ĐSLÂM DÜNYASINDA ASTRONOMĐ ÇALIŞMALARI ve ĐSLÂM ASTRONOMĐSĐNĐN BATI'YA ETKĐLERĐ 1

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ĐSLÂM DÜNYASINDA ASTRONOMĐ ÇALIŞMALARI ve ĐSLÂM ASTRONOMĐSĐNĐN BATI'YA ETKĐLERĐ 1"

Transkript

1 ĐSLÂM DÜNYASINDA ASTRONOMĐ ÇALIŞMALARI ve ĐSLÂM ASTRONOMĐSĐNĐN BATI'YA ETKĐLERĐ 1 Yavuz Unat Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Ortaçağ Hıristiyan Dünyası karanlık bir dönemden geçerken, Ortadoğu da yeni bir din doğdu ve bu dinin mensupları Hıristiyanların talip olmadıkları bilim ve felsefe mirasını sahiplenmeye başlayarak 8. ve 9. yüzyıllarda Yunan biliminin büyük bir bölümünü Arapça ya aktardılar. Müslümanlar yaptıkları Fetihler sonucunda Bizanslılarla ve Perslerle karşılaştılar ve kendilerinden önceki medeniyetlerin yarattığı eserlerden yararlanmak gerektiğini anlayarak özellikle Abbasîler döneminde yoğun bir çeviri faaliyetine giriştiler; kendilerinden önceki birikimi anlamaya ve daha sonra da geliştirmeye çalıştılar. 8. yüzyılda gerçekleşen ve Đslâm Dünyası nın çehresini değiştiren bu bilimsel uyanış döneminde, yoğun olarak çeviriler yapıldı. Bu çevirilerin arasında Yunanca'dan Arapça'ya çevrilen eserler, diğer dillerden çevrilen eserlere oranla daha etkilidir. Đslâm Astronomisinde Ele Alınan Konular Đslâm Dünyası nda astronomlar birbirleriyle bağlantılı iki tür etkinlik üzerinde yoğunlaştılar: 1. Gözlem aletleriyle gökyüzünü gözlemlediler (gözlemsel ya da pratik astronomi) 2. Gözlem verilerini hareketli geometrik düzeneklerle anlamlandırmaya çalıştılar (kuramsal astronomi). Gözlemsel Astronomi Gözlemsel astronomide Đslâm astronomları, gözleme daha yatkın olan bilim anlayışlarının bir sonucu olarak daha önemli çalışmalar yaptılar. Đlk gözlemevleri onlar tarafından kuruldu. Gözlemlerin dakikliğini arttırmak için yeni gözlem araçları ve gözlem teknikleri geliştirdiler. Açıların ölçümünde kirişler yerine yeni bulunan trigonometrik fonksiyonları kullanmaya başladılar. 1 Unat, Yavuz, Ortaçağ Đslam Dünyası nda Astronomi Çalışmaları ve Batı ya Etkileri, Bilim ve Ütopya, Nisan 2003, Sayı 106, Đstanbul 2003, s

2 Gözlemevleri Đslâm astronomisinde Batlamyus un (M.S. 150 yılları) astronomik sistemi kabul edilmiştir (Yer Merkezli Sistem). Ancak Đslâm astronomları, yeni gezegen tablolarına ihtiyaç duydular ve bu yüzden, pek çok gözlemevi kurdular. Bu gözlemevlerinde yapılan gözlemlerle elde edilen değerler Batlamyus un değerleri ile karşılaştırıldı, düzeltildi ve pek çok katalog oluşturuldu. Gözlemevleri, organize bir kurum olarak ilk defa Đslâm Dünyası nda karşımıza çıkar. Gözlemevinin sabit bir yeri, gözlem aletleri, kütüphanesi, gözlemcileri, hesapçıları ve bu gözlem ve hesapları değerlendiren astronomları ve araştırmacılara yardımcı olmak amacı ile idari elemanları vardı. Đslâm dünyasında pek çok gözlemevi vardır. Bunlardan büyük bir kısmı, hükümdarlar tarafından kurulmuştur. Ayrıca özel ve seyyar gözlemevleri de vardır. Bu gözlemevlerinde, düzenli ve devamlı gözlemler yapılmıştır. Gözlemevlerindeki çalışmalar, astronomi biliminin ve ona yardımcı bilim dallarının sorunları üzerindeki araştırma ve çalışmaları içeriyordu. Amaç, dakik gözlemlere dayanan yeni zîclerin (astronomik tabloların) oluşturulması idi. Gözlemevlerinde yapılan gözlem sonuçlarının tablolar halinde gösterildiği kataloglara zîc denilmekteydi. Zîcler, gezegen tablolarının yanı sıra, dönemlerindeki trigonometriye, küresel astronomiye, takvim çeşitlerine ve yapımına, izdüşüm yöntemlerine, gözlem aletlerinin yapılışı ve kullanımı, astrolojiye ve ibadet vakitlerinin belirlenmesine ilişkin bilgileri de kapsamaktaydılar. Gezegen Eksantrik daire R α M Kuramsal Astronomi Kuramsal astronominin alanında Müslüman astronomlar, Aristoteles in (M.Ö ) yolundan giderek, Yer in hareket etmeksizin evrenin merkezinde durduğuna ve Güneş de dahil olmak üzere diğer bütün gök cisimlerinin onun çevresinde dairesel yörüngeler üzerinde sabit hızlarla dolandığına inandılar. Bu konuda, Batlamyus tarafından önerilen eksantrik ve episikl düzeneklerinin önemli değişiklikler yapılmaksızın kabul ettiler. Kuramsal açıdan incelediğimde, Đslâm astronomie Yer Şekil 1 Batlamyus tarafından, gezegenlerin mesafe ve hız değişimlerini açıklamak için kullanılan eksantrik (dışmerkezli) düzenek 2

3 sinde özellikle 10. ve 11. yüzyılda, yaptıkları çalışmalara bağlı olarak, iki önemli görüşten birini benimseme yoluna gittiklerini görmekteyiz; 1. Đslâm astronomlarından bazıları, matematiksel kuramla yetinmeyi tercih etmişler ve Batlamyus sisteminin geometrik yapısını yeterli bularak fiziksel bir temel görüşünü bir tarafa bırakmışlardır. Bu astronomlara göre, Batlamyus sistemi, gökcisimlerinin devinimlerini, bir gezegenin belirli zamanlardaki yerini doğru olarak verebilmektedir. Astronominin de amacı budur. Dolayısıyla, bu fiziksel sorun fizikçilere veya doğa felsefecilerine bırakılmalıdır. 2. Ancak bazı Đslâm astronomları gezegen hareketlerinin sadece geometrik bir nitelik taşımasının doğru olmadığını, bu hareketlerin aynı zamanda dinamik bir niteliğe de sahip olması gerektiğini savunmuşlardır. Bu görüşü savunan astronomlar, ya Aristoteles in Ortakmerkezli Küreler Sistemi ni kabul ediyorlar ya da Batlamyus ve Aristoteles in kuramlarını birleştirerek Küre Katmanları Sistemi adı verilen yeni bir sistem öne sürüyorlardı. Küre Katmanları Sistemi, Batlamyus sistemini mekanik hale getiren bir sistemdi ve bu sistem sayesinde, eleştirilere hedef olan Batlamyus astronomisi fiziksel bir yapıya bürünüyordu. Küre Katmanları Sistemi'nde, eksantrik ve episikl daireleri, küre biçiminde varsayılmakta ve evren iç içe geçmiş bir takım küreler şeklinde tasarımlanmaktaydı. Bu küre katmanları düşüncesinin Đbn el- Heysem ( ) tarafından kurulduğu ihtimali üzerinde durulmaktadır. Endülüslü astronomlarının ve özellikle de Bitrûcî nin (ölümü 1204) etkisiyle Đslâm astronomları tarafından Aristoteles fiziğine uygun küre katmanları sistemi kabul görmüş ve bu küreler somut nesneler varsayılmışlardır. Gezegen Episikl C α R Yer Şekil 2 Batlamyus tarafından, gezegenlerin ileri-geri hareketlerini açıklamak için kullanılan episikl düzeneği Đslâm Astronomisinin Đlk Dönemleri ve Hint Etkisi Đslâm ın ilk dönemlerinde, Đslâm astronomisinin biçimlenmesinde Hint astronomisi etkili olmuştur. Đslâm astronomları, Yunan astronomisi ile tanışmadan önce Brahmagupta'nın Siddhanta'sı aracılığıyla Hint astronomisini tanımışlar ve araştırmalarında bu eseri temele almışlardır. 3

4 Mansur ( ), astronomi ile uğraşan ilk halifedir. Daha sonra gelen halifelerin çoğu bu konuda onu takip etmiştir. Mansur, gezegenlere meraklı olduğundan Fars, Hind ve Rum memleketlerinden birçok astronom yanına gelerek hizmetine girmiş ve onun himayesinde çalışmıştır. Brahmagupta'nın Siddhanta'sı da onun döneminde Arapça'ya çevrilmiştir. Yunan Etkisi Đslâm astronomisinin en parlak devri bilimin ilk büyük patronu Memûn un ( ) hilafeti sırasındadır. Memûn Yunan yazmalarını elde etmek için büyük gayret göstermiştir. 830 yılında Bağdat ta, çeviri bürosu niteliğinde Bilgelik Evi (Beyt el-hikme) adı verilen bilimsel bir akademi kurmuş ve burada pek çok önemli bilimsel eser çevrilmiştir. Batlamyus un Yer Merkezli Kuramı'nı verdiği Almagest inin Arapça'ya ilk çevirisi de burada yapılmıştır. Yer'in Çevresinin Ölçülmesi Memûn'un döneminde yapılan önemli çalışmalardan biri Yer in çapının ve çevresinin ölçümüne ilişkindir. Daha önce, Yunanlıların ve Hintlilerin bu konu ile ilgili çalışmaları vardı. Đslâm astronomları, kendi yöntem ve ölçü birimleriyle Yer in gerçek boyutlarını araştırmaya koyuldular. Bu iş için, Memûn un emriyle, meridyenin 1 0 'lik yayının belirlenmesi ve bu yolla Yer in çapı ve çevresinin bulunması çalışmaları başlatıldı. Biri Sincar Ovası nda, diğeri ise Palmyra (Tadmur) ve Rakka arasında olmak üzere iki ölçüm yapıldı ve 1 0 'lik yay uzunluğu 56 ¼ mil ve Yer'in çevresi de yaklaşık mil olarak belirlendi (yaklaşık 40 bin km.). Şemmâsiye ve Kâsiyûn Gözlemevleri Memûn döneminde astronominin uygulama alanı olan gözlemevleri de kurulmuştur. Memûn, Đslâmda gözlemevi kurma geleneğini başlatan kişidir. Đlk kurulan Đslâm gözlemevi, Bağdad ta Şemmâsiye Gözlemevi dir. Đkinicisi ise, Şam da kurulan Kâsiyûn Gözlemevi dir. Bu gözlemevlerinde yapılan en önemli çalışmalardan biri ekliptik ve ekvator arasındaki eğiminin hesaplanmasıdır. Yunanlılar bu eğimi olarak bulmuşlardı. Memûn un zamanında yapılan çalışmalarla bu eğim olarak bulunmuştur (830). Bu değer uzun süre, astronomların kabul ettikleri temel verilerden biri olarak kalmıştır (Günümüzdeki değer ı 08 ıı dir). Şemmâsiye ve Kasiyun gözlemevlerinde yapılan çalışmaların sonuçları Zîc-i Mumtahan adı verilen bir katalogda toplanmıştır. 4

5 Batı da Endülüs Astronomisi 750 yılında Abbasiler, Emevî Devleti ni yıktı. Emevî hükümdarlarından I. Abdurrahman, Đspanya'da Endülüs bölgesinde yeni bir emirlik kurdu (Endülüs Emevileri, ). Kısa sürede Kurtuba bir bilim merkezi haline geldi. Bu dönemde felsefe, astronomi, tıp alanında çok seçkin araştırmacılar yetişti. Endülüs, medeniyet tarihini iki yönden etkilemiştir. 1. Eski Yunan bilim adamı ve filozoflarından Aristoteles'in görüşleri yeniden gündeme geldi ve Aristotelesçilik daha doğru bir biçimde tanıtıldı ve yaygınlaştı. 2. Endülüs'teki okullarda yetişenler, 12. yüzyılda bilim ve felsefe eserlerini Arapça'dan Latince'ye ve Đbranice'ye çevirdiler ve Avrupa medeniyetinin kültürel zeminini hazırladılar. Endülüs astronomları Aristoteles fiziğinin etkisi altındaydılar; bu etki nedeniyle de 12. yüzyıldan sonra Batlamyus kuramına karşı çıktılar ve bu kuramı iki yönden eleştirdiler: 1. Gezegenlerin yaklaşıp uzaklaşmalarını ve ileri-geri hareketlerini açıklamak için Batlamyus un kullandığı eksantrik ve episikl düzenekler benimsendiğinde, Yer evrenin merkezinden belli bir miktar kaydırılmış oluyordu. Oysa Aristoteles fiziğine göre Yer evrenin tam merkezinde olmalıydı. O halde, Batlamyus kuramını, Aristoteles fiziğiyle desteklemek olanaklı değildi; 2. Eksantrik ve episikl düzenekler, matematiksel yapılardı ve gök cisimlerinin bu düzeneklerle dolandırılmasını sağlayacak fiziksel nedenler mevcut değildi. Bu eleştiriler Batlamyus kuramı için ciddi bir tehdit oluşturdu. Böylece hem bu kuram yeniden sorgulandı, hem de mevcut kuramlardan daha başarılı bir kuramın oluşturulabileceği anlayışı yavaş yavaş zihinlerde belirmeğe başladı. Önemli Đslâm Astronomları Fergânî Türkistan ın Fergânâ bölgesinde yetişmiş ve daha sonra döneminin bilim ve kültür merkezi olan Bağdad a yerleşmiştir. Batlamyus un Almagest inin özeti olan Cevâmi el-đlmi el-nücûm ve l-harekât el-semâviyye (Astronominin ve Göksel Hareketlerin Đlkeleri) adlı yapıtı, ilk olarak Sevilleli John (1137) tarafından olmak üzere birkaç kez Latince ye çevrilmiş ve 15. yüzyıla kadar Batı'da etkisini sürdürmüştür. 15. yüzyıla kadar pek çok astronom onun bu kitabından yaralanmıştır. Ayrıca Dante nin ( ) ünlü eseri Đlâhi Komedya da yer 5

6 alan evren görüşünün de Fergânî den alındığı bilinmektedir. Yine, Fergânî'nin Yer in çevresine ilişkin bulmuş olduğu değeri (yaklaşık metre) Colombus tarafından kullanılmıştır. Battânî Harranlı olan ve yıldızlara tapan Sabiî dinine mensup olan Battânî ( ), Rakka da özel bir gözlemevi kurmuş ve tarihleri arasında önemli gözlemler yapmıştır. Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini, Güneş ve Ay tutulmalarını gözlemlemiştir. Ayrıca mevsimlerin süresini büyük bir doğrulukla hesaplamış, ekliptik ve ekvator arasındaki eğimi de dakik olarak belirlemeyi başaran Battânî, Güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak belirlemiştir. Aynı zamanda matematikçi de olan Battânî, sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantı gerçek anlamda ilk defa kullanmış ve bu temel trigonometrik bağıntıları astronomik hesaplamalarda da kullanmıştır. Battânî nin Latince'ye de çevrilen en önemli yapıtı De Scienta Stellarum - Ce Numeris Stellarum et Motibus adıyla tanınan astronomik tablodur. Ömer Hayyam Selçuklu Sultanı Celâleddin Melikşâh ( ), yılları civârında, kullanılmakta olan takvimlerin düzeltilmesi için Đsfahan da bir gözlemevi (Đsfahan Gözlemevi) kurdurmuş ve başına da dönemin en ünlü astronomlarından biri olan Ömer Hayyâm ı getirmiştir. Ömer Hayâm, daha önce kullanılmış olan takvimleri düzeltmek yerine, mevsimlere tam olarak uyum gösterecek yeni bir takvim düzenlemenin daha doğru olacağına karar vermiş ve bu amaçla, bu gözlemevinde gözlemler yapılmaya başlanmıştır. Böylece Ömer Hayam, burada yaptığı gözlemler sonucunda, hem Zîc-i Melikşâhî (Melikşâh Zîci) adlı zîc ve hem de el-târîh el-celâlî denilen Celâleddin Takvimi düzenlemiştir (1079). Celâleddin Takvimi, bugün kullanmakta olduğumuz Gregoryen Takvimi nden çok daha dakiktir; Gregoryen Takvimi, her 3330 yılda 1 günlük bir hata yaptığı halde, Celâleddin Takvimi 5000 yılda yalnızca 1 günlük hata yapmaktadır. Beyrûnî Beyrûnî nin (11. yüzyıl) büyük Türk hükümdarlarından Gazneli Mahmud un ( ) oğlu Mesud için 1030 yılında hazırladığı Kânûn el-mesudî fî el-hey e ve el-nücûm (Astronomi ve Astrolojide Mesud un Kanunu) adlı meşhur astronomi kitabı, Đslâm Dünya- 6

7 sı nda bu sahada yazılmış olan en kapsamlı eserlerden biridir. Eserin giriş bölümü trigonometriye ayrılmıştır. Burada trigonometrik fonksiyonların birer oran veya sayı niteliğinde olduklarına dikkat çekilmiş ve birim çemberin yarıçapının 1 olarak kabul edilmesi önerilmiştir. Beyrûnî'nin Yer in günlük hareketi üzerinde de durduğu ve bu konuda bir de kitap yazdığı bilinmektedir. Ancak bu eser kaybolduğu için, konu hakkındaki görüşlerini bilmiyoruz. Beyrûnî bu konuyu Kânûn el-mesudî de de tartışmış, ancak sonuçta Yer in durağan olduğu şeklindeki Baltamyuscu görüşü benimsemiştir. Aristoteles fiziğinin hakim olduğu bir dönemde, bu konunun gündeme getirilmiş olması oldukça önemlidir. Beyrûnî tutulma düzlemi (ekliptik düzlemi) eğiminin sabit olup olmadığını da araştırmış ve bu amaçla kendisinden önce yapılan gözlemleri incelemiştir. Ancak sonuçta bu eğimin sabit olduğuna ve ölçümlerde karşılaşılan büyük farkların ise kusurlu aletlerle yapılmış yanlış gözlemlerden kaynaklandığına karar vermiştir. Đbn el-heysem Đbn el-heysem ( ), Batlamyus astronomisine hem fiziksel hem de matematiksel yönde itirazlar eden ilk astronomlardandır. El-Şükûk alâ Batlamyûs (Batlamyus Üzerine Şüpheler) adlı eserinde Batlamyus un kullandığı eksantrik ve episikl modelleri, fiziksel ve matematiksel olarak bazı noktalarda eleştirmiş ve hem Batlamyus astronomisinin matematiksel yapısını yeniden kurgulamaya ve hem de bu matematiksel modelleri fiziksel bir temele oturtmaya yönelik çalışmalar yapmıştır. Bu çalışmaları sonucunda, Batlamyus sistemini mekanik hale getiren Küre Katmanları Sistemi'ni kurgulamıştır. Zerkâlî Endülüs ün önde gelen astronomlarından birisi olan Zerkâlî ( ), Toledo'da bir gözlemevi kurmuş ve yılları arasında yapmış olduğu gözlemleri bir yapıtta toplamıştır. Zerkâlî, Batlamyus kuramının bazı önemli eksiklikleri üzerinde çalışmıştır. Batlamyus kuramında, Güneş in Yer den en uzak konumu olan apoje noktasının durağan olduğu benimsenmiş ve gözlemlerin bildirdiği farklı veriler gözlem hatalarıyla açıklanmıştı. Zerkâlî, apoje noktasının durağan olmadığını ve yılda 12 saniyelik bir açıyla Batı dan Doğu ya doğru yer değiştirdiğini savunmuştur. Böylece Zerkâlî, Batlamyus kuramının doğruluğu konusundaki kuşkuların güçlenmesine neden olmuştur. 7

8 Câbir Đbn Eflâh Câbir Đbn Eflâh, 11. yüzyılın sonları ile 12. yüzyılın ortalarında Đşbiliyye de (Sevilla) yaşamış ve Batlamyus u bazı açılardan eleştiren ve düzelten Đslâh el-mecistî (Almagest in Düzeltilmesi) adında kuramsal bir yapıt hazırlamıştır. Küresel trigonometriye ilişkin ayrıntılı bilgiler içeren Đslâh el-mecistî, Cremonalı Gerard ( ) tarafından Latince ye çevrilmiş ve 1534 te Nürenberg de basılmıştır. Bu yapıtın Kopernik tarafından da okunduğu bilinmektedir. Batlamyus, Merkür ve Venüs gezegenlerinin paralakslarının duyumsanabilecek bir büyüklükte olmadığını söylemişti. Bu belirleme Endülüs astronomları arasında Merkür ve Venüs gezegenlerinin, Güneş in üstünde mi yoksa altında mı bulundukları tartışmasını doğurmuş ve Câbir ibn Eflâh, Güneş in bu iki gezegen tarafından uzun periyotlarla ve çok kısa bir süre için örtüldüğü gözlemine dayanarak Merkür ve Venüs ün, Yer e Güneş ten daha yakın oldukları savını güçlendirmiştir. Đbn Rüşd Endülüs ün yetiştirmiş olduğu en büyük filozoflardan ve hekimlerden birisi olan Đbn Rüşd ( ), Aristotoles in yapıtlarına yapmış olduğu yorumlarla Aristotelesciliğin dirilmesini ve güçlenmesini sağlamıştır. Đbn Rüşt, Batlamyus u eleştirenler arasında en önemli düşünürlerden birisidir. Batlamyus astronomisinin geometrik düzenekleri olan eksantrik ve episikl düzeneklerini eleştirmiş ve bu düzeneklerin Aristoteles fiziğine aykırı olduklarını ileri sürmüştür. Đbn Rüşt'ün yaptığı bu eleştiriler yeni bir sistem ihtiyacını gündeme getirmiş ve onun önerdiği biçimde eksantrik ve episiklleri içermeyen bir model Bitrûcî tarafından geliştirilmiştir. Nasîrüddin-i Tûsî Tûsî, 1201 yılında Tus kentinde doğmuş ve kendini astronomi alanında yetiştirmiştir. Đlhanlı hükümdarı Hulagu, Tûsî yi kendine vezir yapmış ve Meraga da çağını aşan bir gözlemevi kurdurmuştur (Merâga Gözlemevi, 1259). Burada son derece başarılı gözlem araçları inşa edilmişti. Batı da bu ayarda bir gözlemevinin kurulması için 16. yüzyılı beklemek gerekmektedir. Bu gözlemevinde oldukça dakik gözlemler yapılmış ve Tûsî bu gözlemlere dayanarak bir astronomi kitabı kaleme almıştır (el-zîc el-đlhânî, Đlhanlı Zîci). 8

9 Tûsî, Batlamyus un Yer merkezli sistemini eleştirmiş, hatalarını ortaya koymuş, yine Yer merkezli başka bir sistemin planını vermiştir. Bu sistem başarılı olamamış, ancak Kopernik e giden yolu açmıştır. El-Tezkire fî Đlm el-hey e adlı eserinde ilkin iki dairesel hareketin nasıl doğrusal bir hareket oluşturacağını ispatlamış ve matematik alanındaki bu buluşunu astronomiye uyarlamıştır. Tûsî Çifti olarak adlandırılan bu model Kopernik tarafından da kullanılmıştır Bitrûcî Asıl adı Ebû Đshak Nûreddîn'dir (ölümü 1204). Kitâb el-hey e (Astronomi Kitabı) adlı yapıtında Aristoteles fiziği ile uyuşmadığından Batlamyus un eksantrik ve episikl düzeneklerini eleştirmiş ve episikl ve eksantrik modelleri kullanmaksızın bütün hareketleri verebilen ve Batlamyus tan farklı olan bir sistem kurmuştur. Bu sistem, iç içe geçmiş, merkezleri ortak olan küreler sistemidir ve her bir gökcismi bir küreye tutturulmuştur. Böylece Bitrûcî, Eudoxus tarafından geliştirilen ve Aristoteles fiziğine dayanan ortak merkezli küreler kuramına geri dönerek gezegenlerin düzensiz hareketlerini açıklayabilmek için, daha önceden belirlenen sekiz gökküresinin dışına bir küre daha ilave etmiştir. B G D Kitâb el-hey e çok beğenilmiş ve 1217 de Michael Scot tarafından Latince ye ve 1259 da ise Moses ben Tibbon tarafından Đbranice ye çevrilerek Batı medeniyetine aktarılmıştır. 13. yüzyılda Grosseteste, Albetus Magnus ve Roger Bacon araştırmalarında bu yapıttan yaralanmışlardır. C A Şekil 3 Dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren Tûsî Çifti. C noktası, içteki küçük dairenin, büyük daireye göre ters yöndeki hareketi ile, GD doğrusu (büyük dairenin çapı) üzerinde hareket eder. Đbn el-şâtır Şam da yaşamış olan Đbn el-şâtır ( ), pek çok yönden Kopernik'in öncüsü sayılmaktadır. O- nun kurgulamış olduğu Ay kuramı Kopernik'in Ay kuramına çok benzer. Ay Episkl Yer Şekil 4 Đbn el-şâtır'ın Ay kuramı. Ay, episikl üzerinde bulunan, ikinci bir episikl daire üzerinde hareket eder. 9

10 Şâtır, Nihâyat el-sûl (Son Araştırma) ve Ta lîk el-ersâd (Gözlemler Üzerine Konuşma) adlı eserlerinde, gezegenlerin, Merkür ün ve Ay ve Güneş düzensiz hareketlerini ele almış ve bunları açıklamak üzere yeni modeller öne sürmüştür. C Ay Yer Episikl Uluğ Bey ve Semerkand Gözlemevi 15. yüzyılda Türk hükümdarlarının idaresi altında bilim ve felsefe yeni bir uyanış dönemine Semerkand ile çevresindeki Türk kentleri çeşitli Đslâm ülkelerinden gelen birçok öğrenci ve bilgin için bir bilim yuvası haline geldi. Özellikle Uluğ Bey in hükümdarlığı sırasında, Semerkand da kurduğu medrese ve gözlemevi bilim tarihi açısından büyük önem taşır. Şekil 5 Kopernik'in Ay kuramı 1421 de tamamlanan Semerkand Medresesi uzun yıllar her çeşit bilimin, eğitim ve öğretimin merkezi olmuş ve zamanın önemli bilim adamları burada dersler vermiştir. Aynı tarihte Uluğ Bey, Semerkand Medresesi nin bir devamı niteliğinde olan Semerkand Gözlemevini kurmuştur. Bu gözlemevi bir tepe üzerinde, 23 metre çapında, 30 metre yüksekliğinde silindir biçiminde bir bina idi. Gözlemevi kullanılan gözlem araçları açısından o zamana kadar görülmemiş bir bilim kurumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Burada kullanılan en önemli araçlardan biri Güneş in meridyen geçişlerinin ölçüldüğü meridyen kadranı dır. Eldeki bilgilere göre bu araç 50 metre yüksekliğindeydi ve gözlemevinin bir parçası gibi yapılmıştı. Bu kadranın bir kısmı, 1908 yılında yapılan bir kazıda ortaya çıkarılmıştır. Semerkand da kurulan bu medrese ve gözlemevinde, Gıyaseddin Cemşid, Kadızâde-i Rûmî ve Ali Kuşçu gibi devrin önemli bilim adamları çeşitli çalışmalar yapmışlardır. Gözlemevinde yapılmış olan gözlemler ve çalışmalar Uluğ Bey Zici adlı eserde toplanmıştır. Bu zic, 17. yüzyıla kadar yazılmış olan astronomi kataloglarının en mükemmelidir ve bu yüzyıla kadar konumsal astronominin temel kitabı olarak kullanılmıştır. Eserde gökyüzünün güney yarı küresinde bulunan 48 takım yıldız ele alınmış ve 1028 yıldızın yerleri tesbit edilmiştir. 17. yüzyılda Greenwich Gözlemevi nin kurucusu olan Flamsteed, sabit yıldızlar kataloğu hazırlarken Uluğ Bey in bu kataloğundan da yararlanmıştır. Flamsteed in hazırladığı bu kataloğu Newton da kullanmıştır. 10

11 Gıyasüddin Cemşid el-kâşî Gıyasüddin Cemşid el-kâşî (?- 1437), Kaşanlı olan el-kâşî, öğrenimini Kaşan'da tamamladıktan sonra Semerkand a gitmiştir. Matematik ve astronomi üzerine çalışmaları vardır. Matematikte ondalık sistemi ilk kullanan kişidir. Ayrıca Semerkand Gözlemevi nin ilk müdürlüğünü de yapmış ve Uluğ Bey Zîc inin hazırlanmasında katkıları olmuştur. Kadızâde-i Rûmî Resim 1 Semerkand Gözlemevi Kadızâde ( ), öğrenimini Bursa'da tamamlamış ve Horasan ve Türkistan taraflarına gitmiştir. Daha sonra, Uluğ Bey'in hükümdarlığı döneminde Semerkand'a gelerek burada yerleşen Kadızâde, Semerkand Gözlemevi'nin müdürlüğünü yapan el-kâşî'nin ölümü üzerine gözlemevinin müdürlüğüne getirilmiş ve meşhur Semerkand Medresesi'nin de başmüderrisliğine atanmıştır. Başmüderrisliği zamanında, bir gün Uluğ Bey, sebepsiz yere bir müderrisi görevinden uzaklaştırınca, Kadızâde bu olaya kızmış, evine kapanarak derslerine gitmemiş ve bunun üzerine Uluğ Bey, Kadızâde'yi evinde ziyaret ederek, neden derslerden çekildiğini sorduğunda, bir müderrisin kendisine sorulmadan görevinden uzaklaştırılamayacağını söyleyerek siyasî yönetimlerin bilimsel kurumların işleyişine müdahalede bulunmamaları gerektiğine dair güzel bir örnek vermiştir. Kadızâde-i Rûmî, Semerkand Gözlemevi'nde yapılan gözlemlerin en önemli ürünü olan Uluğ Bey Zîci'nin hazırlanmasına katkıda bulunmuş ve birçok yapıt da kaleme almıştır. Ali Kuşçu Türkistan da yetişmiştir. Hangi ilde ve tarihte doğduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte, 15. yüzyılın ilk çeyreğinde Maverâünnehir bölgesindeki Semerkand da doğduğu kabul e- dilmektedir. Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmî ve Gıyâsüddin Cemşid el-kâşî'den matematik ve astronomi dersleri almıştır. Kadızâde-i Rûmî nin ölümü üzerine Semerkand Gözlemevi nin başına geçmiş ve Zîc-i Uluğ Bey in (Uluğ Bey Zîci) tamamlanmasına yardımcı 11

12 olmuştur. Ancak, Uluğ Bey in ölümü üzerine Ali Kuşçu (ölümlü 1474) Semerkand dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih e elçi olarak gönderilmiştir. Ali Kuşçu, Fatih'in ısrarıyla elçilik görevini tamamlar tamamlamaz Đstanbul'a gelmiş ve kendisine 200 altın maaş bağlanarak Ayasofya ya müderris olarak atanmıştır. Ali Kuşçu, burada astronomi ve matematik dersleri vermiş, Đstanbul un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler büyük rağbet görmüş ve ö- nemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ali Kuşçu nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih e sunulduğu için Fethiyye adı verilen astronomi kitabıdır (1473). Ali Kuşçu nun diğer önemli eseri ise, Fatih in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır. Ali Kuşçu nun Đstanbul a gelmesi ve medreselerde dersler vermesiyle Osmanlılarda pozitif bilimlerde bir canlanma yaşanmış ve nitekim Ali Kuşçu nun çabaları 16. yüzyılda semeresini vermeye başlamış ve Mirim Çelebi ve Takîyüddîn gibi önemli astronomlar yetişmiştir. 12

13 Astronomi Biliminin Gelişiminin Karşılaştırmalı Zamandizini TARĐH DOĞU BATI Mezopotamya astronomisi - Sümerliler ( ) Mezopotamya astronomisi - Akadlılar ( ) - Konumsal astronominin gelişimi Mısır astronomisi - dini ve mitolojik astronomi Hint ve Çin astronomisi Babilliler ( ) ve Asurlular ( ) - gezegen gözlemleri Helenik Dönem - kuramsal safha Eudoxus ( ) - Ortak Merkezli Küreler Sistemi Pythagorasçılar - küresel Yer anlayışı ve kanıtları Aristoteles ( ) - Evrenin fiziksel yorumu ve Ortak Merkezli Küreler Sistemi Çin astronomisi - yıldız katalogları Đskender'in ölümü - Helenistik Dönem Aristarchos ( ) - Güneş Merkezli Sistem Hipparchos (150'ler) - Güneş ve Ay kuramları Çin astronomisi - Güneş lekeleri Roma Dönemi 0 Hint astronomisi - Sidhantalar Hıristiyanlık 100 Batlamyus (Ptolemaios, 150'ler) - Yer Merkezli Kuram, gökcisimlerinin hareketlerinin geometrik ve matematiksel izahı 250 Mezopotamya astronomisi - Sölekidler - matematiksel astronomi 300 Ortaçağ - Erken Ortaçağ - (4-10. Yüzyıllar) 350 Düz yer anlayışına geri dönüş 395 Roma ikiye ayrıldı - Karanlık Çağ ( ) 500 Batı Roma Đmparatorluğu Yıkıldı Đslâm Dini Emeviler ( ) 750 Abbasiler (750) - Đspanya'da Endülüs Emevileri ( ) Đslâm astronomisinde Hint etkisi 800 Bilgelik Evi'nin (Beyt el-hikme) kuruluşu Bağdat'ta Şemmâsiye Gözlemevi'nin ve Şam'da Kâsiyûn Gözlemevi'nin kuruluşu 850 Batlamyus'un kitabının çevirisi ve Đslâm astronomisinde Yunan etkisi Battânî ( ) - trigonometrik fonksiyonları kullandı Fergânî (ölümü 861'den sonra) - Batlamyus'un kitabını özetledi 1000 Bîrûnî Đbn el-heysem ( ) - Batlamyus astronomisine eleştiriler 1050 Đsfahan Gözlemevi (1074/75) Ömer Hayyam - Celâleddîn Takvimi Zerkâlî ( ) - Toledo'da gözlemevi kurdu - Güneş'in apojesinin hareketli olduğunu ileri sürdü Yüksek Ortaçağ - ( Yüzyıllar) Katedral okulları kuruldu Eski Yunan eserleri, Arapça'sından Latince'ye aktarıldı (Batı da çeviriler dönemi) 13

14 1100 Câbir Đbn Eflâh - Batlamyus astronomisinin hatalarını düzeltti (Islâh el-mecistî) 1150 Đbn Rüşt ( ) - Aristotelesçi görüşleriyle Aristoteles'in Ortak Merkezli Küreler Sistemi'ni benimsedi 1200 Merâgâ Gözlemevi Nasîrüddin-i Tûsî (doğumu 1201) - Tûsî Çifti denilen düzeneği buldu ve gezegenlerin hareketlerine uyguladı Bitrûcî (ölümü 1204) - Ortak Merkezli Küreler Sistemi'ne benzeyen yeni bir sistem öne sürdü (Kitâb el-hey'e) Sevileli John, Fergânî'nin Batlamyus astronomisinin özetini yaptığı kitabını Latince'ye çevirdi (1137); bu kitap daha sonra üç kez Latince'ye çevrildi Cremonalı Gerard, Batlamyus'un kitabını Arapça'sından Latince'ye çevirdi (1184) Cremonalı Gerard, Câbir Đbn Eflâh'ın Islâh el- Mecistî'sini Latince'ye çevirdi. Geç Ortaçağ ( Yüzyıllar) Michael Scot, Bitrûcî'nin Kitâb el-hey'e'sini Latince'ye çevirdi. Aristoteles'in yapıtları Arapça'sından Latince'ye çevrildi Roger Bacon ( ) - Bitrucî'den etkilenerek Batlamyus u eleştirdi Batlamyus astronomisine eleştiriler 1250 Müeyyüddîn el-urdî (ölümü 1266) - Urdî Teoremini buldu ve gezegenlerin hareketlerine uyguladı Albertus Magnus ( ) - Batlamyus'u eleştirenleri eleştirdi Thomas Aquinas ( ) - Hıristiyanlık ile Batlamyus astronomisini uzlaştırmaya çalıştı Sacrobosco (ölümü 1244'ten sonra) Batlamyus un görüşlerini savundu ve Fergânî nin kitabından da yararlanarak Batlamyus astronomisini özetledi 1300 Osmanlılar (1299) John Buridan (1300?-1358) - Yer'in hareketi düşüncesini tartıştı; ancak sonunda Yer in hareketsiz olduğunu düşündü Đbn el-şâtır ( ) - Kopernik tarafından da kullanılacak olan yeni bir Ay kuramı geliştirdi 1400 Semerkand Gözlemevi (1421) Uluğ Bey tarafından kuruldu 1450 Ali Kuşçu (ölümü 1474) - Osmanlılarda astronomiyi canlandırdı Đstanbul alındı ve Doğu Roma Đmparatorluğu yıkıldı (1453) Nicolas Oresmus ( ) - Yer'in hareketi düşüncesini tartıştı; ancak sonunda Yer in hareketsiz olduğunu düşündü. Cusalı Nicolas (doğumu 1401) - astronomideki otoriteler reddetti Ortaçağ'ın bitişi (1453) 1500 Fracastoro ( ) - Ortak Merkezli Küreler Sistemi'ni geliştirdi Kopernik ( ), Güneş Merkezli Kuramı'nı sundu (1543) 1550 Takîyüddîn Đstanbul Gözlemevi'ni kurdu (1575) Đstanbul Gözlemevi yıktırıldı (1580) Tycho Brahe, Uranienborg Gözlemevi'ni kurdu (1576) 1600 Kepler ( ), elips yasasını sundu (1609) Galileo ( ), teleskopu astronomik amaçlı kullandı ve Güneş Merkezli Kuram'ın gözlemesel kanıtlarını sundu (1610) 1650 Kopernik astronomisinden bahseden ilk eser; Secencel el-eflâk (Tezkireci Köse Đbrahim, ); ancak eserde Kopernik kuramı benimsenmedi Mühendishâne-i Bahrî Hümayun (1773) Mühendishâne-i Berrî Hümayun (1793) 1800 Hoca Đshak Efendi, Kopernik astronomisini ayrıntılı olarak ele aldı (1834) Newton ( ), çekim yasasını sundu Edmond Halley Kuyruklu yıldızlar ve Halley Kuyruklu Yıldızı üzerine çalışmalarını sundu ( ) Leonard Euler, gezegenlerin yörüngeleri sabit değil değişen elipstir olduğunu açıkladı (1756) William Herchel, Uranüs gezegenini keşfetti (1781) William Herchel, çift yıldızları keşfetti (1782) Yıldızların yapılarını incelemek için spektral analiz yöntemi geliştirildi (1802) John Williams Draper, Ay'ın fotoğrafını almayı 14

15 başardı (1840) 1850 Rasathane-i Amire (1867) Neptün gezegeni keşfedildi (1846) 1950 Kandilli Gözlemevi (1935) Plüton gezegeni keşfedildi (1930) KAYNAKLAR Aydın Sayılı, The Observatory in Islam, Ankara Giorgio Abetti, The History of Astronomy, London J.L.E. Dreyer, History of the Planetary System from Thales to Kepler, New York Melek Dosay, Remzi Demir, Hüseyin Gazi Topdemir, Yavuz Unat, Đnan Kalaycıoğlu ve Yasemin Emlü, Bilim Tarihi Kılavuzu, Bilginler ve Yapıtları Nobel, Ankara Michale Hoskin (Editör), The Cambridge Illustrated History of Astronomy, Cambridge Sevim Tekeli, Esin Kâhya, Melek Dosay, Remzi Demir, Hüseyin Gazi Topdemir, Yavuz Unat ve Ayten Aydın Koç, Bilim Tarihine Giriş, Üçüncü Baskı, Nobel, Ankara Yavuz Unat, Đlkçağlardan Günümüze Astronomi Tarihi, Nobel, Ankara

ASTRONOMİ TARİHİ. 4. Bölüm Kopernik Devrimi. Serdar Evren 2013

ASTRONOMİ TARİHİ. 4. Bölüm Kopernik Devrimi. Serdar Evren 2013 ASTRONOMİ TARİHİ 4. Bölüm Kopernik Devrimi Serdar Evren 2013 Fotoğraf: Eski Yunan mitolojisinde sırtında gök küresini taşıyan astronomi tanrısı, ATLAS. Kopernik Devrimi Güneş sisteminin merkezinde Güneş

Detaylı

ASTRONOMİ TARİHİ. 3. Bölüm Mezopotamya, Eski Mısır ve Eski Yunan da Astronomi. Serdar Evren 2013

ASTRONOMİ TARİHİ. 3. Bölüm Mezopotamya, Eski Mısır ve Eski Yunan da Astronomi. Serdar Evren 2013 ASTRONOMİ TARİHİ 3. Bölüm Mezopotamya, Eski Mısır ve Eski Yunan da Astronomi Serdar Evren 2013 Fotoğraf: Eski Yunan mitolojisinde sırtında gök küresini taşıyan astronomi tanrısı, ATLAS. Daha modern nesil

Detaylı

FİZİK. Mekanik 12.11.2013 İNM 103: İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ. Mekanik Nedir? Mekanik Nedir?

FİZİK. Mekanik 12.11.2013 İNM 103: İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ. Mekanik Nedir? Mekanik Nedir? İNM 103: İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ 22.10.2013 MEKANİK ANABİLİM DALI Dr. Dilek OKUYUCU Mekanik Nedir? Mekanik: Kuvvetlerin etkisi altında cisimlerin davranışını inceleyen bilim dalıdır. FİZİK Mekanik

Detaylı

BİLİM TARİHİ İSLAM DÜNYASI NDA BİLİM

BİLİM TARİHİ İSLAM DÜNYASI NDA BİLİM BİLİM TARİHİ İSLAM DÜNYASI NDA BİLİM 1 BATI İSLÂM DÜNYASI ENDÜLÜS EMEVÎLERİ Doğu İslam Dünyası nda bilim faaliyetler hızla ilerlerken, Batı İslam Dünyası nda bilimsel faaliyetler nasıldı? İlginç bir gelişme

Detaylı

ASTRONOMİ TARİHİ. 2. Bölüm Antik Astronomi. Serdar Evren 2013

ASTRONOMİ TARİHİ. 2. Bölüm Antik Astronomi. Serdar Evren 2013 ASTRONOMİ TARİHİ 2. Bölüm Antik Astronomi Serdar Evren 2013 Fotoğraf: Eski Yunan mitolojisinde sırtında gök küresini taşıyan astronomi tanrısı, ATLAS. En Eski Astronomi (Antik veya Teleskop Öncesi) Kültürel

Detaylı

Skolastik Dönem (8-14.yy)

Skolastik Dönem (8-14.yy) Skolastik Felsefe Skolastik Dönem (8-14.yy) Köklü eğitim kurumlarına sahip olma avantajı 787: Fransa da Şarlman tüm kilise ve manastırların okul açması için kanun çıkardı. Üniversitelerin çekirdekleri

Detaylı

Osmanlılarda Bilimsel Düşüncenin Yapısı

Osmanlılarda Bilimsel Düşüncenin Yapısı Osmanlılarda Bilimsel Düşüncenin Yapısı Remzi Demir (1963-); Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi, Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı nda profesör. Ortaçağ İslâm dünyası ve Osmanlı

Detaylı

Gökbilim Tarihinden Kesitler

Gökbilim Tarihinden Kesitler Gökbilim Tarihinden Kesitler Yrd. Doç. Dr. Ayşegül F. YELKENCİ İstanbul Kültür Üniversitesi Fizik Bölümü a.teker@iku.edu.tr 12/09/2011 Gökyüzü Farkındalığı Projesi 1 GÖKBİLİM TARİHİ İNSANLIĞIN GENİŞLEYEN

Detaylı

EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ

EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ Dünya nın yüzeyi üzerindeki bir noktayı belirlemek için enlem ve boylam sistemini kullanıyoruz. Gök küresi üzerinde de Dünya nın kutuplarına ve ekvatoruna dayandırılan ekvatoral

Detaylı

Bilimin Doğası ve Bilim Tarihi

Bilimin Doğası ve Bilim Tarihi Bilimin Doğası ve Bilim Tarihi Dersin Adı Bilimin Doğası ve Bilim Tarihi Dersin Kodu 1206.6102 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 3,00 Haftalık Ders Saati (Kuramsal) 3 Haftalık Uygulama

Detaylı

Aristarchus Yöntemi ile Ay ve Güneş. 1. Giriş

Aristarchus Yöntemi ile Ay ve Güneş. 1. Giriş Aristarchus Yöntemi ile Ay ve Güneş Oktay Yılmaz ve Çılga Misli, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi-Fizik Bölümü En yakın gökcisimleri arasında yer alan Ay ve Güneş eskiden beri insanoğulunun ilgisini

Detaylı

ASTRONOMİ TARİHİ. 1. Bölüm Bilim Tarihine Genel Bakış. Serdar Evren 2013

ASTRONOMİ TARİHİ. 1. Bölüm Bilim Tarihine Genel Bakış. Serdar Evren 2013 ASTRONOMİ TARİHİ 1. Bölüm Bilim Tarihine Genel Bakış Serdar Evren 2013 Fotoğraf: Eski Yunan mitolojisinde sırtında gök küresini taşıyan astronomi tanrısı, ATLAS. Bilim Tarihine Genel Bakış Modern bilimin

Detaylı

İslamî bilimler : Kur'an-ı Kerim'in ve İslam dininin doğru biçimde anlaşılması için yapılan çalışmalar sonucunda İslami bilimler doğdu.

İslamî bilimler : Kur'an-ı Kerim'in ve İslam dininin doğru biçimde anlaşılması için yapılan çalışmalar sonucunda İslami bilimler doğdu. Türk İslam Bilginleri: İslam dini insanların sadece inanç dünyalarını etkilemekle kalmamış, siyaset, ekonomi, sanat, bilim ve düşünce gibi hayatın tüm alanlarını da etkilemiş ve geliştirmiştir Tabiatı

Detaylı

Astronomi Projesi ESKİ YUNAN UYGARLIĞI NDA ASTRONOMİ. Derya SÖZEN L2-Fen IB / 48

Astronomi Projesi ESKİ YUNAN UYGARLIĞI NDA ASTRONOMİ. Derya SÖZEN L2-Fen IB / 48 Astronomi Projesi ESKİ YUNAN UYGARLIĞI NDA ASTRONOMİ Derya SÖZEN L2-Fen IB / 48 İÇERİK İçerik Giriş Astronomi nin Ortaya Çıkışı ve Eski Yunan Uygarlığında Gündeme Gelişi M.Ö.600 M.S.200 Yılları Arasındaki

Detaylı

Danışman Öğretmen:Şerife Çekiç

Danışman Öğretmen:Şerife Çekiç Bartu İNCE Yiğit TUNÇEL Berkay Necmi TAMCI Yusuf Kaan UZAR Danışman Öğretmen:Şerife Çekiç TRİGONOMETRİ TANIMI Trigonometri, üçgenlerin açıları ile kenarları arasındaki bağıntıları konu edinen matematik

Detaylı

17. yy. Dehalar Yüzyılı

17. yy. Dehalar Yüzyılı 17. yy. Dehalar Yüzyılı 20. yy a kadar her bilimsel gelişmeyi etkilediler. 17. yy daki bilimsel devrimin temelleri 14.yy. da atılmıştı fakat; Coğrafi keşifler ile ticaret ve sanayideki gelişmeler sayesinde

Detaylı

MATE 417 MATEMATİK TARİHİ DÖNEM SONU SINAVI

MATE 417 MATEMATİK TARİHİ DÖNEM SONU SINAVI Öğrenci Bilgileri Ad Soyad: İmza: MATE 417 MATEMATİK TARİHİ DÖNEM SONU SINAVI 23 Ocak 2014 Numara: Grup: Soru Bölüm 1 Bölüm 2 Bölüm 3 21 22 23 24 25 TOPLAM Numarası (1-10) (11-15) (16-20) Ağırlık 20 10

Detaylı

ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ SINAVI SORULARI VE CEVAPLARI (Şıkkın sonunda nokta varsa doğru cevap o dur.)

ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ SINAVI SORULARI VE CEVAPLARI (Şıkkın sonunda nokta varsa doğru cevap o dur.) ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ SINAVI SORULARI VE CEVAPLARI (Şıkkın sonunda nokta varsa doğru cevap o dur.) Her sorunun doğru cevabı 5 puandır. Süre 1 ders saatidir. 02.01.2013 ÇARŞAMBA 1. Güneş sisteminde

Detaylı

Bölüm 2. Astronomi Tarihi. Johannes Hevelius

Bölüm 2. Astronomi Tarihi. Johannes Hevelius Bölüm 2 Astronomi Tarihi Johannes Hevelius Bilimsel düşünce, insan doğasının temel bir parçasıdır. Bilimciler, evren hakkında bilgi edinirken bilimsel yöntem uygular. Modern astronomi temel bilimdir, insanın

Detaylı

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6 BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 6 ROMALILARDA BİLİM http://www.tarihbilimi.gen.tr/icerik_resimler/roma-imparatorlugu.jpg Prof.Dr. Atike NAZİK Ç.Ü. Jeoloji Mühendisliği Bölümü GİRİŞ M.Ö.3.y.y. da Romalılar bütün

Detaylı

DEV GEZEGENLER. Mars ın dışındaki dört büyük gezegen dev gezegenler grubunu oluşturur.

DEV GEZEGENLER. Mars ın dışındaki dört büyük gezegen dev gezegenler grubunu oluşturur. DEV GEZEGENLER DEV GEZEGENLER Mars ın dışındaki dört büyük gezegen dev gezegenler grubunu oluşturur. Bunlar sırasıyla Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gezegenleridir. Bunların kütle ve yarıçapları yersel

Detaylı

Yer Merkezli Evren Modeli

Yer Merkezli Evren Modeli Bilim Tarihinden Prof. Dr. Hüseyin Gazi Topdemir Tarih Boyunca Geliştirilmiş Evren Modelleri - 1 Yer Merkezli Evren Modeli Miletoslu Thales: Eski Yunan ın önde gelen bilim ve düşün adamlarından olan Thales,

Detaylı

İbn-i Sina. Kadızade Rumi

İbn-i Sina. Kadızade Rumi İbn-i Sina İbn-i Sina 980 senesinde Buhara yakınlarında doğmuş bir İslam filozofu ve tıp bilginidir. Önce babasından daha sonra da dönemin ünlü bilginlerinden mantık, matematik ve gökbilim öğrenimi görmüş,

Detaylı

GÖKYÜZÜNDE HARKET. Ünal Ertan Sabancı Üniversitesi. DAY - Galileo Öğretmenler Ağı Çalıştayı Ağustos 2009

GÖKYÜZÜNDE HARKET. Ünal Ertan Sabancı Üniversitesi. DAY - Galileo Öğretmenler Ağı Çalıştayı Ağustos 2009 GÖKYÜZÜNDE HARKET Ünal Ertan Sabancı Üniversitesi DAY - Galileo Öğretmenler Ağı Çalıştayı Ağustos 2009 GÖKYÜZÜ YIL BOYUNCA NASIL DEĞİ İYOR? Sakarya 1 OCAK 2008 22:00 Sakarya 1 UBAT 2008 22:00 Sakarya 1

Detaylı

DAY 2009 un ANLAMI VE ÖNEMİ

DAY 2009 un ANLAMI VE ÖNEMİ DAY 2009 un ANLAMI VE ÖNEMİ GALİLEO GALİLEİ nin HAYATI G A L İ L E O G A L İ L E i Galileo 15 Şubat 1564'te İtalya nın Toskana bölgesindeki Pisa şehrinde, döneminin tanınmış müzisyenlerinden, Vincenzo

Detaylı

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 5

BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 5 BİLİM TARİHİ VE JEOLOJİ 5 Çin ve Hindistan da Bilim http://www.cultural-china.com/chinawh/html/en/10kaleidoscope1658.html https://tr.wikipedia.org/wiki/%c4%b0ndus_vadisi_uygarl%c4%b1%c4%9f%c4%b1#/m edia/file:indusvalleyseals.jpg

Detaylı

EMEVİLER VE ABBASİLER DÖNEMİ

EMEVİLER VE ABBASİLER DÖNEMİ EMEVİLER VE ABBASİLER DÖNEMİ DERS NOTLARI VE ŞİFRE TANER ÖZDEMİR DETAY TARİHÇİ TÜRK TELEKOM NURETTİN TOPÇU SOSYAL BİLİMLER LİSESİ TARİH ÖĞRETMENİ EMEVİLER Muaviye tarafından Şam da kurulan ve yaklaşık

Detaylı

TARĐHTE GÖKBĐLĐME YÖN VERENLER

TARĐHTE GÖKBĐLĐME YÖN VERENLER TARĐHTE GÖKBĐLĐME YÖN VERENLER Prof.Dr. Serdar Evren Yunanlılar öncesi gökbilim bilgileri ismi bilinmeyen birçok bilgin tarafından geliştirildi. Bu bilgiler, zaman içinde geleneklere uygun ve mitolojik

Detaylı

ASTRONOMİ & ASTROLOJİ. Hazırlayan : Zeynep AVCI

ASTRONOMİ & ASTROLOJİ. Hazırlayan : Zeynep AVCI ASTRONOMİ & ASTROLOJİ Hazırlayan : Zeynep AVCI KAVRAMSAL OLARAK! Astroloji nedir? Latince : Astrologia Astroloji : Yıldız falcılığı, müneccimlik Müneccim :Yıldızların durum ve hareketlerinden anlam çıkaran

Detaylı

SOSYOLOJİSİ (İLH2008)

SOSYOLOJİSİ (İLH2008) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. DİN SOSYOLOJİSİ (İLH2008) KISA ÖZET-2013

Detaylı

Türkiye de Astronomi, Astrofizik ve Uzay Bilimleri Çalışmalarının Bugünü ve Geleceği

Türkiye de Astronomi, Astrofizik ve Uzay Bilimleri Çalışmalarının Bugünü ve Geleceği Türkiye de Astronomi, Astrofizik ve Uzay Bilimleri Çalışmalarının Bugünü ve Geleceği İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü 14-15 Mayıs 2008 A.Talat SAYGAÇ Türkiye de

Detaylı

Osmanlılar Dönemi nde Öncü Bir Bilim İnsanı: Mîrim Çelebi

Osmanlılar Dönemi nde Öncü Bir Bilim İnsanı: Mîrim Çelebi Hüseyin Gazi Topdemir Osmanlılar Dönemi nde Öncü Bir Bilim İnsanı: Mîrim Çelebi Kısa Yaşam Öyküsü: Osmanlıların on altıncı yüzyılda fizik ve astronomi alanında yetiştirdiği en önemli bilginlerden biri

Detaylı

Güneş Sistemi (Gezi Öncesinde)

Güneş Sistemi (Gezi Öncesinde) Güneş Sistemi (Gezi Öncesinde) ODTÜ Toplum ve Bilim Uygulama ve Araştırma Merkezi Boston, The Museum of Science tan uyarlanmıştır. Gezegen Evi 'Evrendeki Vaha' Gösterimi İçin Öğrenci Etkinliği (6. ve daha

Detaylı

GÜNEŞ SİSTEMİ. 1-Havanın bulutsuz olduğu bir günde gökyüzüne gece ve gündüz baktığımızda neler görürüz?

GÜNEŞ SİSTEMİ. 1-Havanın bulutsuz olduğu bir günde gökyüzüne gece ve gündüz baktığımızda neler görürüz? üneş Sistemi ÜNEŞ SİSTEMİ Bu bölümde üneş Sistemi hakkında bilgi sahibi olacaksınız A Acaba yalnız mıyız? Etkinlik A 1-Havanın bulutsuz olduğu bir günde gökyüzüne gece ve gündüz baktığımızda neler görürüz?

Detaylı

Gökyüzünde Hareket (II)

Gökyüzünde Hareket (II) Gökyüzünde Hareket (II) M. Atakan Gürkan, Sabancı Üniversitesi Galileo Öğretmen Eğitim Programı, Eylül 2013, İTÜ Bilim Merkezi Birinci Kısmın Özeti Dünya'nın hareketi 1) Kendi çevresinde değişmeyen bir

Detaylı

Tarihin En Büyük 10 Astronomi Yanılgısı...

Tarihin En Büyük 10 Astronomi Yanılgısı... On5yirmi5.com Tarihin En Büyük 10 Astronomi Yanılgısı... Astronomi geçmişimiz sayısız yanılgıyla dolu. İşte, insanlığın en büyük 10 astronomi yanılgısı... Yayın Tarihi : 4 Nisan 2011 Pazartesi (oluşturma

Detaylı

ANKARA ÜNİVERSİTESİ RASATHANESİ. Evrende Neler Var?

ANKARA ÜNİVERSİTESİ RASATHANESİ. Evrende Neler Var? ANKARA ÜNİVERSİTESİ RASATHANESİ Evrende Neler Var? Astronomi: Evrende Neler Var? İnsan Evren in Merkezinde Değildir. Astrofizik: Yıldızlar Nasıl Işıyor? Doğa Yasaları Her Yerde Aynıdır. Gözümüzün derinlik

Detaylı

EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ_devam. Serap Ak

EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ_devam. Serap Ak EKVATORAL KOORDİNAT SİSTEMİ_devam http://star-www.st-and.ac.uk/~fv/webnotes/chapter5.htm http://star-www.st-and.ac.uk/~fv/webnotes/chapter4.htm Gök küresinde bulunan önemli yıldızların ekvatoral koordinatları

Detaylı

11/26/2010 BİLİM TARİHİ. Giriş. Giriş. Giriş. Giriş. Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri. Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir?

11/26/2010 BİLİM TARİHİ. Giriş. Giriş. Giriş. Giriş. Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri. Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri BİLİM TARİHİ Yrd. Doç. Dr. Suat ÇELİK Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim tarihi hangi bileşenlerden oluşmaktadır. Ders nasıl işlenecek? Günümüzde

Detaylı

MANASTIR TIBBI (Monastic Medicine)

MANASTIR TIBBI (Monastic Medicine) MANASTIR TIBBI (Monastic Medicine) Hipokratik-Galenik Tıp ekolunun devamı Cerrahi teknikler bilinmesine rağmen, yüksek enfeksiyon riski nedeniyle zorunlu haller dışında pek uygulanmıyor Tam olarak hangi

Detaylı

On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar 1

On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar 1 On Sekizinci Yüzyılda Hindistan'da Türkler Tarafından Kurulan Bir Gözlemevi: Jantar Mantar 1 Doç. Dr. Yavuz Unat 2 Özet Hindistan ın ba kenti Yeni Delhi'de on sekizinci yüzyılda devasa aletler içeren bir

Detaylı

3. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ

3. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ 3. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ Sayın Velimiz, 11 Şubat-22 Mart 2013 tarihleri arasındaki temamıza ait bilgiler bu bültende yer almaktadır. Çalışmalar sırasında öğrencilerimizde hedeflediğimiz IB öğrenen

Detaylı

ÖLÇME BİLGİSİ. PDF created with FinePrint pdffactory trial version http://www.fineprint.com. Tanım

ÖLÇME BİLGİSİ. PDF created with FinePrint pdffactory trial version http://www.fineprint.com. Tanım ÖLÇME BİLGİSİ Dersin Amacı Öğretim Üyeleri Ders Programı Sınav Sistemi Ders Devam YRD. DOÇ. DR. HAKAN BÜYÜKCANGAZ ÖĞR.GÖR.DR. ERKAN YASLIOĞLU Ders Programı 1. Ölçme Bilgisi tanım, kapsamı, tarihçesi. 2.

Detaylı

Astronomi tarih boyunca hem düşünsel hem de teknolojik gelişmenin temel taşı olmuştur.

Astronomi tarih boyunca hem düşünsel hem de teknolojik gelişmenin temel taşı olmuştur. Prof. Dr. Dursun KOÇER İstanbul t b l Kültür Üniversitesi it i Fizik ik Bölümü ü Araş. Gör. Ayşegül F. TEKER İstanbul Kültür Üniversitesi Fizik Bölümü F. Korhan YELKENCİ İstanbul Üniversitesi Astronomi

Detaylı

ALİ KUŞÇU: (15.yy.) Fatih Sultan Mehmed dönemi bilim adamlarından. Uzmanlık Alanları: Matematik ve Astronomi.

ALİ KUŞÇU: (15.yy.) Fatih Sultan Mehmed dönemi bilim adamlarından. Uzmanlık Alanları: Matematik ve Astronomi. ALİ KUŞÇU: (15.yy.) Fatih Sultan Mehmed dönemi bilim adamlarından. Uzmanlık Alanları: Matematik ve Astronomi. *Ekliptiğin (dünyanın eksen eğikliği) eğilimini hesaplamış ve şu sonucu bulmuştur: 23 derece

Detaylı

Osmanlı Döneminde Hisabu s-sittinî

Osmanlı Döneminde Hisabu s-sittinî Osmanlı Döneminde Hisabu s-sittinî Bu hisab sisteminde rakamlar yerine Arap harfleri kullanıldığı için hisabü'lcümmel, altmış tabanlı konumlu sayı sitemi kullanıldığı için hisabü's-sittini, derece ve dakika

Detaylı

DÜNYA NIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ

DÜNYA NIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ DÜNYA NIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ YERKÜRE NİN ŞEKLİ Bilim ve teknolojik seviyeye bağlı olarak, İlk Çağ da Dünya mızın şekli, değişik biçimlerde tahmin ediliyordu. Dünya nın çevresi günümüzden yaklaşık 2.200

Detaylı

Üniversite Kavramının Evrimi

Üniversite Kavramının Evrimi Üniversite Kavramının Evrimi T. Terzioğlu 9. Ankara Matematik Günleri Atılım Üniversitesi 12 Haziran 2014 Universitas magistrorum et scholarium ----> üniversite Docendi ---> doçent Dekanus ---> dekan Regere

Detaylı

Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış 1

Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış 1 Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış 1 Dr. Yavuz Unat 2 Osmanlı Devleti nin kuruluşundan (1299) Fatih in tahta çıkmasına (1451) kadar geçen sürede müsbet bilimler Osmanlılarda pek ilgi görmemiştir. Matematik

Detaylı

9. SINIF ÜNİTE DEĞERLENDİRME SINAVLARI LİSTESİ / DİL VE ANLATIM

9. SINIF ÜNİTE DEĞERLENDİRME SINAVLARI LİSTESİ / DİL VE ANLATIM SINAVLARI LİSTESİ / DİL VE ANLATIM İletişim Dil - Kültür İlişkisi İnsan, İletişim ve Dil Dillerin Sınıflandırılması Türk Dilinin Tarihi Gelişimi ve Türkiye Türkçesi Türkçenin Ses Özellikleri Telaffuz (Söyleyiş)

Detaylı

Teleskop: gökyüzüne açılan kapı

Teleskop: gökyüzüne açılan kapı Teleskop: gökyüzüne açılan kapı Teleskop sözcüğü, uzak anlamına gelen tele ve uzağa bakmak anlamına gelen skopein Yunanca sözcüklerinden oluşmuştur. En basit tanımıyla teleskop, gözlerimizle göremeyeceğimiz

Detaylı

Marie Curie. Thomson Cabir bin Hayyan. Henry Becquerel

Marie Curie. Thomson Cabir bin Hayyan. Henry Becquerel Marie Curie Thomson Cabir bin Hayyan John Dalton Albert Einstein Henry Becquerel 1 John Dalton John Dalton (Eaglesfield, Cumbria, 6 Eylül 1766 Manchester, 27 Temmuz 1844) İngiliz kimyager ve fizikçi, Cumberland

Detaylı

ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ

ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ ( 4.5.6.7.8. Sınıflar) Yaz Okulu Kodu: YO/ASTRO Tarih: 22 Haziran 10 Temmuz 2015 Süre: 3 Hafta Saat: 10:00-16:00 Ücret: 1100 TL Kontenjan: 25 Yer: İstanbul Üniversitesi Beyazıt

Detaylı

GÖK CİSİMLERİNİ TANIYALIM

GÖK CİSİMLERİNİ TANIYALIM GÖK CİSİMLERİNİ TANIYALIM Galaksilerin, yıldızların, gezegenlerin, meteorların, asteroitlerin bulunduğu hacimli ve kütleli gök cisimlerinin tamamının yer aldığı boşluğa uzay denir. Uzayda bulunan varlıkların

Detaylı

9. SINIF ÜNİTE DEĞERLENDİRME SINAVLARI LİSTESİ / TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI

9. SINIF ÜNİTE DEĞERLENDİRME SINAVLARI LİSTESİ / TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI SINAVLARI LİSTESİ / TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI Türk Dili ve Edebiyatına Giriş İletişim Ses Bilgisi Yazım Kuralları Paragraf Bilgisi Bir Tür Olarak Hikâye Şekil Bilgisi ktalama Kuralları Bir Tür Olarak Şiir

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS SİYASİ DÜŞÜNCELER TARİHİ I SDT203 3 3 + 0 3 4 Ön Koşul Dersleri Yok Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Zorunlu Dersin Koordinatörü

Detaylı

Abbasiler Devleti Ders Anlatım Videosu. Abbasiler Devleti Ders Anlatım Notu ABBASİLER ( )

Abbasiler Devleti Ders Anlatım Videosu. Abbasiler Devleti Ders Anlatım Notu ABBASİLER ( ) Abbasiler Devleti Ders Anlatım Videosu Abbasiler Devleti Ders Anlatım Notu ABBASİLER (750-1228 ) Ebu Müslim in Emevi Devleti ni yıkarak Kûfe de Ebul Abbbas ı halife ilan etmesiyle Abbasi Devleti kuruldu.

Detaylı

Dünya ve Uzay Test Çözmüleri. Test 1'in Çözümleri. 5. Ay'ın atmosferi olmadığı için açık hava basıncı yoktur. Verilen diğer bilgiler doğrudur.

Dünya ve Uzay Test Çözmüleri. Test 1'in Çözümleri. 5. Ay'ın atmosferi olmadığı için açık hava basıncı yoktur. Verilen diğer bilgiler doğrudur. 5 ve Uzay Test Çözmüleri Test 'in Çözümleri 5. Ay'ın atmosferi olmadığı için açık hava basıncı yoktur.. Gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sırasıyla; Merkür, Venüs,, Mars, Jupiter, Sütarn, Uranıs ve

Detaylı

YILDIZLARIN HAREKETLERİ

YILDIZLARIN HAREKETLERİ Öz Hareket Gezegenlerden ayırdetmek için sabit olarak isimlendirdiğimiz yıldızlar da gerçekte hareketlidirler. Bu, çeşitli yollarla anlaşılır. Bir yıldızın ve sı iki veya üç farklı tarihte çok dikkatle

Detaylı

FATĐH DÖNEMĐNDE FĐZĐK ÇALIŞMALARI. Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Gazi TOPDEMĐR

FATĐH DÖNEMĐNDE FĐZĐK ÇALIŞMALARI. Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Gazi TOPDEMĐR FATĐH DÖNEMĐNDE FĐZĐK ÇALIŞMALARI Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Gazi TOPDEMĐR Fizik terimi oldukça yeni bir terimdir ve Osmanlı öncesi dönemde, ne Antik Yunan Dünyası nda ne de Ortaçağ Đslâm Dünyası nda bugünkü

Detaylı

DEMEK, MÜSLÜMANLARIN BİLİME KATKILARI VAR ÖYLE Mİ?

DEMEK, MÜSLÜMANLARIN BİLİME KATKILARI VAR ÖYLE Mİ? MÜSLÜMANLARIN BİLİME KATKILARI VAR ÖYLE Mİ? Ne yazık ki, bugün de, birçoğumuz hâlâ aynı kafada bulunuyor! Yeniden şahlanmak için yaklaşık bir asırdır hep geri saymıyor muyuz? Ha, şuracıkta 10-15 yıldır

Detaylı

GALİLE NİN YAŞAMINI DEĞİŞTİREN TELESKOP

GALİLE NİN YAŞAMINI DEĞİŞTİREN TELESKOP GALİLE NİN YAŞAMINI DEĞİŞTİREN TELESKOP Galile, bilimin deneysel ölçüm ve gözlemlerle doğruları bulacağını gösterdi. Küçük teleskobuyla modern bilimin temellerini attı ve insanlığın orta çağ karanlığından

Detaylı

İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ GİRİŞ Prof.Dr. Zekai Celep İnşaat Mühendisliğine Giriş GİRİŞ 1. Dersin amacı ve kapsamı 2. Askeri mühendislik ve sivil mühendislik 3. Yurdumuzda inşaat mühendisliği 4. İnşaat

Detaylı

2. Konum. Bir cismin başlangıç kabul edilen sabit bir noktaya olan uzaklığına konum denir.

2. Konum. Bir cismin başlangıç kabul edilen sabit bir noktaya olan uzaklığına konum denir. HAREKET Bir cismin zamanla çevresindeki diğer cisimlere göre yer değiştirmesine hareket denir. Hareket konumuzu daha iyi anlamamız için öğrenmemiz gereken diğer kavramlar: 1. Yörünge 2. Konum 3. Yer değiştirme

Detaylı

DEVRİNİ AŞAN ALİM ULUĞ BEY

DEVRİNİ AŞAN ALİM ULUĞ BEY DEVRİNİ AŞAN ALİM ULUĞ BEY Hasan POLAT * Bilim dünyasında, ilk olarak aritmetikte ondalık sayı usulünü kullanma şerefini taşıyan ve Uluğ Bey Rasathanesinin ilk müdürü olan GIYASÜDDİN CEMŞİT, 1425 yılında

Detaylı

TAKİYÜDDİN'İN FARKLI BÜYÜKLÜKTE SONSUZ NİCELİKLER MESELESİNE TRİGONOMETRİDEN GETİRMİŞ OLDUĞU BİR ÖRNEK

TAKİYÜDDİN'İN FARKLI BÜYÜKLÜKTE SONSUZ NİCELİKLER MESELESİNE TRİGONOMETRİDEN GETİRMİŞ OLDUĞU BİR ÖRNEK TAKİYÜDDİN'İN FARKLI BÜYÜKLÜKTE SONSUZ NİCELİKLER MESELESİNE TRİGONOMETRİDEN GETİRMİŞ OLDUĞU BİR ÖRNEK Dr. Remzi DEMİR Bu meseleye ilk defa, hareketin imkânı problemini tartışan Elealı Zenon (İ.Ö. 90-30)

Detaylı

Teleskop bilim ve astronomide devrim yaratmıştır.

Teleskop bilim ve astronomide devrim yaratmıştır. Teleskop bilim ve astronomide devrim yaratmıştır. Gökyüzüne çevrildiği andan itibaren teleskop bize köklerimizi ve kaderimizi gösteren bir araç olmuştur. Teleskop bilim ve astronomide devrim yaratmıştır.

Detaylı

E-DERGİ ÖABT SOSYAL BİLGİLER VE SINIF ÖĞRETMENLİĞİ İÇİN COĞRAFYA SAYI 2. www.kpsscografyarehberi.com ULUTAŞ

E-DERGİ ÖABT SOSYAL BİLGİLER VE SINIF ÖĞRETMENLİĞİ İÇİN COĞRAFYA SAYI 2. www.kpsscografyarehberi.com ULUTAŞ E-DERGİ ÖABT SOSYAL BİLGİLER VE SINIF ÖĞRETMENLİĞİ İÇİN COĞRAFYA SAYI 2 ULUTAŞ DÜNYA'NIN HAREKETLERİ ve SONUÇLARI Dünya'nın iki çeşit hareketi vardır. Dünya bu hareketlerin ikisini de aynı zamanda gerçekleştirir.

Detaylı

GÜNEŞ SİSTEMİ. SİBEL ÇALIK SEMRA SENEM Erciyes Üniversitesi İstanbul Üniversitesi

GÜNEŞ SİSTEMİ. SİBEL ÇALIK SEMRA SENEM Erciyes Üniversitesi İstanbul Üniversitesi GÜNEŞ SİSTEMİ SİBEL ÇALIK SEMRA SENEM Erciyes Üniversitesi İstanbul Üniversitesi GÜNEŞ SİSTEMİ GÜNEŞ GEZEGENLER ASTEROİTLER METEORLAR KUYRUKLU YILDIZLAR GÜNEŞ SİSTEMİ Merkezinde Güneş, çevresinde elips

Detaylı

Kopernik Kuramı nın Türkiye deki Yansımaları 1

Kopernik Kuramı nın Türkiye deki Yansımaları 1 XIV. Ulusal Astronomi Kongresi 31 Ağustos 4 Eylül 2004, Kayseri Editörler: Đ.KÜÇÜK, F.F.ÖZEREN ve Đ.YUSĐFOV Kopernik Kuramı nın Türkiye deki Yansımaları 1 Đnan Kalaycıoğulları 1, Doç. Dr. Yavuz Unat 2

Detaylı

BİLİM TARİHİNE GİRİŞ. Doç. Dr. Cevdet COŞKUN Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik Bölümü ERZURUM

BİLİM TARİHİNE GİRİŞ. Doç. Dr. Cevdet COŞKUN Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik Bölümü ERZURUM BİLİM TARİHİNE GİRİŞ Doç. Dr. Cevdet COŞKUN Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik Bölümü ERZURUM Tarih okumak, daha ileriye sıçramak için geriye doğru gerilmektir. Nedir? Bilimsel düşüncelerin

Detaylı

DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI

DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI 0 DÜNYA NIN ŞEKLİ ve BOYUTLARI Dünya güneşten koptuktan sonra, kendi ekseni etrafında dönerken, meydana gelen kuvvetle; ekvator kısmı şişkince, kutuplardan basık kendine özgü şeklini almıştır. Bu şekle

Detaylı

Bakın astronomi size nasıl yardım edecek şimdi, göreceksiniz!

Bakın astronomi size nasıl yardım edecek şimdi, göreceksiniz! Kendinizi içine hapsettiğiniz kutunun dışına çıkmayı, nesnelere başka bir açıdan bakmayı hiç denediniz mi? Bakın astronomi size nasıl yardım edecek şimdi, göreceksiniz! Hubble Hubble teleskopu atmosferimizin

Detaylı

İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI MISIR UYGARLIĞI İRAN UYGARLIĞI HİNT UYGARLIĞI ÇİN UYGARLIĞI DOĞU AKDENİZ UYGARLIĞI

İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI MISIR UYGARLIĞI İRAN UYGARLIĞI HİNT UYGARLIĞI ÇİN UYGARLIĞI DOĞU AKDENİZ UYGARLIĞI İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI MISIR UYGARLIĞI İRAN UYGARLIĞI HİNT UYGARLIĞI ÇİN UYGARLIĞI DOĞU AKDENİZ UYGARLIĞI MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI Kelime anlamı İki nehrin arası olan Mezopotamya,

Detaylı

YILDIZLARIN UZAKLIKLARININ BELĐRLENMESĐ

YILDIZLARIN UZAKLIKLARININ BELĐRLENMESĐ YILDIZLARIN UZAKLIKLARININ BELĐRLENMESĐ 1. TRĐGONOMETRĐK PARALAKS Bir araba ile yolda giderken size yakın olan nesnelerin yanından, uzaktakilere nazaran daha hızlı geçtiğiniz hissine kapılırsınız. Örneğin,

Detaylı

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ I.SINIF I.YARIYIL FL 101 FELSEFEYE GİRİŞ I Etik, varlık, insan, sanat, bilgi ve değer gibi felsefenin başlıca alanlarının incelenmesi

Detaylı

GALİLEO GALİLEİ NİN GÖKYÜZÜ

GALİLEO GALİLEİ NİN GÖKYÜZÜ Dünya Astronomi Yılı 2009 Türk Astronomi Derneği Elektronik Bülten - Sayı 4 Kasım 2008 Đçindekiler: Galileo Galilei nin Gökyüzü Defne Üçer Şaylan-M.Ali Alpar Kısa Haber ve Duyurular o Prof. Dr. Dursun

Detaylı

Mimarlık Tarihi ve Kuramı I (MMR 517) Ders Detayları

Mimarlık Tarihi ve Kuramı I (MMR 517) Ders Detayları Mimarlık Tarihi ve Kuramı I (MMR 517) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Mimarlık Tarihi ve Kuramı I MMR 517 Her İkisi 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i

Detaylı

ÇĐFT YILDIZLAR. Serdar Evren Astronomiye Giriş II

ÇĐFT YILDIZLAR. Serdar Evren Astronomiye Giriş II ÇĐFT YILDIZLAR Serdar Evren Astronomiye Giriş II - 2008 ÇĐFT YILDIZLARIN BULUNUŞU Çift yıldız terimi ilk defa Claudius Ptolemy tarafından υ1 ve υ2 Sagittarii yıldızları için kullanılmıştır. Açısal ayrıklığı

Detaylı

Tefsir, Kıraat (İlahiyat ve İslâmî ilimler fakülteleri)

Tefsir, Kıraat (İlahiyat ve İslâmî ilimler fakülteleri) ARAŞTIRMA ALANLARI 1 Kur an İlimleri ve Tefsir Kur an ilimleri, Kur an tarihi, tefsir gibi Kur an araştırmalarının farklı alanlarına dair araştırmaları kapsar. 1. Kur an tarihi 2. Kıraat 3. Memlükler ve

Detaylı

9. SINIF Geometri TEMEL GEOMETRİK KAVRAMLAR

9. SINIF Geometri TEMEL GEOMETRİK KAVRAMLAR TEMEL GEOMETRİK KAVRAMLAR 9. SINIF Geometri Amaç-1: Nokta, Doğru, Düzlem, Işın ve Uzayı Kavrayabilme. 1. Nokta, doğru, düzlem ve uzay kavramlarım açıklama. 2. Farklı iki noktadan geçen doğru sayışım söyleme

Detaylı

Eski çağlara dönüp baktığımızda geçmişteki gç ş insan topluluklarının yazılı, yazısız kültür miraslarında Güneş ve Ay tutulmalarının nedeni hep doğaüstü güçlerle açıklanmaya çalışılmıştır. Yapılan tasvirlerde

Detaylı

DERS BİLGİ FORMU. Zorunlu Ders X. Haftalık Ders Saati Okul Eğitimi Süresi

DERS BİLGİ FORMU. Zorunlu Ders X. Haftalık Ders Saati Okul Eğitimi Süresi DERSİN ADI MATEMATİK 1 BÖLÜM PROGRAM DÖNEMİ DERSİN DİLİ DERS KATEGORİSİ ÖN ŞARTLAR SÜRE VE DAĞILIMI KREDİ DERSİN AMACI ÖĞRENME ÇIKTILARI VE YETERLİKLER DERSİN İÇERİĞİ VE DAĞILIMI (MODÜLLER VE HAFTALARA

Detaylı

KEMALÜDDÎN EL FARİSİ'NİN KARANLIK ODA ÇALIŞMASI

KEMALÜDDÎN EL FARİSİ'NİN KARANLIK ODA ÇALIŞMASI KEMALÜDDÎN EL FARİSİ'NİN KARANLIK ODA ÇALIŞMASI Hüseyin Gazi TOPDEMİR* Bir duvarı üzerinde küçük bir delik bulunan ve bu delik aracılığıyla dış bir nesnenin görüntüsünü karanlık bir odadaki perdeye yansıtmakta

Detaylı

ASTRONOMİ & ASTROLOJİ. Hazırlayan : Zeynep AVCI

ASTRONOMİ & ASTROLOJİ. Hazırlayan : Zeynep AVCI ASTRONOMİ & ASTROLOJİ Hazırlayan : Zeynep AVCI KAVRAMSAL OLARAK! Astroloji nedir? Latince : Astrologia Astroloji : Yıldız falcılığı, müneccimlik Müneccim :Yıldızların durum ve hareketlerinden anlam çıkaran

Detaylı

TRIGONOMETRI AÇI, YÖNLÜ AÇI, YÖNLÜ YAY

TRIGONOMETRI AÇI, YÖNLÜ AÇI, YÖNLÜ YAY TRIGONOMETRI AÇI, YÖNLÜ AÇI, YÖNLÜ YAY A. AÇI Başlangıç noktaları aynı olan iki ışının birleşim kümesine açı denir. Bu ışınlara açının kenarları, başlangıç noktasına ise açının köşesi denir. B. YÖNLÜ AÇI

Detaylı

Test. Yerküre nin Şekli ve Hareketleri BÖLÜM 4

Test. Yerküre nin Şekli ve Hareketleri BÖLÜM 4 Yerküre nin Şekli ve Hareketleri 1. Dünya ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden yanlış olan hangisidir? A) Dünya, ekseni etrafındaki bir turluk dönüş hareketini 24 saatte tamamlar. B) Dünya ekseni etrafındaki

Detaylı

Doğal Süreçler. yıldız, gezegen, meteor, nebula (ışık enerjisi yayarak görünür haldeki gaz ve toz bulutları) bulunur.

Doğal Süreçler. yıldız, gezegen, meteor, nebula (ışık enerjisi yayarak görünür haldeki gaz ve toz bulutları) bulunur. Doğal Süreçler Yıldızlar, gezegenler, Güneş sistemi, gök adalar, meteorlar sonuçta evren nasıl oluşmuştur? Evren ve bilinmeyenlerini anlamak, dünyanın oluşumunu öğrenmek için bilim insanları tarih boyunca

Detaylı

Başlangıç Meridyeni ve Greenwıch - İstanbul

Başlangıç Meridyeni ve Greenwıch - İstanbul Mustafa ŞAHİN 29 Eylül 2015 Başlangıç Meridyeni ve Greenwıch - İstanbul Geçtiğimiz hafta İngiltere de Londra nın güneydoğusunda şirin bir kasaba ve üniversite şehri olan Greenwich teydik. Kasabadan adını

Detaylı

Eğitim Tarihi. Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi

Eğitim Tarihi. Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitim Tarihi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Türk ve Batı Eğitiminin Tarihi Temelleri a-antik Doğu Medeniyetlerinde Eğitim (Mısır, Çin, Hint) b-antik Batıda Eğitim (Yunan, Roma)

Detaylı

ORTAÇAĞ IN AYDINLIK YÜZÜ: MÜSLÜMAN BİLİM ADAMLARININ BATI RÖNESANSINA ETKİSİ İSLAM RÖNESANSI

ORTAÇAĞ IN AYDINLIK YÜZÜ: MÜSLÜMAN BİLİM ADAMLARININ BATI RÖNESANSINA ETKİSİ İSLAM RÖNESANSI ÖZEL EGE LİSESİ ORTAÇAĞ IN AYDINLIK YÜZÜ: MÜSLÜMAN BİLİM ADAMLARININ BATI RÖNESANSINA ETKİSİ İSLAM RÖNESANSI HAZIRLAYAN ÖĞRENCİLER: AND KAAN ATA YILMAZ BERKAY YILMAZ DENİZ BARALI KUTAY ACAR DEREBEK (9-E)

Detaylı

ÜNİTE 7 : GÜNEŞ SİSTEMİ VE ÖTESİ UZAY BİLMECESİ

ÜNİTE 7 : GÜNEŞ SİSTEMİ VE ÖTESİ UZAY BİLMECESİ ÖĞRENME ALANI : DÜNYA VE EVREN ÜNİTE 7 : GÜNEŞ SİSTEMİ VE ÖTESİ UZAY BİLMECESİ A GÖK CİSİMLERİNİ TANIYALIM (5 SAAT) 1 Uzay ve Evren 2 Gök Cismi 3 Yıldızlar 4 Güneş 5 Takım Yıldızlar 6 Kuyruklu Yıldızlar

Detaylı

KOPERNİK KURAMI NIN TÜRKİYE DEKİ YANSIMALARI

KOPERNİK KURAMI NIN TÜRKİYE DEKİ YANSIMALARI KOPERNİK KURAMI NIN TÜRKİYE DEKİ YANSIMALARI İnan Kalaycıoğulları 1, Doç. Dr. Yavuz Unat 2 1 Ankara Üniversitesi Felsefe Bölümü, Bilim Tarihi Anabilim Dalı Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi 06100, Ankara

Detaylı

TOPOĞRAFYA Temel Ödevler / Poligonasyon

TOPOĞRAFYA Temel Ödevler / Poligonasyon TOPOĞRAFYA Temel Ödevler / Poligonasyon Yrd. Doç. Dr. Aycan M. MARANGOZ ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ JDF 264/270 TOPOĞRAFYA DERSİ NOTLARI http://geomatik.beun.edu.tr/marangoz http://jeodezi.karaelmas.edu.tr/linkler/akademik/marangoz/marangoz.htm

Detaylı

Yıldızların uzaklıkları ve parlaklıkları

Yıldızların uzaklıkları ve parlaklıkları Yıldızların uzaklıkları ve parlaklıkları Güneş in İç Yapısı Güneş enerjisinin üretildiği bölge, çekirdek tepkimelerini yer aldığı özek bölgesidir. Bu enerji dış katmanlara taşınmakta oradan da uzaya yayılmaktadır.

Detaylı

7. SINIF DENEME SINAVLARI DAĞILIMI / TÜRKÇE

7. SINIF DENEME SINAVLARI DAĞILIMI / TÜRKÇE TÜRKÇE Öğrenme Alanı 3. OKUMA Alt Öğrenme Alanı 2. Okuduğu Metni Anlama ve Çözümleme 3. Okuduğu Metni Değerlendirme 4. Söz Varlığını Zenginleştirme 4. YAZMA 6. Yazım ve ktalama Kurallarını Uygulama 5.

Detaylı

Adımlar: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 Ekim 12 Kasım, 2010

Adımlar: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 Ekim 12 Kasım, 2010 Adımlar: Nelere ihtiyacım var? Kurşun veya tükenmez kalem Kırmızı-ışık veya gece görüşü olan el feneri GPS ünitesi, İnternet erişimi ya da bölgeyi tarif eden harita Rapor formu ile birlikte çıktısı alınmış

Detaylı

Takîyüddîn el-râsıd ın Gözlemleriyle Đstanbul Semalarında Zaman 1. Yavuz Unat

Takîyüddîn el-râsıd ın Gözlemleriyle Đstanbul Semalarında Zaman 1. Yavuz Unat Takîyüddîn el-râsıd ın Gözlemleriyle Đstanbul Semalarında Zaman 1 Yavuz Unat Đslâm da Zaman ve Zaman Ölçümü Đslâm da önemli bir kavram olan zaman, mutlak zaman olarak düşünülmüş ve genellikle de manevi

Detaylı

FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 5.ÜNİTE :DÜNYA, GÜNEŞ VE AY KONU ÖZETİ

FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 5.ÜNİTE :DÜNYA, GÜNEŞ VE AY KONU ÖZETİ FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ 5.ÜNİTE :DÜNYA, GÜNEŞ VE AY KONU ÖZETİ KONULAR A.GÖKYÜZÜ MACERASI B. DÜNYA VE AY IN HAREKETLERİ A.GÖKYÜZÜ MACERASI Güneş, Dünya ve Ay ın Şekli Yıllar önce insanlar Dünya, Ay ve Güneş'in

Detaylı