I. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "I. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI"

Transkript

1 tmmob makina mühendisleri odası I. ULUSAL ÖLÇÜMBİLİM KONGRESİ BİLDİRİLER KİTABI 19-2O EKİM 199S Sanayi Odası / ESKİŞEHİR MMO Yayın No: 177

2 DC GERİLİM STANDARTLARI VE DC GERİLİM İZLENEBİLİRLİĞİNİN SAĞLANMASI Ufuk Sovuksu TÜBİTAK, Ulusal Metroloji Enstitüsü(UME), P.K.21, Gebze/Kocaeli Özet Bu çalışmada SI gerilim biriminin gerçekleştirilmesinde bugün dünyada primer olarak kabul edilen Josephson eklem sistemi tanıtılacak ve bugün hala birçok laboratuvar tarafından primer olarak kullanılan, ancak dünya standartlarında sekonder gerilim standartları olarak görülen standart Weston pilleri ve elektronik de gerilim standartlarının karakteristikleri ve nasıl muhafaza edildikleri anlatılacaktır. Çalışmada ayrıca Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) Gerilim Laboratuvarı'nda de gerilim izlenebilirliğinin ne şekilde sağlandığından ve laboratuvarın kısa dönem amaçlarından da bahsedilecektir. 1. Giriş Uluslararası (SI) birimler sisteminde, gerilim birimi "Volt, (V)" olarak belirtilmiştir. IV, 1 amperlik sabit bir akım taşıyan iletken bir telin 1 wattlık bir güç açığa çıkan iki noktası arasındaki elektriksel potansiyel farkı olarak tanımlanmıştır. Bu tanıma göre V = W/A'dır. Burada W, watt cinsinden gücü, A ise amper cinsinden akımı temsil etmektedir. 1W = 1 Joule/sn, 1 Joule = 1 Ntm, 1 Nt ise 1 kgm/sn 2 'dir. Bu durumda 1 V temel SI birimleri cinsinden şu şekilde ifade edilebilir: 1V=1 k g m sn 2 m - = kg m 2 sn' 3 sn A Türetilmiş bir SI birimi olan "Volf'un doğrudan temel SI birimleri cinsinden gerçekleştilmesi pratik bakımlardan oldukça güçtür. Üstelik bu şekilde gerçekleştirilen SI Volt'un gelişen teknolojinin ve bilim dünyasının ihtiyaç duyduğu yüksek kararlılık ve yüksek doğruluk gibi şartları yeterince sağlayamadığı gözlenmiştir. Bu durum, birimin doğrudan olmayan, farklı yöntemlerle gerçekleştirilmesi zorunluluğunu gündeme getirmiştir. Önceleri bir grup standart pilin - doymuş Weston pilleri-ortalama emf (elektro motor kuvveti) değeri cinsinden ifade edilen SI gerilim birimi Volt, bu ortalama değerin zamanla ve sıcaklık, nem, titreşim gibi ortam şartlarına bağlı olarak değiştiğinin gözlenmesi nedeniyle, bugün artık farklı bir yöntemle tanımlanmaktadır yılında Brian Josephson tarafından keşfedilen ve 1972 yılında, gerilim biriminin belirlenmesinde uluslararası alanda esas olarak kabul edilen bu yeni yöntemle, SI Volt artık temel fiziksel doğa sabitleri cinsinden ifade edilmeye başlanmıştır. 53

3 2. Josephson Eklem Sistemi 2.1 Josephson Etkisi 1962 yılında Brian Josephson elektron çiftlerinin bir süperiletkenden ince bir dielektrik katman üzerinden diğer bir süperiletkene geçişi sırasında belirli bazı etkilerin ortaya çıktığını iddia etti [1]. Josephson'a göre, i) bir de süperakım, kritik akım (I c ) diye adlandırılan maksimum bir değere kadar katmandan hiçbir gerilim düşümü olmaksızın geçebilir. Bu etki "de Josephson etkisi" olarak adlandırılmış ve ilk olarak Anderson ve Rowell [2] tarafından 1963 yılında gözlenmiştir. ii) Belirli gerilim değerlerinde normal bir akım gözlenmekte, ancak katmanda bunun yamsıra, frekansı (fj), katman üzerinde oluşan de gerilim (U) ile doğrudan ilişkili bir de ac süper akım oluşmaktadır (şekil 1). m A) Ampermetre Şekil 1. Josephson Etkisi Bu ac süperakımın frekansı ve katmanda oluşan de gerilim arasındaki bu ilişki, şeklindedir. Burada e elektron yükü, h ise Plank sabitidir. Oluşan bu ac süperakımın frekansı, frekansı f e olan bir ac gerilim ile modüle edilebilmekte, bu durumda süperakım 2eU/h ± nf e frekanslarında Fourier bileşenlerine sahip olmaktadır. Burada n bir tamsayıdır. Eğer belirli bir n değeri için 2eU/h = nf e olursa bu durumda ac süperakım üzerinde, uygulanan ac gerilimin büyüklüğüne ve fazına bağlı olarak bir de de bileşen oluşmaktadır. Eklemin gerilimakım eğrisi çizildiğinde, akım genişliği uygulanan ac gerilimin büyüklüğüne bağlı bir "sabit gerilim adımı" gözlenmektedir (şekil 2). Bu etki "ac Josephson etkisi" olarak adlandırılmıştır [3]. De gerilim metroloj isinde kullanılan Josephson etkisi bu etkidir. 54

4 0 2e e Mikrodalga Kaynağı -#^\r tmv. 0.5 U n= n 2T f e f ı3 jf rr J f, = 4 f e 'j "" ** 'e ' ^ 2f 6 <j= fe ı 1 r- ı r ı r~ 0,5 ma 1 * I Şekil 2. Sabit gerilim adımlarının oluşması U n = n.h.f,/2e değerlerinde oluşan bu sabit gerilim adımları ilk defa Shapiro [4] tarafından gözlenmiş, bu nedenle Shapiro adımları olarak adlandırılmıştır. 2.2 Josephson Eklemi Josephson etkisi temel fiziksel sabitler aracılığıyla gerilimi frekansa bağlayan fiziksel bir etkidir. Josephson eklemi ise, birbirlerinden ince yalıtkan bir oksit tabakasıyla ayrılmış iki süperiletken malzemenin zayıfça biraraya getirilmesiyle oluşmaktadır. Aşağıda (şekil 3) basitleştirilmiş bir Josephson eklemi görülmektedir. Süperiletken malzemeler İnce metal-oksit katman Şekil 3. Basitleştirilmiş bir Josephson eklemi Bir Josephson eklemi ideal bir frekans-gerilim dönüştürücüsüdür. De akım ile sürülmüş bir Josephson eklemi bir mikrodalga kaynak ile uyarıldığında, eklem üzerinde, daha önce de bahsedildiği gibi, uyarıcı sinyalin frekansı ile orantılı, sabit gerilim adımları oluşmaktadır. Bugün dünyada primer gerilim standardı olarak kullanılan ve kararlılığı yalnızca mikrodalga kaynağın ürettiği sinyalin frekansına bağlı olan, bu sabit gerilim adımlarıdır. Josephson eklem sisteminin basitleştirilmiş blok diyagramı şekil 4'te gösterilmiştir. Mikrodalga Kaynağı Josephson ı Eklemi tr dc-sürüm akımı ^ de gorilim Şekil 4. Basitleştirilmiş Josephson Eklem Sistemi 55

5 Bir Josephson ekleminin çıkış gerilimi, 1 U. )=n^f,n =0,1,2... olarak tanımlanmıştır. Burada Uj eklem gerilimi, f mikrodalga kaynağın ürettiği sinyalin GHz cinsinden frekansı, Kj ise Josephson sabitidir. Kj= 2e/h değerinin temel SI birimleri cinsinden ifadesinde güçlüklerle karşılaşıldığından ve bu şekilde elde edilen Kj değerindeki belirsizlik yüksek olduğundan, Kj'nin gerçek değeri yerine ona çok yakın konvansiyonel bir değer, Kj.şo kabul edilmiş ve 1990 yılından itibaren tüm dünyada bu değer kullanılmaya başlamıştır [5]. Uluslararası Ölçü ve Ağırlıklar Komitesi (International Committee on Weights and Measures (CIPM))'nin 1988'de önerdiği ve Ocak 1990'da uygulamaya giren bu değer, Kj. 90 = GHz/Volt 'tur. Josephson eklem sistemi ile başlangıçta elde edilen gerilim değerlerinin pratik olarak kullanımı oldukça zordu. Tek bir Josephson eklemi üzerinden elde edilebilecek gerilim değeri en fazla mv'lar mertebesinde olabiliyordu. Daha yüksek gerilim değerleri elde etmek için çok sayıda Josephson ekleminin seri olarak bir araya getirilmesi gerekiyordu. Ancak bu durumda da, herbir eklemi sürecek birbirinden bağımsız çok sayıda de akım kaynağına ihtiyaç duyulacaktı; bu ise biraraya getirilebilecek eklem sayısını, dolayısıyla elde edilebilecek maksimum gerilim değerini sınırlıyordu. Sürüm akımı problemi sonunda yüksek kapasitansa sahip eklemlerin üretilmesiyle çözümlendi. Bu tür eklemlerin en temel özelliği düşük mikrodalga güç ile uyarıldıklarında, üzerlerinde oluşan sabit gerilim adımlarının sıfır sürüm akımında ortaya çıkmalarıydı (şekil 5). Bu durum, serideki eklemlerin herbiri için ayrı bir akım kaynağı sorununu ortadan kaldırıyor, dolayısıyla çok sayıda eklemin biraraya getirilmesini ve tek bir akım kaynağı ile sürülmesini mümkün kılıyordu. Bu şekilde, sıfır-akım modunda çalışan, diğer bir deyişle sabit gerilim adımları sıfır sürüm akımında oluşan Josephson eklemlerinin seri olarak biraraya getirilip 1 V'a kadar hassas Josephson gerilim referansları elde edilmesi fikri ilk olarak 1976 yılında ortaya atıldı [6]. Bugün aynı şekilde, değerleri -15 V ile 15 V arasında değişen oldukça kararlı Josephson gerilim standartları elde edilebilmektedir. Birçok primer metroloji laboratuvarınm gerilim referansı olarak kullandıkları bu standartlar ile 10~ 8 mertebelerinde bir belirsizlikle standart Weston pili veya elektronik referans standardı kalibrasyonu yapılabilmektedir [7]. v' a) b) c) Şekil 5. Josephson ekleminin I-V karakteristiği: a) mikrodalga uyarısı olmadığında, b) düşük mikrodalga güç ile uyarıldığında sıfır-akım sabit gerilim adımları c) yüksek değerde mikrodalga güç ile uyarıldığında normal sabit gerilim adımları 56

6 3. Standard Weston Kileri İlk olarak 1892 yılında Edward Weston tarafından üretilen standart Weston pilleri, o tarihlerden itibaren gerilim biriminin elde edilmesinde uzun yıllar primer standart olarak kullanılmışlardır yılında Josephson eklem sisteminin kullanılmaya başlamasıyla sekonder konuma düşen standart piller, bugün hala birçok Ulusal Metroloji laboratuvarının primer gerilim standardını teşkil etmektedirler. Bir Weston pili temel olarak doymuş kadmiyum sülfat (CdS0 4 ) çözeltisi içinde kadmiyum amalgam bir anod ile civa/civa-sülfat bir katod içeren "H" şeklinde cam bir tüpten oluşmaktadır. Pil çıkış gerilimi anod ve katod üzerine iliştirilmiş platin teller üzerinden alınmaktadır. Tipik bir doymuş Weston pilinin yapısı şekil 6'da gösterilmiştir. Cam Tüp ^ Elektrolit (Doymuş CdSO, çözeltisi) CdSO,.8/3 4:0 Hg 2 SO 4 x y %10 Amalgam Hg 3.1 Standart Pillerin Karakteristikleri Şekil 6. Doymuş Weston pilinin yapısı Doymuş bir Weston pilinin emf değeri 20 C'de ortalama V'tur. Pil emf değerinde yılda 0-10 pıv arasında bir azalma gözlenmektedir. Pillerin uzun süreli kararlılıkları, temel olarak, yapılarında yer alan elektrolitin ph değeri ile ilişkilidir (Froehlich 1974). Weston pillerinin sıcaklık katsayıları 20 C'de yaklaşık -40 /xv/ C'dir. Bu değer, gerçekte, pilin anod ve katod uçlarının sıcaklık katsayıları arasındaki farktır. " +" ucun (anod) sıcaklık katsayısı 310 /*V/ C iken "-" ucun (katod) sıcaklık katsayısı -350 /xv/ C'dir. Bu nedenle, pilin her iki ucu, eşit sıcaklıkta bulundurulmalıdır. 1 ppm'lik bir sıcaklık belirsizliği elde etmek için iki uç arasındaki sıcaklık farkının 2 m C'den daha az olması gerekmektedir. Bir pil ani bir sıcaklık değişimine maruz kaldığında emf değeri sıcaklık katsayısı ile orantılı biçimde değişmektedir. Pilin eski değerine kavuşması için her bir derecelik sıcaklık farkı için yaklaşık 1 gün beklenmelidir. 57

7 Bir Weston pili üzerinden akım çekildiğinde çıkış gerilimi düşmektedir. Bunun en önemli nedeni pillerin fi arasında değişen bir iç dirence sahip olmalarıdır. 0.1 /ia'lik bir akım değeri bile yaklaşık 50 /iv'luk veya 50 ppm'lik bir gerilim düşümüne neden olabilmektedir. Bu nedenle, standart piller yalnızca sıfır-akım, sıfır-denge devrelerinde kullanılabilmektedirler. Titreşim, pil değerinde değişime neden olabilmektedir. Değişim miktarı ppm'in onda biri mertebelerindedir. Çok hassas ölçümler yapmak için pillerin titreşimden yalıtılmış özel yerlerde korunmaları gerekmektedir Standart Pillerin Muhafaza Edilmesi Standart piller genel olarak sıcaklık kontrollü ve titreşimden yalıtılmış özel alanlarda muhafaza edilmelidirler. Pillerin muhafazasında, oda sıcaklığının ± l C'de kontrol edilmesi ilk koşuldur. Bu koşul sağlansa bile, bir pilin diğer pillerle hassas olarak karşılaştırılması mümkün olamamaktadır. Bunun için, pillerin, sıcaklığı en fazla birkaç mk civarında değişen sıcaklık kontrollü özel kutularda veya yağ banyolarında bulundurulması gerekmektedir. Bu tür kutu veya yağ banyolarında sıcaklık kararlılığı genel olarak, bir kolu sıcaklığı algılayan termistörü, bir kolu, değeri, istenen sıcaklık noktasındaki termistör rezistansı ile aynı olan hassas bir direnç içeren, diğer iki kolu ise l:l'lik bir direnç oranı sağlayan bir de veya bir ac köprü devresiyle sağlanmaktadır. Köprü çıkış gerilimi, kutu veya yağ banyosunun sıcaklığını ayarlayacak ısıtıcı akımı sürmekte kullanılmaktadır. Standart piller genel olarak belirli sayılarda, gruplar halinde muhafaza edilirler. Bunun nedeni pillerin tek başlarına düzensiz değişimler göstermeleridir. Bir laboratuvarın referans gerilim değeri olarak kullandığı değer, muhafaza ettiği grup içindeki pillerin emf değerlerinin aritmetik ortalamasıdır. Ticari olarak üretilmiş standart pil kutuları genel olarak 4 veya 12 pil içermektedir. Farklı piller ve herbir pilin kendi iki bölgesi arasındaki sıcaklık birliğini sağlamak amacıyla, piller bir alüminyum blok içine yerleştirilmiştir. Alüminyum blok yıllık sıcaklık değişimi + 0,01 C yi geçmeyecek şekilde 30 C'lik bir sıcaklığa ayarlanmıştır. Kutu içindeki herbir pilin elektrotları platin teller ile bakır terminallere taşınmıştır. Ticari Standard pil kutuları üzerinde ayrıca, ana besleme gerilimi olmadığı durumlarda sıcaklık kontrol devrelerini sürecek ekstra bir güç kaynağı kullanımını mümkün kılacak düzenek de mevcuttur. 4. Elektronik De Gerilim Standartları Elektronik de gerilim standartlarının gelişimi son 10 yıl içinde oldukça hızlanmıştır. Elektrokimyasal yapıya sahip Weston pillerinin kullanım ve muhafazasında karşılaşılan güçlükler, bu tür standartların istenmeyen bazı özellikleri, üretici firmaları yeni arayışlara itmiştir. Üretim teknolojisindeki gelişmeler sonucu bugün kısa dönem kararlılıkları piller kadar iyi, muhafaza edilmeleri oldukça kolay, taşınabilir, üstelik pillerin sahip oldukları dezavantajlara sahip olmayan elektronik de gerilim standartları elde edilebilmektedir. 58

8 4.1. Elektronik De Gerilim Standartlarının Karakteristikleri Elektronik gerilim standartları 1 V, V ve 10 V olmak üzere temel olarak üç farklı değerde üretilmektedirler. Bu tür standartlarda referans olarak, nominal değerleri 6 ile 7 V arasında değişen, yıllık kararlılıkları 1-2 ppm civarında olabilen Zener diyotlar kullanılmaktadır. 1 V ve V'luk çıkış gerilimleri rezistiv bölücüler veya daha hassas teknikler, 10 V'luk gerilim değeri ise özel olarak seçilmiş, düşük gürültülü, yüksek kararlılıklı işlemsel kuvvetlendiriciler kullanarak elde edilmektedir. Bugün gene! eğilim daha çok 10 V'luk standartlar üretme yönündedir. 10 V'luk referansların ölçülmeleri diğerlerine nazaran kolaydır; üstelik bu referanslarda termal emf etkisi daha az hissedilmektedir. Örneğin 1 /xv'luk bir termal emf, 1 V'luk referans için 1 ppm'lik bir hata yarattırken bu hata 10 V luk referans için 0.1 ppm'e karşılık gelmektedir. Üstelik, 10 V'luk referansların 10 V'luk Josephson standardı ile doğrudan karşılaştırılması bugün artık mümkün olabilmektedir. Elektronik de gerilim standartlarının yıllık kararlılıkları ppm arasında değişmektedir. Ticari olarak üretilmiş en iyi standartlar, yıllık, 10 V için ppm, IV ve V için ise 2-3 ppm civarında bir kararlılığa sahip olabilmektedir. Bu belirsizlik, çoğunlukla, bölücü devrelerinde kullanılan rezistiv elemanların değerlerinde zamanla meydana gelen değişimlerden kaynaklanmaktadır. Bu tür gerilim standartlarının kısa süreli kararlılıkları ppm/ay arasında değişmektedir. Elektronik referansların sıcaklık katsayıları 0.04 ppm/ C ile 1 ppm/ C arasındadır. 10 V'luk referanslar yaklaşık 0.05 ppm/ C'lik bir sıcaklık katsayısına sahiptirler. Bu değer 1 V ve V 'luk referanslar için 0.1 ppm/ C civarındadır Elektronik De Gerilim Standartlarının Muhafaza Edilmesi Elektronik de gerilim standartlarının muhafaza edilmesi, standart pillerinkine nazaran oldukça kolaydır. Bu tür standartlar titreşim, sıcaklık gibi ortam şartlarına piller kadar duyarlı değildirler. Bu nedenle hareket ettirilmeleri ve taşınmaları mümkün olabilmektedir. Transfer standart olarak kullanılan, taşınabilir referanslar daha çok bu tür elektronik gerilim standartlarıdır. Bu standartların piller gibi sıcaklık kontrollü ortamlarda korunmaları, belirtilen karakteristiklerde çalışmalarını mümkün kılmak açısından önemlidir. 5. Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) Gerilim Laboratuvarı UME Gerilim laboratuvarı'nda primer gerilim birimi 4'lü 2 grup standart Weston pili üzerinden elde edilmektedir. Ulusal gerilim birimi bu pillerin grup ortalamasıdır. Transfer standart olarak kullanılan elektronik bir de gerilim standardı belirii periyotlarda yurt dışına gönderilmekte, orada primer Josephson Standardı ile karşılaştırıldıktan sonra izlenebilirliği UME Gerilim Laboratuvar'na aktarmaktadır. De gerilim izlenebilirlik şeması şekil 7 'de verilmiştir. UME önümüzdeki yıl içinde primer Josephson eklem sistemini kurmayı planlamaktadır. Bu sayede, ülkenin izlenebilirliğin elde edilmesi konusunda dışa olan bağımlılığı ortadan kalkacak, UME Gerilim Laboratuvarı, çalışmalarına dünya standartlarında primer bir düzeyde devam edecektir. 59

9 metre kilogram saniye m amper K j-go ; m Nevırton N Joule J Watt W Volt V _t \ 2e/h Josephson Volt Elektronik Gerilim Std. Standart Pllltr Elektronik Gerilim Std. UME Gerilim Laboratuvarı Referans KHCfcÜ DcKalibratSr ûtçûm Cihazı Şekil 7. De gerilim izlenebilirilik şeması 60

10 Kaynaklar [1] Josephson, B.D., Phy.Lett., 1962, 1, [2] Anderson, P.W., Rowell, J.M., Phy., Rev. Lett., 1963, 10, [3] Pöpel, R. Metrologia, 1992, 29, [4] Shapiro, S., Phy.Rev.Lett. 1963, 11, [5] Taylor, B.N., Witt, T.C., Metrologia, 1989, Vol.26, [6] Levinsen, M.T., Chiao,R.Y., Feldman, M.J., Tucker,B.A., AppI.Phys.Lett., 1977, 31, [7] Niemeyer, J., Grimm, L., Metrologia, 1988, 25,

11 DIŞ KAVİTELİ DİYOT LAZERİYLE KÜÇÜK YERDEĞİŞTİRME ÖLÇÜMLERİ Ramiz Gamidov, Enver Sadıkhov, Nuray Karaböce, Mustafa Çetintaş, Vladimir Sautenkov j Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME), TÜBİTAK, P.K. 21,41470, Gebze, Kocaeli / Özet Aktif lazer yöntemi ve dış kaviteli diyot lazer (external cavity diode laser, ECDL) kullanarak küçük yerdeğiştirmeler (5-900 nm) ölçülmüştür. Yerdeğiştiren yüzey ECDL'in dış aynası olarak kullanılmış, lazerin frekansındaki değişim ise Fabry-Perot interferometresi ile incelenerek, mutlak AL=5 nm ve göreceli AL/L=3-1O~ 8 seviyesindeki yerdeğiştirme ölçümleri gerçekleştirilmiştir. / 1. Giriş Günümüzde lazerler fizik, metroloji ve teknolojinin çeşitli alanlanlarında uzunluk ve küçük yerdeğiştirme ölçümlerinde kullanılmaktadır. Buna örnek olarak, uzunluk [1] ve frekans standartlarının [2,3,4] geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar, hız ve titreşim ölçümleri [5,6], gravitasyon dalgaları araştırmaları [7,8] ve jeofizikte, yer küresinin deformasyonunun incelenmesi [9,10] gösterilebilir. Çok düşük seviyeli teknik dalgalanmalara sahip lazerlerin ve elektromanyetik dalgaların istatistik ve fluktuasyon parametrelerini algılayabilecek kadar / çok hassas fotodedektörlerin geliştirilmeleri lazerlerin bu tür uygulamalarda kullanılmasına neden olmaktadır [11]. Genellikle lazerlerle küçük yerdeğiştirme ölçümü iki yöntemle (pasif ve aktif) gerçekleştirilir. Pasif yöntemde (bu yöntem bilimsel terminolojide interferometrik yöntem olarak adlandırılır), lazer bir ışık kaynağı olarak kullanılır. Lazer ışığı interferometrik sisteme gönderilir ve interferometredeki yerdeğiştirmelerden dolayı doğan çıkış jşığın parametrelerinin değişimleri ölçülür. Örneğin, Michelson interferometresi ile yapılan ölçümlerde interferometrenin çıkışında oluşan girişim saçakları incelenmekle interferometrenin kolundaki yerdeğiştirmeler hesaplanır. Michelson interferometresi için minimum yerdeğişirme değeri I! aşağıda gösterilen ifade ile bulunur. A 1 ^Av " Af L 4TT Aj> r (r>-1) Bu ifadede, L interferometrenin AL kadar değişen kolunun uzunluğu,x lazerin dalgaboyu, Aj> n lazerin doğal çizgi genişliği, Av r lazerin kavitesinin frekans aralığı, r\ lazer ışığı şiddetinin eşiği aşma oranı, Af lazer kavitesinin çizgi genişliğidir. He-Ne lazeri için Af=10 2 Hz, t]=3 olduğu halde, minimum göreceli yerdeğiştirme değeri (AL/L) min =10" olabilir. Dış / kaviteli diyot lazer (external cavity diode laser (ECDL)) için ise, AJ^IO 3 Hz, Af=10 2 Hz, 62

12 Ap r =10 9 Hz, 17 = 10 değerleri için (AL/L) min = ~ 14 seviyesindedir. Yerdeğiştirmenin mutlak değeri AL, 1 cm uzunluğunda interferometrenin kolunun ölçümlerinde 10 8 cm,8.5 m uzunluğundakinde ise 10~ 12-10~ 13 cm [11] olarak ölçülmüştür. Daha küçük yerdeğiştirmelerin ölçümleri Michelson interferometresi yerine Fabry- Perot interfrometresi kullanılarak gerçekleştirilebilir [12]. Böyle sistemlerde ölçülebilir minimum yerdeğişterme değeri foton gürültüsü, AL \ch&f (2) (X=l ıxm, P=l mw, Af =100 Hz, R=0.998 değerleri için (AL/L) min foton =10 16 ) laser ışığı şiddetinin doğal gürültüsü (^L) 1 ~ R x J Av " Af (3) (He-Ne lazeri için (AL/L) minap = , ECDL için ise 10 ı 'dir) ve kullanılan lazerlerin ışık frekansının spektral bant genişliği (4) (He-Ne lazer için Ai>=0.01 Hz (AL/L) mina, =10 15, ECDL için ise 'dir) ile sınırlanmaktadır. Son ifadelerde R lazer kavitesinde kullanılan aynanın yansıma katsayısıdır. İnterferometrik ölçümlerinde yüksek Q-faktörlü interferometreler lazer frekansındaki değişimin (lazerin kararlığı) etkisini azaltır. AL 1 ÖV srs. T = ~Q~ ı Bu ifadede, Q=27rL/X(l-R)-interferometrenin kalitesini gösteren parametredir. Örneğin, R=0.99 ve L=10 cm ve X=l fim. olduğu halde Q = 10 7 'dir. Böylece, özel interferometrik yöntem (kombinasyonlu interferometreler) kullanarak, (AL/L) = seviyesinde ölçümler istenildiği takdirde, lazerin karalığı 10~ 6 mertebesinde olması yeterlidir. Pasif yerdeğiştirme ölçüm yöntemlerinden farklı olarak, aktif lazer yönteminde lazer sadece ışık kaynağı olarak kullnılmakla kalmayıp, aynı zamanda yerdeğiştiren yüzey lazer kavitesinin ikinci aynası gibi kullanılır. Böylece, yüzeyin yerdeğiştirmesi lazer kavitesinin boyutunu değiştirir, dolayısıyla lazer ışığının frekansı değişir. Frekanstaki değişimin ölçülmesi bilindiği gibi metrolojide en doğru olarak ölçülebilen büyüklüktür [13]. Dolayısıyla, böyle bir yöntemin küçük yerdeğiştirme ölçümlerinde kullanılması daha umutvericidir. Bazı durumlarda, yerdeğiştiren yüzeyin yansıma katsayısı düşük olması (interferometrelerde 63

13 kullanılan R=0.99'a sahip olan aynalardan farklı olarak) ve bu yüzeylere aynanın yapıştırılmaması talebi, aktif lazer yönteminin kullanılmasında sınırlayıcı faktörlerdir. Ancak, bilindiği gibi dış kaviteli diyot lazerlerin çalışması için lazerin ikinci ayna olarak kullanılan dış aynanın (diyotun değil) yansıma katsayısının R=0.001 olması yeterlidir [14]. UME, Akustik ve Titreşim Laboratuvarında ivme ölçerlerin kalibrasyonu için yerdeğiştirme ölçümlerinde Michelson interferometresi kullanılır. Bu interferometrede, ışık kaynağı olarak ticari He-Ne lazeri (X=633 nm) kullanılmaktadır. Yukarıda bahsedilen çok küçük yerdeğiştirmeler seviyesinden farklı olarak, mevcut sistemin yerdeğiştirme ölçümlerindeki çözümleme AL=X/2=316 nm ve (AL/L) = 10~ 7 'dir. Bu sınır değer, deney düzeneyindeki titreşimler, özellikle ivme ölçeri uyarma amacıyla kullanılan titreşim uyarıcısından belirlenir. Bu makalede, biz aktif lazer yöntemi kullanarak UME, Zaman ve Frekans Laboratuvarında dış kaviteli diyot lazeriyle küçük yerdeğiştirme (< AL =100 nm) ölçümleri ile ilgili deney sonuçlarını sunmaktayız. 2. Deney Düzeneyi ve Ölçüm Sonuçları Deney düzeneyinin blok-şeması Şekil l'de gösterilmiştir. Deneyde, dalgaboyu 852 nm'li SDL AlGaAs lazeri kullanılmıştır. Diyot lazerinin ışığı mikroobjektifler aracılığıyla ivme ölçerin üzerine odaklanmıştır. Bu optik sistem (diyot lazer-mikroobjektifivme ölçer) öyle ayarlanmıştır ki, ivme ölçerin yerdeğiştiren yüzeyi ECDL'nin dış aynası olarak kullanılmaktadır. İvme ölçer (Brüel & Kjaer tip 8305) titreşim uyarıcısı vasıtasıyla ECDL'nin optik ekseni boyunca ileri-geri hareketlendirilir. Bu olay, lazer kavitesinde AL kadar değişim oluşturur, dolayısıyla lazerin frekansım Av kadar değiştirir. ECDL'in kavite boyutu 15.5 cm, ivme ölçer yüzeyinin yansıma katsayısı 0.1'dir. Diyot lazerinin sıcaklığı (21 C) sıcaklık kontrol sistemiyle ±5 mk doğruluğu ile sabit tutulmuştur. Lazere uygulanan akım 35 ma, lazerin çıkış gücü ise 10 mw'dır. İvme ölçerin yerdeğiştirmesinden doğan lazer frekansının değişimi Av dışbükey Fabry-Perot interferometresi aracılığıyla.ölçülür. Kullanılan Fabry-Perot interferometresinin rezonansları arasındaki frekans farkının (c/(4d)=600 MHz) rezonansın çizgi kalınlığına olan oranı 25'dir. Fahry-Perot İnterferometre Fotodedektör Diyot lazer ivme ölçer Dijital Osilaskop Diyafram Titreşim Uyarıcısı JJL 11 Akim Kaynağı Çizici Sartlandırıcı Yükselteç Servo sistem Şekil 1. Deney düzeneyinin blok-şeması 64

14 Titreşim uyarıcısına servo sistemden f=160 Hz frekansında sinüs şeklinde bir sinyal uygulandığında, ivme ölçerin ileri-geri hareketinin genliği de zamana göre sinüs şeklinde değişir. İvme ölçerin temelini oluşturan piezoseramik kristal (PZT) bu hareket sonucunda yük üretir. İvme ölçerin çıkışındaki yükün lazerin frekansına göre değişimi U^Ap) şartlandırıcı yükselteç (Brüel & Kjaer Tip 2650) aracılığıyla dijital osiloskop ile ölçülür. Dijital osiloskopta, aynı zamanda Fabry-Perot interferometresinden çıkan ışık şiddetinin lazer frekansına göre değişimi U 2 (Av) kaydedilir (Şekil 2). l^ maksimum değerden minimuma kadar değiştiğinde lazer kavitesinin boyutu bir yönde, AL kadar değişimi ifade etmektedir. Bu AL değişim miktarı lazerin frekansının AP = J>(AL/L) kadar değişimine neden olmaktadır. Şekil 2'den görüldüğü gibi, lazerin frekansı dış aynanın hareketinden dolayı A?=2 GHz değişmiştir. Bu değişim, ivme ölçerin yerdeğiştirmesinin 880 nm olduğunu gösterir. Şekilde görünen iki rezonans Fabry-Perot interferometresinin rezonanslarıdır. Bu iki rezonans arasındaki frekans farkı 600 MHz=c/(4d) dışbükey interferometrenin aynaları arasındaki mesafe d ile belirlenir. Şekil 2. ECDL'in frekansının değişimine göre ivme ölçerin elektriksel çıkışı (a) ve Fabry- Perot interferometresinin çıkışındaki ışık şiddetinin (b) değişimi. b) Av Şekil 3. Titreşim uyarıcısından kaynaklanan gürültüden dolayı ivme ölçerin elektriksel çıkışı (a) ve interferometrenin çıkışındaki ışık şiddetinin (b) frekansa göre değişimi. 65

15 Titreşim uyancısına uygulanan sinyalin genliğini düşürerek ivme ölçerin daha küçük yerdeğiştirmeleri ölçülmüştür. Ölçülebilecek minimum yerdeğiştirme değeri titreşim uyarıcısından kaynaklanan gürültü (mekanik titreşimler) ile sınırlıdır (Şekil 3). Şekil 3'den görüldüğü gibi, titreşim uyancısının gürültüsünden doğan lazer frekansındaki değişim Ay=20 MHz Fabry-Perot interferometresinin çıkışındaki sinyalin minimum değerden maksimuma kadar değişimine neden olmaktadır. Bu ise, titreşim uyancısının mekanik titreşiminin genliğinin yaklaşık olarak 9 nm olduğunu gösterir. Deney sonuçlan titreşim uyancısından kaynaklanan gürültülerin daha çok düşük frekanslarda (f < 1 khz) yapılan ölçümlerde etkili olduğu gösterilmiştir. Bu nedenle, titreşim uyancısı kullanarak daha küçük yerdeğiştirmeleri ölçmek amacıyla yüksek frekans bölgesinde deney yapılmıştır. Titreşim uyancısına uygulanan sinyalin frekansı 3 khz'e kadar yükseltildi. Lazerin boyutunun değişimini (ivme ölçerin yerdeğiştirmesini) ölçmek için Fabry-Perot interferometresinin boyutu lineer olarak değiştirildi (Şekil 4 (a)) ve ınterferometrenin iki rezonansı kaydedildi. Interferometrenin rezonanslannın lazer boyutunun yüksek frekansta değiştiğinden dolayı modulasyona uğradığı görülmektedir (Şekil 4 (b)). Yerdeğiştirme değerinin 80 nm olmasına rağmen, ivme ölçerin elektirksel çıkışı yüksek sinyal/gürültü (S/N) oranı ile kaydedilmiştir (Şekil 5 (a)). Bu ise, düşük frekanslardaki ölçümlerden farklı olarak, yüksek frekans bölgesinde S/N >5 ile 10 nm seviyesindeki yerdeğiştirmelerin ölçüm imkanı sağlamaktadır. U Şekil 4. Fabry-Perot interferometresinin boyutunun (a) ve interferometrenin çıkışındaki ışık şiddetinin (b) zamana göre değişimi. Yukarıda bahsedildiği gibi, kurulmuş olan bu sistemde titreşim uyarıcısından kaynaklanan gürültüler küçük yerdeğiştirme ölçümlerine engel olmaktadır. Titreşim uyancısının kendi yapısından kaynaklanan bu gürültüler genellikle ivme ölçeri titreştirmekte olup, ECDL'in diğer kısımlannı etkilememektedir. Titreşim uyancısının olumsuz etkisinden tamamen kurtulmak ve ölçümlerdeki belirsizliği azaltmak amacıyla, ivme ölçer titreşim uyancısının yerine bir PZT üzerine monte edildi. PZT'ye servo sistemden 500 Hz frekansında sinüs şeklinde bir sinyal uygulanarak ivme ölçer harekete getirildi. Şekil 6 ve 7'de ivme 66

16 u a) Şekil 5. ECDL boyutunun 3 khz'te modüle edilirken ivme ölçerin elektriksel çıkışının (a) ve interferometrenin çıkış sinyalinin (b) zamana göre değüişimi. Av ölçerin hareketinden dolayı lazerin frekansındaki değişime bağlı olan ivme ölçerin elektriksel çıkışı (a) ve interferometrenin çıkış sinyali gösterilmiştir. Şekil 6 ve 7'de sadece ivme ölçerin yerdeğiştirme değerleri farklıdır. Şekil 7'deki yerdeğiştirme değeri o kadar küçültülmüştür ki, lazerin frekansındaki değişim A*>,'e ulaşmıştır. Böylelikle, interferometrenin çıkışındaki sinyalin frekansa göre değişimi Şekil 6'daki A ve B noktaların arasındaki değişime denk gelmektedir. Bu deneyde lazerin frekansı A»>=12 MHz kadar değişmiştir, bu da ivme ölçerin AL=5.1 nm yerdeğiştirmesini ifade etmektedir. PZT kullanarak alınan deney sonuçlarını (Şekil 6 ve 7) titreşim uyarıcısı ile yapılan ölçümlerin sonuçları ile (Şekil 3) karşılaştırıldığında, 5 nm yerdeğiştirme seviyesinde (Şekil 7) hem ivme ölçerin elektriksel çıkışı, hem de interferometrenin çıkış sinyali çok daha yüksek S/N oranı ile kaydedildiği görülmektedir. Bu ise, mutlak yerdeğiştirme ölçümlerinde belirsizliğin 5 nm'den çok daha düşük seviyede olmasını göstermektedir. İvme ölçerin yerdeğiştirmesinden dolayı elektriksel çıkışının değişimi Şekil 8'de gösterilmiştir. Bu şekilde, X ekseninde yerdeğiştirmenin genliği gösterilmiştir. Şekil 8'den görüldüğü ivme ölçerin elektriksel çıkışı yerdeğiştirmeye bağlı olarak 5-80 nm aralığında lineer değişir. Bu doğrunun eğiliminden ivme ölçerin hassasiyeti aşağıda verilen ifade ile S = Ü = Af/, 1" a AL (27i-/) 2 (6) 67

17 hesaplandı. Yukarıdaki ifadede, C ivme ölçer, kablo ve yükselteç sisteminin toplam kapasitansı, f ise PZT'ye uygulanan sinyalin frekansı. 0 Av Şekil 6. İvme ölçerin hareketinden dolayı lazerin frekansındaki değişime bağlı ivme ölçerin elektriksel çıkışı (a) ve interferometrenin çıkış sinyali (b). Şekil 7. İvme ölçerin hareketinden dolayı lazerin frekansındaki değişime bağlı ivme ölçerin elektriksel çıkışı (a) ve interferometrenin çıkış sinyali (b). Diğer bir değişle, böylece düşük yerdeğiştirme bölgesinde ivme ölçerin kalibrasyonu yapılmıştır. Elde edilen hassasiyet değeri sertifikada verilen ve Michelson interferometresi ile 300 nm'rtin üzerindeki yerdeğiştirme bölgesinde alınan sonuçlarla iyi bir şekilde uyum sağlamaktadır. 68

18 700 ı Yerılcj» işi irme, ıım 70 Şekil 8. İvme ölçerin yerdeğiştirmeye göre elektriksel çıkışının değişimi. 3.Sonuç Aktif lazer yöntemi ve dış kaviteli diyot lazer (external cavity diode laser, ECDL) kullanarak küçük yerdeğiştirmeler (5-900 nm) ölçülmüştür. Yerdeğ işti ren yüzey RCDL'in dış aynası olarak kullanılmış ve lazerin frekansındaki değişim incelenerek, yöntemin küçük yerdeğiştirme ölçümleri için hassas olduğu ispatlanmıştır. RCDL sisteminde yeıdeğiştiren yüzeyin titreşim standardının (Brüel & Kjaer Tip 8305 ivme ölçer) kullanılması ve ivme ölçerin kalibrasyonunun yapılması, makalede önerilen yöntemin metrolojinin diğer alanlarında da (boyııtsal, titreşim, basınç, kütle ölçümleri) kullanılması umutvericidir. Küçük yerdeğiştirme ölçümlerinin daha hassas yapılması için ilerde RCDL akımının modulasyon tekniği, yüksek kaliteli Fabry-Perot interferometresi ve biri atomik geçişle kilitlenmiş iki RCDL'nin frekans farkını inceleyerek, deneylerin yapılması amaçlanmaktadır. Teşekkür: Biz. her türlü teknik yardımlarından dolayı Sevilay UĞUR, İsmail TAŞKIN ve Savaş ACAK'a teşekkür ederiz. 69

19 Kaynaklar 1. Documents concerning the new definition of the metre Metrologia, v.19, pp , Special issue on selected papers CPEM/94, IEEE transactions on Instrumentation an Measurement, v.44, No.2, 1995 / 3. R.Gamidov, A.İzmailov, H.Uğur Optics and Spectroscopy, v. 15, No.5, pp , R.Gamidov, İ.Taşkın and V.Sautenkov in Proc.Int.Freq.Contr.Symp.IEEE (FCS), 31 May - 2 June 1995, San-Fransisco, USA j 5. S.Shınohara et al. IEEE Transactions on Ins. and Meas., v38, pp , M.Toyoshima et al., in Proc. IMTC'94, May 10-12, Hamamatsu, pp H.Billing et al., J.Phys.E, v.12, pp , V.Braginsky, V.Rudenko, Phys.Reports, v.46, pp , J.Levine, J.Hall, J.Geophys.Research, v.77, pp , 1972 / 10. T.Ohishi, Bulletin of NRLM, R.Drever et al., Appl.Phys.B, v.31, pp , D.Herriot, H.Schulte, Appl.Optics, v.4, pp , J.Vanier,C.Audoin; The Quantum physics of atomic frequency standards, Adam Hilger, Bristol and Philadelphia, 1986 / 14. R.Fox et al, Spectrochimica Açta Rev., v.15, No.5, pp ,

20 ELEKTRİKSEL DİRENÇ ÖLÇÜMLERİNDE İZLENEBİLİRLİK Beylan Akyel, Handan Sakarya, Denizhan Ateşalp TÜBİTAK, Ulusal Metroloji Enstitüsü(UME), P.K.21, Gebze / Kocaeli Özet Direnç birimi, 1960 yılında kabul edilmiş olan fiziksel birim sistemi SI uyarınca, fl = s 3 m 2 kga 2 şeklinde, temel SI birimleri olan saniye, metre, kilogram ve amperden türetilmiş olarak ifade edilir. Bu birimin laboratuvarlarda gerçekleştirilmesi, 10 7 mertebesinde belirsizlikle, 1960 yıllarında geliştirilmiş olan "hesaplanabilir kros-kapasite" yöntemiyle yapılabilmektedir yılında Klaus von Klitzing tarafından geliştirilen Quantum-Hall etkisi yöntemi ise direnç biriminin 10 8 mertebesinde belirsizlikle tekrarlanabilir, zaman ve mekandan bağımsız olarak üretilebilir olmasını sağlamıştır. Direnç biriminin laboratuvarlarda muhafazası ve çalışma standartlarına aktarılması ise kontrollü ortam şartlarında düzenli olarak ölçülerek izlenen standart direnç grupları vasıtasıyla yapılmaktadır. Direnç ölçümlerinde izlenebilirlik, çeşitli ölçüm yöntemleri kullanılarak,dirençlerin veya direnç ölçen cihazların, bu zincir üzerinden, tarihinden itibaren dünya çapında direnç referans standardı olarak baz alınması öngörülmüş olan Quantum-Hall direncine göre kalibre edilmesi ile sağlanmaktadır. Bu çalışmada bu izlenebilirlik zinciri ve direnç ölçüm yöntemleri incelenmekte, ayrıca UME Direnç laboratuvarmın imkanları hakkında bilgi verilmektedir. 1. Giriş Ohm kanunu uyarınca, bir iletkenin iki ucu arasındaki potansiyel farkının, üzerinden geçen akıma oranına eşit olan direnç değeri, iletken malzemenin cinsine ve boyutlarına bağlıdır. Ancak, hassas ölçümler göstermiştir ki, sıcaklık ve hatta basınç farklılıkları bile direnç değeri üzerinde önemli bir rol oynamaktadır. Bu faktörleri denkleme katmak yerine direncin sıcaklık ve basıncın fonksiyonu olduğu söylenir ve bir direncin değeri verilirken sıcaklık ve gerekiyorsa basınç değerleri de belirtilir. Direncin sıcaklığa göre değişme özelliği sıcaklık ölçümlerinde, bir telin direncini önce bilinen sabit bir sıcaklıkta, sonra da bilinmeyen sıcaklıkta ölçüp karşılaştırmak şeklinde kullanılmaktadır. Direncin boyutlara göre değişmesi özelliğinden küçük uzaklıkların ölçümünde, basınca göre değişmesi özelliğinden ise sıvıların basınç ölçümlerinde yararlanılmaktadır. Ayrıca çok sayıda fiziksel ve kimyasal fenomen elektromotif kuvvet ölçümleri ile incelenmekte, elektromotif kuvvetlerin ölçümü ise direnç oranlarının ölçülmesi şeklinde yapılmaktadır. Elektrik akımı, bilinen bir direncin üzerinde okunan potansiyel farkı cinsinden ölçülmektedir. Gerçekte, elektriksel büyüklüklerin çoğunun ölçüm yöntemlerinde direnç ölçümleri yer almaktadır. 71

SICAKLIK ALGILAYICILAR

SICAKLIK ALGILAYICILAR SICAKLIK ALGILAYICILAR AVANTAJLARI Kendisi güç üretir Oldukça kararlı çıkış Yüksek çıkış Doğrusal çıkış verir Basit yapıda Doğru çıkış verir Hızlı Yüksek çıkış Sağlam Termokupldan (ısıl İki hatlı direnç

Detaylı

LCR METRE KALİBRASYONU

LCR METRE KALİBRASYONU 599 LCR METRE KALİBRASYONU Yakup GÜLMEZ Gülay GÜLMEZ Mehmet ÇINAR ÖZET LCR metreler, genel olarak indüktans (L), kapasitans (C), direnç (R) gibi parametreleri çeşitli frekanslardaki alternatif akımda ölçen

Detaylı

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ 1 ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİ Normalde voltmetrelerle en fazla 1000V a kadar gerilimler ölçülebilir. Daha yüksek gerilimlerde; Voltmetrenin çekeceği güç artar. Yüksek gerilimden kaynaklanan kaçak akımların

Detaylı

RF MİKROELEKTRONİK GÜRÜLTÜ

RF MİKROELEKTRONİK GÜRÜLTÜ RF MİKROELEKTRONİK GÜRÜLTÜ RASTGELE BİR SİNYAL Gürültü rastgele bir sinyal olduğu için herhangi bir zamandaki değerini tahmin etmek imkansızdır. Bu sebeple tekrarlayan sinyallerde de kullandığımız ortalama

Detaylı

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ

UME DE AC AKIM ÖLÇÜMLERİ VII. UUSA ÖÇÜMBİİM KONGRESİ 543 UME DE AC AKIM ÖÇÜMERİ Mehedin ARİFOVİÇ Naylan KANATOĞU ayrettin ÇINAR ÖZET Günümüzde kullanılan yüksek doğruluklu çok fonksiyonlu kalibratör ve multimetrelerin AC akım

Detaylı

KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU

KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU 235 KIZILÖTESİ KULAKTAN SICAKLIK ÖLÇEN TERMOMETRELERİN KALİBRASYONU Kemal ÖZCAN Aliye KARTAL DOĞAN ÖZET Kızılötesi kulaktan sıcaklık ölçen termometreler sağlık sektöründe yaygın olarak kullanılmaktadır.

Detaylı

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu

elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu elektromagnetik uzunluk ölçerlerin Iaboratu ar koşullarında kaiibrasyonu ÖZET Yük. Müh. Uğur DOĞAN -Yük. Müh Özgür GÖR Müh. Aysel ÖZÇEKER Bu çalışmada Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Jeodezi

Detaylı

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI

100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI 465 100 kv AC YÜKSEK GERİLİM BÖLÜCÜSÜ YAPIMI Ahmet MEREV Serkan DEDEOĞLU Kaan GÜLNİHAR ÖZET Yüksek gerilim, ölçülen işaretin genliğinin yüksek olması nedeniyle bilinen ölçme sistemleri ile doğrudan ölçülemez.

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Kalibrasyon Laboratuvarı Adresi :251. sokak No: 33/1-2 Bayraklı 35030 İZMİR / TÜRKİYE Tel : 0232 348 40 50 Faks : 0232 348 63 98 E-Posta : kalmem@mmo.org.tr Website

Detaylı

BÖLÜM 2. FOTOVOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (PV)

BÖLÜM 2. FOTOVOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (PV) BÖLÜM 2. FOTOOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (P) Fotovoltaik Etki: Fotovoltaik etki birbirinden farklı iki malzemenin ortak temas bölgesinin (common junction) foton radyasyonu ile aydınlatılması durumunda

Detaylı

ELEKTRONİK DEVRE TASARIM LABORATUARI-I MOSFET YARI İLETKEN DEVRE ELEMANININ DAVRANIŞININ İNCELENMESİ

ELEKTRONİK DEVRE TASARIM LABORATUARI-I MOSFET YARI İLETKEN DEVRE ELEMANININ DAVRANIŞININ İNCELENMESİ ELEKTRONİK DEVRE TASARIM LABORATUARI-I MOSFET YARI İLETKEN DEVRE ELEMANININ DAVRANIŞININ İNCELENMESİ Yrd. Doç. Dr. Özhan ÖZKAN MOSFET: Metal-Oksit Yarıiletken Alan Etkili Transistor (Geçidi Yalıtılmış

Detaylı

TANIMLAR, STANDARTLAR, STEMĐ, HATALAR, BELĐRS YER DEĞĐŞ MLERĐ KUMPASLAR, MĐKROMETRELER, ÇÜMLER KOMPARATÖRLER. RLER BOYUTSAL ve ŞEK EN KÜÇÜK

TANIMLAR, STANDARTLAR, STEMĐ, HATALAR, BELĐRS YER DEĞĐŞ MLERĐ KUMPASLAR, MĐKROMETRELER, ÇÜMLER KOMPARATÖRLER. RLER BOYUTSAL ve ŞEK EN KÜÇÜK Metroloji ve SI Temel Birimleri TANIMLAR, STANDARTLAR, BOYUTLAR VE BĐRĐMLER, B GENELLEŞTĐRĐLM LMĐŞ ÖLÇME SĐSTEMS STEMĐ, HATALAR, BELĐRS RSĐZL ZLĐK K ANALĐZĐ, ĐSTAT STATĐKSEL ANALĐZ YER DEĞĐŞ ĞĐŞTĐRME ÖLÇÜ

Detaylı

8. FET İN İNCELENMESİ

8. FET İN İNCELENMESİ 8. FET İN İNCELENMESİ 8.1. TEORİK BİLGİ FET transistörler iki farklı ana grupta üretilmektedir. Bunlardan birincisi JFET (Junction Field Effect Transistör) ya da kısaca bilinen adı ile FET, ikincisi ise

Detaylı

MOSFET. MOSFET 'lerin Yapısı

MOSFET. MOSFET 'lerin Yapısı MOSFET MOSFET 'lerin Yapısı JFET 'ler klasik transistörlere göre büyük bir gelişme olmasına rağmen bazı limitleri vardır. JFET 'lerin giriş empedansları klasik transistörlerden daha fazla olduğu için,

Detaylı

Endüstriyel Sensörler ve Uygulama Alanları Kalite kontrol amaçlı ölçme sistemleri, üretim ve montaj hatlarında imalat sürecinin en önemli aşamalarındandır. Günümüz teknolojisi mükemmelliği ve üretimdeki

Detaylı

Temel Kavramlar. Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz?

Temel Kavramlar. Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz? Temel Kavramlar Elektrik Nedir? Elektrik nedir? Elektrikler geldi, gitti, çarpıldım derken neyi kastederiz? 1 Elektriksel Yük Elektrik yükü bu dış yörüngede dolanan elektron sayısının çekirdekteki proton

Detaylı

Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız.

Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız. ÖLÇME VE KONTROL ALETLERİ Bir devrede dolaşan elektrik miktarı gibi elektriksel ifadelerin büyüklüğünü bize görsel olarak veren bazı aletler kullanırız. Voltmetre devrenin iki noktası arasındaki potansiyel

Detaylı

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini

ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini ÜNİTE 5 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Transformatörün tanımını yapınız. Alternatif akımın frekansını değiştirmeden, gerilimini alçaltmaya veya yükseltmeye yarayan elektro manyetik indüksiyon

Detaylı

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Sıkı bir çalışmanın yerini hiç bir şey alamaz. Deha yüzde bir ilham ve yüzde doksandokuz terdir. Thomas Alva Edison İçerik TEMEL ELEKTRONİK KAVRAMLARI Transdüser ve Sensör

Detaylı

DENEY 1 1.1. DC GERİLİM ÖLÇÜMÜ DENEYİN AMACI

DENEY 1 1.1. DC GERİLİM ÖLÇÜMÜ DENEYİN AMACI DENEY 1 1.1. DC GERİLİM ÖLÇÜMÜ 1. DC gerilimin nasıl ölçüldüğünü öğrenmek. 2. KL-21001 Deney Düzeneğini tanımak. 3. Voltmetrenin nasıl kullanıldığını öğrenmek. Devre elemanı üzerinden akım akmasını sağlayan

Detaylı

DENEY 1: DİYOT KARAKTERİSTİKLERİ

DENEY 1: DİYOT KARAKTERİSTİKLERİ DENEY 1: DİYOT KARAKTERİSTİKLERİ Diyot, yalnızca bir yönde akım geçiren devre elemanıdır. Bir yöndeki direnci ihmal edilebilecek kadar küçük, öbür yöndeki dirençleri ise çok büyük olan elemanlardır. Direncin

Detaylı

6. DİRENÇ ÖLÇME YÖNTEMLERİ VE WHEATSTONE KÖPRÜSÜ

6. DİRENÇ ÖLÇME YÖNTEMLERİ VE WHEATSTONE KÖPRÜSÜ AMAÇLAR 6. DİRENÇ ÖLÇME YÖNTEMLERİ VE WHEATSTONE KÖPRÜSÜ 1. Değeri bilinmeyen dirençleri voltmetreampermetre yöntemi ve Wheatstone Köprüsü yöntemi ile ölçmeyi öğrenmek 2. Hangi yöntemin hangi koşullar

Detaylı

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI TOLERANSLAR P r o f. D r. İ r f a n K A Y M A Z P r o f. D r. A k g ü n A L S A R A N A r ş. G ör. İ l y a s H A C I S A L I H O Ğ LU Tolerans Gereksinimi? Tasarım ve üretim

Detaylı

Alternatif Akım Devre Analizi

Alternatif Akım Devre Analizi Alternatif Akım Devre Analizi Öğr.Gör. Emre ÖZER Alternatif Akımın Tanımı Zamaniçerisindeyönüveşiddeti belli bir düzen içerisinde (periyodik) değişen akıma alternatif akımdenir. En bilinen alternatif akım

Detaylı

Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik Fakültesi * Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Anabilim Dalı * Elektronik Laboratuarı I

Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik Fakültesi * Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Anabilim Dalı * Elektronik Laboratuarı I Karadeniz Teknik Üniversitesi Mühendislik Fakültesi * Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Anabilim Dalı * Elektronik Laboratuarı I FET KARAKTERİSTİKLERİ 1. Deneyin Amacı JFET ve MOSFET transistörlerin

Detaylı

Şekil 7.1. (a) Sinüs dalga giriş sinyali, (b) yarım dalga doğrultmaç çıkışı, (c) tam dalga doğrultmaç çıkışı

Şekil 7.1. (a) Sinüs dalga giriş sinyali, (b) yarım dalga doğrultmaç çıkışı, (c) tam dalga doğrultmaç çıkışı DENEY NO : 7 DENEY ADI : DOĞRULTUCULAR Amaç 1. Yarım dalga ve tam dalga doğrultucu oluşturmak 2. Dalgacıkları azaltmak için kondansatör filtrelerinin kullanımını incelemek. 3. Dalgacıkları azaltmak için

Detaylı

SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI

SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI 473 SICAKLIK KAYNAKLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Alev DERELİOĞLU Narcisa ARİFOVİÇ ÖZET Bu çalışmada; sıcaklık kaynağı olarak kullanılan kuru fırın ve sıvı banyo arasındaki farklılıklar ele alındı. Kullanılan

Detaylı

19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU

19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU 19 ve 29 cmlik PONCEBLOC HAFİF YAPI ELEMANI SES AZALMA İNDİSİ ÖLÇÜMÜ ÖN RAPORU HAZIRLAYAN : Y.DOÇ. DR. NURGÜN TAMER BAYAZIT İTÜ MİMARLIK FAKÜLTESİ YAPI BİLGİSİ ABD TAŞKIŞLA TAKSİM-34437 İST TEMMUZ, 2014

Detaylı

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK

OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK OTOMATİK OLMAYAN TERAZİ KALİBRASYONU MEHMET ÇOLAK 2 KÜTLE M k (kiloram) Uluslararası kiloram prototipinin kütlesine eşittir. Türkiye nin Tubitak-UME de bulunan prototipin numarası 54 tür. 39 mm İridyum

Detaylı

DC Akım/Gerilim Ölçümü ve Ohm Yasası Deney 2

DC Akım/Gerilim Ölçümü ve Ohm Yasası Deney 2 DC Akım/Gerilim Ölçümü ve Ohm Yasası Deney 2 DENEY 1-3 DC Gerilim Ölçümü DENEYİN AMACI 1. DC gerilimin nasıl ölçüldüğünü öğrenmek. 2. KL-22001 Deney Düzeneğini tanımak. 3. Voltmetrenin nasıl kullanıldığını

Detaylı

ĠLETĠM HATTINA ĠLĠġKĠN KARAKTERĠSTĠK DEĞERLERĠN ELDE EDĠLMESĠ

ĠLETĠM HATTINA ĠLĠġKĠN KARAKTERĠSTĠK DEĞERLERĠN ELDE EDĠLMESĠ DENEY 1 ĠLETĠM HATTINA ĠLĠġKĠN KARAKTERĠSTĠK DEĞERLERĠN ELDE EDĠLMESĠ 1.1. Genel Bilgi MV 1424 Hat Modeli 40 kv lık nominal bir gerilim ve 350A lik nominal bir akım için tasarlanmış 40 km uzunluğundaki

Detaylı

EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI

EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI SENSÖRLER VE DÖNÜŞTÜRÜCÜLER SEVİYENİN ÖLÇÜLMESİ Seviye Algılayıcılar Şamandıra Seviye Anahtarları Şamandıralar sıvı seviyesi ile yukarı ve aşağı doğru hareket

Detaylı

DENEY 2: DİYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERİ

DENEY 2: DİYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERİ DENEY 2: DİYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERİ 1. Kırpıcı Devreler: Girişine uygulanan sinyalin bir bölümünü kırpan devrelere denir. En basit kırpıcı devre, Şekil 1 de görüldüğü gibi yarım

Detaylı

GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM

GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM Prof. Dr. Olcay KINCAY Y. Doç. Dr. Nur BEKİROĞLU Y. Doç. Dr. Zehra YUMURTACI İ ç e r i k Genel bilgi ve çalışma ilkesi Güneş pili tipleri Güneş pilinin elektriksel

Detaylı

4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ

4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ 4. ÜNİTE ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ KONULAR 1. Ani Güç, Ortalama Güç 2. Dirençli Devrelerde Güç 3. Bobinli Devrelerde Güç 4. Kondansatörlü Devrelerde Güç 5. Güç Üçgeni 6. Güç Ölçme GİRİŞ Bir doğru akım devresinde

Detaylı

6. Bölüm: Alan Etkili Transistörler. Doç. Dr. Ersan KABALCI

6. Bölüm: Alan Etkili Transistörler. Doç. Dr. Ersan KABALCI 6. Bölüm: Alan Etkili Transistörler Doç. Dr. Ersan KABALCI 1 FET FETler (Alan etkili transistörler) BJTlere çok benzer yapıdadır. Benzerlikleri: Yükselteçler Anahtarlama devreleri Empedans uygunlaştırma

Detaylı

2- İşverenler işyerlerinde meydana gelen bir iş kazasını en geç kaç iş günü içerisinde ilgili bölge müdürlüğüne bildirmek zorundadır?

2- İşverenler işyerlerinde meydana gelen bir iş kazasını en geç kaç iş günü içerisinde ilgili bölge müdürlüğüne bildirmek zorundadır? 1- Doğa ve çevreye fazla zarar vermeden devamlı ve kaliteli bir hizmet veya mal üretimi sırasında iş kazalarının meydana gelmemesi ve meslek hastalıklarının oluşmaması için alınan tedbirlerin ve yapılan

Detaylı

Sıcaklık Nasıl Ölçülür?

Sıcaklık Nasıl Ölçülür? Sıcaklık Nasıl Ölçülür? En basit ve en çok kullanılan özellik ısıl genleşmedir. Cam termometredeki sıvıda olduğu gibi. Elektriksel dönüşüm için algılamanın farklı metotları kullanılır. Bunlar : rezistif

Detaylı

Güç, enerji ve kuvvet kavramları, birimler, akım, gerilim, direnç, lineerlik nonlineerlik kavramları. Arş.Gör. Arda Güney

Güç, enerji ve kuvvet kavramları, birimler, akım, gerilim, direnç, lineerlik nonlineerlik kavramları. Arş.Gör. Arda Güney Güç, enerji ve kuvvet kavramları, birimler, akım, gerilim, direnç, lineerlik nonlineerlik kavramları Arş.Gör. Arda Güney İçerik Uluslararası Birim Sistemi Fiziksel Anlamda Bazı Tanımlamalar Elektriksel

Detaylı

DENEY 2: DĠYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERĠ

DENEY 2: DĠYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERĠ DENEY 2: DĠYOTLU KIRPICI, KENETLEME VE DOĞRULTMA DEVRELERĠ 1- Kırpıcı Devreler: Girişine uygulanan sinyalin bir bölümünü kırpan devrelere denir. En basit kırpıcı devre, şekil 1 'de görüldüğü gibi yarım

Detaylı

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METOTLAR II DOĞRUSAL ISI İLETİMİ DENEYİ 1.Deneyin Adı: Doğrusal ısı iletimi deneyi..

Detaylı

ÜNİTE 3 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK)

ÜNİTE 3 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) ÜNİTE 3 KLASİK SORU VE CEVAPLARI (TEMEL ELEKTRONİK) Diyotu tanımlayınız. Diyot bir yönde akım geçiren, diğer yönde akım geçirmeyen elektronik devre elemanıdır. Diyotlarda anot ve katodu tanımlayınız. Diyot

Detaylı

Harici Fotoelektrik etki ve Planck sabiti deney seti

Harici Fotoelektrik etki ve Planck sabiti deney seti Deneyin Temeli Harici Fotoelektrik etki ve Planck sabiti deney seti Fotoelektrik etki modern fiziğin gelişimindeki anahtar deneylerden birisidir. Filaman lambadan çıkan beyaz ışık ızgaralı spektrometre

Detaylı

Mekanik. 1.3.33-00 İp dalgalarının faz hızı. Dinamik. İhtiyacınız Olanlar:

Mekanik. 1.3.33-00 İp dalgalarının faz hızı. Dinamik. İhtiyacınız Olanlar: Mekanik Dinamik İp dalgalarının faz hızı Neler öğrenebilirsiniz? Dalgaboyu Faz hızı Grup hızı Dalga denklemi Harmonik dalga İlke: Bir dört köşeli halat (ip) gösterim motoru arasından geçirilir ve bir lineer

Detaylı

- Gerilme ve Gerinme ikinci dereceden tensörel büyüklüklerdir. (3 puan)

- Gerilme ve Gerinme ikinci dereceden tensörel büyüklüklerdir. (3 puan) MAK437 MT2-GERİLME ÖLÇÜM TEKNİKLERİ SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ I. öğretim II. öğretim A şubesi B şubesi ÖĞRENCİ ADI NO İMZA TARİH 30.11.2013 SORU/PUAN

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DENEY FÖYÜ DENEY ADI AC AKIM, GERİLİM VE GÜÇ DENEYİ DERSİN ÖĞRETİM ÜYESİ DENEY SORUMLUSU DENEY GRUBU: DENEY TARİHİ : TESLİM

Detaylı

6. Osiloskop. Periyodik ve periyodik olmayan elektriksel işaretlerin gözlenmesi ve ölçülmesini sağlayan elektronik bir cihazdır.

6. Osiloskop. Periyodik ve periyodik olmayan elektriksel işaretlerin gözlenmesi ve ölçülmesini sağlayan elektronik bir cihazdır. 6. Osiloskop Periyodik ve periyodik olmayan elektriksel işaretlerin gözlenmesi ve ölçülmesini sağlayan elektronik bir cihazdır. Osiloskoplar üç gruba ayrılabilir; 1. Analog osiloskoplar 2. Dijital osiloskoplar

Detaylı

Küçük sinyal analizi transistörü AC domende temsilş etmek için kullanılan modelleri içerir.

Küçük sinyal analizi transistörü AC domende temsilş etmek için kullanılan modelleri içerir. Küçük Sinyal Analizi Küçük sinyal analizi transistörü AC domende temsilş etmek için kullanılan modelleri içerir. 1. Karma (hibrid) model 2. r e model Üretici firmalar bilgi sayfalarında belirli bir çalışma

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/10) Adresi : Çavuşoğlu Mah. Barbaros Hayrettin Paşa Cad. No:16 KARTAL 81430 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 0 216 374 99 24 Faks : 0 216 374 99 28 E-Posta : metkal@metkal.com.tr

Detaylı

MV 1438 KABLO HAT MODELİ KARAKTERİSTİKLERİ VE MV 1420 İLETİM HATTI ÜZERİNDEKİ GERİLİM DÜŞÜMÜ

MV 1438 KABLO HAT MODELİ KARAKTERİSTİKLERİ VE MV 1420 İLETİM HATTI ÜZERİNDEKİ GERİLİM DÜŞÜMÜ MV 1438 KABLO HAT MODELİ KARAKTERİSTİKLERİ VE MV 1420 İLETİM HATTI ÜZERİNDEKİ GERİLİM DÜŞÜMÜ MV 1438 KABLO HAT MODELİ KARAKTERİSTİKLERİ Genel Bilgi MV 1438 hat modeli 11kV lık nominal bir gerilim için

Detaylı

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL

Sensörler. Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL Sensörler Yrd.Doç.Dr. İlker ÜNAL Transdüser ve Sensör Kavramı Fiziksel ortam değişikliklerini (ısı, ışık, basınç, ses, vb.) algılayan elemanlara sensör, algıladığı bilgiyi elektrik enerjisine çeviren elemanlara

Detaylı

Karadeniz Teknik Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Laboratuvarı I ENDÜSTRİYEL KONTROL UYGULAMALARI

Karadeniz Teknik Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Laboratuvarı I ENDÜSTRİYEL KONTROL UYGULAMALARI Öğr. Gör. Oğuzhan ÇAKIR 377 42 03, KTÜ, 2010 1. Deneyin Amacı Karadeniz Teknik Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü Elektronik Laboratuvarı I ENDÜSTRİYEL KONTROL UYGULAMALARI CDS (Kadmiyum

Detaylı

1.Hafta: Ölçme ve önemi, Ölçü sistemleri, Temel ve Türetilmiş Birimler

1.Hafta: Ölçme ve önemi, Ölçü sistemleri, Temel ve Türetilmiş Birimler 1.Hafta: Ölçme ve önemi, Ölçü sistemleri, Temel ve Türetilmiş Birimler ÖLÇMENİN TANIMI Bir büyüklüğü karakterize eden şey ölçebilme olanağıdır. Diğer bir ifade ile bir büyüklüğü ölçmek demek; o büyüklüğü

Detaylı

TEMEL KAVRAMLAR BİRİM SİSTEMİ TEMEL NİCELİKLER DEVRE ELEMANLARI ÖZET

TEMEL KAVRAMLAR BİRİM SİSTEMİ TEMEL NİCELİKLER DEVRE ELEMANLARI ÖZET TEMEL KAVRAMLAR BİRİM SİSTEMİ TEMEL NİCELİKLER DEVRE ELEMANLARI ÖZET EBE-211, Ö.F.BAY 1 Temel Elektriksel Nicelikler Temel Nicelikler: Akım,Gerilim ve Güç Akım (I): Eletrik yükünün zamanla değişim oranıdır.

Detaylı

Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00

Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00 PHYWE Farklı malzemelerin dielektrik sabiti LEP 4.2.06_00 İlgili başlıklar Maxwell in eşitlikleri, elektrik sabiti, plaka kapasitörün kapasitesi, gerçek yükler, serbest yükler, dielektrik deplasmanı, dielektrik

Detaylı

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI DA DEVRE Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI BÖLÜM 1 Temel Kavramlar Temel Konular Akım, Gerilim ve Yük Direnç Ohm Yasası, Güç ve Enerji Dirençsel Devreler Devre Çözümleme ve Kuramlar

Detaylı

MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ

MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ MAK-LAB009 DOĞAL VE ZORLANMIġ TAġINIM YOLUYLA ISI TRANSFERĠ DENEYĠ 1. GĠRĠġ Endüstride kullanılan birçok ısı değiştiricisi ve benzeri cihazda ısı geçiş mekanizması olarak ısı iletimi ve taşınım beraberce

Detaylı

1.1. Deneyin Amacı: Temel yarı iletken elemanlardan, diyot ve zener diyotun tanımlanması, test edilmesi ve bazı karakteristiklerinin incelenmesi.

1.1. Deneyin Amacı: Temel yarı iletken elemanlardan, diyot ve zener diyotun tanımlanması, test edilmesi ve bazı karakteristiklerinin incelenmesi. 1.1. Deneyin Amacı: Temel yarı iletken elemanlardan, diyot ve zener diyotun tanımlanması, test edilmesi ve bazı karakteristiklerinin incelenmesi. 1.2.Teorik bilgiler: Yarıiletken elemanlar elektronik devrelerde

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/11) Adresi : Sincan Organize Sanayi Bölgesi Büyük Selçuklu Bulvarı No:2/A 06930 ANKARA / TÜRKİYE Tel : 0 312 267 32 43 Faks : 0312 267 17 61 E-Posta : eldas@eldas.com.tr

Detaylı

Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler

Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler Ders 2- Temel Elektriksel Büyüklükler Yard.Doç.Dr. Ahmet Özkurt Ahmet.ozkurt@deu.edu.tr http://ahmetozkurt.net Yük Elektriksel yük maddelerin temel özelliklerinden biridir. Elektriksel yükün iki temel

Detaylı

6. TRANSİSTÖRÜN İNCELENMESİ

6. TRANSİSTÖRÜN İNCELENMESİ 6. TRANSİSTÖRÜN İNCELENMESİ 6.1. TEORİK BİLGİ 6.1.1. JONKSİYON TRANSİSTÖRÜN POLARMALANDIRILMASI Şekil 1. Jonksiyon Transistörün Polarmalandırılması Şekil 1 de Emiter-Beyz jonksiyonu doğru yönde polarmalandırılır.

Detaylı

Geometrik nivelmanda önemli hata kaynakları Nivelmanda oluşabilecek model hataları iki bölümde incelenebilir. Bunlar: Aletsel (Nivo ve Mira) Hatalar Çevresel Koşullardan Kaynaklanan Hatalar 1. Aletsel

Detaylı

Asıl başlık stili için tıklatın Ulusal Metroloji Enstitüsü ve Mikrodalga Metrolojisi

Asıl başlık stili için tıklatın Ulusal Metroloji Enstitüsü ve Mikrodalga Metrolojisi Asıl başlık stili için tıklatın Ulusal Metroloji Enstitüsü ve Mikrodalga Metrolojisi Dr. Murat CELEP 2015 Asıl başlık(ölçüm stili için tıklatın Metroloji bilimi) 2 Asıl başlık stili için tıklatın Tarihçesi

Detaylı

DENEY 3. Maksimum Güç Transferi

DENEY 3. Maksimum Güç Transferi ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM2104 Elektrik Devreleri Laboratuarı II 2014-2015 Bahar DENEY 3 Maksimum Güç Transferi Deneyi Yapanın Değerlendirme Adı

Detaylı

BÖLÜM 3. Yrd. Doç.Dr. Erbil Kavcı. Kafkas Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümü

BÖLÜM 3. Yrd. Doç.Dr. Erbil Kavcı. Kafkas Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümü BÖLÜM 3 Sürekli Isı iletimi Yrd. Doç.Dr. Erbil Kavcı Kafkas Üniversitesi Kimya Mühendisliği Bölümü Düzlem Duvarlarda Sürekli Isı İletimi İç ve dış yüzey sıcaklıkları farklı bir duvar düşünelim +x yönünde

Detaylı

DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ

DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ DOĞRUSAL YANGIN ALGILAMA SĐSTEMLERĐ Mehmet Yavuz ALKAN yavuz.alkan@absalarm.com.tr ABS Alarm ve Bilgisayar Sistemleri San. ve Tic. A.Ş. 1203 / 11 Sokak No:3 Ömer Atlı Đş Merkezi Kat:5-505 Yenişehir ĐZMĐR

Detaylı

İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Gürültü-Titreşim Parametrelerinde Dikkat Edilecek Hususlar İş Hijyeni Ayhan ÖZMEN İSG Uzmanı Fizik Mühendisi İSGÜM Şubat

Detaylı

BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ

BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ BAZI KAYNAK PARAMETRELERİNİN SIÇRAMA KAYIPLARINA ETKİSİ ÖZET CO 2 kaynağında tel çapının, gaz debisinin ve serbest tel boyunun sıçrama kayıpları üzerindeki etkisi incelenmiştir. MIG kaynağının 1948 de

Detaylı

Ölçüm Temelleri Deney 1

Ölçüm Temelleri Deney 1 Ölçüm Temelleri Deney 1 Deney 1-1 Direnç Ölçümü GENEL BİLGİLER Tüm malzemeler, bir devrede elektrik akımı akışına karşı koyan, elektriksel dirence sahiptir. Elektriksel direncin ölçü birimi ohmdur (Ω).

Detaylı

13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ

13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ 13. ÜNİTE AKIM VE GERİLİM ÖLÇÜLMESİ KONULAR 1. Akım Ölçülmesi-Ampermetreler 2. Gerilim Ölçülmesi-Voltmetreler Ölçü Aleti Seçiminde Dikkat Edilecek Noktalar: Ölçü aletlerinin seçiminde yapılacak ölçmeye

Detaylı

Fatih Üniversitesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü EEM 316 Haberleşme I LAB SINAVI DARBE GENLİK MODÜLASYONU (PWM)

Fatih Üniversitesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü EEM 316 Haberleşme I LAB SINAVI DARBE GENLİK MODÜLASYONU (PWM) Fatih Üniversitesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü EEM 316 Haberleşme I LAB SINAVI DARBE GENLİK MODÜLASYONU (PWM) 9.1 Amaçlar 1. µa741 ile PWM modülatör kurulması. 2. LM555 in çalışma prensiplerinin

Detaylı

FEYZĠ AKKAYA BĠLĠMSEL ETKĠNLĠKLERĠ DESTEKLEME FONU

FEYZĠ AKKAYA BĠLĠMSEL ETKĠNLĠKLERĠ DESTEKLEME FONU FEYZĠ AKKAYA BĠLĠMSEL ETKĠNLĠKLERĠ DESTEKLEME FONU ÜSTÜN BAġARILI GENÇ BĠLĠM ĠNSANLARINA ARAġTIRMA DESTEĞĠ FABED ARAġTIRMA PROJESĠ GELĠġME RAPORU Proje BaĢlığı: Su tutmayan yüzey üzerinde duran tek sıvı

Detaylı

Semboller : :Açma kapama alteri :Ate leme butonu :Yardımcı röle :Merkez kontak :Normalde açık kontak :Normalde kapalı kontak :UV.

Semboller : :Açma kapama alteri :Ate leme butonu :Yardımcı röle :Merkez kontak :Normalde açık kontak :Normalde kapalı kontak :UV. ALEV MONİTÖRÜ 03A1 Uygulama Alev monitörleri, uygun alev elektrodu veya UV. fotosel ile birlikte, alevin belirli bir standardın altında olduğunu, yanmanın iyi olduğunu veya alevin söndüğünü haber verir.

Detaylı

DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI

DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI DAMACANA TAKİP SİSTEMİ ÖLÇÜM SENSÖRLERİ TEKNİK GEREKLER DOKÜMANI Hazırlayanlar, Dr. Bülent ÜNSAL, Emrah UYSAL, Alev ÇORMAN Proje UME Sorumlu Koordinatör Dr. Sinan FANK 22.07.2014 TUBİTAK-UME, Gebze, Kocaeli

Detaylı

ELEKTRĐK MOTORLARI ve SÜRÜCÜLERĐ DERS 02

ELEKTRĐK MOTORLARI ve SÜRÜCÜLERĐ DERS 02 DERS 02 Özer ŞENYURT Mart 10 1 DA DĐNAMOSUNUN ÇALIŞMA PRENSĐBĐ Dinamolar elektromanyetik endüksiyon prensibine göre çalışırlar. Buna göre manyetik alan içinde bir iletken manyetik kuvvet çizgilerini keserse

Detaylı

1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap)

1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap) Diyot Çeºitleri Otomotiv Elektroniði-Diyot lar, Ders sorumlusu Yrd.Doç.Dr.Hilmi KUªÇU Diðer Diyotlar 1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir

Detaylı

ELEKTRİK ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ FİZİK II LABORATUVARI DENEY 2 TRANSFORMATÖRLER

ELEKTRİK ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ FİZİK II LABORATUVARI DENEY 2 TRANSFORMATÖRLER ELEKTRİK ELEKTROİK MÜHEDİSLİĞİ FİZİK LABORATUVAR DEEY TRASFORMATÖRLER . Amaç: Bu deneyde:. Transformatörler yüksüz durumdayken giriş ve çıkış gerilimleri gözlenecek,. Transformatörler yüklü durumdayken

Detaylı

Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler. En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm. Answers for infrastructure.

Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler. En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm. Answers for infrastructure. Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm Answers for infrastructure. En zorlu kalite gerekliliklerini karşılar ve en uygun maliyetli kullanımı sağlar

Detaylı

9. Güç ve Enerji Ölçümü

9. Güç ve Enerji Ölçümü 9. Güç ve Enerji Ölçümü Güç ve Güç Ölçümü: Doğru akım devrelerinde, sürekli halde sadece direnç etkisi mevcuttur. Bu yüzden doğru akım devrelerinde sadece dirence ait olan güçten bahsedilir. Sürekli halde

Detaylı

Ahenk (Koherans, uyum)

Ahenk (Koherans, uyum) Girişim Girişim Ahenk (Koherans, uyum Ahenk (Koherans, uyum Ahenk (Koherans, uyum http://en.wikipedia.org/wiki/coherence_(physics#ntroduction Ahenk (Koherans, uyum Girişim İki ve/veya daha fazla dalganın

Detaylı

DENEY 2. Şekil 2.1. 1. KL-13001 modülünü, KL-21001 ana ünitesi üzerine koyun ve a bloğunun konumunu belirleyin.

DENEY 2. Şekil 2.1. 1. KL-13001 modülünü, KL-21001 ana ünitesi üzerine koyun ve a bloğunun konumunu belirleyin. DENEY 2 2.1. AC GERİLİM ÖLÇÜMÜ 1. AC gerilimlerin nasıl ölçüldüğünü öğrenmek. 2. AC voltmetrenin nasıl kullanıldığını öğrenmek. AC voltmetre, AC gerilimleri ölçmek için kullanılan kullanışlı bir cihazdır.

Detaylı

Türkiye nin ilk fark basınç transmitteri imalatı,

Türkiye nin ilk fark basınç transmitteri imalatı, Enelsan Endüstriyel Elektronik Sanayii Anonim Şirketi ticari faaliyetlerinin yanı sıra geliştirdiği üretim ve sistem entegrasyonu faaliyetlerini 1976 dan beri Dilovası Organize Sanayi Bölgesindeki kendi

Detaylı

ELEKTROMANYETİK DALGA TEORİSİ DERS - 5

ELEKTROMANYETİK DALGA TEORİSİ DERS - 5 ELEKTROMANYETİK DALGA TEORİSİ DERS - 5 İletim Hatları İLETİM HATLARI İletim hatlarının tarihsel gelişimi iki iletkenli basit hatlarla (ilk telefon hatlarında olduğu gibi) başlamıştır. Mikrodalga enerjisinin

Detaylı

ÖZGÜR BOBİNAJ Motor & Generatör. ÖZGÜR BOBİNAJ Motor & Generatör

ÖZGÜR BOBİNAJ Motor & Generatör. ÖZGÜR BOBİNAJ Motor & Generatör ÖZGÜR BOBİNAJ Motor & Generatör Megger cihazıyla iletkenlerin yalıtım seviyeleri ölçülmektedir. Bu cihazlar çeşitli markalarda imal edilmekte olup, elle veya motorla çevrilen manyetolu (bir kol ile çevirmek

Detaylı

TEMEL ELEKTRONİK. Kondansatör, DC akımı geçirmeyip, AC akımı geçiren devre elemanıdır.

TEMEL ELEKTRONİK. Kondansatör, DC akımı geçirmeyip, AC akımı geçiren devre elemanıdır. BÖLÜM 2 KONDANSATÖRLER Önbilgiler: Kondansatör, DC akımı geçirmeyip, AC akımı geçiren devre elemanıdır. Yapısı: Kondansatör şekil 1.6' da görüldüğü gibi, iki iletken plaka arasına yalıtkan bir maddenin

Detaylı

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI

SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ELEKTRONİK DEVRELER LABORATUARI DENEYİ YAPTIRAN: DENEYİN ADI: DENEY NO: DENEYİ YAPANIN ADI ve SOYADI: SINIFI: OKUL NO: DENEY GRUP NO:

Detaylı

DENEY 7. Frekans Modülasyonu

DENEY 7. Frekans Modülasyonu DENEY 7 Frekans Modülasyonu Frekans Modülasyonu Frekans ve az odülasyonları açı (t) odülasyonu teknikleri olarak adlandırılırlar. Frekans odülasyonunda, taşıyıcı sinyalin rekansı odüle eden sinyal ile

Detaylı

Seviye Transmitteri. Seviye Gösterici Transmitter --------------------------------------- Model LIT25. Temassız Ultrasonik Sensörlü

Seviye Transmitteri. Seviye Gösterici Transmitter --------------------------------------- Model LIT25. Temassız Ultrasonik Sensörlü Seviye Transmitteri Temassız Ultrasonik Sensörlü Tank Envanteri, Seviye Gözlemleme ve Kontrolü için Seviye Gösterici Transmitter --------------------------------------- Model LIT25 Kimyasal Depolama Tankları,

Detaylı

DENEY 6-3 Ortak Kollektörlü Yükselteç

DENEY 6-3 Ortak Kollektörlü Yükselteç Deney 10 DENEY 6-3 Ortak Kollektörlü Yükselteç DENEYİN AMACI 1. Ortak kollektörlü (CC) yükseltecin çalışma prensibini anlamak. 2. Ortak kollektörlü yükseltecin karakteristiklerini ölçmek. GENEL BİLGİLER

Detaylı

MOTOR KORUMA RÖLELERİ. Motorların şebekeden aşırı akım çekme nedenleri

MOTOR KORUMA RÖLELERİ. Motorların şebekeden aşırı akım çekme nedenleri MOTOR KORUMA RÖLELERİ Motorlar herhangi bir nedenle normal değerlerinin üzerinde akım çektiğinde sargılarının ve devre elemanlarının zarar görmemesi için en kısa sürede enerjilerinin kesilmesi gerekir.

Detaylı

REZONANS DEVRELERİ. Seri rezonans devreleri bir bobinle bir kondansatörün seri bağlanmasından elde edilir. RL C Rc

REZONANS DEVRELERİ. Seri rezonans devreleri bir bobinle bir kondansatörün seri bağlanmasından elde edilir. RL C Rc KTÜ, Elektrik Elektronik Müh. Böl. Temel Elektrik aboratuarı. Giriş EZONNS DEVEEİ Bir kondansatöre bir selften oluşan devrelere rezonans devresi denir. Bu devre tipinde selfin manyetik enerisi periyodik

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/13) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/13) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/13) Laboratuvarı Adresi : Mehmet Akif Mah. Tavukçuyolu Cd. No:150/1 Ümraniye 34475 İSTANBUL / TÜRKİYE Tel : 02164154949 Faks : 02164154950 E-Posta : info@protos.com.tr

Detaylı

5. AKIM VE GERĐLĐM ÖLÇÜMÜ

5. AKIM VE GERĐLĐM ÖLÇÜMÜ 5. AKIM VE GERĐLĐM ÖLÇÜMÜ AMAÇLAR 1. Döner çerçeveli ölçü aletini (d Arsonvalmetre) tanımak.. Bu ölçü aletinin akım ve gerilim ölçümlerinde nasıl kullanılacağını öğrenmek. ARAÇLAR Döner çerçeveli ölçü

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

Mühendislikte İstatistik Yöntemler

Mühendislikte İstatistik Yöntemler .0.0 Mühendislikte İstatistik Yöntemler İstatistik Parametreler Tarih Qma.3.98 4..98 0.3.983 45 7..984 37.3.985 48 0.4.986 67.4.987 5 0.3.988 45.5.989 34.3.990 59.4.99 3 4 34 5 37 6 45 7 45 8 48 9 5 0

Detaylı

DĐRENÇ DEVRELERĐNDE KIRCHOFF UN GERĐLĐMLER ve AKIMLAR YASASI

DĐRENÇ DEVRELERĐNDE KIRCHOFF UN GERĐLĐMLER ve AKIMLAR YASASI DENEY NO: DĐRENÇ DEVRELERĐNDE KIRCHOFF UN GERĐLĐMLER ve AKIMLAR YASASI Bu deneyde direnç elamanını tanıtılması,board üzerinde devre kurmayı öğrenilmesi, avometre yardımıyla direnç, dc gerilim ve dc akım

Detaylı

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir.

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir. Bir fuel cell in teorik açık devre gerilimi: Formülüne göre 100 oc altinda yaklaşık 1.2 V dur. Fakat gerçekte bu değere hiçbir zaman ulaşılamaz. Şekil 3.1 de normal hava basıncında ve yaklaşık 70 oc da

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 402 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MAK 40 MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ LABORATUVARI DENEY 9A GERİNİM ÖLÇER KULLANARAK GERİLİM ANALİZİ YAPILMASI TEORİ Bir noktada oluşan gerinim ve gerilme değerlerini

Detaylı

V R. Devre 1 i normal pozisyonuna getirin. Şalter (yukarı) N konumuna alınmış olmalıdır. Böylece devrede herhangi bir hata bulunmayacaktır.

V R. Devre 1 i normal pozisyonuna getirin. Şalter (yukarı) N konumuna alınmış olmalıdır. Böylece devrede herhangi bir hata bulunmayacaktır. Ohm Kanunu Bir devreden geçen akımın şiddeti uygulanan gerilim ile doğru orantılı, devrenin elektrik direnci ile ters orantılıdır. Bunun matematiksel olarak ifadesi şöyledir: I V R Burada V = Gerilim (Birimi

Detaylı