Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri,

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri,"

Transkript

1 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, Prof. Dr. Frank Lichtenberg 1 Prof. Dr. Mehtap Tatar 2 Doç. Dr. Zafer Çalışkan 3 1 Columbia Üniversitesi, National Bureau of Economic Research, CESifo 2 Hacettepe Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Sağlık İdaresi Bölümü 3 Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İktisat Bölümü

2 İçindekiler YÖNETİCİ ÖZETİ GİRİŞ YÖNTEM BULGULAR Sonuçlar Mortalite Modelleri Hastaneye Yatış Modeli Türkiye de yılları arasındaki ilaç inovasyonun ilave maliyet etkililiği SONUÇ KAYNAKLAR Tablolar Tablo 1. Veri Kaynakları Tablo 2. Ölüm yaşı analizinde kullanılan hastalık sınıflandırması (ICD8) Tablo 3. Özet İstatistikler Tablo 4. Ortalama ölüm yaşı modeli tahmin sonuçları Tablo yaş ve üzeri ölüm modeli tahmin sonuçları Tablo 6. Hastaneden taburcu olma modeli hesaplamaları Tablo 7. Hastane günü modeli tahmin sonuçları Tablo 8. Reçeteli ilaç harcamaları, Türkiye, Tablo 9. İMEO tahminleri Şekiller Şekil 1 Ortalama ölüm yaşındaki gerçekleşen artış ile inovasyonun olmadığı durumun karşılaştırılması Şekil 2 Hastane günü, : Gerçek durum ile ilaç inovasyonunun yokluğundaki durumun karşılaştırılması (Index: 2007=1,00)... 22

3 Kısaltmalar ATC ABD Ar-Ge BLS WHO EphMRA FDA GMP ICD ICER (İMEO) IND NCE OECD USD PPP : Anatomik Terapötik Kimyasal : Amerika Birleşik Devletleri : Araştırma Geliştirme : Amerika Birleşik Devletleri Bürosu İşgücü İstatistikleri : World Health Organization : Avrupa Farmasötik Market Araştırma Derneği : Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi : İyi Üretim Uygulamaları : Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması : İlave Maliyet Etkililik Oranı : Araştırma Aşamasında Yeni İlaç : Yeni Kimyasal Madde : Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü : Amerika Birleşik Devletleri Doları Satın Alma Gücü Paritesi

4 YÖNETİCİ ÖZETİ Yeni teknolojik ürünlerin yaşam süresi ve kalitesi üzerine etkileri uzun zamandır farklı yönleri ile tartışılmaktadır. Teknolojik gelişimin makro ekonomiye olan katkısı çok önemli olup, bu katkıda yoğun araştırma ve geliştirme özelliğine sahip ilaç ve tıbbi cihaz endüstrilerinin payının oldukça büyük olduğu bilinmektedir. Sağlık teknolojilerinin sağlık göstergelerinde belirgin iyileşmeler sağladığı geniş ölçüde kabul edilmektedir. Örneğin, Dünya Sağlık Örgütü ne (WHO) göre, sağlık teknolojilerindeki gelişim, bebek ve çocuk ölümlerindeki düşüşün ve 20. yüzyıldaki yaşam süresindeki artışın yaklaşık olarak % sinden sorumludur (World Health Organization, 1999). Sağlık ekonomistlerinin bir bölümü tıbbi hizmetlerin yaşam süresinin uzamasına ve diğer sağlık göstergelerindeki iyileşmelere olan katkısının göreceli olarak düşük olduğunu ve asıl katkıda bulunan faktörlerin sosyoekonomik gelişme, yaşam tarzı ve çevre gibi faktörler olduğunu belirtmektedirler. Ancak, sağlık teknolojilerinde inovasyonun sağlık göstergeleri üzerine etkisini inceleyen güncel araştırmalar bu görüşü tartışmaya açmış ve teknolojik gelişmelerin etkilerini gündeme getirmiştir. Bugüne kadar yapılan çalışmalar, sağlık teknolojisinin daha iyi sağlık sonuçları elde etmek için yaptığı katkının iki yönlü olabileceğini göstermiştir. Birincisi; yeni teknoloji, yaşam kalitesini iyileştirerek ve yaşam süresini uzatarak sağlık sonuçlarının doğrudan iyileşmesini sağlayabilmektedir. İkinci olarak ise, yeni sağlık teknolojisi hastanede kalış süresini ve sağlık harcamalarını azaltarak sağlık sistemini diğer yönlerden de olumlu şekilde etkilemektedirler. Türkiye 2003 yılından itibaren sağlık hizmetlerinin erişilebilirliğinin, kalitesinin ve etkililiğinin geliştirilmesine önem veren kapsamlı bir reform sürecinden geçmektedir. Bu süreçte politika belirleyicilerinin odaklandığı temel alanlardan biri ilaç politikaları olmuş ve ilaçların ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme süreçlerinde önemli değişiklikler yapılmıştır. Bu politikaların yeni ilaçların Türkiye pazarına girmesini etkilediği konusunda endişeler söz konusudur. Bu çalışmanın amacı, Türkiye de yenilikçi ilaçların yılları arasında yaşam süresi, hastaneye yatış ve sağlık harcamalarına olan etkisini hesaplamaktır. Yenilikçi ilaçların yaşam süresi,

5 sağlık harcamaları ve hastaneye yatışa olan etkilerini ölçmek için hastalık düzeyinde uzun dönemli veriler ile farkların farkı (differences-in-differences) modelleri kullanılmıştır. Esas itibariyle bu çalışmada yenilikçi ilaçların çok sayıda olduğu hastalıklarda, yaşam süresinin daha fazla uzatıp uzamadığı sorgulanmış ve bu ilaçların hastaneye yatışlar üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Bu çalışma yenilikçi ilaçların Türkiye deki etkilerini inceleyen ilk çalışmadır. Çalışmanın sonuçları, yılları arasında ortalama ölüm yaşının 3,6 yıl artarak 63 den 66,6 ya yükseldiğini göstermiştir. Çalışmada aynı zamanda, yenilikçi ilaçların yokluğunda ortalama ölüm yaşının sadece 0,6 yıl artmış olacağı bulunmuştur. Bu verilerle, yenilikçi ilaçların yılları arasında Türkiye deki ölüm yaşının ortalama 3 yıl artmasını sağladığı ortaya konmuştur. Yenilikçi ilaçlar aynı zamanda hastane kullanımını da etkilemektedir. Yapılan hesaplamalar, bir hastalığı tedavi etmek için kullanılan molekül sayısındaki artışın, o hastalığa bağlı olarak hastanede kalış süresini 3-4 yıl sonrasında azalttığını göstermektedir. En son yapılan analizde yenilikçi ilaçların hastanede kalınan gün sayısını yaklaşık % 1 azalttığı belirlenmiştir. Çalışmada, yeni ilaçların pazara girmesiyle kazanılan yaşam yılı başına maliyet, diğer bir deyişle yenilikçi ilaçların ilave maliyet etkililik oranı da hesaplanmıştır. Bu analizler sonucunda ilaç inovasyonunun kazanılan yaşam yılı başına maliyetinin en az $ olduğu hesaplanmıştır. Yapılan analizler, yaşam süresindeki farkın % 50 daha fazla olması durumunda bile, kazanılan yaşam yılı başına maliyetin $ olacağını öngörmüştür. Tüm bu bulgular, yenilikçi teknolojlerin diğer ülkelerdeki sağlık ve sağlık hizmetleri üzerindeki etkisinin incelendiği güncel literatür ile uyumludur. Çalışmanın, Türkiye deki sağlık politika belirleyicilerine yeni bir bakış açısı sağlaması ve mevcut ilaç politikalarının genel sağlık hizmetleri ve toplumun sağlık durumuna etkisi üzerine yeni bir tartışma başlatması beklenmektedir.

6

7 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, GİRİŞ Ekonomi literatüründe, yeni teknolojik ürünlerin geliştirilmesinin, toplumun yaşam süresi ve yaşam kalitesine önemli katkısı olduğu konusunda görüş birliği bulunmaktadır. En yalın haliyle, yeni teknoloji ürünlerin geçmiş yıllarda yaşayan toplumlardan daha iyi konumda olmamızın temel nedenlerinden biri olduğuna inanılmaktadır. Diğer bir deyişle, teknolojik değişim ve gelişim, sadece sağlık değil, insanlık tarihi boyunca elde edilen diğer alanlardaki gelişmelerin de büyük bir bölümünü açıklamaktadır. Teknolojik değişim, kamu ve özel kurumlar tarafından verilen ulusal ve uluslararası araştırma ve yatırım kararları ile teşvik edilebilir (Romer, 1990). Literatürde, teknik gelişmelerden yararlanabilmek için yeni mal ya da hizmetlerin kullanılması gerektiği tartışılmaktadır. Teknolojik gelişim süreci birbirini takip eden her bir yatırımın geçmişe oranla daha verimli olduğunu göstermektedir (Lichtenberg, Duflos, 2008). Teknolojik gelişimin ekonomiye olan katkısı çok değerli olup yüksek yoğunlukta Ar-Ge niteliğine sahip olan ilaç ve tıbbi cihaz endüstrilerinin bu katkıda büyük oranda payları olduğu bilinmektedir. Ulusal Bilim Vakfı na (National Science Foundation) göre, ilaç ve cihazların üretimlerinin Ar-Ge yoğunluğu, makine ve ekipmanların üretiminin Ar-Ge yoğunluğuna göre % 74 daha fazladır. Bu nedenle, ilaç kaynaklı teknolojik gelişim oranı çok yüksektir (Lichtenberg, Duflos, 2008). İlaç teknolojilerindeki gelişimin ölçülebilir etkisini değerlendirmenin en temel yolu, bu gelişimin yaşam süresindeki gelişime etkisini analiz etmektir. Bu alanda yapılan çalışmalar, ilaç sayısındaki kümülatif artışın toplumun sağlık durumu ve yaşam süresine olumlu katkı sağladığını göstermektedir (Lichtenberg 2005a, 2005b, 2005c). İlaç teknolojilerindeki değişimin etkisini ölçmede bir başka yaklaşım ise belirli bir hastalığa sahip bireylerin sağlık durumları ve yaşam sürelerinin o hastalığı tedavi etmede kullanılan ilaçların ortalama olarak ilk kullanım yılı (mean vintage) (FDA onay yılı) ile doğru orantılı olup olmadığının araştırılmasıdır. Yaşam süresindeki artış sadece bireysel refah için değil aynı zamanda ulusların ekonomik gelişimi ve refahı için de önemlidir. Bunun temel nedeni, yaşam süresindeki artışın ekonomik büyüme ve gelişmenin arkasındaki itici faktörlerden biri olmasıdır. Sağlıklı bireylerin ekonomik gelişmede önemli bir faktör olduğu konusunda literatürde fikir birliği bulunmaktadır. Teknolojik değişim de bu sürece katkıda bulunmaktadır.

8 8 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan Doğuşta beklenen yaşam süresi son elli yılda global olarak artış göstermiştir. OECD ülkelerinde doğuşta beklenen yaşam süresi 1960 da ortalama 67,9 iken, elli yılda % 18 artarak 2010 da 80 yıla yükselmiştir (OECD, 2011). Bu artışın ardında sosyoekonomik göstergelerde, risk faktörlerinde ve sağlık teknolojilerinde meydana gelen gelişmeler gibi birçok faktör rol oynamıştır. Literatürde, doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışı etkileyen faktörler üzerinde yapılan tartışma henüz bir sonuca ulaşmamıştır. Bazı sağlık ekonomistleri, yaşam süresinin artmasında ve diğer sağlık göstergelerinin iyileşmesinde tıbbi hizmetlerin orta düzeyde; sosyoekonomik gelişme, yaşam tarzı ve çevre gibi faktörlerin ise yüksek düzeyde etkiye sahip olduğu konusunda görüş birliğine sahiptir. Bu konu etrafında yapılan tartışmalar herhangi bir sağlık ekonomisi ders kitabından elde edilebilir. Ancak, yenilikçi teknolojilerin sağlık sonuçları üzerindeki etkisini inceleyen güncel araştırmalar bu tartışmaya yeni bir bakış açısı eklemiştir. Örneğin, Cutler ve McClellan (2001) tarafından yapılan bir çalışmada teknolojik değişimin; kalp krizi, düşük doğum ağırlıklı bebekler, depresyon, katarakt ve meme kanserinin tedavisi üzerindeki etkisi açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Çalışmada, yenilikçi tıp teknolojilerinin çoğu durumda pozitif katkı sağladığına ve her ne kadar gelişen teknoloji ile birlikte yapılan harcamaların miktarı artsa da, sonuçlarda elde edilen pozitif gelişmelerin bu harcamaları haklı çıkardığı bulgusuna ulaşılmıştır. Ülkeler arası yapılan karşılaştırmalar da bu sonucu desteklemiştir. Örneğin, Lichtenberg (2005d), yeni ilaç lansmanlarının yılları arasında yaşam süresi üzerine olan etkisini ortaya koymak için 52 ülkenin hastalık verilerini uzun dönemli olarak analiz etmiş ve yeni moleküllerin hayatta kalma olasılığı üzerinde güçlü bir olumlu etkiye sahip olduğu sonucuna ulaşmıştır. Bu çalışmadaki metodoloji ile eğitim, gelir, beslenme, çevre vb. gibi yaşam süresine etki eden diğer olası belirleyiciler de kontrol edilmiştir. Çalışmada, yılları arasında ortalama beklenen yaşam süresinin belirlenen örnek ülkelerde 1,96 yıl arttığı ve yeni moleküllerin yaşam süresindeki artışın % 40 ından (0. 79 yıl) sorumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Lichtenberg ayrıca, ilave maliyet etkililik oranını (yıllık kişi başına düşen yeni ilaç harcamasının, yeni molekül lansmanına bağlı olarak yıllık kişi başına yaşam yılındaki artışa oranı) $ olarak bulmuştur. Buna ilave olarak yapılan analizler, düşük pazar hacmi veya düşük fiyatlar nedeniyle geciken ürün lansmanlarının yaşam süresini azalttığını göstermiştir. WHO de (1999) teknolojik inovasyonun sağlık göstergelerindeki iyileşmeye olan katkısı hakkındaki tartışmaya katılmış ve yeni ilaçların, tıbbi cihazların ve sağlık teknolojisindeki tüm gelişmelerin global anlamda sağlık durumunda pozitif yöndeki iyileşmeye büyük katkısı olduğunu belirtmiştir. WHO ye göre; sağlık teknolojisindeki gelişmeler, bebek ve çocuk ölümlerindeki azalmanın ve 21. yüzyıldaki doğuşta beklenen yaşam süresindeki artışın yaklaşık % sinden sorumludur. Benzer şekilde OECD (2011), 2000 yılında % 8 olan hastaneye yatıştan 30 gün sonraki ölüm oranının 10 yıl içerisinde % 4 e düştüğünü raporlamıştır. Farklı kanser türleri için genel sağkalım oranları, erken teşhis ve yeni tedavi seçenekleri ile birlikte artmıştır. Meme kanserinde teşhis sonrası 5 yıllık sağ kalım oranı 1997 de % 79 ilen 2004 yılında % 84 e çıkmıştır. Aynı zamanda çeşitli araştırmalarda da, HIV/AIDS gibi yüksek tedavi maliyetine sahip yaygın hastalıkların tedavisinde kullanılan yenilikçi ilaçların, ölüm oranlarının ve hastane harcamalarının azaltılmasında olumlu yönde katkı sağladıkları ortaya konmuştur (Lichtenberg, 2003, 2006). Bu gelişmeler, temel olarak sağlık teknolojisindeki gelişmelere ve bu teknolojilerin hızlı yaygınlaşma ve kullanım oranlarına dayandırılmıştır. Daha önce de belirtildiği üzere, ilaçlar ve tıbbi cihazlar,

9 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, tıbbi teknolojideki gelişmelerin en önemli bölümünü oluşturmaktadır. Teknolojideki bu gelişme sağlık hizmetlerine olan artan talep ile de bağlantılı olarak sağlık harcamalarında da kaçınılmaz olarak artışla sonuçlanmaktadır. Ayrıca çoğu zaman yeni teknoloji karşılanmamış bir ihtiyaca yanıt vermekte bu da yeni bir talebin oluşmasına neden olmaktadır. Bir başka deyişle, daha önce teknolojik yetersizlikler nedeniyle tanı konulamayan ve/veya tedavi edilemeyen hastalıklar tanı konulabilir ve tedavi edilebilir konuma gelmekte ve sağlık bütçeleri üzerinde ilave baskı yapmaktadır. Nitekim Cutler ve McCellan (2001) sağlık teknolojilerinin en önemli unsurlarından olan yeni ilaçların sağladığı genel sonuçları iki farklı bakış açısından değerlendirmişlerdir. Birincisi, tedavinin ikame etkisi (substitution effect) olup eski tedavinin yeni tedavi ile yer değiştirmesini içermektedir. Yeni teknolojiler eski teknolojilerden genellikle daha pahalı, teknoloji de daha öncesinde tedavi edilemeyen hastalıkları tedavi edilebilir kılacak derecede innovatif olduğundan ilaç harcamalarındaki artış kaçınılmazdır. Ancak, ilaç harcamalarındaki artış, yeni ilaçların hastane ve evde bakım hizmetleri kullanımını azaltma olasılığı nedeniyle sağlık harcamalarının diğer bileşenlerindeki azalma ile dengelenebilir. İkincisi, yeni teknoloji önceden tedavi edilemeyen hastalıkların tedavi edilmesini sağlayacak kadar yenilikçi olabilir. Bu durum tedavinin genişletilmesi etkisi (treatment expansion effect) ile ilgili olup sağlık harcamalarının artmasının altında yatan temel nedenlerden biri olabilir. Yukarıda yer alan tartışma, yeni teknoloji ilaçların sağlık harcamaları üzerindeki etkisinin çok karmaşık olduğunu ve farklı bakış açılarından tartışılması gerektiğini göstermektedir. İlaç harcamaları birçok ülkede toplam sağlık harcamalarının yaklaşık olarak % sini, bazı ülkelerde ise çok daha büyük bir bölümünü oluşturmaktadır. İlaç harcamalarının daha yüksek paya sahip olduğu ülkelerde, ilaç harcamalarındaki herhangi bir artış toplam sağlık harcamalarında daha yüksek oranda artışa neden olabilir yılında, OECD ülkelerindeki ilaç harcamaları toplam sağlık harcamalarının % 19 unu oluşturmuş ve toplamda 700 milyar dolara ulaşmıştır ve 2012 yılları arasında yapılan harcamaların analizi, toplam sağlık harcamalarındaki artışın % 16 olduğunu ortaya koymaktadır. Bu artış oranı tedavi harcamaları için % 26, ilaç harcamaları için % 9,3 dür. Toplam sağlık harcamalarındaki artışın arkasındaki en önemli nedenlerin arasında çoğu zaman yeni ilaçların piyasaya girmesi olduğuna inanılsa da, ilaçlar sağlık bütçelerine olan etkilerini i) tedavi süresini kısaltarak, ii) tedavi etkililiğini artırarak ve iii) hastaneye başvuru sayısını ve/veya hastanede kalış süresini azaltma yoluyla hastane maliyetlerini azaltarak dengeleyebilirler. Bu sonuçlar hem hastaların sağlık durumlarını pozitif yönde etkileyip hem de ilaç harcamalarını azaltabilir (Law and Grepin, 2010). Örneğin, Duggan ve Evans (2008) tarafından HIV/AIDS tedavisinde kullanılan antiviral ilaçlar hakkında yapılan bir analizde, yeni ilaçların sadece sağlık harcamalarında kısa zamanda düşüşe neden olmakla kalmayıp aynı zamanda daha düşük ölüm oranları elde edilmesine yardımcı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Benzer şekilde, Civan ve Köksal (2010) tarafından yapılan, ilaç pazarındaki teknolojik gelişimin ilaç yaşı ile ölçüldüğü çalışmada, ilaç yaşındaki 1 yıllık azalmanın kişi başına düşen sağlık harcamalarında 45 $ lık düşüşe neden olduğu sonucuna varılmıştır. Lichtenberg (2009) tarafından yapılan ve 20 OECD ülkesinde yeni kardiyovasküler ilaçların hastaneye yatışlar üzerindeki etkisini irdeleyen bir araştırmada yılları arasında bu ülkelerdeki ilaçların ilk kullanım yılında artış olmaması durumunda kişi başına kardiyovasküler hastalıklar nedeniyle hastaneye yatışlarda yapılan kişi başına ilaç harcamalarının 2004 yılında

10 10 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan %70 (89$) daha yüksek olacağı sonucuna ulaşılmıştır. Günümüzde sağlık ekonomisi literatüründe en çok tartışılan konulardan birinin; yeni teknolojiler nedeniyle sağlık harcamalarında meydana gelen artışın tüm sağlık sistemi ve ekonomide parasal açıdan değer yaratıp yaratmadığı olduğu belirtilmelidir. Bu konu, teknolojinin maliyeti ile hedeflenen sağlık sonuçlarının karşılaştırılmasını gerektirmektedir. Son on yılda yapılan birçok çalışma bu konu üzerinde yoğunlaşmıştır. Örneğin, Lichtenberg (2004), Crémieux, Meilleur ve Ouellette (2005), Frech ve Miller (2004) ve Shaw, Horrace ve Vogel (2005) ilaç harcamalarının ve yeni ilaçların doğuşta beklenen yaşam yılını yıllar içerisinde artırdığı sonucuna varmışlardır. Literatürde birçok çalışma, yeni ilaçların sağlık harcamalarını dengeleme etkisini ve yenilikçi ilaçların sağlık sonuçlarına olan katkılarını araştırmaya yönelmiştir. Bazı çalışmalarda bireysel hasta, vaka veya hastalık düzeyi verisi kullanılmış diğerlerinde ise toplulaştırılmış veriler kullanmıştır. Hasta veya hastalık baz alınarak yapılan çalışmalarda mikro düzeyde veri kullanılmıştır. Bu çalışmalarda yeni ve eski ilaçlarlar, belirli bir hasta veya hastalık grubu için; yaşam süresi ve kalitesi, ortalama hastanede kalış süresi ve benzer göstergeler açısından karşılaştırılmıştır. Bu tarz analizlerde her ne kadar yaş, cinsiyet ve diğer belirli özellikler gibi hasta bazlı verilere yer verilse de, genellikle bu veriler eğitim, gelir düzeyi ve diğer verileri kapsamamaktadır. Veriler yeni ilaçların çalışma süresindeki etkisini kapsamakta ancak tedavi sonrasında yaşam süresine olan etkilerini kapsamamaktadır. Ayrıca, sonuçları ulusal düzeyde genellemek pek mümkün olmamıştır. Görüldüğü üzere, her ne kadar bu analizler yeni ilaçların çeşitli göstergelere olan katkısını değerlendirmede çok değerli bilgiler sunsa da, birçok kısıtlara sahiptirler. Toplulaştırılmış veri kullanmanın en önemli üstünlüğü, gözlemlenmeyen tedavi seçimi etkileri riskini azaltmasıdır. Aynı zamanda da tedavinin genişleme etkisinin analizine de olanak sağlar. Lichtenberg bu alanda farklı veri setleri ve metodolojilere dayanan birçok çalışma gerçekleştirmiştir. Genel olarak, yeni ilaçların sadece daha iyi sonuçlar elde etmeyi sağlamakla kalmayıp aynı zamanda sağlık harcamalarını azalttığı sonucuna varmıştır. Lichtenberg, bu alanda çalışan diğer araştırmacılar gibi; Auster, Levenson ve Sarachek (1969) tarafından geliştirilen sağlık üretim fonksiyonu modelini (health production function model) kullanmıştır. Sağlık üretim fonksiyonu modeli aşağıdaki gibi gösterilebilir: H = f ( tıbbi teknoloji düzeyi, gelir, sağlık harcamaları, yaş, eğitim, ilaç harcamaları, hekime müracaat, hastanede kalış gün sayısı, sağlık sigortası, yaşam tarzı,. ) Sağlık veya sağlık çıktısı/sonucu düzeyi (denklemde H ile gösterilmiştir) pozitif veya negatif etkiye sahip birçok faktör tarafından etkilenmektedir. Sağlık üretim fonksiyonunda yer alan formülündeki bu faktörlerin kullanılacak modellemeler dahil edilmesi veya edilmemesi çalışmanın amacına bağlıdır. Daha önceden yapılan bu tarz çalışmaların birinde Lichtenberg (1996), reçetelenen ilaç sayısı ile hastanede kalınan gün sayısı ve hastane harcamaları arasındaki ilişkiyi analiz etmiştir. Çalışma, ABD de 1980 ile 1991 yılları arasını kapsamaktadır. Ayakta muayenelerde reçetelenen ilaçlar ve hastalara ait veriler Ulusal Ayakta Tıbbi Bakım Araştırmasından (National Ambulatory Medical Care Survey) elde edilmiştir. Birden fazla teşhisin bulunduğu durumlarda, her bir teşhis için reçetelenen ilaçlar nüfusa göre ağırlıklandırılmış ve bu nüfus için ağırlıklandırılmış ilaç sayısı

11 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, bulunmuştur. Bu formül kullanılarak toplam ilaç sayısı (i) belirli bir hastalık (j) ve belirli bir yıl (t) için hesaplanmıştır. Bu hesaplama, her bir ilacın bütün ilaçlar içerisindeki payının bulunması ile 1980 ve 1991 yıllarında belirli bir tanı için reçetelenen ilaç oranın karşılaştırılmasına olanak sağlamıştır. Bu çalışmada, 1980 ve 1991 yılları arasındaki ilaçların yenilikleri açısından temel farklılıklar NOVELTY indeks kullanılarak ölçülmüştür. Bu ölçümde, indeksin sıfıra eşit olması 1980 ve 1991 yıllarında belirli bir hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçların aynı olduğunu ifade etmektedir. İndeksin bire eşit olması, 1980 ve 1991 yıllarında belirli bir hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçların tamamen farklı olduklarını ifade etmektedir. Çalışma sonuçları, hem reçetelenen ilaç sayısındaki artışın hem de ilaçların statüsündeki değişikliğin pozitif bir etkiye sahip olduğunu ve hastanede kalınan gün sayısında azalma olduğunu göstermektedir. Ayrıca, modelde cerrahi operasyon sayısı da azalmıştır. İlaç harcamalarındaki % 10 luk artış hastane harcamalarında % 6,4 lük bir düşüşe neden olmuştur. Diğer bir çalışmada, Lichtenberg (2003) 1987 ve 1998 yılları arasında ABD de onaylanan yeni ilaçların HIV/AIDS mortalitesine etkisi üzerinde çalışmıştır. Bu çalışmada da, diğer çalışmalarda olduğu gibi, tek bir hastalığa ve sağlık üretim fonksiyonuna dayalı zaman serileri analizi kullanılmıştır. Çalışma süresince bağımlı değişken HIV/AIDS e bağlı ölümler iken, açıklayıcı değişken HIV/ AIDS tedavisinde kullanılan ilaç sayısı olmuştur. Diğer bir deyişle, mortalite FDA tarafından onaylanan kümülatif ilaç sayısı ile ters orantılı olarak gösterilmiştir. Çalışmada, yeni ilaç onaylarının HIV den kaynaklı ölümleri belirgin düzeyde azalttığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu çalışma, yenilikçi ilaçların Türkiye deki etkisini inceleyen ilk çalışmadır. Son on yılda, kapsamlı bir reform sürecinden geçen Türkiye de sağlık sisteminin organizasyonu ve finansmanı önemli ölçüde değişmiştir. Politika belirleyiciler reformların başlangıç sürecinden itibaren ilaç harcamalarının sağlık harcamaları içindeki payı konusunda oluşan algı nedeniyle ilaç ve ilaç endüstrisine odaklanmıştır. Bazı analistler ve araştırmalar bu durumun altında yatan nedenleri araştırmaya çalışsa da (Kanavos, et al, 2005; Liu, et al, 2005), kamu sağlık otoritesi, ilaç piyasası üzerindeki kontrolünü artırmak amacıyla bir çok önlem uygulamaya koymuştur. Alınan bu önlemler yeni ürünlerin ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme süreçleri de dahil olmak üzere ilaç pazarının tüm bileşen ve süreçlerini etkilemiştir. Bu kapsamda; geri ödenen ve geri ödenmeyen ilaçların fiyatlarının belirlenmesinde referans fiyatlama ve geri ödemede referans fiyatlama (external ve internal reference pricing) sistemi benimsenmiş, geri ödeme sürecinde farmakoekonomik analizlerden faydalanılmaya başlanmış, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından geri ödenen ilaçlar için zorunlu kamu kurum ıskontosu oranları belirlenmiş ve ilaçların ruhsat alma sürecinde üretim yerlerinin İyi Üretim Uygulamaları (GMP) kurallarına uygunluklarını belirlemek için Sağlık Bakanlığı tarafından GMP denetiminin yapılması zorunlu hale getirilmiştir. Tüm bu uygulamalar yeni ilaçların Türkiye pazarına girmesi sürecinde önemli etkiye neden olmuştur. Bu nedenle bu çalışmanın zamanlaması gündeme uygun olup, politika belirleyiciler ve ilaç endüstrisi arasındaki tartışmada yeni bir pencere açması beklenmektedir.

12 12 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan 2. YÖNTEM Bu çalışmanın amacı; ilaç inovasyonunun Türkiye deki yaşam süresi, hastaneye yatışlar ve sağlık harcamaları üzerine etkisini yılları arasındaki dönem için ortaya koymaktır. İlaç inovasyonunun; yaşam süresi, sağlık harcaması ve hastaneye yatışlara olan etkisini incelemede kullanılan farkların farkı modelinde, uzun dönemli hastalık düzeyi verisi kullanılmıştır. Esas olarak çalışmada, yenilikçi ilaçların daha fazla olduğu hastalık gruplarında yaşam süresindeki artışın daha fazla olup olmadığına bakılmıştır. Analiz sırasında hasta düzeyinde veri yerine toplulaştırılmış veriler kullanılmıştır. Hasta düzeyinde veri yerine toplulaştırılmış veri kullanılmasının daha avantajlı olmasının sebebi; hasta düzeyinde verinin seçim etkisine daha fazla maruz kalması ve toplulaştırılmış verinin tanımlama hatası (specification error) oranının daha az olmasıdır. Hasta düzeyinde veri kullanıldığında, hastalığı en ağır düzeyde olan hasta en yeni (veya eski) ilacı alabilir, bu durum da tanımlama hatasına yol açabilir. Bu çalışmada hastalık düzeyinde kullanılan uzun dönemli veriler çeşitli veri kaynaklarından alınmıştır (Tablo 1). Yenilikçi ilaçların, Türkiye deki yaşam süresi, sağlık harcaması ve hastane kullanımı üzerindeki etkileri ile ilaç inovasyonunun ilave maliyet etkililik (kazanılan yaşam yılı başına maliyet) oranı, yılları arasındaki dönem için araştırılmıştır. Tablo 1. Veri Kaynakları Yaşa, yıla ve ölüm sebebine göre ölüm sayısı Yıllara göre ICD 10 bazında hastaneden taburcu olma sayıları ve günleri Tüm farmasötik ürünlere ait miktar (standart ünite sayısı), değer ($), EphMRA anatomik sınıflandırma ve etken madde bilgisi; etken maddelerin dünya lansman tarihleri İlaç endikasyonları (IND) WHO Mortalite Veritabanı Eurostat hlth_co_disch1 ve hlth_co_hosday tabloları Kıtalararası Pazarlama Hizmetleri Health MIDAS veritabanı Satılan standart ünite sayısı; satılan ünite sayısının, Kıtalararası Pazarlama Hizmetleri HEALTH tarafından ürün formunun en küçük birim dozu olarak tanımlanan standart ünite faktörüne bölünmesi ile belirlenmiştir. Örneğin, oral katı dozaj formları için, standart ünite faktörü 1 çay kaşığı (5 ml), ve diğer enjekte edilebilir dozaj formları için 1 ampül veya flakondur. İlacı kullanan hasta sayısı, ilacın reçetelenme sayısı veya ilacın günlük dozu gibi miktarı belirten diğer ölçüler mevcut değildir. Thériaque (http://www. theriaque. org/); Fransa da mevcut ürünler hakkında sağlık profesyonellerine yönelik düzenleyici ve bibliyografik bilgi içeren resmi bir internet sitesidir. Maddi destek, Centre National Hospitalier d Information sur le Médicament tarafından sağlanmaktadır.

13 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, Literatürde, yaşam süresini ölçmek için genellikle doğuşta beklenen yaşam süresi kullanılmaktadır. Ancak bu gösterge, belirli bir dönemde hipotetik bir kohortun mortalite verilerini tanımlayan yaşam tablolarına dayanmaktadır. Diğer bir deyişle, rakamlar gerçek durumdan çok hipotetik bir durumu temsil etmektedir. Buna ilave olarak, doğuşta (veya daha ileriki yaşlarda) beklenen yaşam süresi hastalık düzeyinde ölçülmemektedir. Bu nedenle bu çalışmada, yaşam süresi ölçütü; belirli bir yılda belirli bir hastalık nedeniyle meydana gelen ölümlerdeki yaş dağılımına dayandırılmıştır. 1 Bu veriler, ölüm nedeni, yaş grubu, ülke ve yıla göre ölüm sayılarını sağlayan WHO Mortalite Veri tabanından faydalanılarak hesaplanabilmektedir. Bu veriler arasında en bilgilendirici olanı ortalama ölüm yaşıdır. İkinci ölçüt ise belirli bir yaşta (örneğin 75) meydana gelen ölümlerin oranıdır. İlaç inovasyonun ölçülmesi bir hastalığın tedavisinde kullanılan ilacın (ağırlıklı) ortalama ilk kullanım yılına dayanır. Örneğin, belirli bir hastalığa sahip kişi 2012 yılında 1990 yılında imal edilmiş ilaç ile ve aynı hastalığa sahip kişi aynı yılda 2005 yılında imal edilmiş bir ilaç ile tedavi edildiğinde, o hastalığın tedavisinde kullanılmış ilaçların ağırlıklı ortalama ilk kullanım yılı 2000 olarak hesaplanmaktadır. İlaçların sınıflandırılmasında WHO tarafından geliştirilen Anatomik Terapötik Kimyasal (ATC) sınıflandırma sistemi kullanılmaktadır. Sağlık ekonomisi ile ilgili literatürde yoğun olarak tartışıldığı üzere, yenilikçi ilaçlar yaşam süresinin uzamasını sağlayan tek tıbbi inovasyon çeşidi değildir. Diagnostik görüntülemedeki, cerrahi operasyonlardaki ve tıbbi cihazlardaki inovasyonlar gibi diğer tıbbi inovasyonlar da yaşam süresinin uzamasına katkıda bulunmaktadırlar. Ancak, ilaçlar tıbbi bakımın diğer unsurlarına göre daha yoğun olarak araştırma ve geliştirmeye dayalıdır. Buna ilave olarak, Lichtenberg (2013a, 2013b) ABD deki ilaç ve ilaç dışı tıbbi inovasyon oranlarının, hastalıklar arasında birbirleriyle ilişkili olmadığını gösteren kanıtlar ileri sürmüştür. Türkiye de ilaç dışı tıbbi inovasyonun hastalık düzeyinde uzun dönemli ölçümüne yönelik bir çalışma bulunmamaktadır. Yukarıda da tartışıldığı üzere, yeni ilaçların ve yeni teknolojilerin sağlık sistemine girişinin beklenen sonuçlarından biri de sağlık ve ilaç harcamalarındaki artıştır. Ancak, literatürde de ele alındığı üzere, yenilikçi ilaçlar sağlık sektörünün diğer bölümlerinde yapılan harcamaları da etkileyebilmekte ve bu etki genel sağlık harcamalarını azaltabilmektedir. Yeni ilaçlar; hastanede veya diğer sağlık kuruluşlarında harcanan zamanın ve pahalı sağlık hizmeti kullanımının azalmasını sağlayabilmektedirler. Bu çalışmada; yılları arasında, ilaç inovasyonun Türkiye deki ilave maliyet etkililik (yaşam yılı başına kazanılan maliyet) oranının hesaplanması da amaçlanmıştır. Bu oran, belirlenen dönem içerisinde Türkiye de ilaç inovasyonunun sağlık sonuçlarına katkısının sağlık ekonomisi bakış açısı ile değerlendirilmesini sağlamakta ve bu dönemde kullanılan yenilikçi ilaçların ekonomik değerini ortaya koymaktadır Mortalite verileri, 1999 ve 2008 yılları arasındaki dönemi kapsamaktadır. Mortalite modelindeki bağımlı değişkenler ortalama ölüm yaşı ve 75 yaş üstündeki kişilerde i hastalığından t yılındaki ölüm oranıdır. Çalışmadaki temel hipotez, bir hastalığı tedavi etmede kullanılan yeni ilaçların oranı arttığında, o hastalığa ait ortalama ölüm yaşının da arttığıdır. Hastane verileri ise 2007 ve 1 Lichtenberg (2012) ortalama ölüm yaşının ülkeler arası doğuşta beklenen yaşam süresi ile yüksek oranda ilişkili olduğunu göstermektedir.

14 14 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan 2010 yılları arasını kapsamaktadır. Bu modeldeki bağımlı değişkenler taburcu sayısı ve hastanede yatılan gün sayısıdır. Yukarıda da bahsedildiği üzere ilaç inovasyonu, tüketilen ilaçların ortalama ilk kullanım yılındaki değişiklik hesaplanarak bulunmaktadır. İlacın ilk kullanım yılı, o ilacın ilk kez kullanıldığı veya bulunduğu yıl olarak tanımlanır. İlacın dünya lansman yılı o maddenin kullanım yılıdır. Bu modelde ilaç inovasyonunun ölçütü olarak, önceden lanse edilen molekül sayısı yüzdesindeki değişiklik alınmıştır. Diğer benzer çalışmalarda kullanılan farklar içinde fark (difference-in-differences) modeli kullanılmıştır. Bu metodoloji, yenilikçi ilaçların daha fazla olduğu hastalıklarda ortalama ölüm yaşında daha çok ve hastaneye yatışta daha az artış olup olmadığının araştırılmasında yardımcı olmuştur. İlaç inovasyonun öngörülen etkileri, ortalama ölüm yaşı ve hastaneye yatışlardaki ortalama artış oranlarına bağlı değildir. Tablo 2. Ölüm yaşı analizinde kullanılan hastalık sınıflandırması (ICD8) CD 8 Bölüm Kodu ICD Bölümü EphMRA/PBIRG ANATOMİK SINIFLAMA Bulaşıcı ve paraziter hastalık Neoplazmlar , Endokrin, beslenme ile ilgili ve metabolik hastalıklar + sindirim sistemi hastalıkları J GENEL BULAŞICI OLMAYAN SİSTEMİK; P PARAZİTOLOJİ L ANTİNEOPLASTİK VE İMMUNOLOJİK AJANLAR H SİSTEMİK HORMONAL PREPARATLAR, SEKS HORMONLARI VE İNSÜLİN DIŞINDAKİ; A SİNDİRİM KANALI VE METABOLİZMA Kan ve kan yapan organ hastalıkları B KAN VE KAN YAPAN ORGANLAR , Ruh hastalıkları + sinir ve duyu organları hastalıkları N MERKEZİ SİNİR SİSTEMİ; S DUYU ORGANLARI Dolaşım sistemi hastalıkları C KARDİYOVASKÜLER SİSTEM Solunum sistemi hastalıkları R SOLUNUM SİSTEMİ Genitoüriner sistem hastalıkları G GENİTOÜRİNER SİSTEM VE SEX HOR- MONLARI Deri ve deri altı dokusu hastalıkları D DERMATOLOJİKLER Kas iskelet sistemi ve bağ dokusu hastalıkları M KAS İSKELET SİSTEMİ

15 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, BULGULAR Bu bölümde, analiz için geliştirilen modellere dayanan çalışma sonuçları ele alınacaktır. Çalışmaya ait özet istatistik bilgiler Tablo 3 de verilmiştir. Tablo 3. Özet İstatistikler Yıl Ölüm sayısı Ortalama ölüm yaşı 75 yaşından büyük ölümlerin oranı Ortalama lansman yılı-lansman yılı belirli olmayanlar için tahmini değerler kullanılmamıştır Ortalama lansman yılı-lansman yılı belirli olmayanlar için 1900 olarak kabul edilmiştir Ortalama lansman yılı-lansman yılı belli olmayanlar için 1920 olarak kabul edilmiştir ,0 % ,8 1958,8 1961, ,1 % ,1 1960,4 1962, ,0 % ,3 1962,8 1964, ,1 % ,5 1962,6 1964, ,1 % ,9 1963,6 1965, ,2 % ,5 1965,3 1967, ,1 % ,4 1966,5 1968, ,7 % ,4 1967,3 1969, ,1 % ,5 1968,6 1970, değişimi 4,1 % 14 9,7 9,8 9,2 Not: 2-6 kolonlarındaki rakamlar hastalık düzeyi verisinin ağırlıklı ortalaması ile ağırlıklı ölüm sayısıdır de WHO mortalite veritabanında kullanılan ölüm yaşı sınıflaması ve yıllarında kullanılan yaş sınıflamasından farklı olduğu için 2003 yılı verileri eksiktir.

16 16 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan Türkiye deki yaşam süresi ve ilaç inovasyonuna ait özet istatistikler Tablo 3 de gösterilmiştir yılları arasındaki ortalama yıllık ölüm sayısı yaklaşık olarak dir. Ortalama ölüm yaşı 63,0 dan 67,1 e yükselerek 4,1 yıl artmıştır ve 75 yaşından sonraki ölümlerin oranı % 28 den % 42 ye yükselmiştir Sonuçlar Mortalite Modelleri Ortalama ölüm yaşı modeli Türkiye de yenilikçi ilaçların yaşam süresine etkisini araştırmak için kullanılan modeller aşağıda sunulmaktadır. AGE_DEATH it = β RX_VINTAGE it + α i + δ t + ε it (1) Bu denklemdeki; AGE_DEATH it = i hastalığından t yılındaki ortalama ölüm yaşı (t = , ); 10 hastalık (ICD8 bölümleri) RX_VINTAGE it = ( p Qp it WORLD_YEAR p ) / ( p Q pit ), i hastalığını t yılında tedavi etmede kullanılan ilaçların ortalama ilk kullanım yılını Q pit = i hastalığını t yılında tedavi etmede kullanılan p ürünün miktarı ( standart ünite sayısı) WORLD_YEAR p = p ilacında bulunan etken maddenin ortalama lansman yılı α i = i hastalığı için sabit etkiyi δ t = t yılı için sabit etkiyi göstermektedir. Bu içsel teknolojik değişim modelinde, Romer (1990), ekonomi çıktılarının daha önceden geliştirilmiş fikirler stokuna ve aynı zamanda ekonominin iş gücü ve sermayesine dayandığı toplu üretim fonksiyonu hipotezini kurmuştur. Denklem (1), ölüm yaşının sağlık çıktı ya da sonuçlarının göstergesi ve onaylanan ilaç sayısının fikirler stokuna eşdeğer olduğu bir sağlık üretim fonksiyonu olarak kabul edilebilir. Sağlık üretim fonksiyonunda ölüm yaşı, sağlık üretiminin veya çıktısının göstergesidir ve onaylanan kümülatif ilaç sayısı, fikir stokuna benzerdir. Modelde bulunan sabit hastalık ve yıl etkisi nedeniyle denklem (1) farkların farkı modeli olarak tanımlanmaktadır. Bağımlı değişken ortalama ölüm yaşı olduğunda pozitif ve anlamlı bir ß değeri, ilaçların ilk kullanım yılının ortalamanın üzerinde olduğu hastalıklarda ortalama ölüm yaşının da ortalamanın üzerinde arttığı anlamına gelmektedir. 2 2 Hastalığa bağlı ilaç inovasyonu ile o hastalığa bağlı gerçekleşen ölümlerin yaş sınıflaması arasındaki ilişkinin analizinde olası bir risk bulunmaktadır. Bir hastalığın tedavisi için piyasaya giren yeni bir ilacın o hastalıktan ölen kişi sayısını azalttığı varsayıldığında, yeni ilacı kullanmayan ve o hastalıktan ölen bir kişi başka bir hastalık sebebiyle de ölmüş olabilir. Çalışmadaki hesaplamalarda hastalıklar arası yayılma etkisi dikkate alınmamıştır.

17 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, Modelde, ağırlıklandırılmış en küçük kareler ve ağırlıklandırılmış N_DEATHSit kullanılarak hesaplamalar yapılmıştır. Sağlık sorunları hastalıklara göre sınıflandırılmıştır. Bazı etken maddelerin, dünyada lansman tarihleri bilgilerine ulaşılamamıştır. Ancak, dünya lansman tarihi bilgisi olmayan bu etken maddeler genellikle çok eski moleküllerdir. Dünya lansman tarihleri eksik olan standart birimlerin oranı 1999 yılında % 32 iken 2010 yılında % 20 ye düşmüştür. Bu çalışmada, dünya lansman tarihleri eksik olan moleküller ile ilgili sorunları ortadan kaldırmak için RX_VINTAGE üç alternatif değer ile hesaplanmıştır. Bunlar;»» RX_VINTAGE1: dünya lansman tarihi olmayan ürünlerin dahil edilmemesi»» RX_VINTAGE2: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1900 olarak kabul edilmesi»» RX_VINTAGE3: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1920 olarak kabul edilmesidir Yaşam süresi (ortalama ölüm yaşı) modelinden elde edilen parametrelere ait hesaplamalar Tablo 4 de gösterilmiştir. Tablo 4. Ortalama ölüm yaşı modeli tahmin sonuçları Model Bağımsız değişken RX_VINTAGE1: dünya lansman tarihi olmayan ürünlerin dahil edilmemesi RX_VINTAGE2: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1900 olarak kabul edilmesi RX_VINTAGE3: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1920 olarak kabul edilmesi Hesaplama (ß) Ampirik standart hata hesaplamaları Z Pr > Z ΔY ΔX ßΔX (ßΔX)/ ΔY 0,2711 0,2754 0,98 0,325 4,07 9,74 2,64 % 65 0,3006 0,1054 2,85 0,0043 4,07 9,84 2,96 % 73 0,4096 0,1582 2,59 0,0096 4,07 9,23 3,78 % 93 RX_VINTAGE1 in katsayısı Model 1 de anlamlı değildir. Ancak, RX_VINTAGE2 ve RX_VINTAGE3 ün katsayıları Model 2 ve 3 de pozitiftir ve yüksek derecede anlamlıdır. Bu hesaplamaların çoğu (%

18 18 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan 73-% 93) ortalama ölüm yaşındaki 4,1 yıllık artışın ilaç inovasyonuna bağlı olduğunu göstermektedir. Model 1 deki yılları arasında ortalama ölüm yaşındaki gerçek artış ile ilaç ilk kullanım yılında herhangi bir artış olmaması durumundaki artışı karşılaştırmak için birinci denklemden elde edilen hesaplamalar kullanılmıştır. Şekil 1 de gösterildiği gibi, bu dönemde, ortalama ölüm yaşı 63,6 dan 66,6 a yükselerek yaklaşık olarak 3 yıl artmıştır. Hesaplamalar ilaç ilk kullanım yılında herhangi bir artışın olmadığı durumda, ortalama ölüm yaşının sadece 0,6 yıl artmış olacağını göstermiştir. Şekil 1 Ortalama ölüm yaşındaki gerçekleşen artış ile inovasyonun olmadığı durumun karşılaştırılması Gerçek İlaç inovasyonunun olmaması durumunda (sabit RX_YEAR2) 66, ,0 63, yaş ve üzeri ölümlerin yüzdesi modeli İkinci modelde, bağımlı değişken 75 yaşından sonra meydana gelen ölümlerin oranıdır. Model formülü: %AGE_GE_75 it = β RX_VINTAGE it + α i + δ t + ε it (2) biçimindedir. Bu denklemdeki; %AGE_GE_75 it = i hastalığından t yılında meydana gelen ölüm payı (yaş 75) (t = , ); 10 hastalık (ICD8 bölümleri) göstermektedir. Türkiye deki mortalite verisi yaş gruplarına göre sınıflandırıldığından AGE_DEATH (ortalama ölüm yaşı) hesaplamasında hata oluşmuştur. Bu nedenle örneğin, yaş arasında meydana gelen

19 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, ölümlerde ölümün 70 yaşında olduğu varsayılmıştır. %AGE_GE_75, yani 75 e eşit veya daha büyük olan yaştaki % ölümde ilke olarak hata olmamıştır. Ancak AGE_DEATH modeli hesaplamaları %AGE_GE_75 modeline göre daha kolay yorumlanmıştır. Tablo 5 bu modele ait hesaplamaları göstermektedir. Tablo yaş ve üzeri ölüm modeli tahmin sonuçları Model Bağımsız değişken RX_VINTA- GE1: dünya lansman tarihi olmayan ürünlerin dahil edilmemesi RX_VINTA- GE2: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1900 olarak kabul edilmesi RX_VINTA- GE3: dünya lansman tarihi olmayan ürünler için dünya lansman tarihinin 1920 olarak kabul edilmesi Tahmin (ß) Standart Hata Z Pr > Z ΔY ΔX ßΔX (ßΔX)/ ΔY 0,0062 0,0026 2,37 0,0177 0,14 9,74 0,06 % 42 0,0038 0,0014 2,71 0,0068 0,14 9,84 0,04 % 26 0,0055 0,0024 2,35 0,019 0,14 9,23 0,05 % 36 Hesaplamalardan da görüldüğü üzere, ilk kullanım yılı katsayıları pozitif olup üç modelde de anlamlıdır. Bu hesaplamalar 75 ve üzeri yaştaki ölüm yüzdesindeki 0,14 artışın % sinin ilaç inovasyonuna bağlı olduğunu göstermektedir Hastaneye Yatış Modeli Hastaneden taburcu olma modeli Bu bölümde, hastaneden taburcu olma sayıları ve ilaç inovasyonu arasındaki ilişkiyi inceleyen model tartışılacaktır: ln(hosp_discharges it ) = β k ln(cum_mol i,t-k ) + α i + δ t + ε it (3)

20 20 Prof. Dr. Frank Lichtenberg, Prof. Dr. Mehtap Tatar, Doç. Dr. Zafer Çalışkan Bu denklemdeki; HOSP_DISCHARGES it = i hastalığı için t yılında hastaneden taburcu olma sayısını (t = 2007,, 2010); CUM_MOL i,t-k = m IND mi APP m,t-k = t-k yılının sonunda i hastalığını tedavi etmede ticari olarak kullanılan molekül (ilaç) sayısını IND mi =1 eğer m molekülü i hastalığını tedavi etmek için kullanılıyorsa (bu hastalık için endikeyse) = 0 eğer m molekülü i hastalığını tedavi etmek için kullanılmıyorsa (bu hastalık için endike değilse) APP m,t-k =1 m molekülü Türkiye de t-k yılı sonunda ticari kullanımda ise = 0 m molekülü Türkiye de t-k yılı sonunda ticari kullanımda değilse α i = a i hastalığı için sabit etkiyi δ t = a t yılı için sabit etkiyi göstermektedir. Denklem (3) kullanılarak elde edilen β k nın ağırlıklandırılmış en küçük kareler hesaplamaları Tablo 6 da sunulmaktadır. Tablo 6. Hastaneden taburcu olma modeli hesaplamaları Parametre Tahmin Ampirik Standart Tahmin Hatası % 95 Alt Güven Aralığı Limit % 95 Üst Güven Aralığı Z Pr > Z lcum_mol0-0,219 0,381-0,966 0,528-0,58 0,5653 lcum_mol1-0,267 0,347-0,948 0,413-0,77 0,4416 lcum_mol2-0,333 0,234-0,791 0,125-1,43 0,1537 lcum_mol3-0,374 0,187-0,741-0,006-1,99 0,0462 lcum_mol4-0,325 0,159-0,637-0,013-2,04 0,0415 lcum_mol5-0,201 0,154-0,504 0,101-1,30 0,1926 lcum_mol6-0,018 0,158-0,326 0,291-0,11 0,9113 Limit

Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, 1999-2010

Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, 1999-2010 Türkiye de Yenilikçi İlaçların Yaşam Süresi, Hastaneye Yatış ve Sağlık Harcamaları Üzerine Etkileri, 1999-2010 Frank R. Lichtenberg, PhD Columbia University, National Bureau of Economic Research frank.lichtenberg@columbia.edu

Detaylı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı

Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı Artan Sağlık Harcamaları Temel Sağlık Göstergelerini Nasıl Etkiliyor? Selin Arslanhan Araştırmacı TEPAV Değerlendirme Notu Temmuz 1 19 191 19 193 19 195 19 197 19 199 199 1991 199 1993 199 1995 199 1997

Detaylı

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1 Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi bilgilendirme notu Sayfa 1 İçindekiler: Konu Sayfa Genel Değerlendirme: Türk ilaç piyasasında neler oldu?... 3

Detaylı

tepav Ocak2013 N201301 POLİTİKANOTU Fiyat ve Geri Ödeme Politikalarının İlaç Sanayii Üzerine Etkisi Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

tepav Ocak2013 N201301 POLİTİKANOTU Fiyat ve Geri Ödeme Politikalarının İlaç Sanayii Üzerine Etkisi Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı POLİTİKANOTU Ocak2013 N201301 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Selin ARSLANHAN MEMİŞ 1 Analist, TEPAV Yaşam Bilimleri ve Sağlık Politikaları Enstitüsü Fiyat ve Geri Ödeme Politikalarının

Detaylı

TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ

TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ TÜRKİYE İLAÇ SEKTÖRÜ ANALİZİ Yazar Mehmet ATASEVER Y A Y I N L A R I Mayıs 2015, Ankara 1. Baskı Ön Söz "Türkiye İlaç Sektörü Analizi kitabında, Türkiye ilaç sektörünün, sektörü etkileyen gelişmelerin

Detaylı

TÜRKİYE DE SAĞLIK SEKTÖRÜNÜN GENEL GÖRÜNÜMÜ

TÜRKİYE DE SAĞLIK SEKTÖRÜNÜN GENEL GÖRÜNÜMÜ SAKARYA ÜNİVERSİTESİ İşletme Fakültesi Sağlık Yönetimi Bölümü SAĞLIK POLİTİKASI VE PLANLAMASI TÜRKİYE DE SAĞLIK SEKTÖRÜNÜN GENEL GÖRÜNÜMÜ Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT Bölüm Hedefi *Bu derste; Türkiye de genel

Detaylı

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH

Detaylı

Sağlık Sektörü Raporu Aralık 2014. Sağlık Sektörü Raporu. Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar

Sağlık Sektörü Raporu Aralık 2014. Sağlık Sektörü Raporu. Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar Sağlık Sektörü Raporu Dilara AY - Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar Aralık 2014 Katkıda Bulunanlar: Alaz Keyvanklıoğlu Kurumsal Finansman Müdürlüğü Özge Yalçın Mali Analiz Müdürlüğü Sağlık sektörünün

Detaylı

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH

Detaylı

Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi

Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013 Dönemi Mehmet ATASEVER Mayıs, 2015 Türkiye Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Harcamalarının Analizi 2002-2013

Detaylı

Ödeme Kuruluşları Açısından TİG (DRG) ve Önemi

Ödeme Kuruluşları Açısından TİG (DRG) ve Önemi Ödeme Kuruluşları Açısından TİG (DRG) ve Önemi 1 Mayıs 2010, Antalya Dr. Murat BALANLI SGK Yönetim Kurulu Üyesi 1 Ödeme Modelleri 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesiyle ülke nüfusu (yeşil kartlılar dışında)

Detaylı

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu?

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Yrd. Doç. Dr. Elif UÇKAN DAĞDEMĠR Anadolu Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İktisat Bölümü Öğretim Üyesi 1. GĠRĠġ Avrupa Birliği (AB)

Detaylı

2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi

2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi 2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi Kıvanç

Detaylı

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101]

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] 5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] KARAR ADI NO E 2011/101 Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri ĠLGĠLĠ DĠĞER KARARLA R T...... 2005/201 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sisteminin

Detaylı

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 -

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - (OECD ve Avrupa Birliği işbirliğinde hazırlanan Bir Bakışta Sağlık-Avrupa 2010 adlı yayının özetidir) AĞUSTOS 2011 ANKARA İçindekiler ÖZET 1 BÖLÜM 1- SAĞLIĞIN DURUMU...

Detaylı

Yoksulluk Sınırı Nasıl Hesaplanır?

Yoksulluk Sınırı Nasıl Hesaplanır? B i r l i k t e Ö ğ r e n e l i m Yoksulluk Sınırı Nasıl Hesaplanır? Mahmut S. YARDIM 1 Yoksulluğun çok boyutlu bir olgu olması, tanımlanmasında ve ölçülmesinde farklı yaklaşımların kullanılmasına yol

Detaylı

Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum

Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum Makina Mühendisi Hasan ACÜL Türkiye Ġstatistik Kurumu (TÜĠK), 13 Kasım 2008 tarihinde yayınladığı 2007 Yılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Araştırması

Detaylı

Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü

Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü Sağlık Reformunun Mali Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi A. Tuncay Teksöz Pfizer,Türkiye Sağlık Politikası Koordinatörü T.Teksöz, K.Helvacıoğlu ve Y.Kaya Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle

Detaylı

tepav Yeni Milli Eğitim Kanun Tasarısı Bütçesi: Nicelik mi, Nitelik mi? Mart2012 N201217 POLİTİKA NOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

tepav Yeni Milli Eğitim Kanun Tasarısı Bütçesi: Nicelik mi, Nitelik mi? Mart2012 N201217 POLİTİKA NOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı POLİTİKA NOTU Mart2012 N201217 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Bengisu ÖZENÇ 1 Analist, Ekonomi Etütleri Selin ARSLANHAN MEMİŞ 2 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri Yeni Milli Eğitim Kanun

Detaylı

Merkez Bankası 1998 Yılı İlk Üç Aylık Para Programı Gerçekleşmesi ve İkinci Üç Aylık Para Programı Uygulaması

Merkez Bankası 1998 Yılı İlk Üç Aylık Para Programı Gerçekleşmesi ve İkinci Üç Aylık Para Programı Uygulaması Merkez Bankası 1998 Yılı İlk Üç Aylık Para Programı Gerçekleşmesi ve İkinci Üç Aylık Para Programı Uygulaması Gazi Erçel Başkan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1 Nisan 1998 Ankara I. Giriş Ocak ayı başında

Detaylı

Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları

Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları 02/10/2014 Türkiye de Katastrofik Sağlık Harcamaları 1. Giriş Dünya Sağlık Örgütü raporlarına göre; hanehalklarının yaptığı sağlık harcaması, hanelerin finansal korumadan yoksun kalarak zorunlu ihtiyaçlarından

Detaylı

İTKİB Genel Sekreterliği AR&GE ve Mevzuat Şubesi

İTKİB Genel Sekreterliği AR&GE ve Mevzuat Şubesi HALI SEKTÖRÜ 2014 EYLÜL AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU İİTKİİB GENEL SEKRETERLİİĞİİ AR & GE VE MEVZUAT ŞUBESİİ EKİİM 2014 1 2014 YILI EYLÜL AYINDA HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ Ülkemizin halı ihracatı

Detaylı

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1.1. GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) 1. Ekonomik kalkınmanın önemli göstergelerinden biri olan kişi başına düşen GSYİH, TÜİK tarafından en son 2001 yılında hesaplanmıştır.

Detaylı

Türkiye de Sigara Fiyatları ve Tüketim İlişkisi

Türkiye de Sigara Fiyatları ve Tüketim İlişkisi Türkiye de Sigara Fiyatları ve Tüketim İlişkisi Zeynep Önder Giriş Türkiye dünyadaki en büyük sigara tüketici ülkelerden biridir. A.B.D. Tarım Bakanlığı verilerine göre, 199-1999 yılları arasında dünyadaki

Detaylı

BASEL II. RİSK AĞIRLIK FONKSİYONLARI (Beklenmeyen Kayıplar)

BASEL II. RİSK AĞIRLIK FONKSİYONLARI (Beklenmeyen Kayıplar) BASEL II RİSK AĞIRLIK FONKSİYONLARI (Beklenmeyen Kayıplar) Temerrüde düşmemiş krediler için Basel II düzenlemelerinde Korelasyon Katsayısı, Vade ayarlaması, Sermaye Yükümlülüğü oranı, Sermaye yükümlülüğü

Detaylı

SAY 211 SAĞLIK EKONOMİSİ

SAY 211 SAĞLIK EKONOMİSİ SAY 211 SAĞLIK EKONOMİSİ Sağlık Ekonomisi Nedir? YRD. DOÇ. DR. EMRE ATILGAN SAY 211 SAĞLIK EKONOMİSİ - YRD. DOÇ. DR. EMRE ATILGAN Sağlık Ekonomisinin Tanımı Sağlık ekonomisi, ekonomi biliminin (özelde

Detaylı

GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak geride bıraktı.

Detaylı

2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2003/6 http://www.tek.org.tr 2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ Zafer Yükseler Aralık, 2003

Detaylı

Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü

Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü Op. Dr. Tonguç SUGÜNEŞ SOSYAL GÜVENLİK KURUMU Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürü Sağlıkta Dönüşüm Programı ve Sosyal Güvenlik Reformu Reform öncesi Türkiye de sağlıkta geri ödeme, 3 farklı sigorta sistemiyle

Detaylı

HASTANELERDE AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI, TEMİNİ VE SATINALMA

HASTANELERDE AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI, TEMİNİ VE SATINALMA HASTANELERDE AKILCI ANTİBİYOTİK KULLANIMI, TEMİNİ VE SATINALMA Uzm.Ecz. ÖZLEM KALSIN Türkiye Yüksek İhtisas Eğitim Ve Araştırma Hastanesi Ulusal Hastane ve Kurum Eczacıları Kongresi 3-6 Nisan 2014, Girne-KKTC

Detaylı

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON Z. Güldem Ökem, PhD Research Fellow Centre for European Policy Studies(CEPS) 23 Şubat 2011, Ankara Türkiye nin Avrupa Birliği ne Üyelik

Detaylı

ICD KODLARINA GÖRE DAHİLİ BRANŞLARDA YATIŞI YAPILAN HASTALAR ÜZERİNE TANIMLAYICI BİR ARAŞTIRMA (VAN BÖLGE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÖRNEĞİ)

ICD KODLARINA GÖRE DAHİLİ BRANŞLARDA YATIŞI YAPILAN HASTALAR ÜZERİNE TANIMLAYICI BİR ARAŞTIRMA (VAN BÖLGE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÖRNEĞİ) Tanımlayıcı Çalışma ICD KODLARINA GÖRE DAHİLİ BRANŞLARDA YATIŞI YAPILAN HASTALAR ÜZERİNE TANIMLAYICI BİR ARAŞTIRMA (VAN BÖLGE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ ÖRNEĞİ) Osman YILMAZ* Özet Amaç:1 yıl boyunca

Detaylı

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ (Taslak Rapor Özeti) Faruk Aydın Hülya Saygılı Mesut Saygılı Gökhan Yılmaz Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü

Detaylı

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON Z. Güldem Ökem, PhD Research Fellow Centre for European Policy Studies (guldem.okem@ceps.eu) 23 Şubat 2011, Ankara Türkiye nin Avrupa Birliği

Detaylı

Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi

Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi 2015 YILI

Detaylı

TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER

TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER g TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER TABLOLAR Tablo 1. TR63 Bölgesi Doğum Sayısının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (2011)... 1 Tablo 2. Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (2011)...

Detaylı

30 Mart 2007 CCI 2006 YILI SONUÇLARINI AÇIKLADI

30 Mart 2007 CCI 2006 YILI SONUÇLARINI AÇIKLADI 30 Mart 2007 Mali Tabloların Sunumuna İlişkin Esaslar CCI 2006 YILI SONUÇLARINI AÇIKLADI Şirket in işlevsel ve raporlama para birimi Yeni Türk Lirası dır ( YTL ). Ekte sunulan bağımsız denetimden geçmiş

Detaylı

GELİR VE YAŞAM KOŞULLARI ARAŞTIRMASI. Son Güncelleme

GELİR VE YAŞAM KOŞULLARI ARAŞTIRMASI. Son Güncelleme TÜRKİYE ŞEKER SANAYİİ İŞÇİLERİ SENDİKASI GENEL MERKEZİ GELİR VE YAŞAM KOŞULLARI ARAŞTIRMASI 2008 Son Güncelleme 29/07/2010 Şeker-İş Sendikası Genel Merkezi AR-GE(Araştırma Geliştirme) Birimi Karanfil Sokak,

Detaylı

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm OECD 6 Mayıs ta yaptığı değerlendirmede 2014 yılı için yaptığı

Detaylı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı DERS NOTU 03 TOPLAM HARCAMALAR VE DENGE ÇIKTI - I Bugünki dersin içeriği: 1. TOPLAM HARCAMA VE DENGE ÇIKTI... 1 HANEHALKI TÜKETİM VE TASARRUFU... 2 PLANLANAN YATIRIM (I)... 6 2. DENGE TOPLAM ÇIKTI (GELİR)...

Detaylı

Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005

Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005 Türkiye Sağlık Harcamaları: Uygunluk, Verimlilik, Hakkaniyet Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005 Sunum İçeriği Amaç & Yaklaşım Temel Bulgular Politika Önerileri 2 Çalışmanın Cevaplamaya

Detaylı

www.kuzka.gov.tr 1.1. Mali Yapı ve Finans 1.1.1. Banka Şube Sayısı TR82 Bölgesi Kastamonu Çankırı Sinop

www.kuzka.gov.tr 1.1. Mali Yapı ve Finans 1.1.1. Banka Şube Sayısı TR82 Bölgesi Kastamonu Çankırı Sinop 1.1. Mali Yapı ve Finans Ekonomik olarak tanımlanmış sınırlarda sermayenin yaygınlığı ve verimliliği genellikle mali ve finansal göstergelerle ölçülür. Bölgedeki bankaların durumu şube sayılarıyla, sermayenin

Detaylı

Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi

Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi Enerji Dışı İthalatımızın Petrol Fiyatları ile İlişkisi Türkiye ithalatının en çok tartışılan kalemi şüphesiz enerjidir. Enerji ithalatı dış ticaret açığının en önemli sorumlusu olarak tanımlanırken, enerji

Detaylı

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman 516 1. SEKTÖRÜN TANIMI Büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı ISIC Revize 3 ve NACE Revize 1 sınıflandırmasına

Detaylı

İş Yatırım Menkul Değerler ULUSOY ELEKTRİK. 2. Değerlendirme Raporu

İş Yatırım Menkul Değerler ULUSOY ELEKTRİK. 2. Değerlendirme Raporu İş Yatırım Menkul Değerler ULUSOY ELEKTRİK 2. Değerlendirme Raporu 21 Eylül 2015 ULUSOY ELEKTRİK 2. DEĞERLENDİRME RAPORU EYLÜL 2015 1 Raporun Amacı Sermaye Piyasası Kurulu ( SPK, Kurul ) tarafından yayınlanan

Detaylı

Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu

Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu Türkiye`de Sağlıkta Dönüşüm ve Endüstrimizin Mevcut Durumu II. Sağlık Ekonomisi Kongresi, 4-5 Aralık 2014 Ecz. Halil Tunç Köksal Genel Sekreter Yrd. Sağlıkta Dönüşüm Programı ve Sosyal Güvenlik Reformu

Detaylı

1960 ile 2012 arasında ortalama yıllık büyüme oranı yüzde 4,5 olarak gerçekleşmiştir.

1960 ile 2012 arasında ortalama yıllık büyüme oranı yüzde 4,5 olarak gerçekleşmiştir. MESAJ 1 GEÇTIĞIMIZ ONYILLARDA KAYDEDILEN ISTIKRARLI BÜYÜME TÜRKIYE YI YÜKSEK GELIR EŞIĞINE GETIRIRKEN, REFAH PAYLAŞILMIŞ VE ORTA SINIFIN BÜYÜKLÜĞÜ IKI KATINA ÇIKMIŞTIR. 1960 ile 2012 arasında ortalama

Detaylı

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm Çin Ekonomisi Nisan-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı

Detaylı

Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel

Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Uygulamalar YRD. DOÇ. DR. EMRE ATILGAN TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK YÖNETİMİ BÖLÜMÜ Sağlık Kurumlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Uygulamalar Sunum Planı:

Detaylı

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM ABD Merkez Bankası FED, 18 Aralık tarihinde tahvil alım programında azaltıma giderek toplam tahvil alım miktarını 85 milyar dolardan 75 milyar

Detaylı

AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ NDE BÜYÜK İYİLEŞME

AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ NDE BÜYÜK İYİLEŞME AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ NDE BÜYÜK İYİLEŞME 2013 yılında gelişen inşaat ve konut piyasası sayesinde ABD ekonomisi ve özellikle seramik kaplama malzemeleri endüstrisinde ilerleme kaydedilmiştir. Konut

Detaylı

Reyting Metodolojisi. Fonmetre Metodoloji Dokümanı Temmuz, 2012. 2012 Milenyum Teknoloji Bilişim Ar-Ge San. Tic. Ltd. Şti.

Reyting Metodolojisi. Fonmetre Metodoloji Dokümanı Temmuz, 2012. 2012 Milenyum Teknoloji Bilişim Ar-Ge San. Tic. Ltd. Şti. Reyting Metodolojisi Fonmetre Metodoloji Dokümanı Temmuz, 2012 İçerik Giriş Tarihçe Kategori Bazında Gruplama Yatırımcı İçin Anlamı Nasıl Çalışır? Teori Beklenen Fayda Teorisi Portföy Performans Ölçümü

Detaylı

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir BÖLÜM 5 Açık Ekonomi Açık Ekonomi Önceki bölümlerde kapalı ekonomi varsayımı yaptık Bu varsayımı terk ediyoruz çünkü ekonomilerin çoğu dışa açıktır. Kapalı ve açık ekonomiler arasındaki fark açık ekonomide

Detaylı

Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi

Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi T.C İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Finans Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi Özeti Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi Prof.

Detaylı

tepav Mart2011 N201139 POLİTİKANOTU Cari Açığın Sebebini Merak Eden Bütçeye Baksın Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

tepav Mart2011 N201139 POLİTİKANOTU Cari Açığın Sebebini Merak Eden Bütçeye Baksın Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı POLİTİKANOTU Mart2011 N201139 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Sarp Kalkan 1 Politika Analisti, Ekonomi Etütleri Cari Açığın Sebebini Merak Eden Bütçeye Baksın Cari açık, uzun yıllardan

Detaylı

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Cahit YILMAZ Kültür Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İstanbul c.yilmaz@iku.edu.tr Key words:kredi,büyüme. Özet Banka kredileri ile ekonomik büyüme arasında

Detaylı

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ HAYAT PROGRAMI (2014 2017) TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ

Detaylı

Fırsat Maliyeti. Ayşe Güler Şubat 2007

Fırsat Maliyeti. Ayşe Güler Şubat 2007 Fırsat Maliyeti Ayşe Güler Şubat 2007 Ekonomi İnsanların ve toplumların para kullanarak ya da kullanmadan, zaman içinde çeşitli mallar üretmek ve bunları bugün ve gelecekte tüketmek üzere, toplumdaki bireyler

Detaylı

HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015

HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015 HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015 YÖNETİCİ ÖZETİ Uludağ İhracatçı Birlikleri nin kayıtlarına göre, Bursa dan Hollanda ya ihracat yapan 361 firma bulunmaktadır. 30.06.2015 tarihi itibariyle Ekonomi Bakanlığı

Detaylı

Türkiye de Sosyal Koruma Harcamaları: 2006-2015

Türkiye de Sosyal Koruma Harcamaları: 2006-2015 Ekim 2015 Türkiye de Sosyal Koruma Harcamaları: 2006-2015 Harcama İzleme Güncelleme Notu Nurhan Yentürk STK Eğitim ve Araştırma Birimi tarafından Kamu Harcamalarını İzleme Dizisi kapsamında gençlik, çocuk,

Detaylı

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015 Sağlıkta Maliyet B.Burcu TANER Mayıs.2015 14 Mayıs 2015 tarihinde Acıbadem Üniversitesi nde yapılan ASG XV. Hemşirelik Haftası Etkinliklerinde sunulmuştur. Hedef Daha geniş kitleler için daha iyi sağlık

Detaylı

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ VE DİYARBAKIR

YENİ TEŞVİK SİSTEMİ VE DİYARBAKIR YENİ TEŞVİK SİSTEMİ VE DİYARBAKIR Mart 215 Hikmet DENİZ i İçindekiler Tablo Listesi... iii Grafik Listesi... iii 1. Giriş... 1 2. Türkiye'de Teşvik Belgesine Bağlı Yatırımlar... 1 3. Yatırımların Bölgesel

Detaylı

DIŞ TİCARET BEKLENTİ ANKETİ NE İLİŞKİN YÖNTEMSEL AÇIKLAMA

DIŞ TİCARET BEKLENTİ ANKETİ NE İLİŞKİN YÖNTEMSEL AÇIKLAMA DIŞ TİCARET BEKLENTİ ANKETİ NE İLİŞKİN YÖNTEMSEL AÇIKLAMA 1. Amaç Dış Ticaret Beklenti Anketi (DTBA), dış ticaretimize yön veren firmaların yakın geçmişe ve mevcut duruma ilişkin değerlendirmeleri ile

Detaylı

Beklenti Anketi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama

Beklenti Anketi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama Beklenti Anketi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama İstatistik Genel Müdürlüğü Reel Sektör Verileri Müdürlüğü İçindekiler I- Amaç... 3 II- Kapsam... 3 III- Yöntem... 3 IV- Tanımlar ve Hesaplamalar... 3 V- Yayımlama...

Detaylı

Rapor N o : SYMM 116 /1552-117

Rapor N o : SYMM 116 /1552-117 Rapor N o : SYMM 116 /1552-117 BÜYÜME AMAÇLI ULUSLAR ARASI KARMA EMEKLİLİK YATIRIM FONU NUN YATIRIM PERFORMANSI KONUSUNDA KAMUYA AÇIKLANAN BİLGİLERE İLİŞKİN 30.06.2009 TARİHİ İTİBARİYLE BİTEN HESAP DÖNEMİME

Detaylı

KAMU FİNANSMANI VE BORÇ GÖSTERGELERİ

KAMU FİNANSMANI VE BORÇ GÖSTERGELERİ KAMU FİNANSMANI VE BORÇ GÖSTERGELERİ HAZIRLAYAN 21.05.2014 RAPOR Doç. Dr. Binhan Elif YILMAZ Araş.Gör. Sinan ATAER 1. KAMU FİNANSMANI Merkezi Yönetim Bütçe Dengesi, 2013 yılı sonunda 18.849 milyon TL açık

Detaylı

İlaçla-İlgili Sorunlar için Sınıflandırma

İlaçla-İlgili Sorunlar için Sınıflandırma İlaçla-İlgili Sorunlar için Sınıflandırma (14.01.2010 da revize edilmiştir) 2003-2010 Pharmaceutical Care Network Europe Foundation Vakıf, sınıflandırmanın kullanım ve validasyon sonuçları konusunda bilgilendirildiği

Detaylı

TÜRKİYE HANGİ SIRADA? İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ NE GÖRE. Dr. Ayşe Betül YAPA. 68 Aralık 2013. Giriş

TÜRKİYE HANGİ SIRADA? İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ NE GÖRE. Dr. Ayşe Betül YAPA. 68 Aralık 2013. Giriş 68 Aralık 2013 TÜRKİYE İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ NE GÖRE HANGİ SIRADA? Dr. Ayşe Betül YAPA Giriş Bir ülkede milli gelir artışının yüksek oluşu o ülkenin gelişmiş bir ülke olarak adlandırılabilmesi için yeterli

Detaylı

EK-4 KURUM VERİMLİLİK GÖSTERGELERİ

EK-4 KURUM VERİMLİLİK GÖSTERGELERİ EK-4 KURUM VERİMLİLİK GÖSTERGELERİ Özellikle rekabetin artmakta olduğu hastane sektöründe hastaların ihtiyaçlarını miktar, kalite ve hizmet olarak en iyi düzeyde karşılayabilmek, hastanenin gerçek amaçlarına

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA

AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA AVRUPA BİRLİĞİ VE TÜRKİYE DE JENERİK İLAÇ ENDÜSTRİSİ 2 HAZİRAN 2005 ANKARA GÜNDEM Türkiye - Genel Bilgiler Orijinal - Jenerik İlaç Türkiye İlaç Sektörü Diğer Ülkeler ile Karşılaştırma Değerlendirme ve

Detaylı

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD Metin TUNÇ Ekonomik İşbirliği ve Gelişme Örgütü, 1948 yılında aralarında kurucu üye olarak Türkiye nin de bulunduğu Avrupa ülkeleri tarafından Organization

Detaylı

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Bu sunum Greener and Smarter, ICTs, the Environment and Climate Change başlıklı Eylül 2010 tarihli OECD raporundan uyarlanmıştır.

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI

TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI İKTİSADİ YÖNELİM ANKETİ AYLIK TOPLU SONUÇLARI MART 2007 İSTATİSTİK GENEL MÜDÜRLÜĞÜ REEL SEKTÖR VERİLERİ MÜDÜRLÜĞÜ 16 Nisan 2007 İÇİNDEKİLER SAYFA NO Aylık Katılımlar 3

Detaylı

DIŞ TİCARETTE KATMA DEĞER GÖSTERGELERİ TÜRKİYE 1

DIŞ TİCARETTE KATMA DEĞER GÖSTERGELERİ TÜRKİYE 1 DIŞ TİCARETTE KATMA DEĞER GÖSTERGELERİ TÜRKİYE 1 Ticarette katma değer ölçümü, ihracata konu olan mal ve hizmetlerin üretimindeki değerin kaynağını ülke ve sektörler açısından ortaya koyabilmek amacıyla

Detaylı

Sayı: 2012-35 / 13 Aralık 2012 EKONOMİ NOTLARI. Akım Verilerle Tüketici Kredileri Defne Mutluer Kurul

Sayı: 2012-35 / 13 Aralık 2012 EKONOMİ NOTLARI. Akım Verilerle Tüketici Kredileri Defne Mutluer Kurul Sayı: 212-3 / 13 Aralık 212 EKONOMİ NOTLARI Akım Verilerle Tüketici Kredileri Defne Mutluer Kurul Özet: Akım kredi verileri, kredilerin dönemsel dinamiklerini daha net ortaya koyabilmektedir. Bu doğrultuda,

Detaylı

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih,

Detaylı

H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü BBY 208 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri II (Bahar 2012) SPSS Ders Notları II (19 Nisan 2012)

H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü BBY 208 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri II (Bahar 2012) SPSS Ders Notları II (19 Nisan 2012) H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü BBY 208 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri II (Bahar 2012) SPSS Ders Notları II (19 Nisan 2012) Aşağıdaki analizlerde lise öğrencileri veri dosyası kullanılmıştır.

Detaylı

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm Amerikan Merkez Bankası FED, tahvil alım programını 10 milyar

Detaylı

TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ

TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ TEKNOLOJİ EKONOMİ POLİTİKA - III TÜRKİYE DEKİ AR-GE VE YENİLİK FAALİYETLERİ Musa Yaşar Bilimsel ve teknolojik faaliyetler, ülkelerin kalkınmasında büyük bir öneme sahip olup, ulusal gelirden bu tür faaliyetlere

Detaylı

S. No Mal / Hizmet Adı Miktarı Birimi Birim Fiyat Toplam Fiyat. ! Fax E-Mail

S. No Mal / Hizmet Adı Miktarı Birimi Birim Fiyat Toplam Fiyat. ! Fax E-Mail T.C. T.C SAĞLIK BAKANLIĞI TÜ RK İY E KAMU HASTANELERİ KURUMU V iranşehir İlçe Devlet H astanesi İhale Kodu : 00135 SAYI : KONU: Teklif Mektubu PİYASA ARAŞTIRMA TEKLİF MEKTUBU Hastanemizin ihtiyaçlarından

Detaylı

11.10.2015. Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher Ohlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri. Heckscher Ohlin Modelinden Çıkartılan Teoremler

11.10.2015. Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher Ohlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri. Heckscher Ohlin Modelinden Çıkartılan Teoremler Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher hlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri Karşılaştırmalı üstünlükler teorisi uluslararası emek verimliliğindeki farklılıkların nedeni üzerinde durmamaktadır. Bu açığı

Detaylı

DÜNYADA VE TÜRKİYEDE MESLEK HASTALIKLARI

DÜNYADA VE TÜRKİYEDE MESLEK HASTALIKLARI 1 DÜNYADA VE TÜRKİYEDE MESLEK HASTALIKLARI Meslek hastalıkları, işyeri ortamında bulunan faktörlerin etkisi ile meydana gelen hastalıkların ortak adıdır. Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Çalışma Örgütü

Detaylı

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm CPB nin açıkladığı verilere göre Temmuz ayında bir önceki

Detaylı

(İnt. Dr. Doğukan Danışman)

(İnt. Dr. Doğukan Danışman) (İnt. Dr. Doğukan Danışman) *Amaç: Sigara ve pankreas kanseri arasında doz-yanıt ilişkisini değerlendirmek ve geçici değişkenlerin etkilerini incelemektir. *Yöntem: * 6507 pankreas olgusu ve 12 890 kontrol

Detaylı

TAKİPÇİ ÜLKELER, PİYASA YAPICI ÜLKELERE KARŞI: KÜRESEL ENTEGRASYONUN NERESİNDEYİZ?

TAKİPÇİ ÜLKELER, PİYASA YAPICI ÜLKELERE KARŞI: KÜRESEL ENTEGRASYONUN NERESİNDEYİZ? DEĞERLENDİRMENOTU Aralık2013 N201345 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı İdil BİLGİÇ ALPASLAN 1 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri İrem KIZILCA 2 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri TAKİPÇİ ÜLKELER,

Detaylı

tepav Tasarruf kamudan başlar Nisan2012 N201124 DEĞERLENDİRMENOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı

tepav Tasarruf kamudan başlar Nisan2012 N201124 DEĞERLENDİRMENOTU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı DEĞERLENDİRMENOTU Nisan2012 N201124 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Sarp KALKAN 1 Analist, Ekonomi Etütleri Tasarruf kamudan başlar Türkiye nin cari açık sorunu ve bunun altında yatan

Detaylı

Çalışma Hayatının İki Büyük Korkusu: İşsizlik ve İş Güvencesizliği Two Big Fear of Working Life: Unemployment and Job Insecurity

Çalışma Hayatının İki Büyük Korkusu: İşsizlik ve İş Güvencesizliği Two Big Fear of Working Life: Unemployment and Job Insecurity Çalışma Hayatının İki Büyük Korkusu: İşsizlik ve İş Güvencesizliği Two Big Fear of Working Life: Unemployment and Job Insecurity İskender GÜMÜŞ* Nebi Sümer, Nevin Solak, Mehmet Harma İşsiz Yaşam: İşsizliğin

Detaylı

Nicel / Nitel Verilerde Konum ve Değişim Ölçüleri. BBY606 Araştırma Yöntemleri 2013-2014 Bahar Dönemi 13 Mart 2014

Nicel / Nitel Verilerde Konum ve Değişim Ölçüleri. BBY606 Araştırma Yöntemleri 2013-2014 Bahar Dönemi 13 Mart 2014 Nicel / Nitel Verilerde Konum ve Değişim Ölçüleri BBY606 Araştırma Yöntemleri 2013-2014 Bahar Dönemi 13 Mart 2014 1 Konum ölçüleri Merkezi eğilim ölçüleri Verilerin ortalamaya göre olan gruplanması nasıl?

Detaylı

7. Orta Vadeli Öngörüler

7. Orta Vadeli Öngörüler 7. Orta Vadeli Öngörüler Bu bölümde tahminlere temel oluşturan varsayımlar özetlenmekte, bu çerçevede üretilen orta vadeli enflasyon ve çıktı açığı tahminleri ile para politikası görünümü önümüzdeki üç

Detaylı

İSTİHDAMA KATKISI. Tülin Keskin TMMOBMakine Mühendisleri Odası

İSTİHDAMA KATKISI. Tülin Keskin TMMOBMakine Mühendisleri Odası ENERJİ VERİMLİLİĞİ VE YENİLENEBİLİR ENERJİNİN İSTİHDAMA KATKISI Tülin Keskin TMMOBMakine Mühendisleri Odası Enerji Verimliliği Danışmanı Türkiye de İstihdam Türkiye nin çalışma çağındaki nüfusu önümüzdeki

Detaylı

https://www.garantiemeklilik.com.tr/fon-ile-ilgili-duyurular.aspx internet adreslerinden

https://www.garantiemeklilik.com.tr/fon-ile-ilgili-duyurular.aspx internet adreslerinden GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTERNATİF STANDART EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1- Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak

Detaylı

Handan Tanyıldızı 1, Nami Yeyin 2, Aslan Aygün 2, Mustafa Demir 2, Levent Kabasakal 2 1. İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Nükleer Fizik ABD 2

Handan Tanyıldızı 1, Nami Yeyin 2, Aslan Aygün 2, Mustafa Demir 2, Levent Kabasakal 2 1. İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Nükleer Fizik ABD 2 Yttrium-90 mikroküre tedavisinde radyasyon kaynaklı karaciğer hastalığı (RILD) analizi ve terapötik aktivite miktarı ile karaciğer fonksiyonu arasındaki ilişkinin incelenmesi Handan Tanyıldızı 1, Nami

Detaylı

İktisadi Yönelim Anketi ve Reel Kesim Güven Endeksi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama

İktisadi Yönelim Anketi ve Reel Kesim Güven Endeksi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama İktisadi Yönelim Anketi ve Reel Kesim Güven Endeksi ne İlişkin Yöntemsel Açıklama İstatistik Genel Müdürlüğü Reel Sektör Verileri Müdürlüğü İçindekiler I- Amaç... 3 II- Çerçeve... 3 III- Kapsam... 3 IV-

Detaylı

Ekonomi Bülteni. 22 Haziran 2015, Sayı: 16. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı

Ekonomi Bülteni. 22 Haziran 2015, Sayı: 16. Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomi Bülteni, Sayı: 16 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank

Detaylı

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler

Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm CPB nin açıkladığı verilere göre Haziran ayında bir önceki

Detaylı

SEKTÖREL GELİŞMELER İÇİNDEKİLER Otomotiv. Beyaz Eşya. İnşaat. Turizm. Enerji. Diğer Göstergeler. Sektörel Gelişmeler /Ağustos 2013 1

SEKTÖREL GELİŞMELER İÇİNDEKİLER Otomotiv. Beyaz Eşya. İnşaat. Turizm. Enerji. Diğer Göstergeler. Sektörel Gelişmeler /Ağustos 2013 1 SEKTÖREL GELİŞMELER İÇİNDEKİLER Otomotiv Otomotiv İç Satışlarda Hızlı Artış Temmuz Ayında Devam Ediyor. Beyaz Eşya Beyaz Eşya İç Satışlarda Artış Temmuz Ayında Hızlandı. İnşaat Reel Konut Fiyat Endeksinde

Detaylı

Yoğun Bakım Üniteleri Araştırması

Yoğun Bakım Üniteleri Araştırması Yoğun Bakım Üniteleri Araştırması 22 Temmuz 2015, ANKARA tkhk.istatistik@saglik.gov.tr İstatistik, Analiz ve Raporlama Daire Başkanlığı 1 Hazırlayanlar: H. Erkin SÜLEKLİ (Sağlık Uzman Yardımcısı) Aziz

Detaylı

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM 2013 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,8 oranında büyüyen ABD ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 3,6 oranında büyümüştür. ABD de 6 Aralık 2013 te

Detaylı

Bu yıl 2.si düzenlenen Euromoney Türkiye Finans ve Yatırım Forumu nda Akbank adına sizlerle bir arada olmaktan büyük mutluluk duyuyorum.

Bu yıl 2.si düzenlenen Euromoney Türkiye Finans ve Yatırım Forumu nda Akbank adına sizlerle bir arada olmaktan büyük mutluluk duyuyorum. Sayın Bakan, Değerli Konuklar, Bu yıl 2.si düzenlenen Euromoney Türkiye Finans ve Yatırım Forumu nda Akbank adına sizlerle bir arada olmaktan büyük mutluluk duyuyorum. Forumun Türkiye hakkındaki genel

Detaylı