Temel Bilgi Teknolojisi Kullanımı - İşletim Sistemleri

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Temel Bilgi Teknolojisi Kullanımı - İşletim Sistemleri"

Transkript

1 Temel Bilgi Teknolojisi Kullanımı - İşletim Sistemleri Yrd. Doç. Dr. Saygın Abdikan Öğretim Yılı Güz Dönemi Yrd. Doç. Dr. S. ABDİKAN

2 Geçen ders: Bilgisayarın Bileşenleri 2

3 Anakart Bilgisayar için gerekli tüm cihazları ve çevre ünitelerinin veri akışını sağlayan cihazdır. Anakartın tek işlevi üzerinde bulunan veri yolları sayesinde cihazların birbirleri ile haberleşmesini ve MİB ne (merkez işlemci birimi-cpu) veri akışını sağlamaktır. 3

4 Anakart Bileşenleri 4

5 Veri Yolları; Anakart üzerindeki bileşenlerin birbiriyle veri alışverişini sağlayan yollardır. Kuzey köprüsü yongası temel olarak işlemciden, bellekten, AGP veya PCI ekspres veri yollarından sorumludur; bunların kontrolünü yapar ve bunlar arasındaki veri aktarımını sağlar. Güney köprüsü yongası ise giriş-çıkış birimlerinden, güç yönetiminden, PCI veriyolundan, USB ve anakarta entegre özelliklerden (ses ve ethernet gibi) sorumludur. AGP veriyolunu sadece ekran kartları kullanmaktadır PCI veriyolu modem, ses kartı, ağ kartı, TV kartı 5

6 İŞLEMCİ (MİB/CPU) İşlemci- CPU (Central Processing Unit-Merkezi İşlem Birimi- MİB), bilgisayarın beyni olarak tanımlanır. Bu tanımlama, işlemcinin önemini belirtmek için söylenir. İşlemci, bilgisayarın birimlerinin çalışmasını ve bu birimler arasındaki veri (data) akışını kontrol eden, veri işleme (verileri değerlendirip yeni veriler üretme) görevlerini yerine getiren donanım birimidir. Bugün piyasada çeşitli işlemciler bulunmaktadır. İlk işlemci 6

7 Bellek Bilgisayarda verilerin saklandığı veya depolandığı birimlere bellek (Ram; Random Acces Memory) adı verilir. RAM, bilgisayarda anlık olarak işlemekte olan bilgileri tutan geçici hafızadır. Buradaki bilgiler bilgisayarın çalışma durumuna göre sürekli yenilenirler ve RAM deki bilgiler durağan değildir. RAM deki bilgiler herhangi bir sebeple bilgisayarın kapanması veya enerjinin kesilmesi durumunda silinirler. ROM bellek, içeriği kullanıcı tarafından değiştirilemeyen ve yalnızca okunabilen bellektir. Bu bellekteki bilgiler bilgisayarın üretimi sırasında kaydedilir. 7

8 Klavye Kısa Yol Tuşları CTRL+X (Kes) CTRL+C (Kopyala) CTRL+V (Yapıştır) CTRL+Z (Geri Al) CTRL+Y (Geri alma işleminden bir önceki işleme dönmeyi sağlar) CTRL+A (Tümünü seçmek için kullanılır.) ALT+ENTER (Seçmiş olduğunuz masaüstü ya da herhangi bir öğenin özellikler seçeneğini açmak için kullanılır.) ALT+F4 (Aktif olan öğeyi kapatmak ya da açık olan bir programdan çıkmak için kullanılır.) DELETE (Silme işlemi için kullanılır.) SHIFT+DELETE (Silinmek istenen nesneyi geri dönüşüm kutusuna göndermeden direkt olarak silmeyi sağlar.) ESC (Aktif bir görevi iptal etmek için kullanılır.) 8

9 F2 tuşu (Seçilmiş öğenin yeniden adlandırılmasını sağlar.) F3 tuşu (Dosya,Klasör veya sözcük araması yapmak için kullanılır.) F4 tuşu (Adres Çubuğu listelemesi yapar.) F5 tuşu (Etkin pencereyi tekrar çalıştırılmasını yani yenilenmesini sağlar.) CTRL+ESC (Başlat menüsünü görüntülemeyi sağlar.) 9

10 Çevre Birimleri 10

11 İÇERİK Bilgisayarın Bileşenleri Bilgisayar Donanımı Temel Birimler Çevre Birimleri Giriş Birimleri Çıkış Birimleri Bilgisayar Yazılımı İşletim Sistemleri Uygulama Yazılımları 11

12 Yazılım Yazılım bir teknoloji terimidir. Hem bilgisayar sistemini oluşturan donanım parçalarının yönetimini hem de kullanıcıların işlerini yapmak için gerekli olan komutlar topluluğuna yazılım denilmektedir. 12

13 Bilgisayar Yazılım Türleri Bilgisayar yazılımları genel olarak 3 ana grupta incelenebilir. Bunlar: 1.Sistem Yazılımları (System Software): Bilgisayarın kendisinin işletilmesini sağlayan, işletim sistemi, derleyiciler (Yazılım programında, yazılan programı makine diline çeviren program), çeşitli donatılar gibi yazılımlardır. 2.Uygulama Yazılımları (Application Software): Bu kullanıcıların işlerine çözüm sağlayan örneğin çek, senet, stok kontrol, bordro, kütüphane kayıtlarını tutan programlar, bankalardaki müşterilerin para hesaplarını tutan programlar vs. gibi yazılımlardır. Bütün sistem programları içinde en temel yazılım işletim sistemidir ki, bilgisayarın bütün donanım ve yazılım kaynaklarını kontrol ettiği gibi, kullanıcılara ait uygulama yazılımlarının da çalıştırılmalarını ve denetlenmelerini sağlar. 3.Çevirici Yazılımlar: Herhangi bir dilde yazılan programı makine diline çeviren yazılımlardır. 13

14 Uygulama Yazılımı Örnekleri Microsoft Office (Word, Excel, PowerPoint) Matlab Norton Winamp.. 14

15 Hizmet Yazılımları Hizmet yazılımları, genel sistem destek işlemlerini yapmak için kullanılan programlardır. Diskleri biçimlendirmek, dosyaları kopyalamak, disklerdeki programları yedeklemek, dosya sıkıştırma, dosya transfer (ftp), klavye düzenleme, disk yüzeyini düzenleme (fdisk, partition magic), virüs temizleme gibi işlemleri yaparlar. Çoğu işletim sistemi hizmet yazılımlarının yaptığı işlerin çoğunu yapmaktadır. Fakat bazı durumlarda hizmet yazılımları ayrı bir paket olarak daha güçlü özelliklerle üretilmektedir. 15

16 Zararlı Yazılım Bilgisayarlara faydalı yazılımlara zarar veren, kullanıcı dosyaları üzerinde tahribat yapan, kullanıcı bilgilerini çalan yazılımlara zararlı yazılımlar denilmektedir. Zararlı yazılımlar kendi kendilerini çoğaltabilen, bir bilgisayardan diğerine yayılabilen ve çoğu kez bilgisayar sistemlerine kasten zarar vermek için yazılmış programlardır. Kötü amaçlı yazılım veya malware (malicious software: kötü amaçlı yazılım kavramının kısaltması), bilgisayar sistemlerine zarar vermek, bilgi çalmak veya kullanıcıları rahatsız etmek gibi amaçlarla hazırlanmış yazılımlara genel olarak verilen ad. Bu yazılımlara örnek olarak virüsler, solucanlar, truva atları, rootkitler verilebilir. Genellikle yazılım olarak tanımlanmalarına rağmen bazen basit kodlar halinde de olabilirler. 16

17 Zararlı Yazılım Türleri En genel zararlı yazılım türleri şunlardır: Bilgisayar virüsü Bilgisayar solucanı (worm) Truva atı (bilgisayar) (Trojan horse) Arka kapı (backdoor) Mesaj sağanağı (spam) (Yığın ileti) Kök kullanıcı takımı (rootkit) Telefon çevirici (dialer) Korunmasızlık sömürücü (exploit) Klavye dinleme sistemi (keylogger) Tarayıcı ele geçirme (browser hijacking) Casus yazılım (spyware) 17

18 İşletim Sistemi - Tanım İşletim sistemi; bilgisayarda çalışan, bilgisayar donanım kaynaklarını yöneten ve çeşitli uygulama yazılımları için yaygın servisleri sağlayan bir yazılımdır. İşletim Sistemi, uygulama kodları genellikle direkt donanım tarafından yürütülmesine rağmen, girdi-çıktı, bellek atama gibi donanım fonksiyonları için uygulama programlarıyla bilgisayar donanımı arasında aracılık görevi yapar. O.S (operating system) diye kısaltılır. Bir işletim sistemi, bilgisayardaki programları ve verileri içeren,çeşitli yazılım kaynaklarını yürüten ve bilgisayar donanım kaynaklarını yöneten bir yazılımdır. İşletim sistemi giriş, çıkış ve bellek ayırma gibi donanım işlevleri için bilgisayar donanımı ve uygulama programları arasında bir bağlantıdır. Bu işletim sistemi bilgisayar, video oyun konsolları, cep telefonları ve web sunucularında bulunabilir. 18

19 İşletim sisteminin ana işlevleri Bilgisayarı başlat ve kapat Belleği ve Programların yönetilmesi Görevlerin düzenlenmesi İnternet bağlantısı Monitör performansı Yardımcı program desteği Otomatik olarak güncellenmesi Güvenliğin yönetilmesi Aygıtların düzenlenmesi

20 İşletim sisteminin genel katmanları Uygulama Katmanı Word, exel vb programlar Kabuk (Shell) Katmanı Komut istemi (CLI: command-line interface) Grafiksel arayüz (GUI: graphical user interface) Çekirdek (Kernel) Katmanı İşlemcide çalışan işlemlerin ve belleğin yönetimi Donanım Katmanı Ekran kartı, ses kartı vb elemanların bulunduğu kısım

21 İşletim Sistemi - Örnekler Windows GNU/Linux MacOS Win 1 Win 2 Win 3 Win NT Win 95 Win 98 Win Me Ubuntu Fedora Linux Mint Debian Open SUSE Red Hat Mandriva PARDUS Mac OS X 10.0 (Cheetah) 10.1 (Puma) 10.2 (Jaguar) 10.3 (Panther) 10.4 (Tiger) 10.5 (Leopard) 21

22 Mikrosoft Windows MS-DOS x x 9x NT CE Me NT 3.1 NT 3.5 NT 3.51 NT XP (sürümler) Server 2003 Fundamentals for Legacy PCs Vista (sürümler) Home Server Server (Sürümler) 8 (8.1) 10 CE 1.0 CE 2.0 CE 3.0 CE 4.0 CE 5.0 CE 6.0 Mobile 22

23 MS-DOS MS-DOS (MicroSoft Disk Operating System. Microsoft Disk İşletim Sistemi Piyasaya 1981 yılında sürüldü ve Microsoft 2000 yılında geliştirmeyi durdurdu. Yerini yeni nesil grafik ekranlı Windows a bıraktı. Çoklu işlem sınırlıdır 23

24 MS-DOS Windows XP or Vista or Windows 7 Windows eski versiyonlar 24

25 MS-DOS dir : içinde bulunulan dizinleri ve dosyaları gösterir C:\WINDOWS>DIR cd : dizin değiştirir cls : ekranı temizler copy : başka bir yere dosya/dizin kopyalar del: Dosya siler C:\>DEL README.TXT md: içi boş bir dizin oluşturur time: sistemin saatini görüntüler exit: MS-DOS penceresini kapatır ren: dosyaların/dizinlerin ismini değiştirir C:\>REN README.TXT BENIOKU.TXT 25

26 WINDOWS Windows 1.0 Windows 2.0 Windows 3.x Windows 95 Windows 98 Windows ME Windows 2000 Windows XP Windows Vista Windows 7 Windows 8 Windows 8.1 Windows 10 26

27 27

28 Windows. 28

29 Windows. 29

30 Windows. 30

31 Windows. Masaüstünün işlevselliği Mouse sağ tık Başlat (Start) düğmesi 32 bit 31

32 32

33 Windows. Remote Desktop Services 33

34 Windows. Internet Explorer 5 Denetim Masası ve Bilgisayar Yönetimi eklendi Windows masaüstü güncelleme Internet Explorer 4 Outlook Express Çoklu monitör desteği 34

35 Windows. 35

36 Windows. 36

37 Windows Remote Assistance Windows Uzaktan Yardım Remote Desktop Connection Uzak Masaüstü Bağlantısı 37

38 Windows. Geliştirilmiş grafik kullanıcı arayüzü Multimedya araçları Bilgisayarın daha hızlı çalışması Uygulamaların hızlı yüklenmesi Her klasörde arama kutuları ile dosya arama daha hızlı Internet Explorer 7 Gadgets-widgets araçlar 38

39 Windows. Windows 7 ye göre daha hızlı Bilgisayarın açılıp kapanması daha hızlı Gelişmiş görev çubuğu Uzun pil ömrü Sistem güvenirliği daha yüksek Yeniklavye kısa yol tuşları eklendi 39

40 Windows. "Başlat" menüsü (win95) yerine "Başlangıç" menüsü Bilgisayardaki donanım sürücüleri otomatik tanımlama Windows mağaza uygulamaların (apps) Resimli parola özelliği ve yüz tanıma özelliği ile oturum açma Microsoft account ile mikrosoft kullanan araçlar arası uygulama ve ayarlar sekronize edilir 40

41 Arayüzde değişiklik Geleneksel Windows masaüstünü arasında seçim Windows 8 ile tanıtılan Windows mağaza uygulamaların (apps) geleneksel pencere özelliklerine (küçültme, büyültme, kapatma) kavuşması Linux tabanlı işletim sistemlerinin sahip olduğu birden fazla masaüstü (çalışma alanlı) yaratma 41

42 Genellikle Windows'un kullandığı bazı dosya türleri: TXT : Text (metin) dosyasını ifade eder. SYS : Sistem Dosyalarını (System File) ifade eder. HLP : Yardım dosyasını ifade eder. DOC : Word de oluşturulmuş dosyaları ifade eder. XLS : Excel de oluşturulmuş dosyaları ifade eder. PPT : Powerpoint de hazırlanmış dosyaları ifade eder. WIN : Windows la oluşturulmuş dosyaları ifade eder. INI : Windows un sistem dosyalarını ifade eder. 42

43 İşletim Sistemi - Örnekler Windows GNU/Linux MacOS Win 1 Win 2 Win 3 Win NT Win 95 Win 98 Win Me Ubuntu Fedora Linux Mint Debian Open SUSE Red Hat Mandriva PARDUS Mac OS X 10.0 (Cheetah) 10.1 (Puma) 10.2 (Jaguar) 10.3 (Panther) 10.4 (Tiger) 10.5 (Leopard) 43

44 Unix 1971 yılında yayımlanmıştır Tekrar derlenebilen kodlardan oluşan taşınabilir, çok görevli yapıyı destekleyen, çok kullanıcılı bir sistemdir SVR4 (by AT&T) BSD 4.4 (by University of California) HP-UX (Hewlett-Packard) Solaris (Sun Microsystems) 44

45 Linux 1991 yılında Linus Torvalds (Finlandiya) tarafından geliştirilmiştir Unix tabanlı bir işletim sistemi çekirdeğidir Açık kaynak kodlu ve özgür bir yazılımdır 45

46 Linux ABD şirketi Red Hat nin geliştirdiği ticari Linux sistemi (1993) İyi test edilmiş, daha kararlı bir Linux sistemi olduğu için dünya çapında çoğunlukla tercih edilmektedir Hata rapor etme ve beta programlar kullanıcılara açıktır

47 Gaël Duval tarafından başlatılmış bir proje (Mandrake Linux) (1998) Fransız merkezlidir Kar amacı gütmeyen organizasyon fedoraproject.org (2003) Sürümler 6 ayda bir yenilenir 47

48 Almanya merkezlidir "Software und System Entwicklung" ("Software and system development") debian.org Dünyadaki pekçok gönüllü tarafından oluşturulmuş Ücretsiz ve açık kaynaklı 48

49 Mark Shuttleworth (Canonical Ltd) 2004 Bireysel ve kurumsal kullanıcılara açık ücretsiz Sürümler 6 ayda bir yenilenir 49

50 Pardus TÜBİTAK tarafından geliştirilmiştir 2005 yılında ilk kararlı sürüm Kamu kurum ve kuruluşları tarafından kullanılmaktadır pardus.org.tr 50

51 Pardus 51

52 Linux sisteminin avantajları Linux ücretsiz (akademik çalışmalarda kullanılır) Anti-virüs yazılımı kurmaya ihtiyaç yok Bilgisayara ne kadar yazılım kurarsanız kurun, bilgisayarınız ilk günkü hızında çalışır Disk birleştirme (Defrag) yapmaya gerek yok Yazılımların sürücülerini kurmaya gerek yok 52

53 Mac OS Macintosh İşletim Sistemi Apple firması UNIX-açık kaynak kodlu 53

54 Mac Os 54

55 İşletim Sistemlerinin Bileşenleri Birbirinden farklı çeşitli işletim sistemleri bulunmasına rağmen, bunlar arasında ortak yapı özellikleri ve bileşenleri vardır. Fonksiyonel bakımdan işletim sistemlerinin bileşenleri: Görev yönetimi (Process manager) Ana bellek yönetimi (Memory manager) Kütük yönetimi (File manager) Disk (2. bellek) yönetimi (Second Storage) Ağ üzerinde çalışma (Ağ fonksiyonları yönetimi: Networking) Sistem koruması Komut derleyici sistemler 55

56 Görev Yönetimi Görev, işletim sisteminde bir iş birimidir. İşletim sistemi, farklı görevlerin aynı zamanda çalışmasını ve kaynakların ortak kullanımını kontrol eder. İşletim sistemi, görev yönetiminde aşağıdaki işleri icra eder: Kullanıcı ve sistem birimlerinin oluşturulması, silinmesi Görevlerin oluşturulması, durdurulması ve yeniden çalıştırılması Görevlerin zamana uyum sağlama mekanizmasının gerçekleştirilmesi Görevler arasında iletişim sağlanması Kilitlenmelerin yönetimi 56

57 Ana Belleğin Yönetimi Merkezi işlem biriminin (MİB) verimliliğini ve kullanıcı sorgularına yanıt verme hızını yükseltmek için, bellekte aynı zamanda birden fazla program saklanması gereklidir. Bu sebebten belleğin yönetimi için farklı yaklaşımlar ve algoritmalar kullanılmaktadır. Bu yaklaşımların seçimi, birçok farklı özellikte sistemin donanım tasarımına bağlıdır. Bellek yönetimiyle ilgili her bir algoritma özel donanım desteği gerektirir. Bellek yönetimi ile ilgili, işletim systemi aşağıdakilerden sorumludur: Belleğin şimdiki durumda, hangi kısmının ve kim tarafından kullanıldığı hakkında bilginin elde edilmesi Bellek alanı boş olduğunda bu alana hangi görevlerin yüklenmesi hakkında, karar oluşturulması 57

58 Kütük Yönetimi Kütük, oluşturucusu tarafından belirlenmiş ilişkili bilgiler topluluğudur. Çoğunlukla, kütükler kaynak ve nesne türünde programları ve verileri ifade ederler. Görev ve bellek yönetimi kullanıcı için sanaldır. Kütük yönetimi ise kullanıcıyı görsel olarak ilgilendirir. Genel halde kütükler programları ve verileri ifade eder. Kütüklerin yönetimini kolaylaştırmak için dizinler oluşturulur. İşletim Sistemi kütük yönetiminde aşağıdakilerden sorumludur. Kütüklerin oluşturulması ve silinmesi Dizinlerin oluşturulması ve silinmesi Kütük ve dizinlerin yönetimi Kütüklerin disk belleğine (2.belleğe) haritalanması (kaydedilmesi) Kütüklerin 2. bellekte yedeklenmesi (back up) 58

59 Giriş / Çıkış (I/O) Sistemlerinin Yönetimi Giriş/Çıkış sisteminin yönetimi, içerdiği birimlerle aşağıdaki fonksiyonları gerçekleştirir: Bileşenleri oluşturur. (Tampon önbellekleme sistemi) Ön belleğe yazıp-okuma Spooling işlemlerinin gerçekleştirilmesi Aygıt-sürücü (device driver) arayüzlerinin yönetimi Belirli donanım aygıtları için sürücülerin yönetimi 59

60 Disk (2. Bellek) Yönetimi Ana belleğin, geçici ve tüm veri-programların sürekli saklanılması için çok küçük olması nedeniyle bilgisayar sistemleri ikincil belleğe ihtiyaç duymaktadırlar. İşletim Sistemi ikincil belleğe bağlı aşağıdaki girişimlerden sorumludur: Boş disk alanı yönetimi Diskin paylaşımı Diskin planlanması 60

61 Ağ Fonksiyonları Yönetimi Ağ ortamı veya dağıtık sistem, ortak giriş-çıkış aygıtları, saati ve ana belleği olmayan işlemciler (bilgisayarlar) topluluğundan oluşur. Her işlemcinin kendine ait belleği bulunur. Birbirlerine iletişim hatları aracılığıyla bağlanırlar ve iletişimi protokollerle gerçekleştirirler. Ağ kullanıcıları aynı ortak kaynaklara erişebildiği gibi, kullanıcı bazında erişimde mümkündür. Bu durum: Hesaplama (bilgi-işleme) hızını yükseltir. Verilerin kullanılabilirlik alanını genişletir Güvenilirliği yükseltir Burada, İşletim Sisteminin en önemli görevi ortak kaynaklara erişimi sağlamaktır. 61

62 Koruma Sistemi İşletim Sistemlerinde koruma; koruma ve güvenlik olarak iki çeşittir. Eğer bilgisayarın birden fazla kullanıcısı varsa ve çoklu görevin birden fazla çalışmasına izin verilirse bu görevler birbirlerinin girişimlerinden korunmalıdır. Bu amaçla İşletim Sistemi; kütüklere, bellek kesimlerine (segment), işlemciye ve diğer kaynaklara görevlerin kontrollü erişimini sağlar. İşletim Sisteminin koruma sistemi aşağıdaki işlemlerden sorumludur: Erişim Kontrolü ; Sisteme kullanıcı erişimini düzenler; İzinli ve izinsiz kullanımları ayırt edebilme. Bilgi Erişim Kontrolü; Sistem içindeki veri akışını ve verinin kullanıcılara dağıtımını düzenler; Denetimleri belirleme. Sertifikasyon; Sertifikasyonlara göre erişim ve akış kontrol performansı sağlanır; İzinsiz erişimleri engelleyebilme. 62

63 Komut Derleyicisi Sistemin kullanıcı ve İşletim Sistemi arasında arayüz oluşturan yorumlayıcı sistem programıdır. İşletim Sisteminin Komut Derleyicisi aşağıdaki işlemlerden sorumludur: Pek çok komut, işletim sistemine denetim fonksiyonları amacı ile yönlendirilir. Bu komutlar aşağıdaki işlemleri gerçekleştirir: Görev oluşumu ve yönetimi G/Ç yönetimi Bellek yönetimi Ana belleğin yönetimi Kütük sistemlerine erişim Koruma Ağ ortamında çalışma Denetim fonksiyonlarını okuyan ve derleyen programa Komut satırının derleyicisi veya Çekirdek (Kernel) (UNIX sisteminde) denir. Komut derleyicisinin işlevi, komut fonksiyonunu okumak ve yürütmektir. 63

EYLÜL 2012 İŞLETİM SİSTEMLERİ. Enformatik Bölümü

EYLÜL 2012 İŞLETİM SİSTEMLERİ. Enformatik Bölümü EYLÜL 2012 İŞLETİM SİSTEMLERİ İÇERİK 2 2 Yazılım nedir? Yazılım türleri nelerdir? İşletim sistemi nedir? İşletim sisteminin özellikleri İşletim sistemleri Unix Linux Windows Mac OS Android Yazılım Yazılım(Software),

Detaylı

İşletim Sistemleri; İÇERİK. Yazılım BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE UYGULAMALARI 19.10.2015. 3 Yazılım Türleri

İşletim Sistemleri; İÇERİK. Yazılım BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE UYGULAMALARI 19.10.2015. 3 Yazılım Türleri İÇERİK 2 BİLGİ TEKNOLOJİLERİ VE UYGULAMALARI İşletim Sistemleri ÖĞR. GÖR. HASAN ALİ AKYÜREK Yazılım nedir? Yazılım türleri nelerdir? İşletim sistemi nedir? İşletim sisteminin özellikleri İşletim sistemleri

Detaylı

Temel Bilgisayar (Basic Computer) Yazılım (Software)

Temel Bilgisayar (Basic Computer) Yazılım (Software) Temel Bilgisayar (Basic Computer) Yazılım (Software) Yazılım (Software) Eğitim TV - egitimtv.biz - facebook.com/egitimtv 2 Yazılım Daha önce de bahsettiğimiz gibi; yazılım, bilgisayar üzerinde çalışan

Detaylı

Doğu Akdeniz Üniversitesi Bilgisayar ve Teknoloji Yüksek Okulu Bilgi teknolojileri ve Programcılığı Bölümü DERS 1 - BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ

Doğu Akdeniz Üniversitesi Bilgisayar ve Teknoloji Yüksek Okulu Bilgi teknolojileri ve Programcılığı Bölümü DERS 1 - BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ Doğu Akdeniz Üniversitesi Bilgisayar ve Teknoloji Yüksek Okulu Bilgi teknolojileri ve Programcılığı Bölümü DERS 1 - BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ Bilgisayar, kendine önceden yüklenmiş program gereğince

Detaylı

İşletim Sistemi. BTEP205 - İşletim Sistemleri

İşletim Sistemi. BTEP205 - İşletim Sistemleri İşletim Sistemi 2 İşletim sistemi (Operating System-OS), bilgisayar kullanıcısı ile bilgisayarı oluşturan donanım arasındaki iletişimi sağlayan ve uygulama programlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMLERİ. İŞLETİM SİSTEMİ Kavramı. Klasör ve Dosya Mantığı. Klasör ve Dosya Mantığı

İŞLETİM SİSTEMLERİ. İŞLETİM SİSTEMİ Kavramı. Klasör ve Dosya Mantığı. Klasör ve Dosya Mantığı İŞLETİM SİSTEMİ Kavramı İŞLETİM SİSTEMLERİ İşletim sistemini, bir bilgisayar sisteminde kullanıcı ile iletişim kurarak, donanım ve yazılım nitelikli kaynakların kullanıcılar arasında adil bir biçimde paylaştırılmasını

Detaylı

-Bilgisayarı oluşturan iki temel unsurdan diğeri ise YAZILIM dır.

-Bilgisayarı oluşturan iki temel unsurdan diğeri ise YAZILIM dır. YAZILIM -Bilgisayarı oluşturan iki temel unsurdan diğeri ise YAZILIM dır. Elektronik cihazların belirli bir işi yapmasını sağlayan ve komutlardan oluşan programların tümüne verilen isimdir. Yazılım temelde

Detaylı

Bilgisayar Entegre Ofis Programları-I. Öğr.Gör. Türkan ÖZBAY

Bilgisayar Entegre Ofis Programları-I. Öğr.Gör. Türkan ÖZBAY Bilgisayar Entegre Ofis Programları-I Öğr.Gör. Türkan ÖZBAY Bilgisayarın çalışma prensibini açıklayınız??? Bilgisayar çalışma sisteminde nelere ihtiyaç duyar??? İşlenebilir türden bir veya birden çok verinin

Detaylı

Windows İşletim Sistemi

Windows İşletim Sistemi Windows İşletim Sistemi Bilgisayar (Özellikler) Bilgisayarınızın özelliklerini görüntülemek için : Masaüstünde Bilgisayar simgesine sağ tıklayarak Özellikler e tıklayın. Çıkan pencerede bilgisayarınızda

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu

İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu bulunmaktadır; 1. Performans: İşletim sistemi, makine

Detaylı

DOS (Disk Operating System)

DOS (Disk Operating System) DOS (Disk Operating System) 2 Windows işletim sistemi ilk olarak Microsoft tarafından IBM uyumlu kişisel bilgisayarlar için geliştirilen MS-DOS (Microsoft DOS) veya PC-DOS olarak bilinen çok farklı bir

Detaylı

Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr. Gölhisar Meslek Yüksekokulu

Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr. Gölhisar Meslek Yüksekokulu Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr Gölhisar Meslek Yüksekokulu Bilgisayarın Yapısı Donanım (Hardware): Bir bilgisayara genel olarak bakıldığında; Kasa, Ekran, Klavye, Fare, Yazıcı, Hoparlör,

Detaylı

Amaçlarımız. İşletim sisteminin ne olduğunu tanımlamak. İşletim sistemi türlerini açıklamak. İşletim sistemlerinin temel bileşenlerini öğrenmek.

Amaçlarımız. İşletim sisteminin ne olduğunu tanımlamak. İşletim sistemi türlerini açıklamak. İşletim sistemlerinin temel bileşenlerini öğrenmek. Amaçlarımız 2 İşletim sisteminin ne olduğunu tanımlamak. İşletim sistemi türlerini açıklamak. İşletim sistemlerinin temel bileşenlerini öğrenmek. 1 3 İşletim Sistemi İşletim sistemi (Operating System-OS),

Detaylı

Bilgisayar Mühendisliğine Giriş. Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN

Bilgisayar Mühendisliğine Giriş. Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN Bilgisayar Mühendisliğine Giriş Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN İŞLETİM SİSTEMLERİ Bilinen İşletim Sistemleri İşletim Sistemlerinin Görevleri İşletim Sistemlerinin Gelişim Evresi İşletim Sistemi Türleri İşletim

Detaylı

Windows İşletim Sistemi

Windows İşletim Sistemi Windows İşletim Sistemi Microsoft Windows Kullanıcıya grafik arabirimler ve görsel iletilerle yaklaşarak, yazılımları çalıştırmak, komut vermek gibi klavyeden yazma zorunluluğunu ortadan kaldıran, Microsoft

Detaylı

KONU 1 BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ

KONU 1 BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ Doğu Akdeniz Üniversitesi Bilgisayar ve Teknoloji Yüksek Okulu Elektrik ve Elektronik Teknolojisi KONU 1 BİLGİSAYAR VE ÇEVRE ÜNİTELERİ Bilgisayar, kendine önceden yüklenmiş program gereğince çeşitli bilgileri

Detaylı

WINDOWS 7. Tekno-K@mp Eğitim ID 98 2/4 (Normal Seviye Kullanıcı) Tekno-K@mp Konu ID 34223. Windows 7 Hakkında Genel Bilgi Ek Bilgi -

WINDOWS 7. Tekno-K@mp Eğitim ID 98 2/4 (Normal Seviye Kullanıcı) Tekno-K@mp Konu ID 34223. Windows 7 Hakkında Genel Bilgi Ek Bilgi - WINDOWS 7 Tekno-K@mp Eğitim ID 98 Seviye 2/4 (Normal Seviye Kullanıcı) Tekno-K@mp Konu ID 34223 Ana Kategori İşletim Sistemleri Alt Kategori Giriş Konu Windows 7 Hakkında Genel Bilgi Ek Bilgi - GENEL BİLGİSAYAR

Detaylı

Dersin Konusu ve Amaçları: Ders P lanı: Bölüm 1: Bilgi Teknolojilerinde Temel Kavramlar

Dersin Konusu ve Amaçları: Ders P lanı: Bölüm 1: Bilgi Teknolojilerinde Temel Kavramlar Bilgi Teknolojileri ve Uygulamalarına Giriş Dersin Konusu ve Amaçları: Bu dersin amacı daha önce bilgisayar ve bilgi teknolojileri alanında herhangi bir bilgi ve/veya deneyime sahip olmayan öğrenciye bilgi

Detaylı

* * * BİLGİ TEKNOLOJİLERİNE GİRİŞ * * * ÜNİTE 1

* * * BİLGİ TEKNOLOJİLERİNE GİRİŞ * * * ÜNİTE 1 Hazırlayan : Hasan YÜKSEL İş Sağlığı ve Güvenliği 1. Sınıf 1. Dönem * * * BİLGİ TEKNOLOJİLERİNE GİRİŞ * * * ÜNİTE 1 I. Veri (Data) ve Bilgi (Knowledge) eş anlamlı kavramlardır. II. Analog bilgisayarlar

Detaylı

Temel Kavramlar-2. Aşağıda depolama aygıtlarının kapasitelerini inceleyebilirsiniz.

Temel Kavramlar-2. Aşağıda depolama aygıtlarının kapasitelerini inceleyebilirsiniz. Temel Kavramlar-2 Byte = 8 Bit in bir araya gelmesiyle oluşan bellektir. Bilgisayarın tanıdığı harf rakam ve özel karakterlerden her biri 1 byte lık yer kaplar. Yani her bir harfin 1 veya 0 dan oluşan

Detaylı

.. YILI BİLGİSAYAR SİSTEM KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA GİDERME KURS PLANI MODÜL SÜRESİ

.. YILI BİLGİSAYAR SİSTEM KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA GİDERME KURS PLANI MODÜL SÜRESİ .... YILI BİLGİSAYAR KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA KURS PLANI KURS MERKEZİNİN ADI ALAN ADI KURSUN ADI. TOPLAM SÜRE BAŞLAMA TARİHİ BİTİŞ TARİHİ BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ 352 SAAT.. /.. /... /.. /. BİLGİSAYAR

Detaylı

.. YILI BİLGİSAYAR SİSTEM KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA GİDERME KURS PLANI MODÜL SÜRESİ

.. YILI BİLGİSAYAR SİSTEM KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA GİDERME KURS PLANI MODÜL SÜRESİ .... YILI BİLGİSAYAR SİSTEM KURULUM BAKIM ONARIM VE ARIZA KURS PLANI KURS MERKEZİNİN ADI ALAN ADI KURSUN ADI. TOPLAM SÜRE BAŞLAMA TARİHİ BİTİŞ TARİHİ BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ 352 SAAT.. /.. /... /.. /. BİLGİSAYAR

Detaylı

1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME

1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME ANKARA MAMAK MEHMET ÇEKİÇ ORTAOKULU 1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME Ankara, 2014 Hazırlayan: Mustafa KATLANÇ 2 1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME Mehmet Çekiç Ortaokulu Sayfa 1 / 13 Mustafa KATLANÇ, Ankara

Detaylı

YAZILIM İŞLETİM SİSTEMLERİ

YAZILIM İŞLETİM SİSTEMLERİ YAZILIM Donanıma işlerlik kazandıran ve bilgisayara bir iş yaptıran (program denilen) komutlar dizisine yazılım denir. Yazılım, fiziksel aygıtların yönlendirilebilmesi için yazılan programlardır. Eğer

Detaylı

TEMEL BİLGİTEKNOLOJİLERİ

TEMEL BİLGİTEKNOLOJİLERİ TEMEL BİLGİTEKNOLOJİLERİ Bilgiyi işlemekte kullanılan araçlar ikiye ayrılır. 1- Maddi cihazlar 2-Kavramsal araçlar. Kullanıcıve bilgisayarın karşılıklıetkileşimini sağlayan birimlerin genel adıgiriş-çıkışbirimleridir.

Detaylı

ANAKARTLAR. Anakartın Bileşenleri

ANAKARTLAR. Anakartın Bileşenleri ANAKARTLAR Anakartlar, bilgisayarların temel donanım elemanıdır. Bir bilgisayarın tüm parçalarını üzerinde barındıran ve bu parçaların iletişimini sağlayan elektronik devredir. Anakartın Bileşenleri 1-Yonga

Detaylı

Bölüm 4. Yazılım - Sistem Yazılımı. Neler öğreneceğiz? Sistem Yazılımları (System Software)

Bölüm 4. Yazılım - Sistem Yazılımı. Neler öğreneceğiz? Sistem Yazılımları (System Software) BILG101 BİLGİSAYARA GİRİŞ Bölüm 4 Yazılım - Sistem Yazılımı Slide 1 Neler öğreneceğiz? Neden bilgisayarlar yazılım olmadan çalışamazlar? Sistem yazılımının iki ana kategorisi İşletim sistemlerinin türleri

Detaylı

BİLGİ TEKNOLOJİSİNİN TEMEL KAVRAMLARI. 1-Bilgisayar, donanım ve yazılım kavramları 2-Bilgisayar çeşitleri 3-Bilgisayarlar arsındaki farklılıklar

BİLGİ TEKNOLOJİSİNİN TEMEL KAVRAMLARI. 1-Bilgisayar, donanım ve yazılım kavramları 2-Bilgisayar çeşitleri 3-Bilgisayarlar arsındaki farklılıklar BİLGİ TEKNOLOJİSİNİN TEMEL KAVRAMLARI 1-Bilgisayar, donanım ve yazılım kavramları 2-Bilgisayar çeşitleri 3-Bilgisayarlar arsındaki farklılıklar Yılmaz DEMİR BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ ÖĞRETMENİ Ünitelerimiz

Detaylı

İşletim Sisteminin Katmanları

İşletim Sisteminin Katmanları İşletim Sistemi Bilgisayar donanımının doğrudan denetimi ve yönetiminden, temel sistem işlemlerinden ve uygulama yazılımlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem yazılımıdır. Bütün diğer yazılımların belleğe,

Detaylı

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 4. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 4. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 4. Hafta Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru Konular 1.) İşletim sistemlerine giriş 2.) Bilgisayar Ortamı ve Temelİşlemler * Arayüzü tanıma * Simgelerle çalışma

Detaylı

Temel Bilgi Teknolojileri - I Ayrıntılı Ders İçerikleri

Temel Bilgi Teknolojileri - I Ayrıntılı Ders İçerikleri Temel Bilgi Teknolojileri - I Ayrıntılı Ders İçerikleri Bilgi Teknolojileri (IT) Kavramları, Bilgisayar Kullanımı ve Dosyaların Yönetimi, Bilgi ve İletişim HAFTA 1 1. Genel Kavramlar(Bilgisayarın tanımı,bilgi

Detaylı

BİLGİSAYAR KULLANMA KURSU

BİLGİSAYAR KULLANMA KURSU 1 2 KURS MODÜLLERİ 1. BİLGİSAYAR KULLANIMI 3 1. Bilişim (Bilgi ve İletişim) Kavramı Bilişim, bilgi ve iletişim kelimelerinin bir arada kullanılmasıyla meydana gelmiştir. Bilişim, bilginin teknolojik araçlar

Detaylı

Bağlantı Kılavuzu. Desteklenen işletim sistemleri. Yazıcıyı Yazılım ve Belgeler CD'sini kullanarak kurma. Bağlantı Kılavuzu

Bağlantı Kılavuzu. Desteklenen işletim sistemleri. Yazıcıyı Yazılım ve Belgeler CD'sini kullanarak kurma. Bağlantı Kılavuzu Sayfa 1 / 6 Bağlantı Kılavuzu Desteklenen işletim sistemleri Yazılım ve Belgeler CD'sini kullanarak, yazıcıyı aşağıdaki işletim sistemlerine kurabilirsiniz: Windows 7 Windows Server 2008 R2 Windows Server

Detaylı

Örnek mobil işletim sistemleri : IOS, Android, Windows Mobile, Symbian

Örnek mobil işletim sistemleri : IOS, Android, Windows Mobile, Symbian Bilgisayar, kullanıcıdan verileri alarak onları kullanıcının isteğine göre işleyebilen yani veriler üzerinde aritmetik ve lojik işlemler yapabilen ve isteğe göre bu verileri çıkış birimlerine ileten veya

Detaylı

Sistem Programlama. (*)Dersimizin amaçları Kullanılan programlama dili: C. Giriş/Cıkış( I/O) Sürücülerinin programlaması

Sistem Programlama. (*)Dersimizin amaçları Kullanılan programlama dili: C. Giriş/Cıkış( I/O) Sürücülerinin programlaması Sistem Programlama Sistem programlama bilgisayar mühendisliğinin bir alanı olup karmaşık sistemlerin ve bu sistemlerin parçalarının ile ilgilenir. İşletim Sistemlerinin Programlaması Giriş/Cıkış( I/O)

Detaylı

Temel Linux Eğitimi 1., 2. ve 3. Bölümler

Temel Linux Eğitimi 1., 2. ve 3. Bölümler Süha TUNA Bilişim Enstitüsü UHeM Yaz Çalıştayı - 11.06.2012 İçerik 1. Linux, Kavramlar ve Dizin Yapısı 2. Temel Linux Komutları 3. Sunucuya Uzaktan Bağlanma 1. Linux, Kavramlar ve Dizin Yapısı Linux Linux,

Detaylı

İşletim Sistemleri. Operation Systems. A+ Bilgisayar Teknik Servis Elemanı Eğitimi / İşletim Sistemleri

İşletim Sistemleri. Operation Systems. A+ Bilgisayar Teknik Servis Elemanı Eğitimi / İşletim Sistemleri İşletim Sistemleri Operation Systems İşletim Sistemi Nedir? Kısaca OS (Operation System) olarak da adlandırılır Asıl itibariyle bilgisayarınızda çalışan bir yazılımdır Donanımların doğrudan denetim ve

Detaylı

İşletim Sistemlerine Giriş

İşletim Sistemlerine Giriş İşletim Sistemlerine Giriş İşletim Sistemleri ve Donanım İşletim Sistemlerine Giriş/ Ders01 1 İşletim Sistemi? Yazılım olmadan bir bilgisayar METAL yığınıdır. Yazılım bilgiyi saklayabilir, işleyebilir

Detaylı

Bilgi ve iletişim teknolojileri

Bilgi ve iletişim teknolojileri Bilgi ve iletişim teknolojileri 1 Bilgisayar, Hesap makinesi gibi araçlara neden ihtiyaç duyulmuştur? Zaman tasarrufu Bilginin depolanması ihtiyacı Hatasız işlem yapma isteği İletişim ihtiyacı 30\2 Bilişim

Detaylı

Bilgisayar İşletim Sistemleri BLG 312

Bilgisayar İşletim Sistemleri BLG 312 Bilgisayar İşletim Sistemleri BLG 312 İşletim Sistemlerine Giriş Bilgisayar Sistemi uygulama programları derleyici editör komut yorumlayıcı işletim sistemi makina dilinde programlar mikroprogram (ROM da)

Detaylı

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 2. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 2. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 2. Hafta Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru 1 Konular 1. Bilgisayar Nedir? 2. Bilgisayarın Tarihçesi 3. Günümüz Bilgi Teknolojisi 4. Bilgisayarların Sınıflandırılması

Detaylı

Teknoloji ile Tanışalım

Teknoloji ile Tanışalım 2 ANKARA MAMAK MEHMET ÇEKİÇ ORTAOKULU 1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME 1.4. BİT Nİ KULLANMA ve YÖNETME Ankara, 2014 Hazırlayan: Mustafa KATLANÇ 3 1.4.1. TEKNOLOJİ İLE TANIŞALIM 4 Teknoloji ile Tanışalım

Detaylı

TEMEL BİLGİSAYAR. Ders Notları. Yard. Doç. Dr. Seyit Okan KARA

TEMEL BİLGİSAYAR. Ders Notları. Yard. Doç. Dr. Seyit Okan KARA TEMEL BİLGİSAYAR Ders Notları Yard. Doç. Dr. Seyit Okan KARA İşletim Sistemi Tanımı ve Tarihçesi Dos, Windows, Unix, Linux, Nowel in Tanımları İşletim Sisteminin İşlevleri Dosya Sistemleri Uygulama İşletim

Detaylı

Bazı MSDOS komutları BAZI DOS KOMUTLARI

Bazı MSDOS komutları BAZI DOS KOMUTLARI Bazı MSDOS komutları Windows XP, Vista işletim sisteminde Başlat\Çalıştır (Start \ Run) kısmına cmd veya command yazdığınızda MS-DOS penceresi gelir. BİR KOMUTUN NASIL KULLANILDIGINI ÖĞRENMEK İÇİN HELP

Detaylı

Açık Kaynak Kodlu Yazılım

Açık Kaynak Kodlu Yazılım Temel Kavramlar İşletim Sistemi Bilgisayar kullanıcısı ile bilgisayarı oluşturan donanım arasındaki iletişimi sağlayan, aynı zamanda diğer uygulama yazılımlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem yazılımıdır.

Detaylı

Bilişim Teknolojilerine Giriş

Bilişim Teknolojilerine Giriş Bilişim Teknolojilerine Giriş Bilginin toplanması, işlenmesi, saklanması ve iletilmesini sağlayan teknolojilerin bütününe bilişim teknolojileri denir. Bilişim Teknolojisi Girilen verileri saklayan, işleyen,

Detaylı

Bil101 Bilgisayar Yazılımı I. M. Erdem ÇORAPÇIOĞLU Bilgisayar Yüksek Mühendisi

Bil101 Bilgisayar Yazılımı I. M. Erdem ÇORAPÇIOĞLU Bilgisayar Yüksek Mühendisi Bil101 Bilgisayar Yazılımı I Bilgisayar Yüksek Mühendisi Kullanıcıdan aldığı veri ya da bilgilerle kullanıcının isteği doğrultusunda işlem ve karşılaştırmalar yapabilen, veri ya da bilgileri sabit disk,

Detaylı

İşletim Sistemleri Kurulumu

İşletim Sistemleri Kurulumu İşletim Sistemi Kurulumu Öğrt. Gör. Alper Aslan Bilgisayar Büro Programları İşletim Sistemi Kurulumu BIOS BIOS Ayarları Hata Mesajları İşletim Sistemleri İşletim Sistemleri Kurulumu Öğrt. Gör. Alper ASLAN

Detaylı

ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ- 1

ÖĞRENME FAALİYETİ 1 ÖĞRENME FAALİYETİ- 1 ÖĞRENME FAALİYETİ 1 AMAÇ AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ- 1 İhtiyaç duyduğunuz işletim sistemini ve sürümlerini tespit edebileceksiniz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde hazırlık amaçlıolarak şu işlemleri yapmalısınız.

Detaylı

Akademik Dünyada Özgür Yazılım. Akademik Dünyada. Onur Tolga Şehitoğlu 10-02-2007

Akademik Dünyada Özgür Yazılım. Akademik Dünyada. Onur Tolga Şehitoğlu 10-02-2007 Akademik Dünyada Özgür Yazılım Onur Tolga Şehitoğlu 10-02-2007 1 Özgür Yazılım Nedir? Neden Özgür Yazılım? 2 Masaüstü İşletim Sistemi Ofis Uygulamaları 3 Görüntüleme 4 Bilimsel Araçlar Octave SciLab R

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMLERİ. ~ Sunu 1 ~ Öğr. Gör. Mehmet Fatih TAN http://blog.kmu.edu.tr/mftan mftan@kmu.edu.tr

İŞLETİM SİSTEMLERİ. ~ Sunu 1 ~ Öğr. Gör. Mehmet Fatih TAN http://blog.kmu.edu.tr/mftan mftan@kmu.edu.tr İŞLETİM SİSTEMLERİ ~ Sunu 1 ~ Öğr. Gör. Mehmet Fatih TAN http://blog.kmu.edu.tr/mftan mftan@kmu.edu.tr Bilgi paylaşıldıkça kıymetlenir.. Kaynak göstermek şartıyla sunu içeriğini çalışmalarınızda kullanabilirsiniz.

Detaylı

DONANIM & YAZILIM Modül 2

DONANIM & YAZILIM Modül 2 Modül 2 MODÜL 2 DONANIM & YAZILIM Donanım Yazılım Nedir? Temel Donanım Bileşenleri İşletim Sistemleri (Win,Pardus,MAC) Laptop Projeksiyon Bağlantıları Projeksiyon Açma Kapama İşletim Sistemi ile Görüntü

Detaylı

Dosya, disk üzerinde depolanmış verilerin bütününe verilen isimdir. İşletim sistemi genel olarak iki çeşit dosya içerir.

Dosya, disk üzerinde depolanmış verilerin bütününe verilen isimdir. İşletim sistemi genel olarak iki çeşit dosya içerir. 2 Dosya Nedir? Dosya, disk üzerinde depolanmış verilerin bütününe verilen isimdir. İşletim sistemi genel olarak iki çeşit dosya içerir. Birincisi, bir sistem görevi yerine getirirken yada bir uygulama

Detaylı

I. Oturum: GNU/LINUX A GİRİŞ

I. Oturum: GNU/LINUX A GİRİŞ Son Kullanıcılar İçin GNU/Linux Eğitimi - I. Gün 20 Kasım 2011 1 Tarihçe Özgür Yazılım Hareketi Linux un Ortaya Çıkışı ; Açık Kaynak Hareketi Olgunluk Dönemi 2 Temel Özgürlükler Açık Kaynak 3 Dağıtım Ne

Detaylı

Linux İşletim Sistemleri. Eren BAŞTÜRK. basturkeren@gmail.com www.erenbasturk.com

Linux İşletim Sistemleri. Eren BAŞTÜRK. basturkeren@gmail.com www.erenbasturk.com Linux İşletim Sistemleri Eren BAŞTÜRK basturkeren@gmail.com www.erenbasturk.com Giriş Linux İşletim Sistemleri Linux Terimlerinin Açıklanması Gömülü Linux İşletim Sistemleri Ubuntu Kurulumu Linux İşletim

Detaylı

Linux un Temel Bileşenleri. Linux Nedir? Aydın ÜSTÜN (Selçuk Üniversitesi) e-posta: austun@selcuk.edu.tr 02.03.2010

Linux un Temel Bileşenleri. Linux Nedir? Aydın ÜSTÜN (Selçuk Üniversitesi) e-posta: austun@selcuk.edu.tr 02.03.2010 Linux Nedir? Aydın ÜSTÜN Selçuk Üniversitesi e-posta: austun@selcuk.edu.tr 02.03.2010 İçerik Giriş 1 Giriş Temel kavramlar Tarihçe 2 Çekirdek Linux dağıtımları Paketler 3 Neden Linux? Nereden ve nasıl

Detaylı

C) 19 inçlik CRT ile LCD monitörün görünebilir alanı farklıdır. D) Dijital sinyali, analog sinyale çevirmek için DAC kullanılır.

C) 19 inçlik CRT ile LCD monitörün görünebilir alanı farklıdır. D) Dijital sinyali, analog sinyale çevirmek için DAC kullanılır. 1(13) - Aşağıdaki yazıcı türlerinden hangisinde fotoğrafik resim kalitesinde çıktı elde edilebilinir? A) İğne Uçlu C) Lazer B) Nokta Vuruşlu D) Mürekkep Püskürtmeli 2(11) - Monitörlerle ilgili olarak verilen

Detaylı

EKLER EK 12UY0106-5/A4-1:

EKLER EK 12UY0106-5/A4-1: Yayın Tarihi: 26/12/2012 Rev. :01 EKLER EK 12UY0106-5/A4-1: nin Kazandırılması için Tavsiye Edilen Eğitime İlişkin Bilgiler Bu birimin kazandırılması için aşağıda tanımlanan içeriğe sahip bir eğitim programının

Detaylı

WeldEYE. Kurulum Kılavuzu. İçindekiler

WeldEYE. Kurulum Kılavuzu. İçindekiler WeldEYE Kurulum Kılavuzu İçindekiler Giriş... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Kurulum... Hata! Yer işareti tanımlanmamış. Sistem/Ortam gerekleri... 3 Yazılımın kurulması... 3 Kamera sürücüsünün kurulumu...

Detaylı

27.10.2014 MONĐTÖRLER

27.10.2014 MONĐTÖRLER MONĐTÖRLER 46 47 Bilgisayarın kullanıcının yaptığı işlemleri görebilmesini sağlayan görsel parçasıdır. Monitörde hareketli ya da sabit resim olarak algılananlar aslında tek karelik resimlerdir. Bu tek

Detaylı

http://www.fatihbasaran.com.tr

http://www.fatihbasaran.com.tr http://www.fatihbasaran.com.tr FmB Network Tools Kurulum ve Kullanım Rehberi 1) Kurulum a) Hazırlık Eğer indirmediyseniz, yazılımın bir kopyasını aşağıdaki adresten edinebilirsiniz. Kurulum öncesinde tüm

Detaylı

DONANIM. 1-Sitem birimi (kasa ) ve iç donanım bileşenleri 2-Çevre birimleri ve tanımlamaları 3-Giriş ve çıkış donanım birimleri

DONANIM. 1-Sitem birimi (kasa ) ve iç donanım bileşenleri 2-Çevre birimleri ve tanımlamaları 3-Giriş ve çıkış donanım birimleri DONANIM 1-Sitem birimi (kasa ) ve iç donanım bileşenleri 2-Çevre birimleri ve tanımlamaları 3-Giriş ve çıkış donanım birimleri DONANIM SİSTEM BİRİMİ ÇEVREBİRİMLERİ Ana Kart (Mainboard) Monitör İşlemci

Detaylı

CLIENT MAKİNELERE IBM SPSS Statistics 21 nin KURULMASI

CLIENT MAKİNELERE IBM SPSS Statistics 21 nin KURULMASI CLIENT MAKİNELERE IBM SPSS Statistics 21 nin KURULMASI License manager ile lisanslamanın tamamlandığına emin olunduktan sonra son kullanıcıların makinalarına IBM SPSS Statistics 21 client kurulumu yapılabilir.

Detaylı

Bilgi ve iletişim teknolojileri Dersi Ders Notlarıdır?

Bilgi ve iletişim teknolojileri Dersi Ders Notlarıdır? Bilgi ve iletişim teknolojileri Dersi Ders Notlarıdır? Bilgisayar, Hesap makinesi gibi araçlara neden ihtiyaç duyulmuştur? Zaman tasarrufu Bilginin depolanması ihtiyacı Hatasız işlem yapma isteği İletişim

Detaylı

DONANIM 07-08 Bahar Dönemi TEMEL BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ

DONANIM 07-08 Bahar Dönemi TEMEL BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ DONANIM 07-08 Bahar Dönemi TEMEL BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ Donanım nedir? Donanım bilgisayarı oluşturan her türlü fiziksel parçaya verilen verilen addır. Donanım bir merkezi işlem biriminden (Central Processing

Detaylı

BÖLÜM II BİLGİSAYAR DONANIMI VE İŞLETİM SİSTEMLERİ

BÖLÜM II BİLGİSAYAR DONANIMI VE İŞLETİM SİSTEMLERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜM I BİLGİSAYARA GİRİŞ 1. Bilgisayarın Tarihçesi...3 2. Bilgisayar Sistem Birimleri Error! Bookmark not 3. Bilgisayar Çevre Birimleri.. Error! Bookmark not 4. Çıkış Birimleri...12 5. İletişim

Detaylı

OFİS PROGRAMLARI Sunum 1 MEHMET YURDAYAN

OFİS PROGRAMLARI Sunum 1 MEHMET YURDAYAN OFİS PROGRAMLARI Sunum 1 MEHMET YURDAYAN BİLGİSAYARA GİRİŞ Bilgisayarların tarihçesi 1943 senesinde ENIAC adlı bilgisayar ile başlamıştır. ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer-Elektronik

Detaylı

Ekranı simge durumunda küçültür

Ekranı simge durumunda küçültür B. Windows Penceresi Windows penceresi yapısını inceleyelim Programın menüleri Programın başlık çubuğu Araç çubukları Ekranı simge durumunda küçültür Pencereyi büyültür Pencereyi kapatır Şekil 5 Şekil

Detaylı

Bilgisayar Uygulamaları PSİ105

Bilgisayar Uygulamaları PSİ105 Bilgisayar Uygulamaları PSİ105 Yrd.Doç.Dr. Serdar YILMAZ Kaynak: Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Bilgisayar Kursu Ders Notları, Kasım 2007 1 2 3 4 Başlat Düğmesi Bilgisayarınızı kapatma ve

Detaylı

NOT: LÜTFEN BU BELGEYİ OKUMADAN YAZILIMI YÜKLEMEYİ DENEMEYİN.

NOT: LÜTFEN BU BELGEYİ OKUMADAN YAZILIMI YÜKLEMEYİ DENEMEYİN. INSITE YÜKLEME BÜLTENİ Sayfa 2: INSITE yükleme Sayfa 8: INSITE kaldırma NOT: LÜTFEN BU BELGEYİ OKUMADAN YAZILIMI YÜKLEMEYİ DENEMEYİN. HATALI YÜKLEME VEYA KULLANIM YANLIŞ VERİLERE VEYA EKİPMANIN ARIZALANMASINA

Detaylı

DOSYALARI DÜZENLEMEK

DOSYALARI DÜZENLEMEK DOSYALARI DÜZENLEMEK Klasörler(Dizinler) ve Dosyalar Dosya Nedir? Dosya bilgi içeren öğedir. Dosyaların içerisinde metin, resim, ses, video vb. içerikler bulunabilir. Dosyaların türleri ve kendilerine

Detaylı

BİLGİ TEKNOLOJİLERİ SMO103

BİLGİ TEKNOLOJİLERİ SMO103 BİLGİ TEKNOLOJİLERİ SMO103 2. HAFTA BİLGİSAYAR SİSTEMİ, BİLGİSAYARI OLUŞTURAN BİRİMLER VE ÇALIŞMA PRENSİPLERİ ANAKART, İŞLEMCİ VE BELLEKLER SABİT DİSKLER, EKRAN KARTLARI MONİTÖRLER VE DİĞER DONANIM BİRİMLERİ

Detaylı

Dosya Yönetim Sistemi Hazırlayan : mustafa kaygısız Kaynak: megep.meb.gov.tr

Dosya Yönetim Sistemi Hazırlayan : mustafa kaygısız Kaynak: megep.meb.gov.tr Dosya Yönetim Sistemi Hazırlayan : mustafa kaygısız Kaynak: megep.meb.gov.tr İşletim sisteminin dosyaları organize etme ve yönetme için ne kullandığını gösteren ifadedir. Dosya verilerin toplandığı birimlerdir

Detaylı

ORTA DOĞU TEKNİK ÜNİVERSİTESİ BİLGİ İŞLEM DAİRE BAŞKANLIĞI. Güvenlik ve Virüsler. ODTÜ BİDB İbrahim Çalışır, Ozan Tuğluk, Cengiz Acartürk 04.04.

ORTA DOĞU TEKNİK ÜNİVERSİTESİ BİLGİ İŞLEM DAİRE BAŞKANLIĞI. Güvenlik ve Virüsler. ODTÜ BİDB İbrahim Çalışır, Ozan Tuğluk, Cengiz Acartürk 04.04. Güvenlik ve Virüsler ODTÜ BİDB İbrahim Çalışır, Ozan Tuğluk, Cengiz Acartürk 04.04.2005 Bilgi güvenliği neden gerekli? Kişisel bilgi kaybı Üniversiteye ait bilgilerin kaybı Bilgiye izinsiz erişim ve kötüye

Detaylı

İşletim Sisteminin Katmanları

İşletim Sisteminin Katmanları İşletim Sistemi Bilgisayar donanımının doğrudan denetimi ve yönetiminden, temel sistem işlemlerinden ve uygulama yazılımlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem yazılımıdır. Bütün diğer yazılımların belleğe,

Detaylı

AirTies Kablosuz Erişim Noktası (Access Point) olarak kullanacağınız cihazı bilgisayarınıza bağlayarak ayarlarını yapabilirsiniz.

AirTies Kablosuz Erişim Noktası (Access Point) olarak kullanacağınız cihazı bilgisayarınıza bağlayarak ayarlarını yapabilirsiniz. USB Disk Paylaşımı Değerli Müşterimiz, AirTies desteklediği USB Tak&Paylaş özelliği ile hiçbir ekstra donanıma ihtiyaç duymadan yaygın olarak kullanılan standart USB disk sürücülerinizi tüm ağınıza paylaştırmanıza

Detaylı

YRD. DOÇ. DR. AGÂH TUĞRUL KORUCU

YRD. DOÇ. DR. AGÂH TUĞRUL KORUCU YRD. DOÇ. DR. AGÂH TUĞRUL KORUCU AGAH.KORUCU@GMAIL.COM KERNEL GNU/LINUX Linux Çekirdeği Linus Torvalds Tarafından Geliştirilmiş ve İlk sürüm 25 Ağustos 1991'de duyurulmuştur. Free Software Foundation'ın

Detaylı

Sanal Makine ve Sanal MACos Kurulumu Macintosh 10.7

Sanal Makine ve Sanal MACos Kurulumu Macintosh 10.7 Sanal Makine ve Sanal MACos Kurulumu Macintosh 10.7 Macintosh hakkında genel bilgiler Mac OS X Macintosh işletim sistemi ailesinin son sürümüdür ve Apple tarafından Macintosh bilgisayarları için tasarlanmış

Detaylı

Bağlantı Kılavuzu. Yerel olarak bağlanmış bir yazıcıya yönelik Windows talimatları. Yerel yazdırma nedir? Yazılımı CD'yi kullanarak kurma

Bağlantı Kılavuzu. Yerel olarak bağlanmış bir yazıcıya yönelik Windows talimatları. Yerel yazdırma nedir? Yazılımı CD'yi kullanarak kurma Sayfa 1 / 6 Bağlantı Kılavuzu Yerel olarak bağlanmış bir yazıcıya yönelik Windows talimatları Not: Yerel olarak bağlanmış bir yazıcı kurulurken, işletim sisteminin Yazılım ve Belgeler CD'siyle desteklenmediği

Detaylı

Bu Hafta Öğreneceklerimiz

Bu Hafta Öğreneceklerimiz Bu Hafta Öğreneceklerimiz Bu Hafta Öğreneceklerimiz Klavye, tuşlardan oluşan ve bilgisayardaki veri giriş işlemlerini yapan önemli bir donanım birimidir. Bilgisayarda yazı yazabilmek, veri ve komut girişi

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ. Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği

İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ. Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ Von Neumann Mimarisi Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği mimariyi temel almaktadır. Merkezi İşlem Birimi Aritmetik ve Mantık Birimi Kontrol

Detaylı

TARSUS HALK EĞİTİMİ MERKEZİ VE ASO MÜDÜRLÜĞÜ

TARSUS HALK EĞİTİMİ MERKEZİ VE ASO MÜDÜRLÜĞÜ TARSUS HALK EĞİTİMİ MERKEZİ ASO MÜDÜRLÜĞÜ KULLANIMI ( İŞLETMENLİĞİ OPERATÖR) KURS PLANI BŞL : 08.03.2011 - BTŞ : 02.05.2011 Hafta içi her gün: 14.30-17 :40 ( 4 saat ) TARİH GÜN SAAT MODÜL Açılış konuşması,

Detaylı

SORULAR (37-66) Aşağıdakilerden hangisi günümüz anakartlarının en çok kullanılan veriyoludur?

SORULAR (37-66) Aşağıdakilerden hangisi günümüz anakartlarının en çok kullanılan veriyoludur? SORULAR (37-66) SORU -37 Aşağıdakilerden hangisi günümüz anakartlarının en çok kullanılan veriyoludur? A) ISA B) AGP C) PCI D) PCI-e SORU -38 Aşağıdakilerden hangisi yavaş olması sebebiyle günümüz anakartlarında

Detaylı

Kelime işlemcilerin işlevlerini öğrenmek. Başlıca kelime işlemcileri tanımak. Microsoft Word 2010 programı hakkında temel bilgileri öğrenmek.

Kelime işlemcilerin işlevlerini öğrenmek. Başlıca kelime işlemcileri tanımak. Microsoft Word 2010 programı hakkında temel bilgileri öğrenmek. Amaçlarımız 2 Kelime işlemcilerin işlevlerini öğrenmek. Başlıca kelime işlemcileri tanımak. programı hakkında temel bilgileri öğrenmek. da metin biçimlendirmek. 1 Kelime İşlemcilerin İşlevleri 3 Kelime

Detaylı

Güvenlik, Telif Hakları ve Hukuk

Güvenlik, Telif Hakları ve Hukuk Güvenlik, Telif Hakları ve Hukuk Güvenlik Dosyaların taşınabilir kayıt ortamlarına yedeklenmesi Elektrik kesintisinde veri kaybı Dosyaların dışarıdan erişilmesinin engellenmesi Gizlilik Hakkı Bilgisayarın

Detaylı

İÇİNDEKİLER BÖLÜM-1. BİLGİSAYARIN TANIMI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ...1 BÖLÜM-2. WİNDOWS XP İŞLETİM SİSTEMİ...27

İÇİNDEKİLER BÖLÜM-1. BİLGİSAYARIN TANIMI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ...1 BÖLÜM-2. WİNDOWS XP İŞLETİM SİSTEMİ...27 İÇİNDEKİLER BÖLÜM-1. BİLGİSAYARIN TANIMI VE ÇALIŞMA PRENSİBİ...1 1.1. GİRİŞ...1 1.2. BİLGİSAYARIN TANIMI VE TARİHSEL GELİŞİMİ...3 1.3. BİLGİSAYARIN FONKSİYONLARI...3 1.4. BİLGİSAYARIN YAPISI VE BİLGİSAYARI

Detaylı

Linux un Tarihsel gelişimi

Linux un Tarihsel gelişimi Linux un Tarihsel gelişimi Unix, 1969 yılında, Ken Thompson ve Dennis Ritchie tarafından Bell Laboratuvarları'nda geliştirilmiş, çok kullanıcılı, çok görevli yapıyı destekleyen bir bilgisayar işletim sistemidir.

Detaylı

Bilgi ve İletişim Teknolojileri

Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bilgi günümüzde çok değerli bir konumda. Şöyle bir düşünün taş devrinde yaşıyor olsaydınız ne kadar bilgiye sahip olurdunuz. Bir zamanlar insanlar dünyanın yuvarlak olduğunu

Detaylı

JAL IN İNTERNET TEN İNDİRİLMESİ VE KURULMASI

JAL IN İNTERNET TEN İNDİRİLMESİ VE KURULMASI JAL IN İNTERNET TEN İNDİRİLMESİ VE KURULMASI WINDOWS TA JAL IN İNDİRİLMESİ VE KURULMASI JAL derleyicisi aslında Jal.exe isimli tek bir dosyadan oluşur. Jal.exe derleyici programı, yazılan JAL programı

Detaylı

İşletim Sistemleri. İşletim sistemi deyince bugün çoğumuzun aklına

İşletim Sistemleri. İşletim sistemi deyince bugün çoğumuzun aklına Alp Akoğlu İşletim Sistemleri Bilgisayarınızı açtığınızda kontrolün sizde olduğunu bilmek istersiniz. İnternette gezinmek, müzik dinlemek, arkadaşlarınızla sohbet etmek, okul için ödevinizi yetiştirmek

Detaylı

İşletim Sistemleri Okutman Murat KARA

İşletim Sistemleri Okutman Murat KARA İşletim Sistemleri Okutman Murat KARA İşletim Sistemi Bilgisayar donanımının doğrudan denetimi ve yönetiminden, temel sistem işlemlerinden ve uygulama yazılımlarını çalıştırmaktan sorumlu olan sistem yazılımıdır.

Detaylı

Windows Grup İlkesi Düzenleyici

Windows Grup İlkesi Düzenleyici Windows Grup İlkesi Düzenleyici Microsoft Windows ta kullanıcı ve bilgisayar grupları için kullanıcı ve bilgisayar yapılandırmaları tanımlamak üzere Grup İlkesi kullanılır. Grup ilkesi Microsoft Yönetim

Detaylı

Kaspersky Open Space Security: Release 2. İşletmeniz için birinci sınıf bir BT güvenliği çözümü

Kaspersky Open Space Security: Release 2. İşletmeniz için birinci sınıf bir BT güvenliği çözümü Kaspersky Open Space Security: Release 2 İşletmeniz için birinci sınıf bir BT güvenliği çözümü Güncellenmiş uygulamalar Updated applications Release 2 uygulamaları: Kaspersky Anti-virus for Windows Workstations

Detaylı

USB 2.0 DAN HDMI A VİDEO ADAPTÖRÜ. Hızlı Kurulum Kılavuzu DA-70851

USB 2.0 DAN HDMI A VİDEO ADAPTÖRÜ. Hızlı Kurulum Kılavuzu DA-70851 USB 2.0 DAN HDMI A VİDEO ADAPTÖRÜ Hızlı Kurulum Kılavuzu DA-70851 1. Sürücüyü Yükleme İkaz: Verilen sürücüyü bağlamadan adaptörü bilgisayarınıza BAĞLAMAYIN. Verilen CD yi disk sürücünüze yerleştirin ve

Detaylı

Kurulum ve Başlangıç Kılavuzu. DataPage+ 2012 için

Kurulum ve Başlangıç Kılavuzu. DataPage+ 2012 için DataPage+ 2012 için Son Güncelleme: 29 Ağustos 2012 İçindekiler Tablosu Önkoşul Olan Bileşenleri Yükleme... 1 Genel Bakış... 1 Adım 1: Setup.exe'yi Çalıştırın ve Sihirbazı Başlatın... 1 Adım 2: Lisans

Detaylı

Bilgisayarım My Computer

Bilgisayarım My Computer My Computer Elbistan Meslek Yüksek Okulu 2012 2013 Bahar Yarıyılı 12-13 Mar. 2012 Öğr. Gör. Murat KEÇECİOĞLU Bilgisayarım (my computer) simgesine sağ tıklar ve özellikler (properties) seçeneğini seçeriz.

Detaylı

1.1.2. BİT in Kullanıldığı Alanlar

1.1.2. BİT in Kullanıldığı Alanlar Bilgi nedir? Öğrenme, araştırma veya gözlem yolu ile elde edilen gerçek, İnsan zekâsının çalışması sonucu ortaya çıkan düşünce ürünü, Teknoloji nedir? İnsanoğlunun tasarlayarak ürettiği ya da uygulamaya

Detaylı

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 5. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru

ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 5. Hafta. Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru ENF 100 Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı Ders Notları 5. Hafta Öğr. Gör. Dr. Barış Doğru Konular 1.) İşletim sistemlerine giriş 2.) Bilgisayar Ortamı ve Temelİşlemler * Arayüzü tanıma * Simgelerle çalışma

Detaylı