BAKI DÖVL8T UNİVERSİTETİ İLAHİYYAT. FAKÜL TaSİNİN ELMİ M8CMU8Sİ.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "BAKI DÖVL8T UNİVERSİTETİ İLAHİYYAT. FAKÜL TaSİNİN ELMİ M8CMU8Sİ."

Transkript

1 BAKI DÖVL8T UNİVERSİTETİ İLAHİYYAT FAKÜL TaSİNİN ELMİ M8CMU8Sİ. N!:~ 22 DEKABR (ARALIK) 2014

2 Zerdüşt 'ii n tannsı tek mi çift mi? 173 ZERDÜŞT'ÜN TANRlSI TEK Mİ ÇİFT Mİ? FarukKURT Bakü Devlet Üniversitesi, Sosyal ilimler ve Psikologiyafakültesi Anahtar Kelime/er: Zerdüşt, Avesta, Zerdüşt'ün kutsal kitabı, Gata, Ahuramazda Key words: Zoroastrian, Avesta, Zoroastrian 's holy book, Ghats, Ahurazmazda Juuorıe6ble Cnooa: 3opoacmp, Aeecma, C6JlUfeHHble KHUZU 3opoacmpa, rambı, AxypaA1a30a GİRİŞ Zerdüşt insanlığın dibe vurduğu bir dönemin başkaldın simgesi, bir düşünce adamı, dönemin peygamberidir. O sorulmayanları sorma cesaretini kendisinde gören,inançları uğruna bedel ödemekten kaçınmayandır. İnsanlık tarihi iki ileri bir geri giderek ilerlemiştir. Günümüzde olduğu gibi, o dönemde de insanlık kargaşa içindeydi; kötülük denetimsizdi, insanlık gerçeklikten uzaktı, güçsüzler ezilınekteydi. Doğal olarak insanlar, bütün bu kargaşaya düzen getirecek ve insan soyuna unuttuğu doğruluk dersini yeniden öğretecek bir kurtaneıyı bekliyordu. İşte Zerdüşt böylesi bir dönemin ürünüdür Zerdüşt ve onun getirdiği din hakkında Avrupalı doğu araştırmacıları ve bilim adamlan geniş araştırmalar yapmalanna rağmen ne yazık ki bu toprakların yetiştirdiği bu görkemli ruhani ve büyük şahsiyet hakkında bizde halen de derin çalışmalar yok ve yapmaya da niyetimiz yok gibi; ondan ne onun şahsiyeti ne. de onun Avesta'sı hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Bu dinin mukaddes kitaplar abidesi sayılan A vesta 'nın bir hissesi olan O atalar insanları doğruluğa, iyiliğe ve güzel işler yapmaya davet eder. Bu, insaniann manevi ve maddi temizliğe, kamilliğe ulaşması için doğru yol gösteren kanundur. Gatalarda ve diğer Zerdüşti edebiyatta gösterilen ahlaki, manevi normlar ve prensipler hala hayatımızda var, yenidir ve insaniann bunlan bilmeye ihtiyacı vardır.

3 174 FantkKURT Spitman Zerdüşt Sözü ve Avesta Sözünün Anlamlan Edebiyatlarda Zerdüşt ismi çok farklı anlamlarda ifade edilir: Zartuşt, Zerhuşt, Zerdhuşt, Zeretuşt, Zeraduşt, Zertuhuşt olarak. Bu kadar isimle arnlmasına rağmen Zerdüşt kendisini Zeretuştere adlandınr. Bazen bu söze soyadı olarak Spenteme ilave edilir. Muasır Zerdüştilik edebiyatında ikinci söz İspentman veya Spitman de yazılır. Zerdüşt sözü tahminen "ak ırk yahut ak sülale" demektir. İki bin yıl önce edebiyatlarda Zerdüşt sözüne farklı manalar verilmiştir. Bunlar içerisinde olan yunan tarihçisi Dejnon bu sözü " yıldızlara tapan" gibi tercüme etmiştir. Farklı araştırmacılara göre ise, bu söz iki kısımdan ibarettir: "Zeret,. ve "Uştura". Zeret sözü hakkında da farklı görüşler var, ona birçok manalar verilmiştir. En çok kabul edileni "Sarı, altın renkli" manasındadır. Bazı araştırmacılar onu "yaşlı" ve "asabi" manasında kabul etmişlerdir. Darmsıeter sözün birinci hissesini "Zeretu" hesap etmiş ve ona "Zerent" şeklinde - "yaşlı" manasında izah etmiştir. Büyük olasılıkla, bunların hiçbiri doğru değildir. Çünkü Avesta'da a l tın "Zairita" sözüyle ifade edilir. Zerdüşt sözünün ikinci kısmını izah etmek kolaydır. Çünkü fars dilinde ''şotor'' veya "oştor" sözü halen kullamlmaktadır. Bir çok İranlıların isimlerinin ön takısında at,öküz, ve deve sözü olduğu gibi şüphesiz Zerdüştadı da böyle olmuş, O, "san deve sahibi" yahut "sinirli deve sahibi" manasında ifade edilir. Richard Fray'ın yazdığına bazıları Zerdüşt'ü efsanevi şahsiyet olarak kabul ederler ve Avesta'yı sonralar yazılmış uydurma bir eser diye iddia ederler. Lakin ona göre bu hiç de doğru değildir. Zerdüşt isminin olması buna en büyük ispattır. Çünkü bu, kadim Persiya'da şahıs ismi olmuştur. R.Fray'a göre "Zaraduşta" sözünün anlamı "deve sahibi" yahut "deve süren" demektir ve O, Spitman ailesine mensuptur (1,7;8). Pehlevi dili, dilbilimciler tarafından Kürtçe, Farsça, Belucice'nin kökü ve kaynağı olarak kabul edilmektedir. Yani bu üç dil, Pehlevi dilinden doğmuştur. Zamanla Pehlevice ortadan kalkmış ve kaybolmuştur; Kürtçe, Farsça ve Belucice de üç farklı dil haline gelmiş, her biri bağımsız birer dil olmuş, kendi kalıp ve kimliğini bulmuş ve özel adlarını almışlardır (8, 2). Profesör W.Barthold ve Profesör Veysbax bu sözün hem Avesta'da hem de Hehamenişi'lerin çivi yazısında " Penah" ve "yardım,. manasında kullanıldığını düşünrnüşlerdir. Yalmz "Penah" sözü kullanımı doğru ise de "meth,. anlamında yani "övgü" anlamında daha anlamlı olur. Bu söz yazımında hatalı yazılmış olabilir. Bu söz Pehlevi dilinde "İstan" anlamında verilmiştir.

4 Zerdüşt 'ün ta1msı tek mi çift mi? 175 A vesta çok zaman zend sözü ile birlikte "Zend- A vesta" anlamında kullanılır. Sasaniler zamanında "Zend" Pehlevi dilinde Avesta'nın izahı manasındadır. Zend sözü 57'nci yasna'nın 8'nci bendinde verilmiş "azanta" sözünden türetilmiş, "İzah" demektir. "Pazend" sözü ise Pehlevice "İzaba izah" demektir ( 1,19;20). Peygamber Zerdüşt' ün hayatı Spitama ailesinden gelen Peygamber Zerdüşt ( Parsi Guj. Zarhost, PW. Zartost, Zardust, Yun. Zoroaster) Paourusaspa (Av; Phl. Pourusasp) (Videvdat 19.4,6) ile Dughdöva'nın (Av. Dughdov) oğluydu. Doğduğu yer, esas itibariyle bir kırsal alan uygadığının izleriyle doluydu. Her şey buram buram doğa kokardı doğduğu yörede. Darej Nehri layısındaki köyünün ve kabilesinin temel geçim kaynaklan anlaşıldığı kadanyla tanmcılıktı. Baba tarafından ebeveynlerinin çoğunun ismi aspa=hesp (Kurmancide) ile, yani tanıncının en büyük yardımcısı olan hayvanın adıyla biter ki bu, isimlendiride o z~manlann sosyal yapılanmas ı açısından karakteristiktir. İşte bazı örnekler; Paitiraspa, Haicetaspa, Urvandaspa ve Zaratbuştra'ııın babası Pourusşaspa... Annesinin adı da bayvancılıkla ilgiliydi; "sütü bol ineklerio sahibi" anlamına gelen Doughdova... Peygamber'in kendisinin de adında bulunan uştra=deve bizi tabiatın o güzelim kucağına götürmüyor mu? Eşlerinden birinin adı, "ilginç öküzleri olan" anlamına gelen Hvovi; oğlunun adı da İşatvestra, yani "istenen otlaklar" anlamına geliyordu. Bunca çayır, öküz,deve vs arasında herhalde zanaatkarlann egemen üretici güç olduğu bir şehir uygarlığı beklenemezdi.... (13, 179). Zerdüşt'ün yaşamına ilişkin tarihleri tam olarak tespit etmek imkansızdır; ancak araştırmacılarm çoğunluğu peygamberin on-onbir ve altıncı yüzyı lları arasında yaşadığını varsayıyorlar. Zerdüşt'ün çocukluğu ve sonraki yaşamına dair geleneksel aniatılar mucizelerle doludur. Örneğin, ağlayarak değil de,' gülerek doğduğu söylenir( denkard 7,3;2) (2,11). Zerdüşt'ün vatanının belirlenmesi, en az tarihi kadar önem taşımaktadır. Doğduğu yeri ve zamanı bilmek, onun nasıl bir kültürle yetiştiğini ve hangi şartlarda yaşadığını ve fikirlerini şekillendiren etkenierin neler o labileceğini anlama konusunda bize yardımcı olacaktır. Ancak onun doğduğu yeriri net olarak bilindiğini söylemek ne yazık ki mümkün değildir. Avesta, Zerdüşt'ün doğum yerini İran- Vic'i haritada kesin olarak tespit edemiyoruz. Bununla birlikte, tabmini olarak bu yerin, Orta Asya'yı kapsayan, Pakistan'nın kuzey batısı söylenmektedir. ile Afganistan, İran ve Irak arasında bir yer olabi leceği

5 176 FarukKURT Bu konuda iki temel görüş ileri sürülmektedir. a. Gerek geleneksel rivayetler, gerekse Jackson, Bartholomae, Haertzeld ve Hertel gibi önemli isimlerio de yer aldığı bazı araştırmacılara göre Zerdüşt, İran'nın batısındaki Azerbaycan'nın yakınlannda doğmuştur. Ancak Zerdüşt'ün, daha sonra İran'nın kuzeydoğusundaki Belh ve Harezm'de etkisini gösterdiği konusunda heınfıkirdirler. Çünkü Zerdüşt'ün hamisi ve aşireti varlığını bu bölgede idame ettirmekteydi. b. Aralarında M. Boyce, Niberg, Lombel, Zeahner ve Şehbazi gibi önemli araştırmacıların bulunduğu bir diğer görüşün temsilcileri ise Zerdüşt'ün İran 'nın kuzeydoğusundan (Harezm'in bulunduğu bölge) olduğunu söylemektedirler. (13, 98;99) Buna rağmen bazı geleneksel Zarahuştracı kitaplar, Airyana Vaejah'ı, Atropatene = Aturpatakan= Adarbaijan ile özdeşleştirmekten geri durmazlar. Bunlardan Bundahişn ve Dinkart örnek gösterilebilir... Onun, Adarbaijan'nın neresinden, yani; Urmiyeli mi, Şizli mi veya diğer adıyla Çizli mi (ki üçü de aynı yerdedir) veya Dareja vadisinden mi olduğu konusundaki tartışmaya rağmen, geleneksel oryantal kaynaklar ve araştırmacı larm çoğu da Zarahuştra'yı Medya'nın bu kuzey bölgesine yerleştirmektedirler (13,132). Zerdüşt'ün üç kadınla evli olduğu ve üç kız üç erkek olmak üzere toplam altı çocuğundan söz edilmektedir.özellikle erkek çocuklarının çiftçiler,din adamlan ve askerler olmak üzere toplumdaki sosyal sınıflan temsil ettiğine inamlmaktadır (9,2ı;22). Hem bir rahip hem de bir peygamber olan, dinin tek kurucusu Zerdüşt otuzlu yaşlannda vahiy almıştır. Dini metinlerde bu olay şöyle tasvir edilir. Zamanında Zerdüşt şafak vakti, Bahar bayramı için haoma- hum veya ''Hauma'' Mihrperestler ve Zerdüştilerin özünü kaynatıp ondan "Mey ve Meng" isminde şarap yaptıklan ve şarabı içmekle ruhani bir cezbede gark olduklanna ve kendilerine gaibi sırlarm ilham olduğuna inandıklan özel kutsal bir bitki imiş- hazırlığı için su. almaya nehir kıyısına gitti. Kovayı suyla doldurup kıyıya döndüğünde, ışıldayan bir varlık- Vohu Manalı (Av. Vohu Manalı "iyi akıl"; Phl. Vohuman) göründü ve Zerdüşt'ü vahiy alacağı Alıura Mazda ve diğer beş ışıldayan Varlığa ( Amesa Spenta) getirdi. Zerdüşt sadece Alıura Mazda'ya tapınınakla kalmadı (üç alıuranın en yücesi olduğu kabul edildiği için), onun bütün iyi şeylerin Y aratıcısı, yaratılmamış olan ve ezelden beri var olan tek tann olduğunu ilan etti (2, ı ı).

6 Zerdiişt 'ün tan mı tek mi çift mi? 177 A vesta Kitabı Haklanda A vesta kitabı 5 bölüm ya da 5 kitaptan oluşur: 1. Yasna(Gatalar) 2. Yaştlar 3. Visparad 4. Xorde Avesta( Küçük- Avesta). 5. Vendidad (1,23). Eğer başından sonuna kadar sayfalan takip edersek, bu eski zamandan yeniye doğru gelmemiz gibidir. İlk bölüm "Gatalar"dır. E.Benvehiste gibi büyük filologlann inancına göre Gatlar, Zerdüşt'ün kendi eseridir; "dini ilahiler" adıyla Ahuramazda'ya bitaben söylenmiştir. Filologlar bu ilabilerin dilini, aramızda mevcut olan en eski dil olarak kabul ediyorlar. Bu kavramlar açısından da böyledir. Gatalar'a eklenmiş olanların, yeni bir dili vardır. Bunlar, dilbilimsel açıdan Hebamenişi dönemine aittir. Ve yapılan bu eklemeler "Yasna"yı meydana getirir. Bunlar adalet ve tannya tapmayla ilgili ilahilerdir. Yaştlar ise bizzat Zerdüştün'ün söylediği belirtilen tevbit ilabileri dir. Bazılan bu kelimeyi Kuran' daki ''Yasin'' kelimesiyle bir zannetmişlerdir. Çünkü bu kelimenin farklı kıratları vardır. "Yeşme", "Yeşma", "Yesn", Yesna" vs. şeklinde de yazılmıştır(3,220). Yaşt ("hürmet", tapınma"; Av.- yaz "saygı"dan gelir) 21 (ya da 23) dua veya ilahi ile sona eklenmiş birkaç parçalı bölümlerden oluşan bir derlemedir. Yaşt, meleklere ve farklı payelere sahip muhtelif ilahi varlıklar~ hitap eden dualardan oluşur. Yaştlarda ayrıca Zerdüştlüğün temel kavramlannıp. açıklaması, yedi ilahi varlık ve alemlerinden söz edilmekte, gelecekteki kurtuluş ve kötü güçlere karşı nihai zafer öngörülmektedir. Sonra ise Visparad: Visparad adı, Geldner/ Bartholomae transkripsiyon şemasında Avestaca Vispe ratavo. (Bartholomae 1904:col.1467,150l)'nun, Hoffman'ın şemasında ise Vispe ratava'nun kısaltılmışı olup muğlak bir anlama sahiptir. Vispe ratava "bütün ustalar" ya da "bütün efendiler" olarak tercüme edilebilir. Visparad yirmi-dört (23 ya da 27) bölüme (Av. kereti) ayrılır ve ek dualar, övgüler ve Alıura Mazda'ya, diğer kutsal varlıklara saygı adakları ve dini şarkılardan oluşur (2,22). Visparad'ın ardından Xord Avesta gelir. ( Phl. Khvartag Abestag, Pers. Khorda Avesta) " küçük Avesta" olarak tercüme edilen bir dua kitabıdır. Il. Şapfu ( ) döneminde yaşamış Mfibedler mfibedi Azerbad Mihraspend tarafından derlenmiştir. Xorde Avesta, namazlarda, kutsal gün, gece ve aylarda dini törenler ve sodre giymede, kosti bağlama, düğün, taziye gibi törenler ve bayramlarda okunan bir kutsal metindir. İçerisindeki metinler büyük Avesta'dan alınmış, birtakım eklemeler ve eksiltmelerle oluşturulmuştur.

7 178 FarukKURT Ve son olarak da Vendidat kitabı gelir. Eski şekli, Avesta'da, " Vi.daeva.dita" olan Vendidü " aynlık ve devden/şeytandan uzak olma kuralına sahip kişi ' ', " devler aleyhine kanun" anlamındadır. Vendidad, " 22 Fergerd'ten oluşur. Her Fergerd, " bend'lerden meydana gelir. 21. Fergerd' e kadar bu bölümlerde daha çok dini kurallardan; yemin etmek, mukavele yapmak, mukaveleyi fes etmek, temizlik, yıkanmak, suları temiz tutma, ölüden ve cesetten uzak durmak, tövbe etmek, sadaka vermek, doktora para vermek, tırnak kesmek, saç kestirmek, doğru ve yalan hakkında, sabahları ötüp de insanlan namaza kaldıran horuz'dan, köpeğe iyi bakmaktan söz edilir (1,23;24). O halde zaman bakımından Avesta, Zerdüşt zamanından başlıyor- Gatalar- ve Sasani döneminin sonuna (Enuşirvan zamanı) ve İslam'ın doğuşunun eşiğine vanyor (3, ). Zerdü şt'ün Tanrı inancı Zerdüşt'ün tanrısının tek mi çift mi olduğu konusunda iki görüş vardır : Biri şu bilinen klasik teoridir. Bu bakış açısına göre Zerdüşt dini düalizın dinidir. "Ahura" ve Ehrimen'in dini ile "Engermeinu" ile Spentameinu"nun dinidir (3,194).. Tanrılardan biri, iyilik taniısıdır ve bütün iyiliklerio kaynağıdır. Avestada, Alıura mazda (Ormazad, Ormuz) Yezdan ya da sadece Alıura isinileri a ltında kendisinden bahsolunur. Diğeri de bütün kötülüklerin kaynağı ve yöneticisidir; ki bu da metinlerde Ahriman, Div, Drug, ya da Angra Mainyu şeklinde geçer. Ay:hca Alıura 'nın yanında, onun yarattığı ve onun yardımcısı olan altı tanrı daha vardır. Bunlara Imşas Pendler (ebedi mukaddesler) denir. Bu mukabil Alıriman da böyle altı yardımcısı vardır: Bunlara da Karnerikan denilir (6,274). Her kim ve her şey- kötü olursa, "Engermeinu'nun bir parçasıdır. Bu iki zat "Engermeinu ve Spentameinu- daima savaş halindeler. O halde Zerdüşt 'ün dininde zatın dünyadaki ikiliğine inanç vardır (3,194). ikincilere göre ise Zerdüşt'ün Tanrısı bir tek tanrıcılıktır. Alıura Mazda karşı karşıya gelen iki ruhtan üstündür. O her şeyin yaratıcısıdır (5,262). Avesta'nın metnine bakıp da sarahatle Ahuramazda'yı, her şeyin, her kesin, iyi ve kötünün, aydınlık ve karanlığın yaratıcısı olarak gören, ezeli ve ebedi bir varlık olarak kabul eden; "yeni Spentamei ve "yeni Engermei'yi açıkça Ahuramazda'nın mahlü.ku bilen pek çok ayet gördüğümüzde, dil ve düşünceyi tevhit olarak buluruz. Fakat Avesta'nın diğer kısımlarını incelediğimizde, Ahuramazda'nın Ehri.men'e karşı olduğunu her ikisinin ezeli ve ebedi olduğunu; birinin aydınlık ve iyilik tanrısı,

8 Zerdiişt 'ün tanrısı tek mi çift mi? 179 diğerinin ise karanlık ve kötülük tannsı olduğunu görürüz. Burası da şirk kokusu venyor. Bu kitapta, Zerdüşt adındaki düşünür ve şahsiyetin, hem muvahhit hem de müşrik olmasına imkan yoktur. O halde bu ikisinden biri doğrudur, her ikisi değil. Bu konuyu anlamak için en eski metinlere müracaat ediyoruz; eğer eski metinlerde tevhidi ayetler bulursak, bu şirk ayetlerinin, toplumun, müşrik, yani monoteist amillerinin- zorba güçler, eşekleştiriciler ve istibdatçılar- ilave olduğuna delil teşkil eder. Çünkü tevhit daima bu tefrikacıların, grupçulann, ırkçılarui, sınıflarm zaranna olmuştur. Din berrak ve duru olduğu ve büyük bir devrimci kurucunun zihninde bilinçli bir hareket olarak var olduğu sürece tevlıittir. Sonra resmi ruhaniyet hükümet ve gruplannın v.s eline düşünce, bir gelenek baline gelir ve bozuk bir boyut kazanır, şirk onda yol bulur (3,219). Profesör Tahir Rezavi, de Zerdüşt'lükteki ikili anlayışın sonradan Zerdüşt' çülüğe girdiğini ve Zerdüşt'ün esas öğretileri arasında bu tannlann olmadığı görüşünü savunmakta ve en eski metinler olan Gatalar'dan, Alıura Mazda'nın her şeyin üstünde olduğunun açıkça anlaşıldığını, Gatalar' da başka tann olmadığını, Zerdüşt'ün özellikle eskilerin çok tannlanndan nefret ettiğini, Gatalar' da gerek divlerin gerek İmşas Pendler'in, herhangi bir yaratıcılık vasıflarından ve Alıura'dan başka faal olmadığı hususlarını iddiasına gerekçe olarak almaktadır. Böylece Zerdüşt iyilik ve kötülüğün kaynağının ayn olduğunu iddia ile" kamattaki ve insan fıtratllldaki kötülükleri Alıura Mazda'ya yakıştırmayarak, ondan uzaklaştırmaya çalışmaktadır. İyilik ve kötülük cevherinin. birbirine nispeti yokluk ile varlık gibidir. İyilik cevheri karşısında Şer cevheri izafidir. Bütün varlığın yaradam Alıura Mazda' dır. Alıura ne zaman ki herhangi bir varlığı yarattı, onun yanında ona zıt olan Şer kendiliğinden iyinin gölgesi olarak var oldu. Bu iki cevher, dünyada gece ile gündüz gibi birbirine paralel olarak çalışırlar, ebedi bir mücadele halindedirler; bu çekişme ancak kıyamette son bulacaktır. Alıura Mazda'nın iyilerin tarafını tutması sonucunda bu mücadele iyinin üstünlüğü ile son bulacaktır( 6,2 7 5). Zerdüşt'ün tannsının tek olduğunu iddia eden bilim adamlan bu iddialarını daha çok Gatalar'a dayandırmaktalar. Bunlardan bütün ömrünü Avesta'yı incelemeye veren meşhur Alman bilim adamı K.F.Geldner ise bu konu hakkında söyle der: " Zerdüşt Gatalar'da kendine has derin fikirle konuşur. Onun sözleri sahtekarlıktan uzak ve samimi dir. O, kendi sözlerini inançla ve. tereddütsüz söyler ve onda fazla

9 180 FantkKURT söz yoktur. Onun bahsettiği mesele dünyada hayır ve şer'in mücadelesi, hayrın bu dünyada ve ahiret'de mükafatlanacağına aittir. Onun Gatalan maneviyat ve ahlak bütünlüğüdür. W. Geiger "Zerdüşt Gatalar'da" adlı eserinde ise der ki: " Zerdüşt'ün dini yabancı fikirlerden uzaktır ve şimdiye kadar da öz temizliğini korumuştur. Zerdüşt 'ün ahlaki bakımından tuttuğu yeri, onun ne derece yüksek felsefi fikirlere sahip olduğunu Gatalar' dan anlayabiliriz. O kendi zamanının zihniyetinden çıkarak çok -çok ileriye gitmiş bir şahıstır. En kadim zamanda bile, halkına bir yaratıcıya tapmayı öğretti. Onun gösterdiği din biçimsel dini merasimle ve kurban kesmekle bağlı değildi. Onun gösterdiği saf ve doğru düşünce ile yaşamak prensipleridir (1,21). Avesta'nın başında meclis, makam, yani ahenk anlamında "Ga,se" veya "Gatalar" adıyla birkaç şiir ve ilahi var. Darmesteter ise bu konuda fikirlerini şöyle açıklar: Avesta'nın bu kısmının Zerdüşt'ün diline, diğer bütün kısımlardan daha fazla yakın olduğuna inanır, Vedai kitapların yazılmış olduğu dil ile. O halde bunlar iki bin üç yüz- dört yüz, hatta iki bin beş yüz yıl öncesine ait olduğu söylenebilir: Bazılan bu ilabilerin muhtemelen Zerdüşt'ün tannsına hit~p eden kendi münacatlan olduğuna inanıyorlar. Her halükarda ister Zerdüşt'ün isterse Zerdüşt'ten sonra vücuda getirilıniş olsun, Zerdüşt'ten ilk sahip olduğumıiz ve takriben istinat edebileceğimiz en güvenilir kitaptır (3,196). Christensen de Gatalardaki dinin tam olmamakla beraber tek tanncı olduğuriu; Ehrimen, Karnerihan ve diğer Divlerin asla Alıura Mazdanın eşiti olmadığını, olsa olsa İmşas Pendlerin eşiti sayılabileceğini belirtmektedir. A vesta ve Sanskrit dilleri bilgini Haug ise «Zerdüşt Peygamber Allahın tek ve yegane olduğunu ispat ettikten sonra eski zamanlardan beri insanlarm ve bilginierin zihnini kurcalayan ve büyük bir mesel e olan (dünyada görülen bütün noksanlık ve kötülükleri yüce Allahın adalet ve merhametine nasıl yakıştırmak mümkün olur) fikrini, iki zıt kuvvet nazariyesini ortaya a~arak izah etmiştir. Bu yüzden de bu iki varlık iyi ayn cevher halinde anlaşılmıştır. Esasen Angra Mainyu imşas pendlerin zıddıdır. İmşas pendler Alıuranın eşidi zannedilince Ehriman da Ahiıranın eşidi olmuştur. Gatalarda ve Y eştlerde imşas pendler melek rolündedirler.bazı tann adlan Gatalarda Alıura Mazdanın sıfatlan olduğu halde sonradan derlenen A vesta bölümlerinde bu sıfatlar tanrı suretine bürünmüşlerdir>> demektedir. Böylece Zerdüşt'te görülen ikicilik yani Alıura Mazda ile Angra Mainyu münasebeti diğer semavi dinlerdeki Allah şeytan münasebeti gibi ele alınmaktadır (6,275;276).

10 Zerdüşt'ün tanrısı tek mi çift mi? 181 Burada Hz. Ali de Zerdüşt dininin sapmasını şöyle tahlil ediyor: Kitap, risalet ve hak sahibi bir din olan Zerdüştilik, tarihteki açgözlü güçlülerin ve zor temsilcilerinin, zorbaların elleriyle tahrif edilmiştir. Yemen'in güneyinde bir yer olan Hicr, Zerdüşti İranlıların yerleşim yeriydi. Yemen'in Müslümanlar tarafından fethinden sonra Hz. Peygamberin 'emriyle Hicr Zerdüştileri ve Mecusilerine Ehlikitap muamelesi yaptılar ve onlardan cizye aldılar. Biliyoruz ki, İslam, sadece muvahhitten ve ehlikitap ve gerçek tevhidi din ehli olan kimselerden - sapmış da olsalar- cizye alıyor. Bundan dolayı Hz. Peygamber, Mecusi şirkini, Yahudilik ve Hıristiyanlığın şirkiyle aynı türden telakki ediyor ve Zerdüşt dinini, şirk dini olarak görmüyor, Mecusileri müşrik din1i olarak değerlendiriyor (3,230). Azerbaycan araştırmacılan İ.Aliyev ve S.Rzaguluzade Zerdüşt öğretisinin monodualist bir inanç olduğu düşüncesindeler. S.Rzaguluzade'ye göre Zerdüşt dünyada şerin varlığını anlatmak için diyor ki, Vahid- Alıura Mazda iki olumlu( Hakikat sembolü şer yaı:atamazdı) başlangıç yaratır ve sonra onlardan biri Şer Ruha dönüşür. Bu başlangıçların mücadelesi ve karşılıklı hareketi dünya gelişiminin ikinci aşamasında tüm varlığın ortaya çıkmasına neden olur. Bununla da tüm var olmanın yaratıcılan gibi İlk Birim Başlangıç ve iki tabii başlangıç kabul edilir (1 1, 34) Sonuç ve Değerlendirme Zerdüşt dinin ne olduğu konusunda iki görüş hakimdir. Bunlardan birincilere göre Zerdüşt'ün dini düalist dindir. ikincilere göre de Zerdüşt'ün dini tek tanrıcılıktır ve her şeyin yaratıcısı o' dur. Zerdüşt'ün tanrısının tek olduğunu iddia edenlerin çoğu bu görüşlerini en eski metinler olan Gatalar'a dayandındar ve onlara göre Gatalarda Alıura Mazda'nın her şeyin üstünde olduğunun açıkça anlaşıldığıdır. Yapılan araştırınalarda da ikinci görüşte olan bilim adamları ve araştırmacıların düşünceleri ve görüşleri gerçeğe daha yakındır. Bunun yanı sıra Zerdüşt'ün Avestası orijinalliğinden oldukça farklıdır. Eldeki bilgiler, binlerce yıldır Ortadoğu coğrafyası ve toplumu üzerine uygulanan inkarimha-asimilasyon uygulamalarından kurtıılabilen verilerdir. Bir kısmı S~saniler döneminde mekanın iktidar güçlerinin çıkarlarını gözeterek yeniden yazılan bazı Avesta bölüml.eridir. Bir kısmı karşıt Arap ve diğer egemenlerin saldınlanndan kurtıılup da Hindistan'a giden Zerdüştilerin derleyip koruduklandır. Bir kısmı Kürtlerin ve Zerdüşti toplulukların günümüze kadar getirebildikleri aniatılar ve toplumsal bellek değerleri olurken bir kısmı da tarihi, sosyolojik, etimolojik ve etnolojik araştırmalar sonucu elde edilen bilgi-bulgu ve belgelerdir.

11 182 FarukKURT EDEBiYAT ıo2. 1. Farsça'?an Azericeye çev: İsmail Şems, Avesta birinci kitap, Bakı ı995, sh. 2. Çev: Fahriye Adsay/ İbrahim Bingöl, Zerdüşt Avesta" Zerdüştilerin Kutsal Metinleri İstanbul 20ı2 Avesta Yayınevi, sh Ali : Şeraiti, Dinler Tarihi 2: Ankara Mart 2012 FCR Yayın Reklam Bilgisayar Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Ankara, sh Ağayer Şükürov, ŞarkFelsefesi ve Filozoflan; Bakı 2005, sh Çev. Ergün Akça, Yunan Felsefe Tarihi: Sokrat Öncesi İlk Filozoflar ve Pytagorasçılar, İstanbul Kasım 20 ı 1 Kabalcı Yayınevi, sh Cahit Can, Www. Zerdüştçülük, Zerdüşt ve Hukuk (Avesta), dergiler.ankara. edu. tr/ dergiler/3 8/3 3 5/ pdf 7. Nimet Y ıldınm, Ardavirafname, Pinhan Yayıncılık, 20 ı ı, sh. ı Www. Kürt Dilinin Hint-Avrupa Dilleri Arasındaki Yeri: Kürtçeden Çev. Sedat Karataş; Najiba Ziyayi Azizi, Zerdüştiliğin Kutsal Kitabı (Avesta) üzerine bir araştırma (doktora tezi): Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din bilimleri Anabilim Dalı (Dinler Tarihi), Ankara 2009 ı O. Asiye Tığlı, Zerdüşt Ha ya h ve Öğretisi,Beyan yayınlan Ankara Şubat lletopidi A3ep6aH:wı<aHCKOH <!>HJioco<Pırn (Azerbaycan Felsefe Tarihi), T.l. Baey, 3JIM, 2002, c ı2. İbrahim Ülger,Zerdüşt Güzel Söz, Güzel Davranış, Güzel Eylem,Berfin Basın Yayın ve Tic. Ltd. Şti, Nisan 2009 İstanbul 13. Zarathuştra, M.Sıraç Bilgin, Berfin Basın Yayın ve Tic. Ltd. Şti, Temmuz 2003 İstanbul

12 Zerdüşt'iin tannsı tek mi çift mi? 183 ÖZET Makalede Zerdüşt'ün doğduğu ve büyüdüğü yer, onun Tapn inancı, ayrıca Zerdüştlüğün dini kitaplar toplusu Avestanın içeriği farklı araştırmalara göre incelenmiştir. Bu sonuca varılmıştır ki, genel kanaat Zerdüşt'ün Azerbaycan'ın Urmiye ya?a Şiz bölgesinde doğmuş olduğu yönünde ağırlık basmaktadır. Makalede Zerdüştlüğün düalist mi, yoksa tek tanrılıcılı.k dini mi olması konusuna da açıklık getiriliyor. Yazar'a göre Zerdüşt'ün inancının monoteist yönünde olduğu ve kendinden sonra gelenlerin bunu düalist olarak değiştirdikleri hakkında araştırmacıların düşünceleri ve görüşleri gerçeğe daha yakındır. SUM:MARY In the presented a~cle the place of birth and growth of zoroastrian, his belief to God and besides them the volume of religious books of zoroastrianism have been analysed according to Avesta's different investigations. And it was come to conclusion that there is much information about zoroastrian that he was bom either in Urmia or in the region of shiz of Azerbaijan. In the article it is also explained about dualism or monotheism of zoroastrianism. According to the author zoroastrian's belief was monotheism and next generation following him changed this belief as dualist and the investigators opinions and views about it are closer to his truth. PE3IOME B CTaTbe corroctab.ıunotch pa3jih'nlbie Hayqm,ıe.z:ı;oBo.z:u,ı H Bbmo.z:u,ı Hccne.z:ı;oBaTeneH: o MecTe po)k,l(ehhh 3opoacTpa, ero :>KH3HH H Bepe B Eora, a TaiOKe o co.z:ı;ep)kamrn 3opoacTpHiicKoii pejihrh03hoii I<Hiii'H ABecTa. ABTop ctatbh nphx.o,ı:ı;ın K BI>mo.uy, ırro no MHeHHIO 6onDmHHCTBa Hccne.z:ı;oBaTeneH: 3opoacTp po.l{h.jich B pernohe YpMWI HJIH I.I..IH3 A3ep6aii.wı<aHa. B CTane pa31>hchhetch Bonpoc o.uyaı.rncnrı:ıeckom H1IH MOHoTeHCTH'leCKOM xapaıcrepe 30pOaCTpH3Ma. llo MHeHHIO abtopa 6.11IDKe K HCTHHe BbmO.Z:U,I Hccne.z:ı;osaTeneH: o TOM, qro 30poacTpH3M - :no pejihrhh e.l{hho6o)khh, HO B xo.z:ı;e HCTopım 6ı,ma H3MeHeHa Ha.uyaı.rncTJ.iqeCI<:yiO. Çapa tövsiya etdi: dos.q.c.mürşüdlü