıyor? ALAY ETME Amaç : Başkalarına saygı duymayı öğrenme.alay etme ile baş edebilme becerisini kazandırma Düzey : 1. sınıf ve üstü Materyal: Uygulama 1 için:yazı tahtası, kağıt, kalem, Uygulama 2 : Kuklalar,oyuncak

Detaylı

H1N1 den Korunmada Alınacak Önlemler. Pandemik H1N1 Gribi (Domuz Gribi)

H1N1 den Korunmada Alınacak Önlemler. Pandemik H1N1 Gribi (Domuz Gribi) H1N1 den Korunmada Alınacak Önlemler Pandemik H1N1 Gribi (Domuz Gribi) İnfluenza olarak da bilinen grip, viral bir hastalıktır. Sağlıklı insanlarda ortalama bir haftada geçmesine rağmen; vücut direncini

Detaylı

Genital Siğiller Risk Faktörler: Belirtiler:

Genital Siğiller Risk Faktörler: Belirtiler: HPV ( Human Papilloma virus) 60 tan fazla virüse verilen ortak addır. Bu virüsler vücudun herhangi bir yerinde siğillere sebep olabilirler.ancak bazıları cinsel yola bulaşır ve condyloma acuminata veya

Detaylı

AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI

AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI Aile nedir? Toplum içindeki en küçük sosyal kurumdur. Çekirdek aile Ana, baba ve çocuklardan oluşur. Geniş aile ise çeşitli akrabalardan oluşur. Aile kurumunun

Detaylı

Çocuğun konuşma becerilerinin akranlarına göre belirgin derecede geri kalmasıdır. Gelişimsel aşamalardan birisidir.

Çocuğun konuşma becerilerinin akranlarına göre belirgin derecede geri kalmasıdır. Gelişimsel aşamalardan birisidir. Konuşma gecikmesi Çocuğun konuşma becerilerinin akranlarına göre belirgin derecede geri kalmasıdır. Gelişimsel aşamalardan birisidir. Aylara göre konuşmanın normal gelişimi: 2. ay mırıldanma, yabancılara

Detaylı

REVİZYON DURUMU. Revizyon Tarihi Açıklama Revizyon No

REVİZYON DURUMU. Revizyon Tarihi Açıklama Revizyon No REVİZYON DURUMU Revizyon Tarihi Açıklama Revizyon No Hazırlayan: Onaylayan: Onaylayan: Hemşirelik Protokolleri Hazırlama Komitesi Adem Aköl Kalite Konseyi Başkanı Sinan Özyavaş Kalite Koordinatörü 1/8

Detaylı

LokaL östrojen tedavisine GereksİnİMİ olanlar İÇİn Hastalar için bilgi 1

LokaL östrojen tedavisine GereksİnİMİ olanlar İÇİn Hastalar için bilgi 1 Lokal östrojen TEDAVİSİNE GEREKSİNİMİ OLANLAR İÇİN Hastalar için bilgi 1 2 İÇİNDEKİLER Östrojen hormonunda azalma ve vajinal şikayetler... 4 Oestring tedavisi... 5 Oestring in herhangi bir yan etkisi var

Detaylı

İngiliz doktorlar daha sağlıklı olmak isteyenler için 30 öneri getiriyor.

İngiliz doktorlar daha sağlıklı olmak isteyenler için 30 öneri getiriyor. İngiliz doktorlar daha sağlıklı olmak isteyenler için 30 öneri getiriyor. The Independent gazetesinde yayınlanan sağlık ipuçları listesinde günde bir diş sarımsak yemek, sık sık balık tüketmek, kansere

Detaylı

MERHABA Bu anket gençlerin yaşam tarzlarını, sorunlarını, duygu ve düşüncelerini öğrenmek için hazırlanmıştır. Ankette kimliğiniz ile ilgili hiçbir

MERHABA Bu anket gençlerin yaşam tarzlarını, sorunlarını, duygu ve düşüncelerini öğrenmek için hazırlanmıştır. Ankette kimliğiniz ile ilgili hiçbir MERHABA Bu anket gençlerin yaşam tarzlarını, sorunlarını, duygu ve düşüncelerini öğrenmek için hazırlanmıştır. Ankette kimliğiniz ile ilgili hiçbir bilgi yer almamaktadır. Vereceğiniz yanıtlar kesinlikle

Detaylı

HIV Nasıl Bulaşır ve AIDS Tehlikesi. Riskli ve risksiz durumlar Durumlar / Riskler / Tavsiyeler Türkische Ausgabe HIV-Übertragung und Aids-Gefahr

HIV Nasıl Bulaşır ve AIDS Tehlikesi. Riskli ve risksiz durumlar Durumlar / Riskler / Tavsiyeler Türkische Ausgabe HIV-Übertragung und Aids-Gefahr HIV Nasıl Bulaşır ve AIDS Tehlikesi Riskli ve risksiz durumlar Durumlar / Riskler / Tavsiyeler Türkische Ausgabe HIV-Übertragung und Aids-Gefahr HIV e karşı koruyan bir aşı yoktur. Ancak virüsün bulaşmasından

Detaylı

IQ Oyun Tasarımı Öğretmen Kılavuzu Dedektif Oyunu

IQ Oyun Tasarımı Öğretmen Kılavuzu Dedektif Oyunu IQ Oyun Tasarımı Öğretmen Kılavuzu Dedektif Oyunu Özet Öğrenciler bir oyun tasarımcısının bakış açısından dedektif Oyunu denen bir IQ oyununu tasarlayacaklar ya da analiz/ test edeceklerdir. Bu ödev öğrencilerinizin

Detaylı

DÜŞÜK KAN ŞEKERİNİN BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ

DÜŞÜK KAN ŞEKERİNİN BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ DÜŞÜK KAN ŞEKERİNİN BELİRTİLERİ VE TEDAVİSİ HİPOGLİSEMİ (KAN ŞEKERİNİN DÜŞMESİ) Tedavi planınız kan şekerinizi hedef değerler arasında tutmada daha etkili hale geldikçe, arada sırada hipoglisemi (düşük

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her bir tablet 1 mg ketotifene eşdeğer bazda 1.380 mg ketotifen hidrojen fumarat içerir.

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her bir tablet 1 mg ketotifene eşdeğer bazda 1.380 mg ketotifen hidrojen fumarat içerir. KULLANMA TALİMATI ZADİTEN 1 mg tablet Ağızdan alınır. Etkin madde: Her bir tablet 1 mg ketotifene eşdeğer bazda 1.380 mg ketotifen hidrojen fumarat içerir. Yardımcı maddeler: Magnezyum stearat, mısır nişastası,

Detaylı

1 of 5 14/10/2010. Stresle Başa Çıkma

1 of 5 14/10/2010. Stresle Başa Çıkma 1 of 5 14/10/2010 Stresle Başa Çıkma Stres bizim baskıya karşı duygusal ve fiziksel tepkimizdir. Bu baskı dışsal faktörlerden kendimizin ya da bir yakınımızın yaşam etkinliklerinden, hastalıklarından yaşam

Detaylı

SİGARAYI DEĞİL KENDİNİZİ YAKIYORSUNUZ SİGARANIN ZARARLARI

SİGARAYI DEĞİL KENDİNİZİ YAKIYORSUNUZ SİGARANIN ZARARLARI SİGARAYI DEĞİL KENDİNİZİ YAKIYORSUNUZ SİGARANIN ZARARLARI AKCİĞER KANSERİNİN ÖLÜMLERİNİN %90 neden sigaradır. SİGARA NEDİR? Zehirli bir bitki olan tütünün, ince bir kağıt içine sıkıştırılarak sarılmış

Detaylı

Kaç çeşit yara vardır? Kesik Yaralar Ezikli Yaralar Delici Yaralar Parçalı Yaralar Enfekte Yaralar

Kaç çeşit yara vardır? Kesik Yaralar Ezikli Yaralar Delici Yaralar Parçalı Yaralar Enfekte Yaralar YARALANMALAR YARA NEDİR? Bir travma sonucu deri yada mukozanın bütünlüğünün bozulmasıdır. Aynı zamanda kan damarları, adale ve sinir gibi yapılar etkilenebilir. Derinin koruma özelliği bozulacağından enfeksiyon

Detaylı

ADI SOYADI : OKUL NO : SINIFI : 4/ NOTU : FEVZİ ÖZBEY İLKOKULU FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 1. DÖNEM 1. YAZILISI

ADI SOYADI : OKUL NO : SINIFI : 4/ NOTU : FEVZİ ÖZBEY İLKOKULU FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 1. DÖNEM 1. YAZILISI FEVZİ ÖZBEY İLKOKULU FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 1. DÖNEM 1. YAZILISI 1. Aşağıdaki iskeletin temel bölümlerinin isimlerini yazınız. İskeletin temel bölümlerinin görevlerini belirtiniz. ( 10 puan) Bölümleri

Detaylı

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu Sağlık Hizmetlerinin Özellikleri Ergenin yaşına, gelişim düzeyine uygun Bireysel, kültürel ve sosyoekonomik farklılıklara

Detaylı

ALKOLIZM IPIN UCU KAÇTIKÇA GELIYOR!

ALKOLIZM IPIN UCU KAÇTIKÇA GELIYOR! ALKOLIZM IPIN UCU KAÇTIKÇA GELIYOR! Portal : www.sondakikahaberleri.info.tr İçeriği : Gündem Tarih : 16.04.2015 Adres : http://www.sondakikahaberleri.info.tr/haber/1507670-alkolizm-ipin-ucu-kactikca-geliyor

Detaylı

HASTALIKLARA ÖZEL BESLENME

HASTALIKLARA ÖZEL BESLENME HASTALIKLARA ÖZEL BESLENME Beslenme Yetersizliğine Bağlı Sorunlar 1 PROTEİN ENERJİ YETERSİZLİĞİ Büyüme ve gelişme için gerekli olan enerji, protein, karbonhidrat, vitamin ve minerallerin yeterince alınmamasına

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

Psikolog Seda BİLGEN IŞIK İÇİNDEKİLER: 1. TIRNAK YEME 2. ÇOCUKLARDA BİLGİSAYAR KULLANIMI 3. SINAV KAYGISI 4. KAYNAKÇA

Psikolog Seda BİLGEN IŞIK İÇİNDEKİLER: 1. TIRNAK YEME 2. ÇOCUKLARDA BİLGİSAYAR KULLANIMI 3. SINAV KAYGISI 4. KAYNAKÇA Psikolog Seda BİLGEN IŞIK İÇİNDEKİLER: 1. TIRNAK YEME 2. ÇOCUKLARDA BİLGİSAYAR KULLANIMI 3. SINAV KAYGISI 4. KAYNAKÇA 1. TIRNAK YEME Tırnak yeme, her yaşta ve her iki cinste de görülebilen, zaman içinde

Detaylı

HİPERTANSİYON VE İLAÇLAR

HİPERTANSİYON VE İLAÇLAR HİPERTANSİYON VE İLAÇLAR Prof. Dr. Tekin AKPOLAT Hedef kan basıncı değerlerine ulaşmak için başarılı bir tedaviye gerek vardır. Başarılı tedavi 2 kısımdan oluşur: 1.Yaşam düzeninin değiştirilmesi 2.İlaç

Detaylı

Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımın belirtileri ve etkileri Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımı önlemek için yapmamız gerekenler

Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımın belirtileri ve etkileri Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımı önlemek için yapmamız gerekenler Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımın belirtileri ve etkileri Çocuk ve ergenlerde cinsel kötüye kullanımı önlemek için yapmamız gerekenler Çocuk ve ergenin kötüye kullanımını üç ana başlıkta ele

Detaylı

21.12.2015 Pazartesi İzmir Basın Gündemi

21.12.2015 Pazartesi İzmir Basın Gündemi 21.12.2015 Pazartesi İzmir Basın Gündemi MANİSA HABER Soğuklarla birlikte sinüzit vakalarında artış yaşanıyor Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Anabilim Dalı Başkanı Doç. Dr. Ercan Pınar, havaların

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. HEDNAVİR, somon renkte, bikonveks, bir yüzünde E olan film kaplı tabletler halindedir. Her kutuda 30 tablet vardır.

KULLANMA TALİMATI. HEDNAVİR, somon renkte, bikonveks, bir yüzünde E olan film kaplı tabletler halindedir. Her kutuda 30 tablet vardır. KULLANMA TALİMATI HEDNAVİR 0,5 mg film kaplı tablet Ağız yoluyla alınır. Etkin madde: Her bir film kaplı tablet 0,5 mg entekavir içerir. Yardımcı maddeler: Laktoz monohidrat, mikrokristalin selüloz, krospovidon,

Detaylı

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ MENOPOZ DÖNEMİ BU EĞİTİMDE NELER PAYLAŞACAĞIZ? Menopoz nedir?

Detaylı

SİGARA BIRAKMA SÜRECİ

SİGARA BIRAKMA SÜRECİ SİGARA BIRAKMA SÜRECİ DOÇ DR ZEYNEP AYFER SOLAK EÜTF GÖĞÜS HASTALIKLARI AD Çevresel ve sosyal faktörler. Medya, merak, aile. Sosyoekonomik yapı. Kültürel yapı Davranışsal ve psikolojik faktörler. Öğrenme.

Detaylı

TEST. 7. Dişer ne zaman fırçalanmalıdır? A. Yemeklerden sonra B. Okuldan gelince C. Evden çıkmadan önce

TEST. 7. Dişer ne zaman fırçalanmalıdır? A. Yemeklerden sonra B. Okuldan gelince C. Evden çıkmadan önce ÖDEV- 3 ADI SOYADI:.. HAYAT BİLGİSİ Tırnaklar, el ve ayak parmaklarının ucunda bulunur. Tırnaklar sürekli uzar. Uzayan tırnakların arasına kir ve mikroplar girer. Bu yüzden belli aralıklarla tırnaklar

Detaylı

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem.

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. Onkoloji Okulu İstanbul /2014 SAĞLIK NEDİR? Sağlık insan vücudunda; Fiziksel, Ruhsal, Sosyal

Detaylı

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU Yaş Dönem Özellikleri BÜYÜME VE GELİŞME Gelişme kavramı düzenli, sürekli ve uyumlu bir ilerlemeyi dile

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI VEREM (TÜBERKÜLOZ) NEDİR? Verem hastalığı; verem mikrobunun solunum yolu ile alınmasıyla oluşan bulaşıcı bir

Detaylı

BULAŞICI SARILIKLAR VİRAL HEPATİTLER PROF. DR. MURAT KIYICI ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GASTROENTEROLOJİ BİLİM DALI

BULAŞICI SARILIKLAR VİRAL HEPATİTLER PROF. DR. MURAT KIYICI ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GASTROENTEROLOJİ BİLİM DALI BULAŞICI SARILIKLAR VİRAL HEPATİTLER PROF. DR. MURAT KIYICI ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GASTROENTEROLOJİ BİLİM DALI Karaciğer nedir? Karaciğer vücudun en büyük ve en önemli organlarından biridir.

Detaylı

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de

Detaylı

SINAV KAYGISI KİTAPÇIĞI

SINAV KAYGISI KİTAPÇIĞI SINAV KAYGISI KİTAPÇIĞI HAZIRLAYAN MUHAMMED PAMUK DİĞER DÖKÜMANLARIMIZI REHBERLİK İÇİN YAPILMIŞ YAZILIMLARIMIZI GÖRMEK İÇİN FACEBOOK GRUBUMUZA BEKLERİZ. LİNK: https://www.facebook.com/groups/teknorehbe

Detaylı

FMV ÖZEL AYAZAĞA IġIK LĠSESĠ

FMV ÖZEL AYAZAĞA IġIK LĠSESĠ FMV ÖZEL AYAZAĞA IġIK LĠSESĠ MADDE BAĞIMLILIĞI NEDĠR? "Madde" kötüye kullanım ve bağımlılığa yol açabilecek, değişik yollarla alınabilen, duygudurum, algılama, biliş ve diğer beyin işlevlerinde değişiklik

Detaylı

DOĞUM SONU EVDE BAKIM (ANNE EĞİTİMİ) Hazırlayan: Aysun Çakır Acıbadem Kadıköy Hastanesi Eğitim ve Gelişim Hemşiresi 24.06.2010

DOĞUM SONU EVDE BAKIM (ANNE EĞİTİMİ) Hazırlayan: Aysun Çakır Acıbadem Kadıköy Hastanesi Eğitim ve Gelişim Hemşiresi 24.06.2010 DOĞUM SONU EVDE BAKIM (ANNE EĞİTİMİ) Hazırlayan: Aysun Çakır Acıbadem Kadıköy Hastanesi Eğitim ve Gelişim Hemşiresi 24.06.2010 DOĞUM SONRASI AĞRI Altı haftaya kadar karın alt bölgesinde aralıklı ağrılar

Detaylı

(İnt. Dr. Doğukan Danışman)

(İnt. Dr. Doğukan Danışman) (İnt. Dr. Doğukan Danışman) *Amaç: Sigara ve pankreas kanseri arasında doz-yanıt ilişkisini değerlendirmek ve geçici değişkenlerin etkilerini incelemektir. *Yöntem: * 6507 pankreas olgusu ve 12 890 kontrol

Detaylı

ÖYKÜ NÜN GÜNLÜĞÜ GÜNLÜĞÜM

ÖYKÜ NÜN GÜNLÜĞÜ GÜNLÜĞÜM ÖYKÜ NÜN GÜNLÜĞÜ Merhaba arkadaşlar, adım Öykü ilköğretim 2. sınıf öğrecisiyim. Gün içinde düşüncelerimi, duygularımı, hissettiklerimi yazdığım bir günlük defterim var. Günlük defterime bugün not aldığım,

Detaylı

TROMBOSİTOPENİ KONTROLÜ

TROMBOSİTOPENİ KONTROLÜ TROMBOSİTOPENİ KONTROLÜ GÜLDER GÜMÜŞKAYA HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ ONKOLOJİ HASTANESİ TROMBOSİT NEDİR? 1 Kemik iliğinde yapılan kan hücrelerinden biridir. Pıhtılaşma hücreleri olarak bilinir. 1mm 3 kanda

Detaylı

Sigara içme alışkanlığı hakkında ne kadar bilgilisiniz? Sayın (ebeveyn / bakıcı)

Sigara içme alışkanlığı hakkında ne kadar bilgilisiniz? Sayın (ebeveyn / bakıcı) Sayın (ebeveyn / bakıcı) Aşağıdaki faaliyet, sigara kullanımıyla ilgili konuları çocuğunuzla konuşmanıza yardımcı olmak için kullanılabilir. Bu aynı zamanda çocuğunuzun bilgilenmesinde katkınız olmasını

Detaylı

TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI

TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI Okul öncesi dönem genel anlamda tüm gelişim alanları açısından temellerin atıldığı

Detaylı

Su Çiçeği. Suçiçeği Nedir?

Su Çiçeği. Suçiçeği Nedir? Suçiçeği Nedir? Su çiçeği varisella zoster adı verilen bir virüs tarafından meydana getirilen ateşli bir enfeksiyon hastalığıdır. Varisella zoster virüsü havada 1-2 saat canlı kalan ve çok hızlı çoğalan

Detaylı

KULLANMA TALĐMATI. MEGACE 160 mg tablet Ağız yoluyla alınır.

KULLANMA TALĐMATI. MEGACE 160 mg tablet Ağız yoluyla alınır. KULLANMA TALĐMATI MEGACE 160 mg tablet Ağız yoluyla alınır. Etkin madde: Her bir tablet 160 mg megestrol asetat içerir. Yardımcı maddeler: Laktoz monohidrat, mikrokristalize selüloz, kolloidal silikon

Detaylı

SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ

SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ Adı, soyadı... : Sınıfı... : Tarih :.../.../2015 YÖNERGE: Okuduğunuz cümle sizin için her zaman veya genellikle geçerliyse sağdaki boşluğa " doğru " anlamına gelen D harfinin altına

Detaylı

İZMİR YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ

İZMİR YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ İZMİR YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ Sağlık Kültür ve Spor Daire Başkanlığı Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Hizmetleri MADDE BAĞIMLILIĞI BAĞIMLILIK Bağımlılık, bireyin kendi ruhsal ve bedensel sağlığına

Detaylı

SIK SORULAN SORULARLA Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar (CYBH) ve HIV /AİDS. Dr. Tutku TAŞKINOĞLU DÜZEN LABORATUVARLAR GRUBU

SIK SORULAN SORULARLA Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar (CYBH) ve HIV /AİDS. Dr. Tutku TAŞKINOĞLU DÜZEN LABORATUVARLAR GRUBU SIK SORULAN SORULARLA Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar (CYBH) ve HIV /AİDS Dr. Tutku TAŞKINOĞLU DÜZEN LABORATUVARLAR GRUBU CYBH nelerdir? Bakteriyel CYBH Bel Soğukluğu (Gonore) Bakteriyel Vajinoz Yumuşak

Detaylı

MEVSİM GRİBİ Neden aşı olmanız gerekir

MEVSİM GRİBİ Neden aşı olmanız gerekir MEVSİM GRİBİ Neden aşı olmanız gerekir Grip. Korunun, koruyun. MEVSİM GRİBİ: NEDEN AŞI OLMANIZ GEREKİR Son zamanlarda sık sık mevsim gribi ve domuz gribi gibi farklı grip türlerinden söz edildiğini duymuş

Detaylı

Aşı ve tarama yoluyla rahim ağzı kanseri önlemi

Aşı ve tarama yoluyla rahim ağzı kanseri önlemi Genel bilgi Aşı ve tarama yoluyla rahim ağzı kanseri önlemi Rahim ağzı kanseri ve HPV hakkında bilgilendirme broşürü: Professor, overlæge, dr. med. Susanne Krüger Kjær, Rigshospitalet/ Kræftens Bekæmpelse

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. VİROSİL %5 krem Haricen kullanılır.

KULLANMA TALİMATI. VİROSİL %5 krem Haricen kullanılır. KULLANMA TALİMATI VİROSİL %5 krem Haricen kullanılır. Etkin madde: Her 1 g krem %5 a/a 50 mg asiklovir içerir. Yardımcı madde(ler): Poloksamer, setostearil alkol, sodyum lauril sülfat, beyaz yumuşak parafin,

Detaylı