TR72 BÖLGESİ (KAYSERİ, SİVAS, YOZGAT) GIDA SEKTÖRÜNE YÖNELİK İMALAT SANAYİ RAPORU

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TR72 BÖLGESİ (KAYSERİ, SİVAS, YOZGAT) GIDA SEKTÖRÜNE YÖNELİK İMALAT SANAYİ RAPORU"

Transkript

1 TR72 BÖLGESİ (KAYSERİ, SİVAS, YOZGAT) GIDA SEKTÖRÜNE YÖNELİK İMALAT SANAYİ RAPORU Ağustos 2013 Ankara

2

3 TR72 BÖLGESİ (KAYSERİ, SİVAS, YOZGAT) GIDA SEKTÖRÜNE YÖNELİK İMALAT SANAYİ RAPORU Ağustos 2013 Ankara

4

5 Hazırlayanlar: Filiz KESKİN Kıdemli Uzman Bayram Ali EŞİYOK Kıdemli Uzman Koordinasyon: Oktay KÜÇÜKKİREMİTÇİ Müdür Ömür GENÇ Müdür Yardımcısı Mustafa ŞİMŞEK Müdür Yardımcısı Dr. Faruk Cengiz TEKİNDAĞ - Müdür TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. EKONOMİK ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR MÜDÜRLÜĞÜ Ağustos 2013

6

7 İÇİNDEKİLER TABLOLAR... iv GRAFİKLER VE HARİTALAR... ix ÖNSÖZ... xi YÖNETİCİ ÖZETİ... xiii GİRİŞ... 1 SEKTÖRE İLİŞKİN ÖZET BİLGİLER SEKTÖRÜN TANIMI, KAPSAMI ve SINIFLANDIRMASI DÜNYA GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜ DÜNYA VE TÜRKİYE YE İLİŞKİN SEÇİLMİŞ GIDA VE TARIM GÖSTERGELERİ SEKTÖRÜN PAZAR DURUMU Seçilmiş Ürünlerde Pazarın Boyutları DÜNYA GIDA SEKTÖRÜNDE YARATILAN KATMA DEĞER Seçilmiş Ülkeler Düzeyinde Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değer ve İmalat Sanayi Katma Değer Payları DÜNYADA GIDA SEKTÖRÜNÜN ÖZELLİKLERİ Gıda ve İçecek Sektöründe Avrupa'ya Satış Yapan Önemli Şirketler ve Satışları GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE DÜNYADAKİ EĞİLİMLER VE BEKLENTİLER Seçilmiş Ürünlerde İhracat Projeksiyonu Seçilmiş Ürünlerde İthalat Projeksiyonu GIDA FİYATLARI VE BEKLENTİLER AVRUPA BİRLİĞİ NDE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜ Gıda ve İçecek Sektöründe En Büyük İhracatçı Ülkeler ya da Bölgeler ve Dünya İhracat Payları Gıda ve İçecek Sektöründe En Büyük İthalatçı Ülkeler ya da Bölgeler ve Dünya İthalat Payları AB nin Gıda ve İçecek Sektörü Dış Ticaretinde Öne Çıkan Ürünler DÜNYA GIDA SEKTÖRÜNÜN DIŞ TİCARET ANALİZİ Gıda ve İçecek Sektörünün Dünya Dış Ticareti İçerisindeki Yeri ve En Büyük İthalatçı ve İhracatçı Ülkeler ÜLKELER DÜZEYİNDE DÜNYA GIDA SEKTÖRÜ İHRACATI ÜLKELER DÜZEYİNDE DÜNYA GIDA SEKTÖRÜ İTHALATI Gıda Sanayinde Büyük İhracatçı Ülkelerin İhraç Ürünleri Gıda Sanayinde Büyük İthalatçı Ülkeler ve İthal Ürünleri GIDA ÜRÜNLERİ VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE DÜNYA DIŞ TİCARETİ: SEKTÖREL BİR ANALİZ GIDA SEKTÖRÜNDE İNOVASYONUN (YENİLİĞİN) ÖNEMİ Patent Başvuruları TÜRKİYE DE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ TÜRKİYE DE SEKTÖRÜN TARİHSEL GELİŞİMİ TÜRKİYE DE SEKTÖRÜN DURUMU TÜRKİYE DE SEKTÖRÜN ANALİZİ İşyeri Sayısı Üretim Üretim Değeri Üretim Endeksi Kapasite Kullanım Oranı Katma Değer Girdi-Çıktı Analizi Girdi-Çıktı (Input-Output) Tabloları Sektörlerarası Etkileşim (Bağlantı Katsayıları) Gıda Sektörleri Bağlantı Katsayıları Gıda Sektörleri Kısmî Bağlantı Katsayıları i

8 Gıda Sektörleri Kısmî Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları Gıda Sektörleri Kısmî Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Gıda Sektörleri Kısmî Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Gıda Sektörleri Önemli Katsayılar Analizi Gıda Sektörlerinin İthalata Bağımlılığı İstihdam Durumu Ücretli Çalışan Başına Üretim ve Katma Değer İstihdam Endeksi Verimlilik Üretimde Çalışılan Saat Endeksi Üretimde Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi SEKTÖRÜN DIŞ TİCARET DURUMU İhracat İhracatın Ülkelere Göre Dağılımı İthalat İthalatın Ülkelere Göre Dağılımı İhracatın İthalatı Karşılama Oranı TÜRKİYE DE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜNÜN VİZYONU TÜRKİYE DE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜNÜN GELECEKTEKİ EĞİLİMİ TÜRKİYE DE SEKTÖRE YÖNELİK SORUN VE ÖNERİLER TÜRKİYE DE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜNÜN SOSYO-EKONOMİK HEDEFLERİ TR72 DÜZEY 2 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİNİN BOYUTU TR72 Bölgesi Sanayi Yoğunlaşması TR72 Bölgesel İmalat Sanayi Kümelenmesi TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ DIŞ TİCARET ANALİZİ TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatı TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İthalatı TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri Dış Ticaretinin Ülkelere Göre Dağılımı Dış Ticaretteki Rekabet Gücünün Bölge Açısından Değerlendirilmesi Rekabet Gücü Metodolojisi Türkiye, TR72 Bölgesi, Kayseri, Sivas ve Yozgat ta Sektörel Rekabet Gücü:2 li Sektör Ayrımına Göre Türkiye, TR72 Bölgesi, Kayseri, Sivas ve Yozgat ta Sektörel Rekabet Gücü: 3 lü ve 4 lü Sektör Ayrımına Göre TR72 BÖLGESİ NDE İMALAT SANAYİ VE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SANAYİ Kayseri İlinde İmalat Sanayi ve Gıda Ürünleri İşleme Sanayi Sivas İlinde İmalat Sanayi ve Gıda Ürünleri İşleme Sanayi Yozgat İlinde İmalat Sanayi ve Gıda Ürünleri İşleme Sanayi TR72 BÖLGESİ NDE ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİNİN (OSB) MEVCUT DURUMU Kayseri İlinde Organize Sanayi Bölgeleri Kayseri Organize Sanayi Bölgesi İncesu Organize Sanayi Bölgesi Mimarsinan Organize Sanayi Bölgesi Sivas İlinde Organize Sanayi Bölgeleri Sivas-Merkez 1. Organize Sanayi Bölgesi Sivas-Gemerek Organize Sanayi Bölgesi Şarkışla Organize Sanayi Bölgesi Yozgat İlinde Organize Sanayi Bölgeleri Yozgat Organize Sanayi Bölgesi Kaleseramik Özel Organize Sanayi Bölgesi TR72 BÖLGESİ NDE TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGELERİ (TEKNOPARKLAR) TR72 BÖLGESİ NDE LOJİSTİK MERKEZLER TR72 BÖLGESİ NİN TARIM VE HAYVANCILIK POTANSİYELİ Düzey 2 ye Göre Bitkisel Üretim Değeri ve Payları Düzey 2 ye Göre Canlı Hayvan Değeri ve Bölgesel Paylar Bölgesel Düzeyde Hayvansal Ürün Değeri Bölgesel Düzeyde Hayvansal Ürünler Üretimi ii

9 4.7.5.Hayvansal Ürünler Üretiminde Bölgesel Paylar Bölgesel Tarım Alet ve Makine Sayısı ve Bölgesel Paylar Organik Bitkisel Üretim TR72 BÖLGESİ NDE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜNÜN TEŞVİK DURUMU TR72 BÖLGESİ NDE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ POTANSİYEL YATIRIM KONULARI GZFT ANALİZİ GÜÇLÜ YÖNLER ZAYIF YÖNLER FIRSATLAR TEHDİTLER GENEL DEĞERLENDİRME VE SONUÇ EK 1: 90 SEKTÖRLÜ GİRDİ-ÇIKTI TABLOSUNDA YER ALAN SEKTÖRLERİN NACE REV KARŞILIKLARI EK 2: REKABET GÜCÜ KAYNAKÇA iii

10 TABLOLAR TABLO 1: TÜRKİYE VE DÜNYA YA İLİŞKİN SEÇİLMİŞ TARIM VE GIDA GÖSTERGELERİ... 7 TABLO 2: DÜNYA GIDA İÇECEK PAZAR BÜYÜKLÜKLERİ... 9 TABLO 3: SÜT ÜRÜNLERİ VE DONDURMADA KİŞİ BAŞINA DÜŞEN PARKENDE SATIŞLAR (KİŞİ BAŞINA USD) (2011) TABLO 4: UNLU MAMULLERDE KİŞİ BAŞINA PARKENDE SATIŞLAR (KİŞİ BAŞINA USD) (2011) TABLO 5: YİYECEK VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE YARATILAN KATMA DEĞERİN İMALAT SANAYİ KATMA DEĞER İÇERİSİNDEKİ PAYI: DÜNYA, GELİŞMİŞ VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER (%) TABLO 6: YİYECEK VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE GELİŞMİŞ VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERİN DÜNYA İMALAT SANAYİ KATMA DEĞER PAYLARI (%) TABLO 7: SEÇİLMİŞ ÜLKELERDE GIDA, İÇECEK VE TÜTÜN SANAYİNDE YARATILAN KATMA DEĞER (2000 FİYATLARIYLA, MİLYON USD) TABLO 8: SEKTÖR KODLARI VE SEKTÖR ADLARI TABLO 9: SEÇİLMİŞ ÜLKELERDE GIDA SEKTÖRÜNE İLİŞKİN KATMA DEĞER GÖSTERGELERİ (CARİ FİYATLARLA) TABLO 10: TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE KATMA DEĞER (CARİ FİYATLARLA)(ISIC REV. 3-2 DİGİT) TABLO 11: DÜNYA ÇAPINDA GIDA VE İÇECEK ŞİRKETLERİNİN SATIŞ DEĞERLERİ, İSTİHDAM VE ÜRETİM DALLARI TABLO 12: ÇOK ULUSLU YA DA ULUSLAR ÖTESİ YİYECEK VE İÇECEK ŞİRKETLERİNİN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI TABLO 13: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE AVRUPA'YA SATIŞ YAPAN ŞİRKETLER, SATIŞLARI VE ÜRETİM KOLLARI TABLO 14: DÜNYA NÜFUS GÖSTERGELERİ TABLO 15: SEÇİLMİŞ ÜRÜNLERDE DÜNYA İHRACAT PROJEKSİYONU (BİN TON) TABLO 16: SEÇİLMİŞ ÜRÜNLERDE DÜNYA İTHALAT PROJEKSİYONU (BİN TON) TABLO 17: GIDA ÜRÜNLERİNDE REEL FİYAT ENDEKSİ ( :100) TABLO 18: AB DE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE CİRO DEĞERİ, KATMA DEĞER, İSTİHDAM VE İŞYERİ SAYISI TABLO 19: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNÜN AB İMALAT SANAYİNDE CİRO, KATMA DEĞER, İSTİHDAM VE ŞİRKET PAYI (%) TABLO 20: AB DE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE CİRO DEĞERİ, KATMA DEĞER, İSTİHDAM VE ŞİRKET SAYISI (%) (2010) TABLO 21: AVRUPA ÜLKELERİNDE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE NET SATIŞLARI (MİLYAR AVRO) TABLO 22: GIDA VE İÇECEKTE AB'NİN TİCARİ PARTNERLERİ (2009) TABLO 23: GELİŞEN PİYASALARA AB'NİN YAPTIĞI İHRACAT (2009) TABLO 25: AB VE EN BÜYÜK GIDA VE İÇECEK ÜRÜNLERİ İHRACATÇISI ÜLKELER VE DÜNYA PAYLARI (%)(2010) TABLO 26: AB VE EN BÜYÜK GIDA VE İÇECEK ÜRÜNLERİ İTHALATÇISI ÜLKELER VE DÜNYA PAYLARI (%) (2010) TABLO 27: AB NİN GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE İHRACAT VE İTHALATINDA ÖNE ÇIKAN ÜRÜNLER (2010) (MİLYAR AVRO) TABLO 28: DÜNYA GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNÜN DÜNYA TOPLAM İHRACAT VE İTHALATI İÇERİSİNDEKİ PAYI (BEC E GÖRE) TABLO 29: DÜNYA GIDA VE İÇECEK İHRACAT VE İTHALATINDA ÖNE ÇIKAN ÜLKELER, DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT PAYLARI ( TOPLAMI) (MİLYON USD) TABLO 30: DÜNYA GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE 10 MİLYAR DOLARIN ÜZERİNDE İHRACAT YAPAN ÜLKELERİN DAĞILIMI (USD) (BEC E GÖRE) (2011) TABLO 31: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜ İHRACATININ ÜLKELER İTİBARİYLE DAĞILIMI (USD) (BEC E GÖRE) (2011) TABLO 32: DÜNYA GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE 10 MİLYAR DOLARIN ÜZERİNDE İTHALAT YAPAN ÜLKELERİN DAĞILIMI (USD) (BEC E GÖRE) ( TABLO 33: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜ İTHALATININ ÜLKELER İTİBARİYLE DAĞILIMI (USD) (BEC E GÖRE) (2011) TABLO 34: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE BÜYÜK İHRACATÇI ÜLKELER VE İHRAÇ ÜRÜNLERİ (2010) TABLO 35: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE EN BÜYÜK İTHALATÇI ÜLKELER VE İTHAL ÜRÜNLERİ TABLO 36: SITC REV.3, 3 LÜ DİGİTE GÖRE GIDA VE İÇECEK SEKTÖR SINIFLANDIRMASI TABLO 37: SIĞIR ETİ-TAZE/SOĞUTULMUŞ/DONDURULMUŞ GIDA SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 38: SIĞIR ETİ-TAZE/SOĞUTULMUŞ/DONDURULMUŞ GIDA ÜRÜNLERİNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 39: HAYVANLARIN (SIĞIR HARİÇ) ETİ-TAZE/SOĞUTULMUŞ/DONDURULMUŞ GIDA SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 40: HAYVANLARIN (SIĞIR HARİÇ) ETİ-TAZE/SOĞUTULMUŞ/DONDURULMUŞ GIDA ÜRÜNLERİNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 41: ET VE YENİLEN SAKATAT-TUZLU/SALAMURA/KURUTULMUŞ-SAKATAT UN VE EZMELERİ SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 42: ET VE YENİLEN SAKATAT-TUZLU/SALAMURA/KURUTULMUŞ-SAKATAT UN VE EZMELERİ SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) iv

11 TABLO 43: BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ HAZIRLANMIŞ ET VE ET ÜRÜNLER SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 44: BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ HAZIRLANMIŞ ET VE ET ÜRÜNLER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 45: SÜT VE KREMA SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VER İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 46: SÜT VE KREMA SEKTÖRÜ DIŞ TİCARETİNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 47: TEREYAĞI, SÜT ESASLI KATI-SIVI YAĞLAR SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 48: TEREYAĞI, SÜT ESASLI KATI-SIVI YAĞLAR SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 49: PEYNİR VE LOR SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 50: PEYNİR VE LOR SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 51: YUMURTA VE YUMURTA ALBÜMİNLERİ SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 52: YUMURTA VE YUMURTA ALBÜMİNLERİ SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 53: CANLI BALIKLAR, TAZE, SOĞUTULMUŞ VE DONDURULMUŞ ÜRÜNLERDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 54: CANLI BALIKLAR, TAZE, SOĞUTULMUŞ VE DONDURULMUŞ ÜRÜNLERDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 55: BALIKLAR (KURU, TUZLU, SALAMURA, TÜTSÜLÜ), BALIK UNU, EZMESİ VE PALETİ SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACATI VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 56: BALIKLAR (KURU, TUZLU, SALAMURA, TÜTSÜLÜ), BALIK UNU, EZMESİ VE PALETİ SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 57: KABUKLU HAYVANLAR VE YUMUŞAKÇALAR SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACATI VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 58: KABUKLU HAYVANLAR VE YUMUŞAKÇALAR SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 59: BALIKLAR, KABUKLU HAYVANLAR VE YUMUŞAKÇALARIN KONSERVELERİ SEKTÖRÜNDE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 60: BALIKLAR, KABUKLU HAYVANLAR VE YUMUŞAKÇALARIN KONSERVELERİ SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 61: BUĞDAY DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 62: BUĞDAYDA EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 63: PİRİNÇTE DÜNYA İHRACATI VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 64: PİRİNÇTE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 65: ARPADA DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 66: ARPADA EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 67: MISIRDA, DÜNYA İHRACATI VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 68: MISIRDA EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 69: BUĞDAY, PİRİNÇ, ARPA VE MISIR DIŞI TAHILLARDA DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 70: BUĞDAY, PİRİNÇ, ARPA VE MISIR DIŞI TAHILLARDA EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 71: BUĞDAY VE MAHLUT UNU, BULGUR, İRMİK VE PELETTE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 72: BUĞDAY VE MAHLUT UNU, BULGUR, İRMİK VE PELLETTE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 73: DİĞER HUBUBAT UN, BULGUR, İRMİK VE PELLETTE DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) v

12 TABLO 74: DİĞER HUBUBAT UN, BULGUR, İRMİK VE PELLETTE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011) (MİLYON USD) TABLO 75:EKMEKÇİLİK VE PASTACILIK ÜRÜNLERİ, MAKARNA DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 76: EKMEKÇİLİK VE PASTACILIK ÜRÜNLERİ, MAKARNA SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 77: BUHARDA VEYA SUDA KAYNATILMIŞ, PİŞİRİLMİŞ, MEYVE VE BAŞKA SEBZELER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 78: BUHARDA VEYA SUDA KAYNATILMIŞ, PİŞİRİLMİŞ, MEYVE VE BAŞKA SEBZELER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 79: KURUTULMUŞ SEBZELER, SEBZE VE MEYVELERİN UNU, EZMESİ, TOZLARI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 80: KURUTULMUŞ SEBZELER, SEBZE VE MEYVELERİN UNU, EZMESİ, TOZLARI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 81: TAZE/KURU MEYVE VE KABUKLU YEMİŞLER, BUNLARIN KARIŞIMLARI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 82: TAZE/KURU MEYVE VE KABUKLU YEMİŞLER, BUNLARIN KARIŞIMLARI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 83: SEBZE VE MEYVEDEN HAZIRLANMIŞ KONSERVELER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 84: SEBZE VE MEYVEDEN HAZIRLANMIŞ KONSERVELER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 85: MEYVE SULARI (ÜZÜM ŞIRASI DAHİL) SEBZE SULARI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 86: MEYVE SULARI (ÜZÜM ŞIRASI DAHİL) SEBZE SULARI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 87: ŞEKER, BAL VE ŞEKER MELASI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 88: ŞEKER, BAL VE ŞEKER MELASI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 89: KAHVE VE KAHVE YERİNE İKAME OLAN GIDALAR DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 90: KAHVE VE KAHVE YERİNE İKAME OLAN GIDALAR SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 91: KAKAO DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 92: KAKAODA EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 93: ÇİKOLATA VE KAKAO İÇEREN DİĞER MADDELER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 94: ÇİKOLATA VE KAKAO İÇEREN DİĞER MADDELER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 95: ÇAY VE PARAGUAY ÇAYI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 96: ÇAY VE PARAGUAY ÇAYI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 97: BİBER VE DİĞER BAHARATLAR DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 98: BİBER VE DİĞER BAHARATLAR SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 99: HAYVAN GIDASI OLARAK KULLANILAN MADDELER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 100: HAYVAN GIDASI OLARAK KULLANILAN MADDELER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 101: MARGARİN DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 102: MARGARİNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 103: BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ GIDA MÜSTAHZARLARI DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 104:BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ GIDA MÜSTAHZARLARI SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) vi

13 TABLO 105: ALKOLSÜZ İÇECEKLER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 106: ALKOLSÜZ İÇECEKLER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 107: ALKOLLÜ İÇKİLER DÜNYA İHRACAT VE İTHALAT DEĞERLERİ (CARİ FİYATLARLA, MİLYAR USD) TABLO 108:ALKOLLÜ İÇKİLER SEKTÖRÜNDE EN TEMEL İHRACATÇI VE İTHALATÇI ÜLKELER, DÜNYA PAYLARI VE YOĞUNLAŞMA ORANLARI (2011)(MİLYON USD) TABLO 109: İŞLETMELERİN AR-GE İÇİN GIDA VE İÇECEK SEKTÖR İLE BİRLİKTE İMALAT SANAYİNE AYIRDIKLARI KAYNAKLAR VE GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNÜN AR-GE PAYLARI (%)(ISIC REV.3)(SAGP 2005 SABİT FİYATLARLA, BİN USD) TABLO 110: SEÇİLMİŞ DOKUZ SEKTÖRDE DÜNYADA VE AB DE PATENT BAŞVURULARI ( ) TABLO 111: TÜRKİYE GIDA ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜ İŞYERİ SAYISI TABLO 112: GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ ÜRETİM DEĞERİ TABLO 113: ÜRETİM ENDEKSİNİN GELİŞİMİ (2010=100) TABLO 114: KAPASİTE KULLANIM ORANININ GELİŞİMİ TABLO 115: KAPASİTE KULLANIM ORANININ ALT FAALİYET KOLLARI İTİBARİYLE GELİŞİMİ TABLO 116: GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ KATMA DEĞERİ TABLO 117: GIDA SANAYİ İLE İLGİLİ SEKTÖRLER TABLO 118: İLGİLİ SEKTÖRLERİN BAĞLANTI KATSAYILARI, KATMA DEĞER ORANLARI VE 90 SEKTÖR İÇİNDEKİ SIRALARI TABLO 119: İLGİLİ SEKTÖRLERİN KISMÎ DOĞRUDAN GERİ BAĞLANTI KATSAYILARI İLE EN YÜKSEK KATSAYIYA SAHİP İLK 10 SEKTÖR 131 TABLO 120: İLGİLİ SEKTÖRLERİN KISMÎ TOPLAM GERİ BAĞLANTI KATSAYILARI İLE EN YÜKSEK KATSAYIYA SAHİP İLK 10 SEKTÖR TABLO 121: İLGİLİ SEKTÖRLERİN KISMÎ TOPLAM İLERİ BAĞLANTI KATSAYILARI İLE EN YÜKSEK KATSAYIYA SAHİP İLK 10 SEKTÖR TABLO 122: İLGİLİ SEKTÖRLERİN BAĞLANTI KATSAYILARI AÇISINDAN ÖNEMLİ SEKTÖRLERİ TABLO 123: İLGİLİ SEKTÖRLERİN KISMÎ İTHALAT DOĞRUDAN GERİ BAĞLANTI KATSAYILARI TABLO 124: İLGİLİ SEKTÖRLERİN İTHAL GİRDİLERİNİN ARA GİRDİLER İÇİNDEKİ PAYI TABLO 125: TÜRKİYE GIDA ÜRÜNLERİ SEKTÖRÜ İSTİHDAMI TABLO 126: İSTİHDAM ENDEKSİ (2005=100) TABLO 127: ÇALIŞILAN SAAT ENDEKSİ (2005=100) TABLO 128: ÇALIŞAN KİŞİ BAŞINA ÜRETİM ENDEKSİ (2005=100) TABLO 129: ÇALIŞILAN SAAT BAŞINA ÜRETİM ENDEKSİ (2005 =100) TABLO 130:GIDA ÜRÜNLERİ DIŞ TİCARET HACMİ (BİN USD) TABLO 131: İHRACATIN GELİŞİMİ TABLO 132: İHRACATIN ALT FAALİYET KOLLARINA GÖRE DAĞILIMI TABLO 133: GIDA ÜRÜNLERİ İHRACATININ ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI (2008, 2012) TABLO 134: İTHALATIN GELİŞİMİ TABLO 135: İTHALATIN ALT FAALİYET KOLLARINA GÖRE DAĞILIMI TABLO 136: GIDA ÜRÜNLERİ İTHALATININ ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI (2008, 2012 ) (BİN USD) TABLO 137: YILLAR İTİBARİYLE DIŞ TİCARET DENGESİ VE İHRACAT/İTHALAT ORANI TABLO 138: ALT SEKTÖRLER BAZINDA DIŞ TİCARET DENGESİ VE İHRACAT/İTHALAT ORANI TABLO 139: TÜRKİYE VE TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİNE İLİŞKİN TEMEL GÖSTERGELER (2010) TABLO 140: TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİ ALT SEKTÖRLERİNİN BÜYÜKLÜĞÜ (2010, YÜZDE PAY) TABLO 141: TÜRKİYE VE TR72 BÖLGESİ İÇİN İKTİSADİ FAALİYETİN ANA SEKTÖRLER İTİBARİYLE DAĞILIMI (2010, YÜZDE PAY) TABLO 142: TÜRKİYE VE TR72 BÖLGESİ İÇİN İMALAT SANAYİNİN ALT SEKTÖRLER İTİBARİYLE DAĞILIMI (2010, YÜZDE PAY) TABLO 143: TR72 BÖLGESİ VE TÜRKİYE İMALAT SANAYİ KARŞILAŞTIRMASI (2010, ENDEKS) TABLO 144: TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİİNDE ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER VE PERFORMANSLARI TABLO 145: TÜRKİYE VE TR72 BÖLGESİ İÇİN SEKTÖRLERİN YOĞUNLAŞMASI (2010) TABLO 146: TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİ ALT SEKTÖRLERİNİN KÜMELENME ANALİZİ (2010, YÜZDE) TABLO 147: TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİ SEKTÖRLERİNİN KÜMELENMESİ TABLO 148:TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ DIŞ TİCARET HACMİ (BİN USD) TABLO 149:TR72 İMALAT SANAYİ İHRACATINDA GIDA İHRACATININ PAYI TABLO 150: TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İHRACATININ ALT FAALİYET KOLLARINA GÖRE DAĞILIMI TABLO 151: TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İHRACATININ İLLERE GÖRE DAĞILIMI (USD) TABLO 152: TR72 BÖLGESİ İMALAT SANAYİ İTHALATINDA GIDA İTHALATININ PAYI TABLO 153: TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İTHALATININ ALT FAALİYET KOLLARINA GÖRE DAĞILIMI TABLO 154:TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İTHALATININ İLLERE GÖRE DAĞILIMI (USD) TABLO 155: TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İHRACATININ ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI (2008, 2012 ) TABLO 156: TR72 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İTHALATININ ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI (2008, 2012 ) TABLO 157: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE TÜRKİYE, TR72 BÖLGESİ VE TR 72 Yİ OLUŞTURAN KENTLERİN REKABET GÜCÜ (RCA) DEĞERLERİ (2 Lİ SEKTÖR AYRIMINA GÖRE) vii

14 TABLO 158: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE TÜRKİYE, TR72 BÖLGESİ VE TR 72 Yİ OLUŞTURAN KENTLERİN REKABET GÜCÜ (RCA) DEĞERLERİ (2 Lİ SEKTÖR AYRIMINA GÖRE) (SİMGESEL GÖSTERİM) TABLO 159: GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜNDE TÜRKİYE, TR 72 BÖLGESİ VE TR 72 Yİ OLUŞTURAN KENTLERİN ORTALAMA REKABET GÜCÜ (RCA) DEĞERLERİ VE TEKNOLOJİ YOĞUNLUĞU (2 Lİ SEKTÖR AYRIMINA GÖRE) TABLO 160: HAYVANCILIK, TARIM VE GIDA VE İÇECEK SANAYİNDE TÜRKİYE NİN REKABET GÜCÜ DEĞERLERİ TABLO 161: TÜRKİYE, TR72 BÖLGESİ VE TR72 BİLEŞENİ KENTLERDE ORTALAMA REKABET GÜCÜ DEĞERLERİ TABLO 162: KAYSERİ İLİ GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ ALT SEKTÖR DAĞILIMI (2013) TABLO 163: SİVAS İLİ GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ ALT SEKTÖR DAĞILIMI (2013) TABLO 164: YOZGAT İLİ GIDA ÜRÜNLERİ SANAYİ ALT SEKTÖR DAĞILIMI (2013) TABLO 165:SİVAS-MERKEZ OSB SEKTÖREL DAĞILIMI (ADET) TABLO 166: TR72 BÖLGESİ VE DİĞER BÖLGELERİN BİTKİSEL ÜRETİM DEĞERLERİ VE BİTKİSEL ÜRETİM PAYLARI TABLO 167: TR72 BÖLGESİ VE DİĞER BÖLGELERİN CANLI HAYVAN DEĞERİ VE BÖLGESEL PAYLAR TABLO 168: TR72 BÖLGESİ VE DİĞER BÖLGELERİN HAYVANSAL ÜRÜN DEĞERLERİ VE BÖLGESEL PAYLAR TABLO 169: DÜZEY 2 YE GÖRE TÜRKİYE HAYVANSAL ÜRÜNLER ÜRETİMİ (TON) TABLO 170: DÜZEY 2 YE GÖRE TÜRKİYE HAYVANSAL ÜRÜNLER ÜRETİMİNDE BÖLGESEL PAYLAR (%) TABLO 171: TARIM ALET VE MAKİNE SAYISI TABLO 172: TARIM ALET VE MAKİNE SAYISININ BÖLGELER DÜZEYİNDE DAĞILIMI (%) TABLO 173: ORGANİK BİTKİSEL ÜRETİM TABLO 174: YATIRIMLARDA SAĞLANACAK DESTEK UNSURLARI TABLO 175: TEŞVİK SİSTEMİNE GÖRE BÖLGELER TABLO 176: TR72 BÖLGESİ İÇİN BÖLGESEL TEŞVİK UYGULAMALARINDA SAĞLANAN DESTEK UNSURLARI viii

15 GRAFİKLER VE HARİTALAR Grafik 1: Dünya, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ekonomilerde Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değerin İmalat Sanayi Katma Değer İçerisindeki Payı (%) Grafik 2: Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değerin Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ekonomiler Arasında Dağılımı Payı (%) Grafik 3: Seçilmiş Gıda Ürünlerinde Reel Fiyat Endeksi ( :100) Grafik 4: AB de Gıda ve İçecek Sektöründe Ciro Değeri, Katma Değer, İstihdam ve Şirket Sayısı (%)(2010) Grafik 5: Dünya Toplam ve Gıda&İçecek Sektörü İhracat ve İthalatı Grafik 6: Gıda ve İçecek Sektöründe En Önemli İthalatçı Ülkelerin Dünya İthalat Payları (%) ( Toplam Değerlerine Göre) Grafik 7: Gıda ve İçecek Sektöründe En Önemli İhracatçı Ülkelerin Dünya İhracat Payları (%) ( Toplam Değerlerine Göre) Grafik 8 : İşyeri Sayısının Gelişimi Grafik 9 : Sektördeki İşyeri Sayısının Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Adet) Grafik 10: Üretim Değerinin Gelişimi Grafik 11: Sektör Üretim Değerinin Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon TL) Grafik 12: Üretim Endeksinin Gelişimi Grafik 13: Üretim Endeksinin Aylar İtibariyle Gelişimi Grafik 14: Kapasite Kullanım Oranının Gelişimi Grafik 15: Kapasite Kullanım Oranının Aylar İtibariyle Gelişimi Grafik 16: Kapasite Kullanım Oranının Alt Faaliyet Kolları İtibariyle Gelişimi Grafik 17: Katma Değerin Gelişimi Grafik 18: Sektör Katma Değerinin Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon TL) Grafik 19:İstihdamın Gelişimi Grafik 20: Sektördeki İstihdamın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Kişi) Grafik 21: Ücretli Çalışan Başına Üretim Değeri ve Katma Değer (2010) Grafik 22: İstihdam Endeksinin Gelişimi Grafik 23: Üretimde Çalışılan Saat Endeksinin Gelişimi Grafik 24: Çalışan Başına Üretim Endeksinin Gelişimi Grafik 25: Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksinin Gelişimi Grafik 26: Dış Ticaretin Gelişimi Grafik 27: İhracatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon USD) Grafik 28 : İthalatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon USD) Grafik 29 : İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (X/M) Grafik 30:TR72 Bölgesi Dış Ticaretinin Gelişimi Grafik 31 : TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatının İllere Göre Dağılımı Grafik 32 : TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri Dış Ticaretinin Ülkelere Göre Dağılımı Grafik 33 : Kayseri de Sanayi Sicili ne Kayıtlı Sanayi İşletmelerinin Dağılımı (2013) Grafik 34 :Kayseri de Gıda Sanayinin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (2013) Grafik 35 : Sivas ta Sanayi Sicili ne Kayıtlı Sanayi İşletmelerinin Dağılımı Grafik 36 :Sivas ta Gıda Sanayinin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (2013) Grafik 37 : Yozgat ta Sanayi Sicili ne Kayıtlı Sanayi İşletmelerinin Dağılımı Grafik 38 :Yozgat ta Gıda Sanayinin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (2013) Harita 1 :Türkiye Lojistik Köyleri Harita 2 : Teşvik Sistemi Bölgeler Haritası ix

16 x

17 ÖNSÖZ Bu rapor T.C. Orta Anadolu Kalkınma Ajansı ile Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. arasında yapılan protokol gereği, TR72 Bölgesi (Kayseri, Sivas, Yozgat) Gıda Sektörüne Yönelik İmalat Sanayinin yapısını analiz etmek amacıyla hazırlanmıştır. Rapor, Türkiye Kalkınma Bankası nın uzman kadrosu tarafından güvenilir olarak kabul edilen kaynaklardan elde edilen verilerle hazırlanmıştır. Raporda yer alan görüşler ve öngörüler rapor kapsamında belirtilen ve kullanılan yöntemlerle üretilen sonuçları yansıtmaktadır. Raporda belirtilen sonuçlar, görüşler, düşünceler ve öngörüler, Türkiye Kalkınma Bankası tarafından açık ya da gizli olarak bir garanti ve beklenti oluşturmaz. Bir başka ifadeyle; bu raporda yer alan tüm bilgi ve verilerin kullanım ve uygulama sorumluluğu, doğrudan veya dolaylı olarak, bu rapora dayanarak yatırım kararı veren ya da finansman sağlayan kişilere ait olup, bu konuda her ne şekilde olursa olsun Türkiye Kalkınma Bankası sorumlu tutulamaz. Bu raporun tüm hakları saklıdır. T.C. Orta Anadolu Kalkınma Ajansı nın ve/veya Türkiye Kalkınma Bankası nın yazılı onayı olmadan raporun içeriği kısmen veya tamamen kopyalanamaz, elektronik, mekanik veya benzeri bir araçla her hangi bir şekilde basılamaz, çoğaltılamaz, fotokopi veya teksir edilemez, dağıtılamaz. Kaynak göstermek suretiyle alıntı yapılabilir. Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. xi

18 xii

19 YÖNETİCİ ÖZETİ Türkiye de gıda ürünleri sektörü, Cumhuriyet in kuruluş yıllarından itibaren imalat sanayi içinde en hızlı gelişen sektörlerden biri olmuştur. Devlet, Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) şeklinde büyük işletmeler kurarak sektöre yatırım yapmış, özel sektör yatırımlarına da öncü ve destek olmuştur. Gıda ürünleri sektöründe daha büyük ölçekli kamu işletmeleri yanında, daha küçük ölçekli özel sektör işletmeleri de faaliyetlerini ve gelişimlerini sürdürmüşlerdir. İhracata yönelik sanayileşme modeli ile 1980 li yıllardan itibaren dış ticaret rejiminde gıda sektörünü de etkileyen önemli değişiklikler yapılmış, gıda ve tarımsal ürünler dış ticareti serbestleştirilmiştir li yıllardan başlayarak gıda ürünleri sanayiinde uluslararası sermayenin rolü artmış, yabancı sermayeli şirketler ile yabancı sermaye ile ortak şirket sayısında artışlar olmuştur lı yılların başından itibaren ise özelleştirme uygulamaları ile hayvancılık alt sektöründe, girdi üretimi ve dağıtımı alanında ve tarım ticareti alanında faaliyet gösteren kamu teşebbüslerinin özelleştirilmesi sonucunda, tarımsal üreticilerin nicelik ve nitelik açıdan yetersiz örgütlenmiş olmaları pazarlama kanallarının sağlıksızlığı, finansman maliyetlerinin yüksekliği gibi nedenlerle tarımsal üreticilerin üretimden vazgeçmeleri ya da tarımsal üretimin sınırlanması, gıda ürünleri sektöründe hammadde arzı açısından sorunlar yaratabilmektedir. Sektörde stratejik önemi olan et, süt, hububat gibi ürünlerde piyasayı düzenleyici yapılara gerek duyulmaktadır. Özelleştirme süreci ile gıda sektöründe kamu sektörü, yerini tedrici olarak özel sektöre bırakmıştır. Günümüzde, sektörde, genel olarak küçük ve orta ölçekli olarak faaliyette bulunan işletmeler mülkiyet yapısı açısından daha çok özel sektöre ait kuruluşlardır. Gıda ürünleri imalatında, şeker ve çay alt sektörleri dışında sektör tamamıyla kamu sektöründen özel sektöre doğru yapılanmıştır. Gıda ürünleri sanayinde, son dönemde güvenilir, sağlıklı ve fonksiyonel gıda üretimine doğru bir eğilim sözkonusu olup, sektör hemen hemen tamamiyle özel sektörün üretim ve yatırım kararları doğrultusunda gelişim göstermektedir. Sektörün sağlıklı bir üretim yapısına doğru yönelmesinde geri kalmış, ekonomik ömrünü tamamlamış tesislerin yerine, ileri teknolojiye sahip daha fazla katma değer yaratacak tesislerin kurulması yönünde modernizasyon ve yenileme yatırımlarına gerek vardır. xiii

20 Türkiye de gıda ürünleri işleme sanayi, Türkiye ekonomisi açısından imalat sanayinin en önemli alt sektörlerinden birisidir. Gıda ürünleri sanayi, 2010 yılı itibariyle 35,172 adet işyeri ile işyeri sayısı açısından imalat sanayi genelinin %11.7 sine sahip olup, imalat sanayi toplam istihdamının da %13 ü sektöre aittir. Gıda ürünleri sektörü üretim değeri açısından, 2010 yılı itibariyle 79,476 milyon TL lık üretim değeri ile imalat sanayi üretim değerinden %15.2 pay alarak alt sektörler arasında birinci sırada yer almaktadır. Sektör, imalat sanayinin alt sektörleri arasında 2010 yılı itibariyle 11,631 milyon TL lık katma değer ile yaratılan katma değer açısından da birinci sırada yer almakta olup, imalat sanayi toplam katma değeri içindeki payı %11.7 dir. Tarıma dayalı bir endüstri kolu olarak gıda ürünleri sanayi, ihracat açısından da önemli bir sektör olup, imalat sanayinin dış ticaret dengesi artı değer veren alt sektörlerinden birisidir yılı itibariyle sektör ihracatı 10,485 milyon USD, sektör ithalatı ise 5,403 milyon USD dır yılı itibariyle imalat sanayinin toplam ihracatının %7.3 ünü gıda ürünleri ihracatı oluşturmaktadır. Gıda ürünleri sanayi, Türkiye ekonomisinin en önemli sektörlerinden biri olmakla birlikte katma değer oranı, kapasite kullanım oranları, verimlilik endeksleri gibi bazı parametreler açısından imalat sanayi ortalamalarının altında kalmaktadır. İmalat sanayi genelinde 2010 yılı itibariyle katma değer oranı %18.9 iken, gıda ürünleri sektöründe %14.6 dır. Sektörde yaratılan katma değerin artması için sektörün düşük teknolojili üretim yapan tesislerden yüksek teknolojili üretim yapan tesislere doğru yapılanmasına gerek vardır yılı itibariyle imalat sanayi genelinde kapasite kullanım oranı %74.2 iken gıda ürünleri sektöründe %71.2 dir. Gıda ürünleri sektöründe genel olarak kapasite kullanım oranlarının düşüklüğüne özellikle bazı alt sektörlerde (un ve unlu mamuller gibi) atıl kapasite neden olmaktadır. Ayrıca tarımsal ürünlere dayalı bir sektör olarak hammadde arzında yaşanan mevsimsel ve ekonomik sorunlar kapasite kullanımı sınırlandırıcı etkiler yapmaktadır. Verimlilik göstergelerinden 2005=100 bazlı çalışan başına üretim endeksi 2012 yılı itibariyle imalat sanayinde iken gıda sanayinde 96.6, çalışılan saat başına üretim endeksi de imalat sanayinde iken gıda ürünleri sanayinde dir. İmalat sanayi geneline göre verimlilik göstergelerinin daha düşük olması da büyük ülçüde sektörün emek yoğun üretim tarzından kaynaklanmaktadır. xiv

21 Genel olarak Türkiye de gıda ürünleri sektöründe teknolojik açıdan aralarında önemli farklılıklar bulunan çok sayıda işletme birlikte faaliyette bulunmaktadır. Geri teknoloji ve ileri teknoloji kullanan işletmelerin bir arada olduğu karmaşık bir üretim yapısı, sektörün teknolojik açıdan gelişimini sınırlandırıcı etki yapmakta, karmaşık üretim yapısında hem dış pazarda rekabet edebilecek ürünler hem de daha ilkel koşullarda üretilen daha çok iç pazara yönelik ürünler alıcı bulabilmektedir. Gıda ürünleri sanayiinin temel hammaddesi tarımsal ürünler olduğu için tarımsal üretimin gelişim düzeyi de sektörü yakından ilgilendirmektedir. Tarımsal üretimin mevsimsellik özelliğine, nitelik ve niceliğine göre sektörün çoğu alt kollarında üretim mevsimsel özellikler arz etmekte ve tarımsal ürünlerin yeterlilik durumu ve kalitesine göre hammadde ithalatı sözkonusu olabilmektedir. Türkiye de coğrafi ve ekolojik koşulların uygunluğuna bağlı olarak, gıda ürünleri sektörünün hammadde gereksiniminin büyük ölçüde yurt içinden karşılanabilmesi, sektör açısından önemli bir avantaj yaratmaktadır. Tarımsal ürünlerinin hammadde olarak değil, katma değeri daha yüksek işlenmiş gıda sanayi ürünleri olarak dış pazarlara sunulması hem sektörün gelişimi hem de Türkiye ekonomisi açısından önemli bir husustur. Türkiye de gıda ürünleri sanayi daha çok iç piyasaya yönelik yapılanmış olmakla birlikte sektörün ihracatı da artış trendi göstermektedir. Özellikle Avrupa Birliği ile uyum çalışmaları, gıda ürünleri sektörünü, dış pazarlarda güçlü rakiplerle karşı karşıya getirmiştir. Sektörün dış pazarlarda dinamik koşullara uyum sağlayarak varlığını sürdürebilmesi, dünya standartlarında yeni teknolojilerle üretime, ambalajlama, depolama, dağıtım ve kalite kontrolü yapılmasına, araştırma ve geliştirme faaliyetlerine önem verilmesine ve markalaşma yolunda üretim ve pazarlama tekniklerinin yoğun kullanımına bağlıdır. Gıda ürünleri sanayinin, dış pazarlarda rekabet olanakları ve bazı ürünlerde rekabet şansının düşük oluşu, aynı zamanda iç pazarda karşılaşılan ithal ürünlerin rekabeti de gıda sanayinin gelişiminde belirleyici faktörler olmaktadır. Avrupa Birliği ne uyum çalışmaları ile birlikte uluslararası malların serbest dolaşıma girmesi ve Türkiye nin de üye olduğu Dünya Ticaret Örgütü yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gıda ürünleri sanayi üzerinde ithalat baskısını güçlendirmektedir. TR72 Bölgesi nde de gıda ürünleri işleme sanayi, bölgenin imalat sanayi üretiminde önemli bir yere sahiptir. Bölge illerinden Kayseri de gıda ürünleri işleme sanayi imalat sanayi toplam xv

22 işletme sayısının %10 una sahip olup, faaliyette bulunan alt sektörler arasında üçüncü sırada yer almaktadır. Orta Anadolu Bölgesi nin önemli bir sanayi ve ticaret merkezi olan Kayseri de geleneksel üretici sektör olarak gıda ürünleri işleme sanayinde, sektörel katma değeri artırıcı yönde, teknoloji geliştirme, modernizasyon ve yenileme yatırımlarına gerek duyulmaktadır. Sivas ta imalat sanayi işletmelerinin %21 ini oluşturan gıda ürünleri işleme sanayi, imalat sanayi alt sektörleri arasında birinci sırada yer almaktadır. İl ekonomisinin tarım ve madencilik sektörlerine dayalı gelişimi, ilde imalat sanayinin de gıda ürünleri işleme ve diğer madencillik ve taşocakçılığı sektörlerinde gelişimine neden olmuştur.sivas ta gıda ürünleri işleme sanayi, tarımsal ürünlerin işlenmesine yönelik olarak sektörel katma değeri artırıcı teknoloji geliştirme, modernizasyon, yenileme ve komple yeni yatırımlarla geliştirilebilir. Yozgat ta toplam imalat sanayi işletmesi sayısının %28 ini oluşturan gıda ürünleri işleme sanayi, imalat sanayinin alt sektörleri arasında birinci sırada yer almaktadır. İl ekonomisinin tarım ve hayvancılık sektörlerine dayalı gelişimi, ilde imalat sanayinin de gıda ürünleri işleme sektöründe gelişimine neden olmuştur. Yozgat İli sanayi tesislerinin en büyük payının gıda sektörüne ait olmasına rağmen, ilin tarımsal ürünlerinin işlenerek daha yüksek katma değerli sınai ürünlere dönüştürüldüğü tesislere gerek duyulmaktadır. TR72 Bölgesi nde gıda ürünleri ihracatı, imalat sanayi ihracatı içinde önemli bir paya sahip görünmemektedir. Gıda ürünleri ihracatı, TR72 Bölgesinin toplam imalat sanayi ihracatından ortalama %2.9 oranında pay almaktadır. TR72 Bölgesi nin gıda ürünleri ihracatının %96.4 ü Kayseri tarafından gerçekleştirilmekte olup, en önemli ihracat ürünleri balık ürünleri, fırın ürünleri ve öğütülmüş tahıl ürünleridir. TR72 Bölgesi nde gıda ürünleri ithalatı, TR72 Bölgesinin imalat sanayi ithalatından ortalama %1.5 oranında pay almaktadır. TR72 Bölgesi nin gıda ürünleri ithalatının %99.5 i de Kayseri İline aittir. Bölge gıda ürünleri ithalatının %80 i bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağlardan oluşmaktadır. TR72 Bölgesi için gıda ürünleri işleme sanayi alanında uygun yatırım konuları önerilirken, bölgenin coğrafi konumu, illerin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi, doğal kaynak potansiyeli, tarımsal üretim potansiyeli, sanayi üretimi ve ticari faaliyetlerin yoğunluğu, iç talep, dış talep, illerin gelişme dinamikleri ve gıda ürünleri sanayinde teşvik edilmeyen yatırım konuları ve xvi

23 belirtilen asgari kapasite şartlarına uyulması halinde bölgesel teşviklerden yararlanabilecek yatırım konuları gibi faktörler dikkate alınmıştır. TR72 Bölgesinin her üç ili için, mevcut gıda ürünleri işleme sanayi tesislerinde, gıda tüketiminde yeni trendlere uyum sağlayabilen, gerek iç gerekse dış pazarlara satış potansiyelini ve rekabet gücünü artırıcı, katma değeri artıran, teknoloji yenileme, modernizasyon ve tevsi yatırımları öncelikli olarak önerilmektedir. TR72 Bölgesi için önerilen gıda ürünleri işleme sanayi yatırım konuları şöyledir: Dondurulmuş gıda ürünleri, kırmızı et ve et ürünleri, beyaz et (kanatlı) ve et ürünleri, süt ve süt ürünleri (organik süt ürünleri), işlenmiş balık ürünleri, balık konservesi, konserve ve tütsülenmiş balık, işlenmiş sebze ve meyve (organik ürünler) üretimi, saklanması, ambalajlanması, paketlenmesi, soğuk hava deposu, organik şeker üretimi, bal ve arıcılık ürünlerinin işlenmesi ve ambalajlanması, paketlenmesi. Gıda ürünleri işleme sektörünün dünya, Türkiye ve bölge genelindeki durumu ve TR72 Düzey 2 Bölgesi illerinin ekonomik, sosyal ve doğal koşulları ve gelişme dinamikleri dikkate alınarak yapılan araştırmalar ve değerlendirmeler sonucunda, belirlenen gıda ürünleri işleme sanayi yatırım konuları öneri niteliğinde olup, bu yatırım konularının yapılabilirliği, her konu için teknik, ekonomik ve mali değerlendirmelerin yapılacağı fizibilite çalışmaları sonucunda belirlenecektir. xvii

24 xviii

25 GİRİŞ Sanayileşmeye sonradan katılan (late comer) ve sanayileşmede önemli gelişmeler kaydeden ülkelerin (Güney Kore, Malezya, Singapur vs.) sanayileşme deneyimleri incelendiğinde, sanayileşme stratejilerinde öncelikli sektör ya da stratejik sektör seçimlerinin önemli bir yer tuttuğu, seçilen bu sektörlere yönelik olarak verilen desteklerin söz konusu sektörlerin gelişmesinde önemli bir itki oluşturduğu bilinmektedir. Başka bir ifadeyle, sanayileşmenin (kalkınmanın) tarihi incelendiğinde, ister sanayileşmeye sonradan katılan Güney Kore, Malezya gibi Asya Kaplanları olsun, isterse de birinci sanayi devrimi ile sanayileşmeye başlayan ülkeler (İngiltere, Almanya vs.) olsun, bu ülkelerin hiç birinin statik rekabet gücüne dayalı bir sanayileşme politikası izlemedikleri, zaman içerisinde sektörel yapılarını çeşitlendirerek dinamik rekabet gücü sayesinde sanayileştikleri görülmektedir. Söz konusu ülkeler başlangıçtaki doğal kaynak ve işgücü maliyetlerini veri alıp düşük profilli (gıda, içecek, tekstil vs. gibi) sektörlerde ısrar etmemişler, zaman içerisinde yüksek katma değer üreten, teknolojik içeriği yüksek sektörlere dayalı bir sanayileşme politikası izleyerek sektörel çeşitliliği sağlamışlardır. Dünya ekonomisinde 1970 li yılların sonlarında yaşanan kriz, ekonomik paradigmada köklü değişiklikleri gündeme getirirken, mekânın da (bölgenin) yeniden yapılanmasını gündeme getirmiş, bazı kentler, bölgeler veya ülkeler sahip oldukları avantajlar sayesinde uluslararası ağlara eklemlenirken, ekonomik kapasiteleri zayıf ve sermaye birikimi görece düşük kentler bölgeler ve ülkeler bu döngünün dışında kalarak ekonomik gelişmenin dışına savrulmuştur. Başka bir ifadeyle, 1980 li yıllarda üretim süreçlerinin gittikçe dünya genelinde disentegrasyonu sonucu yeni mekânlar öne çıkarken, üretimin disentegrasyonu beraberinde küçük ölçekli işletmelerin önem kazanmasına neden olmuştur. Türkiye de 1980 li yıllar ile birlikte gündeme gelen yeniden yapılanma politikaları sonucunda Anadolu da birçok kentin (Kayseri, Denizli, Antep, Konya, Çorum vs.) tekstil başta olmak üzere gıda, mobilya gibi geleneksel sektörlerde uzmanlaşarak uluslararası ağlara ihracat kanalıyla eklemlendikleri görülmektedir. Anadolu sanayiinde, yeniden yapılanma sürecinde, bir yandan üretimin dünya ölçeğinde disentegrasyonu, diğer yandan tarihsel süreç içerisinde bazı kentlerin belirli sektörlerde edindiği birikimin ivmesiyle, küçük ve orta ölçekli işletmeler temelinde, alt-sözleşmelere dayalı bir kentsel ekonomik gelişme süreci başlamıştır. Ancak bu kentlerdeki birikim koşullarını büyük ölçüde emek sürecindeki ilişkiler belirlediğinden, bu 1

26 kentlerin önümüzdeki yıllarda aynı performansı sürdürebilmeleri oldukça tartışmalı gözükmektedir. Çünkü bu kentler, 1980 sonrası yeniden yapılanma süreci ile birlikte, teknoloji ve beşeri sermaye ile ilgili alanlarda bazı kısmi başarı elde etmiş olmakla birlikte, bu kentlerdeki gelişmeyi belirleyen temel unsur, emek kullanım biçiminin verdiği avantajlar ve ihracata dayalı sermaye birikim modeli olmuştur. Diğer yandan bu kentlerin az sayıda sektörde uzmanlaştıkları sanayi tabanının çeşitlenemediği de görülmektedir. Bu durum, başlangıç düzeyinde, sermaye birikim sürecini hızlandıran bir unsur olarak kabul edilse de, zamanla başat bir sektörde elde edilen birikimin diğer sektörlerin gelişmesini besleyen bir süreci de yaratması beklenirdi. Ancak bu durumda kentsel düzeyde sürdürülebilir bir kalkınmadan/sanayileşmeden bahsedilebilir. Bölge illerinden Kayseri, Sivas ve Yozgat a göre sektörel çeşitliliğe sahip olup, mobilya, fabrikasyon metal ürünleri imalatı ve gıda ürünleri işleme sanayi il sanayisinde ağırlıklı olan imalat sanayi alt sektörleridir. Gıda sanayine yönelik sabit yatırımların görece düşük olması ve sektörde tekelci eğilimlerin gözlenmemesi sonucunda, sektöre giriş kolay olmakta bu da zaman içerisinde sektörel yoğunlaşmayı ve atıl kapasite sorunlarını gündeme getirmektedir. Bölge illerinin üçünde de, fırın ve unlu mamuller üretimi gıda ürünlerinin alt sektörleri arasında öne çıkmakta, öğütülmüş tahıllar ve et ve et ürünleri (özellikle Kayseri için) diğer önemli alt sektörler olmaktadır. Söz konusu sektörde Kayseri de faaliyette bulunan birçok tesisin Türkiye ölçeğinde giderek markalaştığı görülmektedir. Türkiye de gıda sektöründe yer alan tesisler ikili (düal) bir yapıda üretimde bulunmaktadırlar. Bir yandan görece yüksek teknolojilere dayalı üretim yapan tesisler söz konusu iken, diğer yandan geri teknolojili ya da her türlü hijyen koşullarından uzak, geleneksel usullerle üretim yapan tesisler de mevcuttur. Bu yapı bölge için de geçerli olup, bu bağlamda bu üç kentle ilgili olarak öncelikle geleneksel yöntemlerle üretim yapan tesislerin makine parklarının yenilenmesine ve hijyen koşullarının geliştirilmesine yönelik teknoloji geliştirme, yenileme ve modernizasyon yatırımlarının uygun olacağı düşünülmektedir. TR72 kapsamında yer alan bu üç kentte gerek sermaye birikimi ve gerekse de sanayi sermaye birikiminin oldukça farklılık gösterdiğini belirtmek gerekir. Bu kentlerden Kayseri 1960 lardan günümüze sanayileşmede önemli gelişmeler sağlamış, sanayi tabanını birçok kente göre çeşitlendirmiştir. Kayseri nin gelişmesinde özel girişimcilik ögesi yanında kamunun 1960 lı, 70 li ve izleyen yıllarda uyguladığı teşvik ve diğer sanayileşme politikası ögeleri önemli bir itki 2

27 oluşturmuştur. Başka bir ifadeyle, söz konusu bu üç kentten Kayseri nin gerek sanayi sektöründe sağladığı sermaye birikimi ve gerekse de sektörel çeşitliği gerçekleştirmede diğer iki kente göre daha avantajlı bir konumda olduğu görülmektedir. Sivas tarihsel olarak önemli bir kent olmasına karşın sınai birikimi Kayseri ye göre geri kalmıştır. Kent ekonomisinde son yıllarda gözlenen gelişmeler olumlu olmakla birlikte, kentin sanayi sermaye birikimi yetersiz bulunmakta, mevcut yerel sermaye birikiminin Kayseri örneğinde olduğu gibi kentin sanayileşmesini sağlayacak çapta olmadığı görülmektedir. Benzer bir tablo Yozgat için de geçerli olup, bu kentin sanayileşmede ve sanayi birikiminde yetersiz bir yapıya sahip olduğu görülmektedir. Bu bağlamda bu üç kent için önerilecek gelişme stratejisinin bazı noktalardan farklılıklar göstereceğini belirtmek gerekir. Başka bir ifadeyle, Kayseri de gıda sanayinin mevcut teşvikler ve yerel sermaye birikimi ile yeniden yapılandırılması mümkün gözükmekle birlikte, aynı şeyin Sivas ve Yozgat için söylenmesi güç gözükmektedir. Sivas ve Yozgat kentlerinde hem gıda sanayinin hem de genel imalat sanayinde sermaye birikiminin cılız olduğu, mevcut tesislerin de büyük ölçekli modern üretim teknolojilerine sahip tesisler olmadığı göz önüne alındığında, bu iki kentin gıda sanayinde yeniden yapılanmasında ve yeni yatırımlarla ilgili süreçlerde kamu desteğinin gerekliliği gündeme gelebilecektir. Sonuç olarak, bu çalışmanın nesnesini oluşturan Kayseri, Yozgat ve Sivas ın gelişmesi için mevcut sektörlerin yeniden yapılanmasının ve sektörel çeşitliliğe dayalı bir gelişme stratejisinin uygun olacağı düşünülmektedir. Başka bir ifadeyle, söz konusu kentlerde imalat sanayi içerisinde ağırlıklı bir yer tutan gıda sanayi tesislerinin modernize edilerek etkin/verimli tesislere dönüştürülmesinin ve gıda sanayiinde ürün çeşitliliğine gidilmesinin sürdürülebilir bir kent ekonomisi açısından gerekli olduğu düşünülmektedir. Gıda ürünleri işleme sektörünün, dünya, Türkiye ve TR72 kapsamında analizini hedefleyen çalışma altı ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde sektörün tanımı, kapsamı ve sınıflandırması yapılırken, ikinci bölümün konusunu dünya gıda ve içecek sektörünün analizi oluşturmaktadır. Bu bölümde gıda ve içecek sektörünün dünya dış ticareti içerisindeki yeri, pazar büyüklüğü, sektörün özellikleri, dış ticaretin ülke ve sektör bağlamında analizi, dünyanın en önemli pazarlarından birini oluşturan AB de gıda ve içecek sektörünün durumu, sektörel yenilik (inovasyon) gibi birçok konu analiz edilmektedir. 3

28 Türkiye de gıda sektörünün analizi üçüncü bölümde yapılmakta, Türkiye de sektörün tarihsel gelişimi ve durumu belirtilerek, sektörün analizi nicel göstergelere dayanılarak çözümlenmektedir. Bu bölümde Türkiye gıda ürünleri işleme sanayine yönelik olarak, işyeri sayısı, üretim, kapasite kullanım oranları, katma değer, girdi-çıktı analizi, istihdam, verimlilik ve dış ticaret gibi alt başlıklarda sektörün yapısal özelliklerinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Türkiye de sektörün vizyonu, gelecekteki eğilimi, sektöre yönelik sorun ve öneriler de bu bölümde ele alınmıştır. Çalışmada dördüncü bölümün konusunu TR72 Düzey 2 Bölgesi kapsamında, TR72 Bölgesinin bileşenlerini oluşturan Kayseri, Sivas ve Yozgat illerinin imalat sanayi ve gıda sektöründe mevcut durumu, alt yapısı, gıda sektöründe dış ticareti, dış ticarette rekabet gücü, kümelenme, imalat sanayinin analizi ve TR72 için önerilen yatırım konuları oluşturmaktadır. Çalışmanın beşinci bölümü gıda sektörüne ilişkin GZFT analizi oluştururken altıncı ve son bölümde ise sonuç ve genel değerlendirmeye yer verilmiştir. 4

29 SEKTÖRE İLİŞKİN ÖZET BİLGİLER İmalat Sanayi Gıda Sanayi İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) İşyeri Sayısı (2010) (Adet) 299,928 35, Üretim Değeri (2010) (Milyon TL) 524,469 79, Katma Değer (2010) (Milyon TL) 99,229 11, Katma Değer Oranı (2010) (%) İstihdam (2010) (Kişi) 2,852, , Ücretli Çalışan Sayısı (2010) (Kişi) 2,564, , Kadın 528,637 77, Erkek 2,035, , Ücretli Çalışan Başına Üretim Değeri (2010) (TL) 204, ,087 Ücretli Çalışan Başına Katma Değer (2010) (TL) 38,697 34,925 Üretim Endeksi (2010=100) (2012 ort) Kapasite Kullanım Oranı (2012 ort) (%) İstihdam Endeksi (2012 ort) (2005=100) Çalışılan Saat Endeksi (2012 ort) (2005=100) Çalışan Başına Üretim Endeksi (2012 ort) (2005=100) Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (2012 ort) (2005=100) İhracat (2012) (Milyon USD) 143,267 10, İthalat (2012) (Milyon USD) 176,234 5, Dış Ticaret Dengesi (2012) (Milyon USD) -32,968 5,082 İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (2012) (%)

30 1. SEKTÖRÜN TANIMI, KAPSAMI VE SINIFLANDIRMASI Gıda ürünleri sanayii, gıda maddelerinin hammaddeden başlanarak, depolama, tasnif, işleme, değerlendirme, dayanıklı hale getirme, ambalajlama işlerinin birinin ya da birden fazlasının birlikte yapıldığı ve gıda maddeleri satış yerlerine gönderilmek üzere depolandığı tesisler ile bu tesislerin tamamlayıcısı kabul edilebilecek yerlerin tamamını kapsamaktadır. Gıda sanayii içinde insan gıdası üretimi ve hayvan gıdası üretimi birlikte yer almaktadır. Gıda ürünlerinin imalatı, NACE REV. 2 sınıflandırmasına göre üçlü düzeyde 9 alt sektör, dörtlü düzeyde ise 25 alt sektörden oluşmakta olup, aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır: 10 Gıda ürünlerinin imalatı 10.1 Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı Etin işlenmesi ve saklanması Kümes hayvanları etlerinin işlenmesi ve saklanması Et ve kümes hayvanları etlerinden üretilen ürünlerin imalatı 10.2 Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması 10.3 Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması Patatesin işlenmesi ve saklanması Sebze ve meyve suyu imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış meyve ve sebzelerin işlenmesi ve saklanması 10.4 Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı Sıvı ve katı yağ imalatı Margarin ve benzeri yenilenebilir katı yağların imalatı 10.5 Süt ürünleri imalatı Süthane işletmeciliği ve peynir imalatı Dondurma imalatı 10.6 Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı Öğütülmüş hububat ve sebze ürünleri imalatı Nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı 10.7 Fırın ve unlu mamuller imalatı Ekmek, taze pastane ürünleri ve taze kek imalatı Peksimet ve bisküvi imalatı; dayanıklı pastane ürünleri ve dayanıklı kek imalatı Makarna, şehriye, kuskus vb. unlu mamullerin imalatı 10.8 Diğer gıda maddelerinin imalatı Şeker imalatı Kakao, çikolata ve şekerleme imalatı Kahve ve çayın işlenmesi Baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı Hazır yemeklerin imalatı Homojenize gıda müstahzarları ve diyetetik gıda imalatı Başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı 10.9 Hazır hayvan yemleri imalatı Çiftlik hayvanları için hazır yem imalatı Ev hayvanları için hazır gıda imalatı 6

31 2. DÜNYA GIDA VE İÇECEK SEKTÖRÜ Bu bölümde Dünya gıda ve içecek sektörünün incelenmesi hedeflenmektedir. Bu bağlamda gıda ve içecek sektörüne ilişkin pazar, ülkesel ve sektörel dış ticaret, gıda ve içecek sektörüne ilişkin beklentiler, gıda ve içecek sektörünün özellikleri, inovasyon (yenilik), dünya gıda ve içecek sektörünün dünya dış ticareti içerisindeki yeri, gıda ve içecek sektöründe yaratılan katma değer gibi birçok parametrenin ele alınarak çözümlenmesi amaçlanmaktadır Dünya ve Türkiye ye İlişkin Seçilmiş Gıda ve Tarım Göstergeleri Gıda sektörüne ilişkin, pazar, dış ticaret, gelecekle ilgili beklentiler, inovasyon gibi bu çalışmanın ana temalarını oluşturan olgulara geçmeden önce, Dünya ve Türkiye bağlamında gıda ve gıda sektörü ile ilintili tarım sektörüne ilişkin kimi göstergelerin incelenmesi hedeflenmektedir. Gıda ve tarım sektörüne ilişkin Dünya ve Türkiye bağlamında seçilmiş parametrelerin gelişimini gösteren Tablo 1 incelendiğinde, Türkiye tarım sektöründe yaratılan katma değerin dünya tarım sektörü katma değeri içerisindeki payının 2007, 2008, 2009 ve 2010 yıllarında %2.1 oranında bulunduğu görülmektedir. Tablo 1: Türkiye ve Dünya ya İlişkin Seçilmiş Tarım ve Gıda Göstergeleri Dünya Tarım Katma Değeri/GSYH (%) Tarımda Yıllık Katma Değer Büyüme Oranı (%) Tarım Sektörü Katma Değeri (2000 ABD USD) 1,308,990 1,363,601 1,396,650 1,422,759 - Gıda İhracatı (Mal İhracatının Yüzdesi Olarak) Gıda İthalatı (Mal İthalatının Yüzdesi Olarak) Gıda Üretim Endeksi ( :100) Türkiye Tarım Katma Değeri/GSYH (%) Tarımda Yıllık Katma Değer Büyüme Oranı (%) Tarım Sektörü Katma Değeri (2000 ABD UDS) 27,514 28,690 29,709 30,411 32,125 Gıda İhracatı (Mal İhracatının Yüzdesi Olarak) Gıda İthalatı (Mal İthalatının Yüzdesi Olarak) Gıda Üretim Endeksi ( :100) Türkiye Tar. Sek. KD/Dünya Tarım Sektörü KD (%) Kaynak ve Notlar: World Bank veri tabanından hareketle tarafımızca oluşturuldu. Tarım Sektörü katma değeri milyon doları ifade etmektedir. Boş bırakılan hücreler ilgili göstergeye ilişkin verinin olmadığını göstermektedir. Sabit fiyatlarla 2007 yılında dünya tarım sektörü katma değeri milyon dolar olarak gerçekleşirken, Türkiye tarım sektöründe yaratılan katma değeri 25,714 milyon dolar olarak tespit edilmiştir yılı verilerine göre ise dünya tarım sektöründe yaratılan katma değeri 1,422,759 milyon dolara yükselirken, Türkiye tarım sektörü katma değeri 32,125 milyon 7

32 dolara yükselmiştir. Başka bir ifadeyle, arasında dünya tarım sektörü katma değeri %8.7 oranında artarken, Türkiye tarım sektörü katma değeri aynı dönemde %10.5 oranında artarak dünya ortalamasının üzerinde bir performans ortaya koymuştur. Türkiye ve Dünya tarım ve gıda sektörüne ilişkin veriler incelendiğinde, göze çarpan diğer temel bulgulardan birisi de, Türkiye de tarım sektörü katma değerinin ulusal katma değer (GSYH) içerisindeki payının dünya ortalamasının oldukça üzerinde gerçekleşmesinde izlenmektedir. Buna göre 2007 yılında Türkiye tarım sektöründe yaratılan katma değerinin ulusal katma değer içerisindeki payı %8.7 iken, izleyen yıllarda göreli olarak artarak 2011 yılında %9.1 oranına yükselmiştir. Oysa dünya tarımında yaratılan katma değerin ulusal katma değer (GSYH) içerisindeki payı 2010 yılı itibariyle %2.8 oranında bulunmaktadır. Türkiye ile dünya tarım katma değer paylarında gözlenen farklılık, Türkiye ekonomisinde tarım sektörünün dünya ortalamasına göre toplam ekonomi içerisindeki ağırlığına işaret etmektedir. Gıda sektörüne ilişkin dünya ve Türkiye bulguları incelendiğinde, mal ihracatının yüzdesi olarak Türkiye gıda ihracatının dünya ortalamasının üzerinde bir performans sergilediği görülmektedir. Buna göre Türkiye gıda ihracatı/mal ihracatı oranı 2007 yılında %8.4 oranında gerçekleşirken, 2011 yılına gelindiğinde söz konusu oran 2.2 puan artarak %10.6 oranına yükselmiştir. Aynı dönemde dünya gıda ihracatı/mal ihracatı ise %6.9 oranından 1.2 puan artarak %8.1 oranına yükselmiştir yılında Türkiye de gıda ithalatının toplam ithalat içerisindeki payı %3.1 oranında gerçekleşirken, söz konusu oran 2011 yılında %4.5 e yükselmiştir. Aynı dönemde dünya gıda ithalatı/toplam ithalat rasyosu ise %6.6 dan %7.2 ye çıkarak Türkiye nin üzerinde bir değere ulaşmıştır. Başka bir ifadeyle, Türkiye gıda ithalatının toplam ithalat içerisindeki payı dünya ortalamasının altında iken, gıda ihracatının toplam ihracat içerisindeki payı dünya ortalamasının üzerinde tespit edilmiştir. Dış ticarete ilişkin bu bulgular, gıda sektöründe Türkiye nin dünya ortalamasına göre daha iyi bir konumda bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu olumlu gelişme Türkiye gıda sektörüne ilişkin üretim endeks değerinin dünya gıda sektörü üretim endeks değerinin üzerindeki performansı tarafından da teyit edilmektedir :100 endeks değerine göre Türkiye gıda üretim endeksi 2007 yılında e, 2005 yılında 105,8 e, 2009 yılında ya ve 2010 yılında ise %110.3 e yükselirken, 2007 yılında olan dünya gıda üretim endeks değeri 2009 yılında endeks değerine ulaşmıştır. Başka bir ifadeyle, dünya gıda sektörü üretim endeksindeki 8

33 artış Türkiye gıda sektörü üretim endeksinin altında kalmış, Türkiye dünya ortalamasının üzerinde bir performans sergilemiştir Sektörün Pazar Durumu Küresel ölçekte gıda sanayinin pazar büyüklüğüne ilişkin farklı öngörüler olmakla birlikte, dünya ölçeğinde gıda ve içecek sektörünün 2008 yılındaki değerinin 5,7 trilyon dolar değerinde olduğu ve bu değerin 2014 yılında 7 trilyon dolara yükseleceği öngörülmektedir. 1 Diğer taraftan, gıda sektörünün önemli bileşenlerinden birini oluşturan ambalajlı gıda sektöründe pazar büyüklüğü 2,115 milyar dolar tahmin edilirken, içecekler sektöründe 811 milyar dolar ve sıcak içecekler sektöründe ise 126 milyar dolar civarında tahmin edilmektedir. 2 Gıda ve seçilmiş sektörlerde sektörel pazar büyüklüklerini gösteren Tablo 2 incelendiğinde, alkollü içecekler sektörünün 644,415 milyon dolar ile ilk sırada yer aldığı, bu sektörü 521,780 milyon dolar ile içecekler sektörünün izlediği görülmektedir. Soğuk işlenmiş gıda sektörünün pazar büyüklüğü 231,009 milyon dolar olarak tespit edilirken, süt ve süt ürünlerindeki pazar büyüklüğü 436,171 milyon dolar ve unlu mamuller de ise 464,840 milyon dolar düzeyinde tahmin edilmektedir. Gıda ve içecek sektörüne ilişkin değişik kaynaklardan farklı pazar büyüklükleri tahmin edilse de, sektörün dünya ticaretinde öne çıkan en temel sektörlerden birisini oluşturduğu, artan dünya nüfusuna ve gelir düzeyine paralel gıda ve içecek sektörünün pazar büyüklüğünün de hızla arttığını belirtmek gerekir. Tablo 2: Dünya Gıda İçecek Pazar Büyüklükleri Pazar Büyüklüğü (Milyon USD) Alkollü içkiler 644,415 İçecekler 521,780 Soğuk işlenmiş gıda 231,009 Süt ve süt ürünleri 436,171 Unlu Mamuller 464,840 Kaynak: Euromonitor (2012) den aktaran Boyacıoğlu Seçilmiş Ürünlerde Pazarın Boyutları Bu alt bölümde seçilmiş ürünlerde kişi başına satışların dolar bazında değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, herhangi bir üründe kişi başına satış değerinin büyüklüğü ilgili ürünün söz konusu ülkelerdeki (pazardaki) önemini ortaya koyarak olası ihracat potansiyeli konusunda fikir verecektir. Bu çerçevede süt ürünleri ve dondurmada kişi 1 IMAP, Foodand Beverage Industry Global Report Eurumonitor,

34 başına satışları dolar bazında gösteren Tablo 3 incelendiğinde, içilen süt ürünleri kategorisinde Yeni Zelanda ve Avusturalya nın kişi başına satışlar sıralamasında ilk iki sırada yer aldıkları görülmektedir. Buna göre 2011 yılında Yeni Zelenda içilen süt ürünlerinde kişi başına dolar satış ile ilk sırada yer alırken, Avusturalya da kişi başına satışlar dolar olarak tespit edilmiştir. Bu kategoride öne çıkan diğer ülkeler şunlardır: Kanada (kişi başına satış değeri dolar), İsrail (kişi başına satış değeri dolar), Japonya (kişi başına satış değeri 8.2 dolar) ve Brezilya (kişi başına satış değeri dolar). Tablo 3: Süt Ürünleri ve Dondurmada Kişi Başına Düşen Parkende Satışlar (Kişi Başına USD) (2011) İçilen Süt Diğer Ürünleri Peynir Yoğurt Süt Ürünleri Dondurma Arjantin Avusturalya Brezilya Kanada Şili Çin Kolombiya Mısır Hong Kong Hindistan Endonezya İsrail Japonya Malezya Meksika Fas Y. Zelanda Filipinler Arabistan Singapur Afrika Kore Tayvan Tayland ABD Venezuela Vietnam Kaynak: Eurominotor International from national statistics Ülkeler düzeyinde peynirde kişi başına satış değerleri incelendiğinde, ilk sırada dolar kişi başına satış değeri ile Kanada yer alırken, bu ülkeyi dolar ile Avusturalya 10

35 izlemektedir. Yeni Zelanda da ise kişi başına satış değeri dolar olarak tespit edilmiştir. Bu üründe öne çıkan diğer bir ülke de Arjantin dir. Arjantin kişi başına dolar ile tabloda gösterilen ülkeler arasında 4. sırada bulunmaktadır. Yoğurtta kişi başına satış değeri sıralamasında Japonya dolar ile ilk sırada bulunurken, bu ülkeyi kişi başına dolar ile Kanada izlemektedir. Diğer süt ürünleri kategorisinde dolar satış değeri ile İsrail öne çıkarken, ikinci ve üçüncü sırada kişi başına dolar ile Kanada ve dolar ile Yeni Zelanda gelmektedir. Dondurmada Avusturalya dolar kişi başına satış değeri ile tabloda yer alan ülkeler arasında ilk sırada bulunurken, bu ülkeyi dolar ile Kanada izlemektedir. Tablo 4: Unlu Mamullerde Kişi Başına Parkende Satışlar (Kişi Başına USD) (2011) Ekmek Hamur işleri Kekler, pastalar Bisküviler Kahvaltılık Tahıllar Arjantin Avusturalya Brezilya Kanada Şili Çin Kolombiya Mısır Hong Kong Hindistan Endonezya İsrail Japonya Malezya Meksika Fas Yeni Zelanda Filipinler Arabistan Singapur Afrika Kore Tayvan Tayland ABD Venezuela Vietnam Kaynak: Eurominotor International from national statistics. Unlu mamuller kategorisinde ekmeğe ilişkin kişi başına satışlar incelendiğinde (Tablo 4), Brezilya, İsrail ve Kanada öne çıkarken, hamur işlerinde kişi başına satış değerlerinin ekmeğe 11

36 göre düştüğü görülmektedir. Hamur işlerinde Japonya kişi başına dolar satış değeri ile ilk sırada bulunurken, bu ülkeyi dolar ile Avusturalya izlemektedir. Bu üründe öne çıkan diğer bir ülke de kişi başına dolar harcama ile ABD gözükmektedir. Kekler, pastalar grubunda Japonya kişi başına dolar satış değeri ile tabloda yer alan diğer tüm ülkelerden önemli ölçüde farklılaştığı izlenmektedir. Bisküvilerde öne çıkan ülke ise kişi başına dolar ile Yeni Zelanda dır. Kahvaltılık tahıllar ürününde Avusturalya ve Yeni Zelanda sırasıyla kişi başına ve dolar satış değerleri öne çıkan ülkelerdir Dünya Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değer Sektörel katma değer göstergesi, ilgili sektörün ekonomiye katkısını ve sektörün nitel özelliklerini ortaya koyması açısından önemli bir göstergedir. Bu bölümde ilk olarak gıda sektöründe yaratılan katma değerdeki gelişmeler dünya ölçeğinde incelenecek, izleyen satırlarda ise analiz seçilmiş ülkeler çerçevesinde çözümlenecektir. Gıda sektörünün imalat sanayi katma değer içerisindeki payını dünya, gelişmekte olan ülkeler ve gelişmiş ülkeler bağlamında gösteren Tablo 5 incelendiğinde, gıda sektörü katma değer payının gelişmekte olan ülkeler kategorisinde dünya ve gelişmiş ülkeler kategorilerine göre daha yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 5: Yiyecek ve İçecek Sektöründe Yaratılan Katma Değerin İmalat Sanayi Katma Değer İçerisindeki Payı: Dünya, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkeler (%) Dünya Gelişmekte Olan Ülkeler Gelişmiş Ülkeler Kaynak: UNIDO veri tabanından hareketle oluşturuldu yılında dünya ölçeğinde gıda sektörünün imalat sanayi katma değer payı %9.7 oranında gerçekleşirken, söz konusu oran gelişmekte olan ülkelerde %12.2 ve gelişmiş ülkelerde ise %8.1 oranında tespit edilmiştir. Başka bir ifadeyle, gıda sektörü gelişmekte olan ülkelerin imalat sanayi içerisinde hala önemli bir yer tutarken, gelişmiş ülkelerdeki katma değer payının önemli ölçüde aşındığı görülmektedir. Hiç kuşkusuz bunun temel nedenlerinden birisi, gelişmiş ülkelerde yüksek teknolojilere dayalı sektörlerin toplam imalat sanayi içerisinde artan katma değer payı ile ilgilidir. Oysa gelişmekte olan ülkelerin üretim yapıları 12

37 ağırlıklı olarak düşük ve orta teknolojilere dayalı sektörlere dayanmakta bu da gıdanın imalat sanayi içerisinde yükselen katma değer payı ile sonuçlanmaktadır. Grafik 1: Dünya, Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ekonomilerde Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değerin İmalat Sanayi Katma Değer İçerisindeki Payı (%) Gıda sektöründe yaratılan katma değerin daha genel bir çerçevede gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki dağılımını gösteren Tablo 6 incelendiğinde, dünya katma değer dağılımının 1995 ve izleyen yıllarda önemli ölçüde gelişmekte olan ülkeler lehine değiştiği görülmektedir. Buna göre 1995 yılında gelişmiş ülkelerin gıda sektöründeki katma değer payı %69.4 oranında gerçekleşirken, izleyen yıllarda hızla aşınmaya başlamış, 2009 yılında %52.1 oranına gerilemiştir. Oysa aynı dönemde gelişmekte olan ülkelerin gıda sektörü katma değer payının %30.6 dan %47.9 a yükseldiği görülmektedir. Bu bulgular dünya ekonomisinde gelişmekte olan ekonomilerin giderek daha fazla emek ve kaynak yoğun sektörlerde uzmanlaştıklarını, gelişmiş ülkelerin ise üretim yapılarında gıda gibi teknolojik içeriği görece düşük sektörlerin azalan payına işaret etmektedir. Tablo 6: Yiyecek ve İçecek Sektöründe Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerin Dünya İmalat Sanayi Katma Değer Payları (%) Gelişmekte Olan Ülkeler Gelişmiş Ülkeler Toplam Kaynak: UNIDO veri tabanından hareketle oluşturuldu 13

38 Grafik 2: Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değerin Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ekonomiler Arasında Dağılımı Payı (%) Seçilmiş Ülkeler Düzeyinde Gıda Sektöründe Yaratılan Katma Değer ve İmalat Sanayi Katma Değer Payları Seçilmiş ülkelerde gıda, içecek ve tütün 3 sektörüne ilişkin 2007 yılı katma değer verileri incelendiğinde (Tablo 7), ABD 245,363 milyon dolar katma değer ile dünyanın en büyük üreticisi olarak öne çıkarken, bu ülkeyi 98,187 milyon dolar katma değer ile Çin izlemiştir. Türkiye de 2000 yılında sektörel katma değer 9,525 milyon dolar olarak gerçekleşirken, izleyen yıllarda göreli olarak aşınmış ve 2006 yılında 8,970 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Başka bir ifadeyle, sabit fiyatlarla sektörel katma değer 2006 yılında 2000 yılına göre %6.2 oranında aşınmış gözükmektedir. Tablo 7: Seçilmiş Ülkelerde Gıda, İçecek ve Tütün Sanayinde Yaratılan Katma Değer (2000 Fiyatlarıyla, Milyon USD) Arjantin 13,548 1,898 12, Avusturalya ,918 10,876 10,373 9,964 0 Brezilya 16,060 18,109 18,550 19,197 1,617 21,080 21,287 21,530 Kanada 1,407 16,035 15,922 16, , Çin 55,432 59,374 65,815 67,691 69,152 76,329 84,190 98,187 Hindistan 8,850 9,119 8,720 7,948 7,614 8,568 10,847 10,220 Endonezya 8,241 9,885 9,711 13,113 13,839 14,592 15,566 16,356 Malezya 2,316 2,439 2,510 2,646 2,692 3,340 3,485 3,622 Türkiye 9,525 8,698 8,798 7,994 7,959 8,943 8,970 0 ABD 190, , , , , , , ,363 Kaynak: World Bank veri tabanından hareketle kendi hesaplamamız 3 Dünya Bankası Gıda ve İçecek sektörü yanında tütün sektörünü de içerecek şekilde sektör verilerini yayınlamaktadır. Ancak tütün sektörünün katma değer payı gıda ve içecek gruplarına göre düşüktür. 14

39 Gıda sektörüne ilişkin ülkeler düzeyinde yaratılan katma değer göstergesini ayrıntılandırmak ve tütünü ayrıştırmak için, UNIDO nun ver tabanından hareketle ISIC Rev.3 e göre sektör kodları ve adları Tablo 8 de gösterilirken, gıda ve içecek sektörleri göz önüne alınarak seçilmiş ülkeler bağlamında Tablo 9 da toplu olarak gösterilmiştir. Tablo 8: Sektör Kodları ve Sektör Adları ISIC Rev.3-3 digit 151 Sıvı ve Katı Yağlar, Sebze, Meyve, Balık ve Et Üretimi, İşleme ve Saklama 152 Süt Ürünleri İmalatı 153 Öğütülmüş Tahıl Ürünleri, Nişasta, Nişastalı Ürünler ve Hazır Hayvan Yemleri İmalatı 154 Diğer Gıda Maddeleri İmalatı 155 İçecek İmalatı ISIC Rev.3-2 digit 15 Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı Kaynak ve Notlar: UNIDO veri tabanında Türkiye ye ilişkin sektörel katma değer verileri ISIC Rev.3-2 digit çerçevesinde yayınlanırken, birçok ülkeye ilişkin katma değer verisi ISIC Rev.3-3 digite göre yayınlanmıştır. Seçilmiş ülkelere ilişkin gıda sektöründe yaratılan katma değer göstergeleri incelendiğinde (Tablo 9), 2000 yılında çalışan başına katma değer ya da verimlilik göstergesine göre, içecek imalatı sektöründe yaratılan katma değerin diğer sektörlerden belirgin ölçüde ayrıştığı, söz konusu sektörde en yüksek verimlilik değerine kişi başına 141,935 bin dolarla Avusturalya da ulaşıldığı görülmektedir. 155 nolu sektörde kişi başına yaratılan katma değer göstergesine göre öne çıkan diğer bir ülke de kişi başına yaratılan 134,551 bin dolar ile Kanada dır. UNIDO verileri Türkiye gıda ve içecek sektörüne ilişkin 2 li dijite göre verildiğinden 155 nolu sektörde yaratılan katma değer bulgusunu içermez iken, gıda ve içecek sektöründe çalışan başına yaratılan katma değer toplamının 32,561 bin dolar ile orta düzeyde bir performansı gösterdiğini belirtmek gerekir. Seçilmiş ülkelere ilişkin gıda sektörünün katma değer paylarını gösteren son sütun verileri incelendiğinde ise Türkiye diğer ülkelerden ayrışırken, 2002 yılı verisine göre 151 nolu sektörde Arjantin in katma değer payı yüksek gözükmektedir. 15

40 Tablo 9: Seçilmiş Ülkelerde Gıda Sektörüne İlişkin Katma Değer Göstergeleri (cari fiyatlarla) Katma Değer Çalışan Başına İmalat Sanayi (Milyon USD) Katma Değer (USD) Katma Değer Payı(%) Arjantin ,950 2,039 25,917 29, ,837 15, ,649 27, , ,594 10, , ,248 16, Avusturalya ,275 4,763 50, ,450 1,447 84, ,406 1, , , ,572 3, , Brezilya ,129 15,126 18,023 29, ,259 4,493 29,522 42, ,921 5,663 27,236 52, ,919 12,676 14,672 21, ,557 12,083 40,558 52, Kanada ,782-46, ,857 3,058 92, , ,055-94, ,093-62, ,653 5, , , Çin ,687 40,031 9,584 20, ,896 5,743 9,886 23, ,309 21,918 10,955 24, ,723 23,481 7,845 17, ,145 23,370 10,804 25, Türkiye ,049 8,440 32,651 29, Kaynak ve Notlar: UNIDO veri tabanından hareketle oluşturuldu. Türkiye ye ilişkin veriler ISIC Rev.3-2 digit düzeyinde iken, diğer ülkelere ilişkin veriler ISIC Rev.3-3 digit düzeyinde verilmektedir. UNIDO veri tabanından hareketle, Türkiye ye ilişkin katma değer verileri daha da ayrıntılandırıldığında (Tablo 10), Türkiye gıda sanayinde 2000 yılında kişi başına 32,651 dolar katma değer yaratılırken, 2008 yılına gelindiğinde kişi başına katma değer aşınarak 29,241 dolara düşmüştür. Bu bulgu gıda ve içecek sektöründe 2008 yılında kişi başına yaratılan katma değerin 2000 yılına göre %10.4 aşındığını göstermektedir. Başka bir ifadeyle, cari fiyatlarla gıda ve içecek sektöründe çalışan başına verimlilik 2008 yılında 2000 yılına göre 3,410 dolar gibi yüksek sayılabilecek bir düzeyde aşınmış gözükmektedir. 16

41 Tablo 10: Türkiye Gıda ve İçecek Sektöründe Katma Değer (Cari Fiyatlarla)(ISIC Rev. 3-2 digit) KD Göstergesi Birim Yıl Değer Faktör Değerleri ile KD (Milyon USD) ,049 Faktör Değerleri ile KD (Milyon USD) ,440 Çıktı İçerisindeki Pay (%) Çıktı İçerisindeki Pay (%) Çalışan Başına KD (USD) ,651 Çalışan Başına KD (USD) ,241 İmalat Sanayi KD Payı (%) İmalat Sanayi KD Payı (%) Kaynak: UNIDO veri tabanından hareketle oluşturuldu. Gıda ve içecek sektörünün imalat sanayi katma değer payında da göreli bir aşınma izlenmekte 2000 yılında %12.54 olan sektörel katma değer payı, 0.83 puan aşınarak 2008 yılında %11.71 e gerilediği anlaşılmaktadır Dünyada Gıda Sektörünün Özellikleri Gıda sektörünün temel özelliklerinden birisi pazarlara çok uluslu (ya da uluslararası) şirketlerin hakim olmasında izlenmektedir. Dünyada en büyük yiyecek ve içecek şirketlerini, söz konusu ülkelerin hangi ülkeye ait olduklarını, satışları, istihdamı ve faaliyet konusunu gösteren Tablo 11 incelendiğinde, Nestle nin 82.7 milyar Avro satış değeri ile dünya yiyecek içecek sektörünün ilk sırasında yer aldığı görülmektedir. Nestle bünyesinde 281,000 kişi istihdam edildiği görülmekte, Nestle nin bu istihdam değeri ile de Pepsi şirketinden sonra en fazla istihdam gerçekleştiren firma olduğu görülmektedir. 17

42 Tablo 11: Dünya Çapında Gıda ve İçecek Şirketlerinin Satış Değerleri, İstihdam ve Üretim Dalları Şirket Ülke Mali Dönem Satışlar (Milyar Avro) İstihdam (1000) Ana Sektör Nestle İsviçre Ara Birden çok ürün Cargill ABD May Birden Çok Ürün Archer Daniels Midland ABD Haz Tahıl işleme PepsiCo Inc. ABD Ara İçecekler, aperatifler Kraft FoodsInc. ABD Ara Süt, aperatifler, içecekler The Coca-Cola Company ABD Ara İçecekler Anheuser-BuschIn Bev. Belçika Ara Bira UnileverPıc/Unilever NV Hollanda/İng. Ara Birden çok ürün Mars ABD Ara Hazır gıdalar, şeker. Tyson Foods Inc. ABD Eyl Et SAB Miller Plc ABD Mar Bira Groupe Danone Fransa Ara Süt, Su, çocuk gıdası Kirin Brewery Company Ltd Japonya Ara Bira, alkollü içkiler Heineken N.V. Hollanda Ara Bira Asahi Breweries Ltd. Japonya Ara Bira, alkollü içkiler Suntory Ltd. Japonya Ara Alkollü içkiler Associated British Food İngiltere Eyl Şeker, nişasta, hazır gıda Diageo Plc İngiltere Haz Alkollü içkiler Generel MillsInc. ABD May Hazır yiyecek Con Agra Food sinc ABD May Birden çok ürün Kellogg Company ABD Ara Kahvaltılık gev., kolay gıda Vion Hollanda Ara Birden çok ürün, Süt Ürün M. Lactails Fransa Ara Peynir, tereyağı vb. Fonterra Yeni Zelanda Tem Süt ürünleri Royal Friesland Campina NV Hollanda Ara Süt ürünleri Dean Foods Company ABD Ara Süt ürünleri Smith field Food sinc. ABD Nis Et, hazır gıda Sara Lee Corporation ABD Haz hazır gıda HJ Heinz Company ABD Nis hazır gıda Kaynak: CIAA. Gıda sektöründe en büyük şirketlerin ülkelere göre dağılımını toplulaştırılmış olarak gösteren Tablo 12 incelendiğinde, ABD merkezli gıda şirketlerinin toplam satışlarda %56.8 pay ve milyar Avro satış değeri ile Avrupa, Japonya ve Yeni Zelanda nın çok üzerinde bir satış 18

43 değerine sahip oldukları görülmektedir. Tablo bulgularına göre dünyada gıda ve içecek sektöründe faaliyette bulunan 29 şirketten 15 i (%51.7 si) ABD merkezli olup, bu ülkeyi 3 er şirket ile Hollanda ve Japonya izlemektedir. İsviçre de Nestle şirketi 82.7 milyar Avro toplam satış değeri ve %13.3 satış payı ile dünyada en büyük satış değerine ve satış payına sahip şirket olarak öne çıkmaktadır. ABD ve Avrupa merkezli gıda şirketleri dışında öne çıkan diğer iki ülke ise Japonya ve Yeni Zelanda dır. Yeni Zelanda da Fonterra şirketi 8.2 milyar Avro satış değeri ve %1.3 satış payı ile en az pazar payına sahip şirket olarak tespit edilirken, Japonya 3 şirket ve toplam 47.7 milyar Avro satış değeri ve %7.7 satış payı ile önemli bir ülke konumunda bulunmaktadır. Tablo 12: Çok Uluslu ya da Uluslar Ötesi Yiyecek ve İçecek Şirketlerinin Ülkelere Göre Dağılımı Şirket Sayısı Toplam Satışlar Şirket Sayısı Satış (Milyar Avro) Pay (%) Pay (%) ABD Hollanda Japonya İngiltere Fransa Hollanda/İngiltere Belçika İsviçre Yeni Zelanda Toplam Kaynak: CIAA dan hareketle kendi hesaplamamız. Avrupa da gerek büyük şirket sayısı ve gerekse de satış payı ve toplam satışlar göstergelerine göre öne çıkan ülke Hollanda dır. Hollanda 3 büyük gıda şirketi ve 33.3 milyar Avro satış ile ABD ve Japonya dan sonra üçüncü sırada bulunmaktadır Gıda ve İçecek Sektöründe Avrupa'ya Satış Yapan Önemli Şirketler ve Satışları Avrupa ya satış yapan gıda ve içecek sektöründe, öne çıkan şirketlerin satış değerlerini ve üretim alanlarını gösteren Tablo 13 incelendiğinde, dünyada olduğu gibi Avrupa da ilk sırada Nestle nin bulunduğu görülmektedir. Nestle 2010 Aralık itibariyle Avrupa da 25.1 milyar Avro satış değerine ulaşırken, diğer şirketler ile önemli ölçüde ayrıştığı izlenmektedir. Avrupa pazarına satış yapan büyük şirketlerin temel olarak Avrupa merkezli şirketler oldukları görülürken, Avrupa dışında Avrupa pazarına satışta öne çıkan şirket ABD merkezli HJ Heinz şirketidir. Bu bulgular Avrupa pazarında faaliyete bulunan şirketlerin temel olarak Avrupa merkezli olduklarını, ABD ve Japonya merkezli gibi büyük gıda şirketlerinin Avrupa pazarında ağırlıklarının sınırlı olduğunu göstermektedir. 19

44 Tablo 13: Gıda ve İçecek Sektöründe Avrupa'ya Satış Yapan Şirketler, Satışları ve Üretim Kolları Ülke Mali Dönem Satışlar (Milyar Avro) Ana Sektör Nestle İsviçre Ara Çoklu üretim UnileverPıc/Unilever NV Hollanda/İng. Ara Çoklu üretim Heineken N.V. Hollanda Ara Bira Groupe Danone Fransa Ara Süt, Su, çocuk gıdası Associated British Food İngiltere Eyl Şeker, nişasta, hazır g. Vion Hollanda Ara Çoklu üretim Carlsberg Danimarka Ara Bira Ferrero İtalya Ağu Şekerleme Danish Crown Danimarka Eki Et ürünleri Südzucker Danimarka Şub Şeker, çoklu üretim Friesland Campina Hollanda Ara Süt ürünleri Oetker Group Almanya Ara Çoklu üretim Anheuser-BuschIn Bev Belçika Ara Bira Tate&Lyle İngiltere Mar Gıda maddeleri Barilla İtalya Ara İçecekler, Şekerlemeler Nutreco Hollanda Ara Hayvan besleme gıdaları Diageo Plc İngiltere Haz Alkollü içecekler Diageo Plc İngiltere Haz Alkollü içecekler Kerry Group İrlanda Ara Çoklu üretim Pernod Richard Fransa Haz Alkollü içecekler HJ Heinz Company ABD Nis Hazır gıda Ebro Foods İsviçre Ara Pirinç, makarna ve soslar Barry Callebaut İsviçre Ağu Kakao ve çikolata ürün. Parmalat İtalya Ara Süt, meyve bazlı içecekler Kaynak: CIAA Gıda ve İçecek Sektöründe Dünyadaki Eğilimler ve Beklentiler Küreselleşme sürecinin egemen olmadığı yıllarda gıdada kendine yeterlilik ilkesi Türkiye nin de içerisinde yer aldığı birçok ülkenin benimsediği bir yaklaşım olmuştur. Başta temel gıdalarda (pirinç, buğday, mısır vs.) olmak üzere ithal fiyatı ulusal üretim maliyetlerinin altında olsa dahi, pek çok ülke, toplam talebin yüksek bir oranını ülke içinde karşılamayı, destekleme politikaları ile bu hedefi gerçekleştirmeyi hedeflemiştir. Ancak özellikle 1980 li yıllarda giderek egemen olmaya başlayan arz yönlü iktisat politikaları sonucunda gıdada kendi kendine yeterlilik ilkesi terk edilmeye başlanmış, bu yaklaşımın kaynak israfına neden olduğu şeklinde ağır eleştirilere konu olmuştur. Başka bir ifadeyle, 1980 li yıllardan itibaren 20

45 uygulanmaya başlayan politikalar sonucunda gıda ürünlerinin ithalatında liberalizasyona gidilmiş, bunun sonucunda Türkiye de dahil birçok çevre ekonomisi artan ithalat sonucunda büyük sorunlarla karşılaşmıştır. Başka bir deyişle, metropol ülkelerde büyük oranlarda sübvanse edilen tarımsal ürünler Türkiye gibi çevre ekonomilerin iç pazarını istila ederek, yerli üretimi büyük ölçüde olumsuz etkilemektedir. Dünya gıda sektöründe 1996 yılında sona eren Uruguay Round görüşmelerinin en önemli gündem maddelerinden birisini tarım ürünlerinin serbestleştirilmesi oluşturmuştur. Türkiye nin de içerisinde yer aldığı birçok çevre ekonomisi tarıma yönelik destek politikalarını kademeli olarak azaltmaya başlamıştır. Tarıma yönelik destekleme politikalarından vazgeçilmesi sonucunda piyasaya hakim olan çok uluslu şirketler ile karşı karşıya kalan tarımsal küçük üreticiler ya üretimlerini kısmak zorunda kalmış, ya da tarımsal üretimden vazgeçerek göç olgusu gündeme gelmiştir. Dünya gıda sektöründe gözlenen temel eğilimlerden birisi de gıda güvenliğine yönelik artan ilgi ve duyarlılıktır. Önümüzdeki yıllarda gıda güvenliğine yönelik ilgi ve kaygıların artarak devam edeceği, bu çerçevede gıda sektöründe faaliyette bulunan firmaların altyapılarının güçlendirmesine yönelik kurumsal düzenlemelerin artacağı, güvenli gıda arayışlarının süreceği düşünülmektedir. Bu çerçevede genetiği değiştirilmiş gıdalar konusunda toplumsal duyarlılıkların daha da artarak devam edeceği düşünülmektedir. Dünya ölçeğinde satış yapan çok uluslu (ya da uluslar ötesi) şirketler, satış stratejilerini gıda perakende sektöründeki tüketici davranışlarına göre yönlendirmekte, bu bağlamda iki temel strateji uygulamaktadırlar. Bu stratejiler; gelişmiş ülkelerde coğrafi olarak genişleme ve sahip oldukları markaların yönetime giderek daha fazla önem vermelerine dayanmaktadır. Ancak, gıda sektöründe yeni bir strateji olarak kategori yönetimi ve odaklı büyüme stratejileri geleneksel ürün portföyünü çeşitlendirme stratejisinin yerini almaya başlamıştır. Bu strateji sayesinde gıda şirketlerinin temel ürün gruplarında lider olabilmeleri ve farklı pazarlarda bu ürünlere olan tüketici taleplerine hitap etmeleri mümkün olabilmektedir (TGV, 2011: 16). Burada OECD nin FAO (Gıda ve Tarım Örgütü) ile birlikte hazırladığı ve dünya gıda sektörünün geleceğine ilişkin öngörülerini kapsayan (OECD-FAO Agricultural Outlook ) isimli çalışmasının öngörüleri üzerinde kısaca durmak istiyoruz. Söz konusu çalışma gıda sektörünün önümüzdeki yıllar içerisindeki yol haritasını göstermekte ve öngörüleri içermektedir. Bu çerçevede ilk olarak bu raporlardan OECD-FAO Agricultural Outlook isimli raporun 21

46 öngörülerine yer verilecek, izleyen satırlarda ise dönemini kapsayan OECD-FAO Agricultural Outlook isimli rapor üzerinde durulacaktır. OECD-FAO Agricultural Outlook isimli raporda gıda güvencesi üzerinde durularak, 2009 yılı itibariyle 1 milyar insana, kuraklık gibi sorunlar sebebiyle yeterli gıda arzı yapılamadığı belirtilmekte, üretim ve verimlilik çalışmaları ile bu sorunla başa çıkılması gerektiği vurgulanmaktadır. Raporda, daha verimli, sürdürülebilir ve iklim değişikliklerine dayanıklı zirai üretim teknolojilerinin geliştirilmesi gerektiği belirtilerek, 2050 ye kadar gıda ve yem olarak kullanılacak tahıl talebinin 3 katına kadar yükseleceği öngörülmektedir. Raporda Küresel Gıda Zincirleri kavramı üzerinde de durularak, gıda sektörü daha bütünleşmiş, küreselleşmiş ve özelleşmiş bir yapıya bürünmektedir tespiti yapılarak, en kaliteli ve en çeşitli ürünlerin sağlanması sektör için bir zorunluluk haline gelmiştir tespitine yer verilmiştir. Raporda verimliliğin arttırılması için çeşitli teknolojilerin zirai üretime uyarlanması, gıda zincirinin her aşamasında (zirai üretim, depolama, dağıtım sistemi, gıda hizmetleri ve gıda tüketimi) atıkların azaltılması ve yeniden kullanılması gerektiği belirtilmektedir. Hükümetlerin, özel sektör ile birlikte Ar-Ge faaliyetlerine yatırımı arttırması önerilmekte, yenilik ve teknoloji aktarımı/transferi konusunda daha atak davranmalarının gerekliliği belirtilmektedir. Bu süreçte, genetiği değiştirilmiş ürünler (GDÜ) ve milletlerarası ticaret anlaşmalarına da dikkat edilmesi gerektiği belirtilmektedir. Tarımın görünümüne ilişkin raporunda ise, dünyada tarım ürünleri alanını genişletme olanaklarının sınırlı olduğu belirtilerek, 2050 yılına kadar toplam ekilebilir alanların sadece 69 milyon hektarının (%5'ten az) artmasının öngörüldüğü belirtilmektedir. Raporda, üretim artışının (son 50 yıldır gözlendiği üzere), üretkenlik artışı yoluyla sağlanmasının gerektiği belirtilmekte, verimliliğin artırılmasının kaynak kısıtlarının arttığı koşullarda gıda fiyatlarının kontrol altına alınmasında merkezi bir öneme sahip olacağı, küresel gıda güvenilirliğinde başlıca bir öge olarak işlev göreceği vurgulanmaktadır. Raporda orta vadede üretkenlik artışları ağırlıklı olarak gelişmekte olan ülkelerdeki üretkenlik açığının azaltılması yoluyla sağlanabileceği de belirtilmektedir. Rapor, önümüzdeki 40 yıl içerisinde artan gıda talebini karşılamak için tarımsal üretimin %60 oranında artması gerektiği belirtilerek, bunun anlamının 2005/2007 seviyelerine kıyasla, 22

47 2050 yılına kadar, yılda ek olarak, 1 milyar ton tahıl ve 200 milyon ton et üretimine ihtiyaç duyulacağı öngörülmektedir. Raporda, gelişmiş ülkelerde peynir ve taze süt ürünleri hariç olmak üzere, süt ürünleri tüketiminde mütevazı bir artış öngörülürken, gelişmekte olan bölgelerde tüm ürünlerin tüketiminin 2021 yılına kadar yaklaşık %30 artması tahmin edilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerin 2013 yılına kadar süt üretiminde gelişmiş ülkeleri geride bırakması, Çin ve Hindistan'da büyük artışlar olması da raporda öngörülmektedir. Raporda, balık üretimi, en hızlı büyüyen hayvansal protein kaynaklarından biri olarak değerlendirildikten sonra, dünyada balıkçılık ve balık çiftliği üretiminin tahmin dönemi içerisinde %15 artması öngörülmektedir. Raporda ayrıca, %33 oranında bir büyüme ile yetiştiriciliğin, 2018 yılına kadar insan tüketimine yönelik temel balık kaynağı olarak balık avcılığını geride bırakacağı belirtilmektedir. Rapor, şeker bitkilerine olan gıda ve etanol kaynaklı talebin orta vadede devam edeceğini bu nedenle şeker fiyatlarının yüksek seviyelerde kalacağını öngörmektedir. Raporda Asya'daki şeker piyasaları üretim dönemleri tarafından belirlenmeye devam edeceği, zaman zaman ticarette büyük dalgalanmalara ve fiyatlarda oynaklıklara neden olacağı öngörülmektedir. Brezilya'nın şeker piyasasına hakim konumu nedeniyle, bu ülkenin şeker kamışı bitkilerinin etanol ve şeker üretimi arasındaki bölüşümünün piyasadaki başlıca etken olmaya devam edeceği belirtilmektedir. Raporda, küresel biyo-etanol ve biyo-dizel üretiminin 2021 yılına kadar neredeyse ikiye katlanacağı öngörülmekte, bunun ağırlıklı olarak Brezilya, ABD ve AB'de yoğunlaşması öngörülmektedir. Biyo-yakıt esas olarak tarımsal hammaddelere dayanmakta olup, 2021 yılına kadar global üretimden bu amaçla tüketilmek üzere alınan payların artarak şeker kamışında %34, bitkisel yağlarda %16 ve kaba tanelilerde %14 olması tahmin edilmektedir. Raporda yükselen ekonomilerin tarım alanında artan bir pay sahibi olacakları belirtilerek, söz konusu ülkelerin tarımsal üretim kapasitesini arttırmaya yönelik önemli yatırımlar yapmış bulunan Brezilya, Endonezya, Tayland, Rusya ve Ukrayna gibi ülkeler olacağı belirtilmektedir. Raporda 2021 yılına kadar, pirinç, yağlı tohumlar, bitkisel ve palmiye yağı, protein gıdaları, şeker, dana eti, tavuk eti, balık ve balık ürünleri ihracatının büyük bölümünün gelişmekte olan ülkeler tarafından yapılacağını da belirtilmektedir. 23

48 Raporda, gelişmekte olan ülkelerin tarıma ayrılmış arazilerin ve üretkenliğin arttırılması için daha fazla potansiyele sahip olmaları sayesinde, 2021 yılına kadar global üretimin artmasında ana kaynak olacakları ileri sürülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde yıllık üretim artışının ortalama yılda %1.9, gelişmiş ülkelerde ise %1.2 olması öngörülen raporda, dünya nüfusunun 2021 yılına kadar 680 milyon artacağı, en hızlı büyüme oranlarının Afrika ve Hindistan'da olacağı tahmin edilmektedir. Artan gelirler ve kentleşme, beslenme rejimlerinde değişikliklere yol açarak, tüketimin daha çok işlenmiş gıdalar, yağlar ve hayvansal proteinlere doğru kayma göstereceği öngörülmektedir. Raporda, gıda fiyatlarının değişken olmasının kaygı verici olduğu belirtilerek, stoklar düşük seviyede kaldığı sürece verimin hava koşullarına bağlı olarak değişebilmesinin başlıca riski oluşturacağı vurgulanmaktadır. Raporda ayrıca, dünya tarımının karşı karşıya bulunduğu başlıca sorunun; artan gıda, yem, yakıt ve lif talebini karşılamak için verimliliğin sürdürülebilir bir şekilde nasıl arttırılabileceği olduğu belirtilmektedir. Burada dünyada artan nüfusa paralel gıda talebinin artarak devam edeceğini özellikle vurgulamak gerekir. Çin, Hindistan, Brezilya gibi petrol ihracatçısı olmayan gelişmekte olan büyük ülkeler ile birlikte, Rusya gibi petrol ihracatçısı olan büyük gelişmekte olan ekonomilerin küresel büyümeye artan katkıları sonucunda, dünya ticaretinde artan oranda pay aldıkları görülmektedir. Dünya ekonomisinde yaşanmakta olan kriz ve krize yönelik olarak gündeme gelen parasal genişleme politikası enflasyon üzerinde baskı yaratarak gıda fiyatlarını artırabilecek özellikler taşımaktadır. Diğer taraftan tarım ve dış ticaret politikaları ulusal ve uluslararası piyasalarda tarım ve gıda malları üretim ve tüketimini doğrudan etkilemektedir. Bu bağlamda krizle birlikte korumacı politikaların yeniden hayata geçebileceğini beklemek gerekir. Teknolojide meydana gelen hızlı gelişmelere rağmen gıda sektörü iklim değişikliklerinden etkilenen sektörlerin başında gelmekte, özellikle kuraklığın neden olduğu gelişmeler tarımsal hasıla ve gıda üretimini direkt olarak etkilemektedir. Bu çerçevede gıda sektörü, imalat sanayinin herhangi bir sektörüne göre doğal koşullardan en fazla etkilenen sektörlerin başında gelmektedir. Sektörün gelecekteki eğilimini ve yapısın belirleyecek temel ögelerden birisi de nüfus artışları olacaktır. Dünya nüfusunun son 20 yılda ortalama %1.8 oranında arttığı bu artışın tempolu 24

49 bir yükseliş olduğu belirtilmelidir yılında yaklaşık 4,5 milyar olan dünya nüfusu 2011 yılında yaklaşık olarak 7 milyara yükselmiştir (Tablo 14). Tablo 14: Dünya Nüfus Göstergeleri Nüfusun Büyüme Oranı (%) Toplam Dünya Nüfusu (Milyon Kişi) 4,447 5,296 6,118 6,894 6,974 Kırsal Nüfus (Milyon Kişi) 2,687 3,012 3,254 3,330 3,336 Şehir Nüfusu (Milyon Kişi) 1,741 2,262 2,840 3,539 3,613 Kırsal Nüfus/Toplam Nüfus (%) Şehir Nüfusu/Toplam Nüfus (%) Şehir Nüfusunun Büyüme Oranı (%) Kaynak: World Bank veri tabanından hareketle oluşturuldu. Nüfusun nicelik olarak artışı yanında, mekânsal gelişimi de gıda tüketimini etkiyecek ögelerden birisidir. Başka bir ifadeyle, kırsal kesime göre şehirde yaşayanların tüketim kalıpları önemli ölçüde farklılaşmakta, tüketim norm ve değerleri değişmektedir. Kitlesel tüketimin esas merkezleri kentlerdir ve kent nüfusu arttıkça gıda talebi de çeşitlenmekte ve hızla artmaktadır. Bu çerçevede dünya nüfus kompozisyonu incelendiğinde, 1980 yılında dünya nüfusunun yaklaşık 1.7 milyarı şehirlerde yaşarken, 2011 yılına gelindiğinde şehirlerde yaşayan insan sayısı yaklaşık 3.6 milyar kişiye yükselmiştir. Başka bir ifadeyle, 1980 yılında şehirde yaşayan nüfusun toplam nüfus içerisindeki payı %39.1 iken, 2011 yılına gelindiğinde %51.8 oranına yükselmiştir. Diğer taraftan dünya nüfusunun 2060 yılında 10.6 milyar dolara yükseleceği göz önüne alındığında, nüfus artış hızının önümüzdeki yıllarda düşecek olmasına rağmen, gıda talebinin artarak devam edeceğini göstermekte, bu da gıda da dünya ticaretinin artacağını ve gıda da kendi kendine yeterlilik olgusunun daha da acil bir olgu olarak ülkelerin gündemine geleceğini göstermektedir. Kısaca, dünyada ve Türkiye de genel olarak gıda tüketiminin eğilimini şu başlıklar altında toplamak mümkündür: Taze ve dondurulmuş gıda ürünleri, beyaz et ürünleri, su ürünleri ve hazır yemeklere yönelik talep artmakta, modernleşme ve endüstrileşmeye koşut olarak bu ürünlere olan talebin artacağı beklenmektedir. Tüketicilerin bilinçlenmesi ve sağlıklı gıda konusunda artan duyarlılıklar sonucunda organik gıdalara olana talebin önümüzdeki yıllarda hızla artacağı beklenmektedir. 25

50 Doğal katkı maddeleri kullanılan ya da daha az kimyasal katkı maddesi kullanılan gıdalara yönelik talebin özellikle gıda arzı fazlası olan gelişmekte olan ülkeler başta olmak üzere giderek dünya ölçeğinde artacağı beklenmektedir. Genetiği değiştirilmiş organizmaların (GDO) denetlendiği, GDO lu ürünlerin hammadde olarak işlenmediği gıdalara yönelik artan duyarlılıkların gıda sektörünün mutlaka göz önüne alınması gereken bir olgu olarak önümüzdeki yıllarda da süreceği beklenmektedir. Düşük tuz, şeker, asit ve yağ içeriği olan ürünlere yönelik talebin hızla artacağı beklenmektedir. Sağlıklı ve fonksiyonel gıdalara yönelik talebin önümüzdeki yıllarda gıda sektörünün mutlaka göz önüne alması gereken bir öge olarak gündemde olacağı beklenmektedir. Tüketicilerin bilinçlenmesi sonucunda sağlık, güvenlik ve besleyici özelliklerin ürün etiketi üzerinde yer alan gıdalara yönelik talebin artacağı öngörülmektedir. Talebe uyumlu ambalajlanmış ürünlerin de gıda sektörünün önümüzdeki yıllarda daha fazla dikkate alması gereken bir öge olarak gündemde olacağı beklenmektedir. Markalı ve kalitenin vurgulandığı ürünlerin tüketimine yönelik talebin önümüzdeki yıllarda artacağı beklenmektedir Seçilmiş Ürünlerde İhracat Projeksiyonu Seçilmiş ürünlere ilişkin ihracat projeksiyonunu gösteren Tablo 15 incelendiğinde, azgelişmiş ülkelerin buğday ihracatının önemli ölçüde aşınacağı; buna göre azgelişmiş ülkelerin 2012 yılında 44 bin ton olan buğday ihracatlarının 2021 yılında 31 bin tona kadar düşeceği öngörülmektedir. Gıda sanayinin en temel girdilerinden birini oluşturan buğday ihracatında azgelişmiş ülkelerin aksine gelişmiş ülkelerin payında artış gerçekleşeceği beklenmektedir. Buna göre 2012 yılında 18,490 bin ton olan gelişmiş ülkelerin buğday ihracat değeri 2021 yılında 20,312 bin tona yükseleceği tahmin edilmektedir. OECD ülkelerinin buğday ihracat performansının ise döneminde 435 bin ton artarak 82,111 bin tondan 82,546 bin tona yükseleceği öngörülmektedir. Dünya gıda dış ticaretinde öne çıkan ürünlerden birisi de pirinçtir. Pirinçte buğdayın aksine az gelişmiş ülkelerin ihracat paylarının artacağı, 2012 yılında 2,592 bin ton olan az gelişmiş ülkelerinin ihracat değerinin 2021 yılında 7,381 bin tona yükseleceği öngörülmektedir. Pirinçte OECD ve gelişmekte olan ülkelerin ihracat değerlerinde de artışlar beklenmektedir. Yağlı tohumlarda arasında azgelişmiş ülkelerin ihracat değeri 248 bin tondan 249 bin tona çıkarken, OECD ülkelerinin ihracatının 26

51 50,192 bin tondan 60,253 bin tona yükseleceği öngörülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerin ihracatı ise aynı dönemde 58,964 bin tondan 64,667 bin tona yükseleceği tahmin edilmektedir 4. Gelişmekte olan ülkelerde arasında aşağıda belirtilen ürünlerde ihracat artışlarının gerçekleşeceği öngörülmektedir: Buğday: 18,888 bin tondan 20,312 bin tona. Pirinç: 32,422 bin tondan 37,985 bin tona. Yağlı tohumlar: 59,758 bin tondan 64,667 bin tona Bitkisel yağlar: 56,559 bin tondan 66,130 bin tona. Şeker: 46,784 bin tondan 57,054 bin tona. Sığır eti: 4,082 bin tondan 4,723 bin tona. Kümes hayvanları: 6,947 bin tondan 8,023 bin tona. Tereyağı: 85 bin tondan 97 bin tona. Peynir: 643 bin tondan 678 bin tona. 4 Diğer ürünlere ilişkin ihracat öngörüleri Tabloda detaylı olarak verildiğinden tekrar edilmeyecektir. 27

52 Tablo 15: Seçilmiş Ürünlerde Dünya İhracat Projeksiyonu (Bin Ton) Ort ( T) Buğday OECD (1) 87,566 82,111 79,695 79,480 80,447 80,012 80,650 81,203 81,940 81,606 82,546 Gelişmekte Olan 17,280 18,490 18,888 18,896 19,155 19,220 19,386 19,634 19,920 20,190 20,312 Azgelişmiş Ülkeler Pirinç OECD (1) 3,950 3,774 3,967 4,078 4,209 4,297 4,311 4,363 4,426 4,476 4,555 Gelişmekte olan 28,652 31,649 32,422 33,029 34,257 34,946 35,552 36,087 36,488 37,086 37,985 Azgelişmiş 1,940 2,592 3,192 3,725 4,252 4,818 5,359 5,858 6,370 6,890 7,381 Yağlı tohumlar OECD (1) 52,120 50,192 50,697 50,349 52,070 53,517 54,932 55,945 57,223 58,745 60,253 Gelişmekte olan 57,643 58,964 59,758 61,949 62,939 63,813 63,811 64,316 64,599 64,738 64,667 Azgelişmiş Bitkisel yağlar OECD (1) 5,133 5,305 5,457 5,598 5,715 5,820 5,930 6,001 6,030 6,041 6,008 Gelişmekte olan 51,057 55,568 56,559 57,772 58,740 59,804 61,047 62,332 63,596 64,810 66,130 Azgelişmiş Şeker OECD (1) 7,823 6,353 6,795 6,564 6,817 6,532 6,880 6,671 6,858 7,007 7,062 Gelişmekte olan 46,850 46,535 46,784 47,575 50,722 50,529 51,574 54,450 54,927 55,813 57,054 Azgelişmiş ,028 1,060 1,225 1,191 1,162 1,254 Sığır eti (2) OECD (1) 3,509 3,743 4,137 4,024 3,782 3,994 4,082 4,036 4,072 4,027 4,008 Gelişmekte olan 3,959 3,957 4,082 4,188 4,211 4,251 4,347 4,448 4,549 4,667 4,723 Azgelişmiş Kümes hayvanları OECD (1) 5,057 5,317 5,255 5,418 5,571 5,557 5,576 5,538 5,519 5,630 5,661 Gelişmekte olan 6,387 6,633 6,947 7,140 7,261 7,399 7,506 7,667 7,872 7,828 8,023 Azgelişmiş Tereyağı OECD (1) Gelişmekte olan Azgelişmiş Peynir OECD (1) 1,421 1,551 1,524 1,580 1,623 1,655 1,680 1,707 1,747 1,793 1,830 Gelişmekte olan Azgelişmiş Kaynak ve Notlar: OECD ve FAO. (1)İzlanda hariç, AB-27 ülkeleri. (2)Canlı hayvan ticareti hariç. 28

53 Seçilmiş Ürünlerde İthalat Projeksiyonu Seçilmiş ürünlere ilişkin dünya ithalat öngörülerini gösteren Tablo 16 incelendiğinde, arasında peynir ve tereyağında azgelişmiş ülkelerin ithalatlarının düşeceği, sığır eti, şeker, bitkisel yağlar, yağlı tohumlar, kümes hayvanları, pirinç ve buğdayda ise artacağı öngörülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerin tabloda gösterilen tüm ürünlerde ithalat değerlerinde artışlar öngörülürken, OECD ülkelerinden sadece buğday ithalatında 456 bin ton düşüş öngörülmektedir. Tablo 16: Seçilmiş Ürünlerde Dünya İthalat Projeksiyonu (Bin Ton) Ort (T) Buğday OECD (1) 29,336 28,820 29,266 29,384 29,349 28,940 28,851 28,695 28,564 28,510 28,364 Gelişmekte Olan 103, , , , , , , , , , ,832 Azgelişmiş Ülkeler 15,840 16,396 16,582 16,654 17,039 17,067 17,621 18,095 18,571 18,860 19,124 Pirinç OECD (1) 4,919 5,168 5,286 5,426 5,562 5,694 5,810 5,908 6,005 6,092 6,185 Gelişmekte Olan 27,959 30,715 31,547 32,179 33,424 34,105 34,631 35,144 35,522 36,086 36,967 Azgelişmiş Ülkeler 6,552 6,692 7,624 8,105 8,732 9,192 9,489 9,790 9,817 9,897 10,181 Yağlı tohumlar OECD (1) 35,830 36,896 36,837 37,375 37,819 38,377 38,708 38,900 39,114 39,282 39,547 Gelişmekte Olan 83,023 87,495 89,283 91,186 93,936 96,256 97,901 99, , , ,335 Azgelişmiş Ülkeler Bitkisel yağlar OECD (1) 17,791 19,976 19,941 20,221 20,578 20,710 21,048 21,332 21,739 22,150 22,475 Gelişmekte Olan 44,439 47,218 48,380 49,572 50,428 51,603 52,740 53,973 55,029 56,032 57,179 Azgelişmiş Ülkeler 4,711 4,736 4,863 5,027 5,180 5,372 5,550 5,753 5,948 6,170 6,395 Şeker OECD (1) 13,360 14,677 14,359 14,062 14,073 14,307 14,324 14,510 14,795 14,844 14,726 Gelişmekte Olan 33,252 30,635 31,696 32,574 36,179 35,165 36,798 39,256 39,642 40,599 42,149 Azgelişmiş Ülkeler 5,229 4,730 4,794 4,835 4,835 5,306 5,254 5,328 5,537 5,595 5,629 Sığır eti (2) OECD (1) 3,260 3,335 3,757 3,804 3,584 3,779 3,887 3,854 3,930 3,882 3,861 Gelişmekte Olan 3,495 3,899 3,998 4,095 4,230 4,347 4,473 4,590 4,714 4,800 4,896 Azgelişmiş Ülkeler Kümes hayvanları OECD (1) 2,415 2,480 2,501 2,509 2,550 2,550 2,563 2,522 2,462 2,430 2,407 Gelişmekte Olan 7,672 8,325 8,627 8,951 9,219 9,383 9,543 9,728 9,927 10,227 10,523 Azgelişmiş Ülkeler ,006 1,041 Tereyağı OECD (1) Gelişmekte Olan Azgelişmiş Ülkeler 1,218 1, Peynir OECD (1) Gelişmekte Olan 1,189 1,310 1,330 1,381 1,431 1,464 1,498 1,528 1,574 1,613 1,665 Azgelişmiş Ülkeler 1,261 1, Kaynak ve Notlar: OECD ve FAO. (1)İzlanda hariç, AB-27 ülkeleri. (2)Canlı hayvan ticareti hariç Gıda Fiyatları ve Beklentiler Tarımsal ürün ve gıda fiyatları birçok değişken tarafından belirlenmekte ve zaman içerisinde önemli dalgalanmalara neden olabilmektedir. Gıda fiyatları üzerinde etkili olan belli başlı ögeler şu şekilde sıralanabilir: İklimde meydana gelen gelişmeler (özellikle kuraklık ve doğal felaketler), gübre fiyatları, yem fiyatları, taşımacılık maliyetleri, enerji 29

54 maliyetleri, verimlilikte meydana gelen gelişmeler, ürün borsalarında gerçekleşen spekülatif işlemler, gıda piyasalarında çok uluslu şirketlerin hakim olması ve bu aksak piyasalarda (oligopol, tekel vs.) gerçekleşen fiyatlanma davranışları vs. Bu çerçevede gıda fiyatlarının incelenmesi olası fiyat hareketlerini öngörmek açısından gereklidir. Gıda fiyat endeksi ile birlikte seçilmiş maddelere ilişkin reel fiyat endeks değerlerini gösteren Tablo 17 ve Grafik 3 incelendiğinde, gıda endeksinin 2010 yılında yükselmeye başladığı, ancak 2011 yılından itibaren düşme eğilimine girdiği izlenmektedir. Tablo 17: Gıda Ürünlerinde Reel Fiyat Endeksi ( :100) Gıda Et Süt Ürünleri Tahıllar Yağlar Şeker 1/ / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / Kaynak: FAO veri tabanından hareketle düzenlendi. 30

55 Güncel fiyatları yansıtması açısından 2013 yılına ilişkin gıda fiyat endeksi incelendiğinde, 2013 yılının ikinci ayında endeks değerinin ile 2010 yılının 8. ayındaki endeks değerine yakın bir düzeyde gerçekleştiği görülmektedir. Seçilmiş ürünler arasında fiyat dalgalanmalarının en belirgin olduğu ürünlerin başında şekerin geldiği izlenmektedir yılının birinci ayından beşinci ayına kadar hızla düşen şeker fiyatları, altıncı aydan itibaren yükselme eğilimine girmiş, izleyen yıllarda da önemli ölçüde dalgalanmış ancak düşme eğilimine girdiği tespit edilmiştir. Şekerin güncel fiyat hareketlerini gösteren son iki aydaki fiyat gelişimi incelendiğinde şeker fiyatlarının düşme eğilimine girdiği, 2013 yılının ilk iki ayında gerçekleşen şeker fiyatları endeks değerinin 2010 ile 2012 arasında gerçekleşen aylık şeker fiyatı endeks değerlerinin tümünün altında gerçekleştiği izlenmektedir. Seçilmiş ürünlerde reel fiyat endeksi en istikrarlı ürünün et olduğu, etin dünya fiyat endeksinin görece küçük dalgalanmalar dışında adeta durağan bir yapı gösterdiği izlenmektedir. Süt ürünleri, tahıllar ve yağların dünya reel fiyat endeks değerlerinde de görece dalgalanmalar izlenmekle birlikte fiyat dalgalanmalarının şiddetinin görece düşük kaldığı, önemli düşüş ya da artışların gerçekleşmediği izlenmektedir. Grafik 3: Seçilmiş Gıda Ürünlerinde Reel Fiyat Endeksi ( :100) Gıda fiyatlarının gelecek yıllarda etkileyecek en temel değişkenlerin başında küresel iklim değişikliği gelmektedir. Küresel ısınma ve bunun arz üzerinde yaptığı baskı sonucunda fiyatların yükselmesi gündeme gelebilecektir. Gıda fiyatlarını etkileyen diğer temel bir 31

56 değişken de dünyada gıda piyasasının oligopolcü bir yapı göstermesinden kaynaklanmaktadır. Aksak rekabet koşullarında çalışan oligopolcü, çok uluslu firmalar fiyatlar üzerinde etkide bulunarak fiyatların yapay olarak artmasına neden olmaktadır. Başka bir anlatımla, gıda sektöründe gözlenen fiyatlama davranışı, diğer birçok aksak rekabet koşullarında çalışan firmalarda olduğu gibi, rekabetçi fiyatlamaya değil, aksak rekabet (oligopol, tekelci rekabet vs) şartlarında çalışan firmanın üretimin ortalama maliyetine belirli bir oranda kar ekleyerek, fiyatı belirlemesini ifade eden mark-up fiyatlamaya dayanmaktadır. Bu bağlamda gıda fiyatlarında meydana gelen aşırı dalgalanmaları önlemek için spekülatif, türevlere dayalı fiyatlama yasaklanmalı ve ağır biçimde cezalandırılmalıdır. Gıda fiyatları üzerinde etkide bulunabilecek diğer temel bir öge de özellikle Çin ve Hindistan gibi ülkelerde gözlenen tempolu büyüme ve nüfus artışları ile ilgili olacaktır. Fiyatları üzerinde etkide bulunabilecek diğer bir öge de petrol fiyatlarında meydana gelecek olası artışlardan kaynaklanabilecektir. Petrol fiyatlarındaki olası artışlar girdi piyasası ve üretim süreci üzerinde doğrudan etkide bulunarak ürün fiyatları üzerinde baskı oluşturabilecektir Avrupa Birliği nde Gıda ve İçecek Sektörü Bu bölümde, Türkiye nin gıda ihracatında AB nin önemi ve dünya gıda sektörünün en önemli bileşeni olması nedeniyle AB de gıda ve içecek sektörünün incelenmesinin yararlı olacağı düşünülmektedir. AB de gıda ve içecek sektörüne ilişkin ciro, katma değer, istihdam sayısı ve şirket sayılarını gösteren Tablo 18 incelendiğinde, 2009 yılı itibariyle, AB de gıda ve içecek sektöründe yaratılan katma değer 193 milyar Avro düzeyinde gerçekleşirken, sektörel ciro değeri milyar Avro olarak tespit edilmiştir. Tablo 18: AB de Gıda ve İçecek Sektöründe Ciro Değeri, Katma Değer, İstihdam ve İşyeri Sayısı Birim Ciro Milyar Avro Katma Değer Milyar Avro İstihdam Sayısı Milyon Şirket Sayısı Bin Adet Kaynak ve Notlar: Data & Trends of The European Food and Drink Industry (2011) değeri cari fiyatlarla tahmin. Sektörde 2009 yılında 4.2 milyon olan istihdam sayısının 100 bin kişi azalarak 2010 yılında 4.1 milyon kişiye düştüğü görülmektedir. Birlik içerisinde gıda ve içecek sektöründe 274 bin şirketin faaliyette bulunduğu göz önüne alınırsa gıda ve içecek 32

57 sektöründe büyük çok uluslu şirketler yanında küçük ve orta boy ölçekteki işletmelerin de önemli bir ağırlığa sahip olduğunu belirtmek gerekir AB de gıda ve içecek sektörünün AB imalat sanayi içerisindeki ciro, katma değer, istihdam ve şirket paylarını gösteren Tablo 19 incelendiğinde, gıda ve içecek sektörü ciro payının %16, katma değer payının %13.8, istihdam payının %14.6 ve şirket sayısı payının ise %13.4 oranında bulunduğu görülmektedir. Başka bir ifadeyle, gıda ve içecek sektörü AB imalat sanayi içerisinde birçok gösterge açısından %10 lar üzerinde paya sahip olup, önemli bir sektör görünümündedir. Tablo 19: Gıda ve İçecek Sektörünün AB İmalat Sanayinde Ciro, Katma Değer, İstihdam ve Şirket Payı (%) Ciro Katma Değer İstihdam Şirket Sayısı Gıda ve İçecek Kaynak: Data &Trends of The European Food and Drink Industry (2011) den hareketle kendi hesaplamamız. AB içerisinde gıda ve içecek sektöründe faaliyette bulunan önemli sektörlere ilişkin seçilmiş göstergeler daha yakından incelendiğinde, birlik içerisinde ciro göstergesine göre öne çıkan en temel sektörlerin başında et ürünleri, çeşitli gıda ürünleri, içecekler, süt ürünleri ve fırın ve unlu mamuller sektörlerinin geldiği görülmektedir. Balık ürünleri, öğütülmüş tahıl ve nişasta ürünleri, sıvı ve katı yağlar ve işlenmiş meyve ve sebzeler sektörlerinin ciro değer paylarının %10 un altında kaldığı ve görece düşük ciro değerine sahip sektörleri oluşturdukları görülmektedir. Tablo 20: AB de Gıda ve İçecek Sektöründe Ciro Değeri, Katma Değer, İstihdam ve Şirket Sayısı (%) (2010) Ciro Katma Değer İstihdam Şirket sayısı Et Ürünleri Çeşitli gıda ürünleri İçecekler Süt Ürünleri Fırın ve Unlu Mamuller İşlenmiş meyve ve sebzeler Sıvı ve katı yağlar Öğütüşmüş tahıl ve nişasta ürünleri Balık Ürünleri Kaynak: Data & Trends of The European Food and Drink Industry (2011). 33

58 Grafik 4: AB de Gıda ve İçecek Sektöründe Ciro Değeri, Katma Değer, İstihdam ve Şirket Sayısı (%) (2010) Tüm göstergeler açısından en anlamlı göstergelerin başında gelen katma değer göstergesine ilişkin bulgular incelendiğinde, AB gıda ve içecek sektöründe öne çıkan sektörler şunlardır: Fırın ve unlu mamuller, çeşitli gıda ürünleri, içecekler, et ürünleri ve süt ürünleri. AB gıda sektöründe görece düşük katma değer payına sahip sektörler olarak ise şu sektörler tespit edilmiştir: Balık ürünleri, öğütülmüş tahıl ve nişasta ürünleri, sıvı ve katı yağlar ve işlenmemiş meyve ve sebzeler. AB de gıda ve içecek sektöründe sağlanan istihdamın %32 si fırın ve unlu mamuller sektöründe gerçekleşirken, bu sektörü %21 ile et ürünleri sektörünün izlediği görülmektedir. AB gıda ve içecek sektöründe istihdam payının en düşük gerçekleştiği sektörlerin başında %1 istihdam payı ile sıvı ve katı yağlar sektörü gelirken, bu sektörü %2 istihdam payı ile öğütülmüş tahıl ve nişasta ürünleri sektörü ve %3 istihdam payı ile de balık ürünleri sektörünün izlediği görülmektedir. Şirket sayısı göstergesine göre sektörel şirket sayısı payları incelendiğinde, %53 şirket payı ile fırın ve unlu mamuller sektörünün en temel sektör konumunda olduğu görülmektedir. Avrupa ülkelerinde gıda ve içecek sektörüne ilişkin net satışları ve yüzde artışları gösteren Tablo 21 incelendiğinde, öne çıkan ülkelerin başında Almanya ve Fransa nın geldiği görülmektedir. AB sanayinin çekirdeğini oluşturan Almanya ve Fransa nın 2009 yılında sırasıyla ve 139 milyar Avro olan net satış değerleri 2010 yılında sırasıyla ve milyar Avro olarak gerçekleşmiştir. Gıda ve içecek sektöründe Avrupa 34

59 ülkeleri arasında Almanya ve Fransa dan sonra öne çıkan diğer bir ülke de, 2010 yılında net satışları 124 milyar Avroya ulaşan İtalya dır. Bu ülkeleri 88.9 milyar Avro net satış değeri ile İngiltere ve 80.7 milyar Avro net satış değeri ile İspanya nın izlediği görülmektedir. Tablo 21: Avrupa Ülkelerinde Gıda ve İçecek Sektöründe Net Satışları (Milyar Avro) Avusturya Belçika Bulgaristan Kıbrıs R.K Çek Cumhuriyeti Almanya Danimarka Estonya İspanya Finlandiya Fransa Yunanistan Macaristan İrlanda İtalya Litvanya Letonya Hollanda Polonya Portekiz Romanya İsveç Slovenya Slovak Cumhuriyeti İngiltere Kaynak: Data &Trends of The European Food and Drink Industry (2011). Avrupa ülkeleri arasında görece düşük net satış değerine sahip ülkelerin başında ise Estonya, Slovenya gelmektedir. Başka bir ifadeyle, gıda ve içecek sektöründe diğer imalat sanayinin alt sektörlerinde gözlendiği üzere, AB nin merkez ve çevre şeklinde ayrıştığı izlenmekte, ikili bir yapı gözlemlenmektedir. Gıda ve içecek sektöründe AB nin ihracat ve ithalat parametrelerine göre ticari ortaklarını gösteren Tablo 22 incelendiğinde, AB nin ihracatında öne çıkan en temel partnerinin ABD olduğu görülmektedir yılı verisine göre AB ülkeleri ABD ye 9,298 milyon Avro ihracat yapmıştır. AB nin ihracatında öne çıkan diğer önemli iki ülke ise 35

60 4,894 milyon Avro ihracat değeri ile Rusya ve 4,018 milyon Avro ihracat değeri ile İsviçre dir. AB nin gıda ve içecek sektöründe ithalat yaptığı ülkelerin başında ise iki Latin Amerika ülkesi; Brezilya ve Arjantin öne çıkmaktadır. AB nin Brezilya da yaptığı ithalat değeri 2009 yılında 5,899 milyon Avro düzeyinde gerçekleşirken, Arjantin de yapılan ithalatın 5 milyar Avroyu aştığı görülmektedir. AB ithalatında öne çıkan diğer bir ülke de Çin dir yılında AB, Çin den 3,114 milyon Avro gıda ve içecek ithalatı yapmıştır. AB nin ithalatında önemli ağırlığa sahip diğer bir ülke de (ihracatta olduğu gibi) ABD dir. AB 2009 yılında ABD den 2,951 milyon Avro gıda ve içecek ithalatı yapmıştır. Gıda ve içecek sektöründe AB nin ithalatında öne çıkan diğer ülkeler şunlardır: İsviçre, Endonezya, Tayland, Türkiye, Yeni Zelanda, Norveç, Şili, Hindistan ve Malezya yılında AB nin Türkiye den 1,601 milyon Avro gıda ve içecek ithalatı yaptığı, bu ithalat değeri ile Türkiye nin AB ithalatı içerisinde 8. sırada bulunduğu görülmektedir. Tablo 22: Gıda ve İçecekte AB'nin Ticari Partnerleri (2009) Ülkeler İhracat İthalat Ülkeler Milyon Avro Milyon Avro ABD 9,298 Brezilya 5,899 Rusya 4,894 Arjantin 5,062 İsviçre 4,018 Çin 3,114 Japonya 3,027 ABD 2,951 Norveç 2,032 İsviçre 2,857 Kanada 1,792 Endonezya 2,426 Çin 1,657 Tayland 2,227 Hong Kong 1,393 Türkiye 1,601 Avusturalya 1,301 Yeni Zelanda 1,506 Arabistan 1,103 Norveç 1,502 Singapur 951 Şili 1,316 Ukrayna 878 Hindistan 1,129 Kore 829 Malezya 1,057 Kaynak: Data &Trends of The European Food and Drink Industry (2011). Gıda ve içecek sektöründe AB nin gelişen piyasalara yönelik yaptığı ihracat değerlerini ve değişim yüzdesini gösteren Tablo 23 incelendiğinde, AB nin ihracat yaptığı gelişen piyasa ekonomilerinin başında Çin in geldiği, bu ülkeyi 735 milyon Avro ihracat değer ile Türkiye ve 701 milyon Avro değeri ile Brezilya nın izlediği görülmektedir. Başka bir ifadeyle, gıda ve içecek sektöründe AB ithalatı içerisinde Çin, Türkiye ve Brezilya önemli ağırlığa sahip ülkeler olarak öne çıkarken, AB nin gelişen piyasalara yönelik ihracatı içerisinde de söz konusu üç ülkenin temel ülkeler oldukları görülmektedir. Tablonun son sütunu 2000 /2009 aralığında AB nin gelişen piyasalara yönelik gıda ve içecek sektöründe ihracat artış 36

61 yüzdelerini göstermektedir. Bu çerçevede ihracat artış yüzdeleri irdelendiğinde, AB nin Çin e yönelik ihracatının aralığında %284 oranında arttığı, bu ülkeyi %142 artış oranı ile G. Afrika nın izlediği görülmektedir. AB nin gelişen piyasalara yönelik gıda ve içecek ihracatı Filipinler, Meksika ve Endonezya da düşerken, Türkiye ye yönelik ihracatı %41 oranında bir artış göstermiştir. Tablo 23: Gelişen Piyasalara AB'nin Yaptığı İhracat (2009) Ülke Sıra Değer (Milyon Avro) Değişim (2009/2000)(%) Çin 7 1, Türkiye Brezilya Güney Afrika Meksika Tayland Fas Malezya Filipinler Endonezya Kaynak: Data &Trends of The European Food and Drink Industry (2011). Gıda ve içecek sektöründe gelişen piyasalarda AB nin yaptığı ithalatı gösteren Tablo 24 incelendiğinde, Brezilya ve Arjantin in sırasıyla 5,899 ve 5,062 milyon Avro ithalat değerleri ile öne çıkarken, bu ülkeleri 3,114 milyon Avro ithalat değeri ile Çin in izlediği görülmektedir. Gıda ve içecek sektöründe AB nin gelişen piyasalarda yaptığı ithalat değerine göre Türkiye 1,601 milyon Avro ithalat değeri ile 8. sırada bulunmaktadır. İthalat artış oranlarını gösteren son sütun incelendiğinde Çin ve Endonezya dan yapılan ithalat artış oranları son derece dikkat çekici gözükmektedir arasında AB nin Türkiye den yaptığı ithalat %74 oranında artış göstermiştir. Tablo 24: Gelişen Piyasalarda AB'nin Yaptığı İthalat (2009) Ülke Sıra Değer (Milyon Avro) Değişim (2009/2000)(%) Brezilya 1 5, Arjantin 2 5, Çin 3 3, Endonezya 6 2, Tayland 7 2,227 8 Türkiye 8 1, Şili 11 1, Hindistan 12 1, Malezya 13 1, Fas Kaynak: Data &Trends of The European Food and Drink Industry (2011). 37

62 Gıda ve İçecek Sektöründe En Büyük İhracatçı Ülkeler ya da Bölgeler ve Dünya İhracat Payları Gıda ve içecek sektöründe AB yanında en büyük ihracatçı ülkeleri ve dünya ihracat paylarını gösteren Tablo 25 incelendiğinde, AB nin 87.2 milyar dolar ihracat değeri ve %17.8 dünya ihracat payı ile ilk sırada yer aldığı, bu bölgeyi 58.4 milyar dolar ihracat değeri ve %11.9 dünya ihracat payı ile ABD nin izlediği görülmektedir. Dünya gıda ihracatında öne çıkan AB ve Amerika gibi gelişmiş metropol ekonomilerden oluşan ülkeleri, gelişmekte olan dört ülkenin izlediği görülmektedir. Söz konusu bu ülkeler şunlardır: Brezilya, Çin, Tayland ve Arjantin. Tablo 25: AB ve En Büyük Gıda ve İçecek Ürünleri İhracatçısı Ülkeler ve Dünya Payları (%)(2010) İhracat (Milyar USD) Dünya Payı (%) AB ABD Brezilya Çin Tayland Arjantin Malezya Endonezya Kanada Yeni Zelanda Avusturalya Hindistan Meksika Kaynak: Data & Trends of The European Food and Drink Industry (2011) Gıda ve İçecek Sektöründe En Büyük İthalatçı Ülkeler ya da Bölgeler ve Dünya İthalat Payları Dünya gıda ve içecek ihracatında olduğu gibi dünya gıda ve içecek ithalatında da ilk iki sırada AB ve ABD yer almaktadır. AB, 2010 yılında 74.8 milyar dolar gıda ve içecek ithalatı ve %15.9 dünya ithalat payı ile ilk sırada yer alırken bu bölgeyi 70.7 milyar dolar ithalat değeri ve %15.0 ithalat payı ile ABD nin izlediği görülmektedir. Gıda ve içecek ithalatında AB ve ABD ile birlikte önemli ithalat kapasitesine sahip diğer ülkeler şunlardır: Japonya, Çin, Rusya, Kanada, Güney Kore, Hong Kong, Meksika, S. Arabistan, Avusturalya, Malezya ve İsviçre. 38

63 Tablo 26: AB ve En Büyük Gıda ve İçecek Ürünleri İthalatçısı Ülkeler ve Dünya Payları (%) (2010) İthalat (Milyar USD) Dünya Payı (%) AB ABD Japonya Çin Rusya Kanada Güney Kore Hong Kong Meksika Arabistan Avusturalya Malezya İsviçre Kaynak: UN Comtrade AB nin Gıda ve İçecek Sektörü Dış Ticaretinde Öne Çıkan Ürünler AB nin gıda ve içecek sektörü ihracat ve ithalatında öne çıkan ürünleri gösteren Tablo 27 incelendiğinde, ilk iki sırada alkollü içkiler ve şarapların geldiği 2010 yılı itibariyle bu iki üründe yapılan ithalatın 13,821 milyar Avro düzeyinde gerçekleştiği görülmektedir. AB nin ithalatında öne çıkan ilk iki ürün arasında ise küspe ve hayvan yemleri ve balık filetoları gelmektedir. Tablo 27: AB nin Gıda ve İçecek Sektöründe İhracat ve İthalatında Öne Çıkan Ürünler (2010) (Milyar Avro) İhracat İthalat Alkollü içkiler 7,085 Kümes ve hayvan yemleri 8,518 Şaraplar 6,736 Balık filetoları 4,324 Gıda müstahzarları 3,531 Kabuklular, yumuşakçalar 4,181 Peynirler 2,984 Palmiye yağı 3,167 Yemler, Evcil h. gıdaları 2,877 Şaraplar 2,339 Taze domuz eti, dondurulmuş 2,614 Hazır ve Konserve edilmiş Balık 2,058 Konsantre süt 2,555 Meyve suyu 1,668 Malt Özü, hazırlanmış 2,479 Hazır ve konserve edilmiş et 1,477 Çikolata 2,201 Taze sığır eti, dondurulmuş 1,306 Malt bira 2,135 Hazır meyve 1,299 Pastalar ve Bisküviler 2,046 Dondurulmuş balık 1,297 Sakatat ve K. Hayvan et. 1,967 Şekerler 1,278 Soft İçecekler 1,471 Gıda müstahzarları 1,168 Zeytinyağı 1,435 Koyun, keçi eti 1,096 Kaynak: UN Comtrade. 39

64 2.8. Dünya Gıda Sektörünün Dış Ticaret Analizi Gıda sektörüne ilişkin önceki bölümlerde incelediğimiz konular (olgular) yanında, sektörün dünya ölçeğinde dış ticaret yapısının incelenmesi de önem arz etmektedir. Bu bağlamda bu bölümün konusunu gıda sektörünün dış ticaret analizi oluşturmaktadır. Bu çerçevede ilk olarak gıda ve içecek sektörünün dünya dış ticareti içerisindeki yeri ve dünya gıda ve içecek sektöründe öne çıkan ülkeler incelenecek, izleyen bölümde ise ülkeler bazında dünya gıda ve içecek ihracat ve ithalat değerleri analiz edilecektir. Bu bölümün sonunda ise dünya gıda sektörü dış ticaret analizi SITC Rev.3 ve 3 lü sektör ayrımında analize dahil edilecektir. Bu analiz sonucunda ilk 15 üründe en büyük ihracatçı ve ithalatçı ülkelerin ihracat ve ithalat değerlerinin belirlenerek dünya gıda sektörünün dış ticaret profili sektör bazında ayrıntılı olarak ortaya konacaktır Gıda ve İçecek Sektörünün Dünya Dış Ticareti İçerisindeki Yeri ve En Büyük İthalatçı ve İhracatçı Ülkeler Dünya toplam ihracat ve ithalat değerleri ile birlikte gıda ve içecek sektörüne ilişkin dış ticaret değerlerini ve gıda sektörünün dünya ihracatı ve ithalatı içerisindeki payını gösteren Tablo 28 incelendiğinde, 2009 yılında 851,284 milyon dolar olan dünya gıda ve içecek sektörü ihracatının 2010 yılında 958,523 milyon dolara ve 2011 yılında ise 1,147,060 milyon dolara yükseldikten sonra, dünya ekonomisinde yaşanan krizin de etkisiyle önemli ölçüde aşınarak 2012 yılında 630,914 milyon dolara gerilediği görülmektedir. Aynı dönemde gıda ve içecek ithalatı da benzer bir eğilim göstermiş, 2009 yılında 851,840 milyon dolar olan gıda ve içecek ithalatı, 2010 yılında 950,087 milyon dolara ve 2011 yılında 1,130,067 milyon dolara yükseldikten sonra 2012 yılında 630,289 milyon dolara gerilemiştir arasında dünya toplam ihracat ve ithalatın da benzer bir eğilim gözlendiğinden, gıda ve içecek sektörünün dünya toplam ihracat ve ithalatı içerisindeki payında dramatik düzeyde bir artış/azalış yaşanmamıştır. Buna göre 2009 yılında dünya gıda ve içecek sektörü ihracatının toplam dünya ihracatı içerisindeki payı %7 oranında gerçekleşirken, söz konusu oran ılımlı bir aşınmayla 2012 yılında %6.8 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde dünya gıda ve içecek sektörü ithalatının dünya toplam ithalatı içerisindeki payı ise yine ılımlı bir düşüşle %7 den 5 Bilebildiğimiz kadarıyla bu çerçevede ve kapsamda bir gıda sektörü dış ticaret analizi Türkiye de ilk kez yapılmış olacaktır. 40

65 %6.2 ye gerilemiştir. Bu bulgular dünya ekonomisinde 2008 yılında başlayan ve etkileri henüz devam etmekte olan krizin toplam dış ticaret ve gıda sektörü dış ticareti üzerinde daraltıcı etkisini açıkça ortaya koymaktadır. Tablo 28: Dünya Gıda ve İçecek Sektörünün Dünya Toplam İhracat ve İthalatı İçerisindeki Payı Gıda ve İçecek İhracatı (Milyon $) Toplam İhracat (Milyon $) Gıda ve İçecek İthalatı (Milyon $) (BEC e Göre) Toplam İthalat (Milyon $) Gıda ve İçecek İhracatı/Toplam İh. (%) Gıda ve İçecek İthalatı/Toplam İt. (%) ,914 9,296, ,289 10,115, ,147,060 17,270,482 1,130,067 17,484, ,523 14,768, ,087 14,955, ,284 12,188, ,840 12,250, Kaynak: UN, Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu yılına göre dünya ihracatı 2012 yılında %23.7 oranında daralırken, aynı dönemde gıda ve içecek ihracatı %25.9 oranında daralmıştır. Toplam dünya ithalatı ise arasında %17.4 oranında aşınırken, gıda ve içecek ithalatı %26.0 oranında düşmüştür. Başka bir ifadeyle, gıda ve içecek ithalatında meydana gelen daralma, toplam dünya ithalatındaki daralmadan 8.6 puan daha yüksek bir oranda gerçekleşmiştir. Grafik 5: Dünya Toplam ve Gıda&İçecek Sektörü İhracat ve İthalatı (Milyon $) Dünya gıda ve içecek dış ticaretinde öne çıkan ülkelerin dünya ihracat ve ithalat paylarını gösteren Tablo 29 incelendiğinde, gerek dünya gıda ve içecek sektörü ithalatında ve gerekse de dünya gıda ve içecek sektörü ihracatında ABD nin en önemli ihracatçı ve ithalatçı ülke olarak öne çıktığı görülmektedir. Buna göre ABD yılları arasında toplam 395,783 milyon dolar gıda ve içecek ithalatı yaparken, aynı dönemde 383,985 41

66 milyon dolar gıda ve içecek ihracatı yaparak 11,798 milyon dolar dış ticaret açığı vermiştir yıllarının toplam değerlerine göre ABD nin gıda ve içecek sektöründe dünya ithalat payı %11.1 oranında gerçekleşirken, dünya ihracat payı %10.7 oranında gerçekleşmiştir. Tablo 29: Dünya Gıda ve İçecek İhracat ve İthalatında Öne Çıkan Ülkeler, Dünya İhracat ve İthalat Payları ( Toplamı) (Milyon USD) Ülkeler İthalat İthalat Payı (%) Ülkeler İhracat İhracat Payı (%) ABD 395, ABD 383, Almanya 294, Almanya 245, Japonya 224, Brezilya 220, İngiltere 206, Hollanda 179, Çin 164, Fransa 173, Diğer 2,276, Diğer 2,385, Toplam 3,562, Toplam 3,587, Kaynak: UN, Comtrade veri tabanından hareketle kendi hesaplamamız. Gıda ve içecek sektörü dış ticaretinde ABD den sonra öne çıkan diğer bir ülke de Almanya dır. Almanya nın toplam ithalat değeri 294,538 milyon dolar olarak gerçekleşirken, ihracat değeri 245,482 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Başka bir ifadeyle, Almanya nın gıda ve içecek sektöründe dünya ithalat payı %8.3 oranında tespit edilirken, ihracat payı %6.8 oranında tespit edilmiştir. Almanya nın 49,056 milyon dolar net ithalat değeri ile gıda ve içecek sektöründe (tıpkı ABD gibi) dış ticaret açığı verdiği görülmektedir. Grafik 6: Gıda ve İçecek Sektöründe En Önemli İthalatçı Ülkelerin Dünya İthalat Payları (%) ( Toplam Değerlerine Göre) 42

67 Japonya gıda ve içecek sektöründe ABD ve Almanya dan sonra en önemli ithalatçı ülke olarak öne çıkmakta, söz konusu ülkenin yılları arasındaki toplam ithalat değeri 224,166 milyon dolar gibi yüksek bir değerde gerçekleştiği görülmektedir. Japonya nın gıda ve içecek sektöründe dünya ithalat payı %6.3 oranında tespit edilmiştir. Gıda ve içecek sektörü ithalatında öne çıkan diğer iki ülke ise sırasıyla %5.8 ve %4.6 ithalat paylarına sahip olan İngiltere ve Çin dir. Gıda ve içecek sektöründe diğer kategorisinde yer alan ülkelerin toplam dünya ithalat paylarının ise %63.9 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Dünya ithalat sıralamasında ilk 5 sırada yer alan ülkelerin toplam dünya ithalat paylarının %36.1 oranında gerçekleştiği göz önüne alınırsa, bu bulgu gıda ve içecek sektörü ithalatında ülke yoğunlaşma oranının yüksek gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Grafik 7: Gıda ve İçecek Sektöründe En Önemli İhracatçı Ülkelerin Dünya İhracat Payları (%) ( Toplam Değerlerine Göre) Dünya gıda ve içecek sektörü İhracatında ABD ve Almanya yanında öne çıkan diğer ülkelerin başında Brezilya, Hollanda ve Fransa gelmektedir. Brezilya yılları arasında 220,064 milyon dolar gıda ve içecek sektörü ihracatı yaparken, Hollanda 179,420 milyon dolar ve Fransa 173,698 milyon dolar ihracat yapmıştır. Başka bir ifadeyle, Brezilya nın gıda ve içecek sektöründe dünya ihracat payı %6.1 oranında gerçekleşirken, Hollanda nın %5.0 ve Fransa nın %4.8 oranında gerçekleşmiştir. Gıda ve içecek sektöründe diğer ülkeler kategorisinin ihracat değeri 2,385,132 milyon dolar olarak tespit edilirken, dünya ihracat payı %66.5 oranında tespit edilmiştir. İthalatta olduğu gibi ihracatta da gıda ve içecek sektöründe ülke yoğunlaşma oranının yüksek 43

68 gerçekleştiği, dünya ihracatında ilk 5 sırada yer alan ülkelerin toplam ihracat paylarının %33.4 oranında gerçekleştiği tespit edilmiştir Ülkeler Düzeyinde Dünya Gıda Sektörü İhracatı Bu alt bölümde ülkeler düzeyinde gıda ve içecek sektörü ihracatının incelenmesi hedeflenmektedir. Bu bağlamda ilk olarak dünya gıda ihracatı içerisinde 10 milyar doların üzerinde ihracata sahip ülkeler belirlenerek ihracat değerlerinin ortaya çıkması amaçlanmaktadır. Bu bölümü izleyen satırlarda ise ülkeler düzeyinde ihracat değerlerinin belirlenmesi ve dünya ihracat sıralanmasının oluşturulması hedeflenmektedir. Gıda ve içecek ihracatında 10 milyar dolar üzerinde ihracat değerine sahip ülkelerin ihracat profilini gösteren Tablo 30 incelendiğinde, ABD nin yaklaşık milyar dolar ihracat değeri ile diğer tüm ülkelerden önemli ölçüde ayrıştığı görülmektedir. ABD den sonra dünya gıda ve içecek ihracat sıralamasında ikinci sırada bulunan diğer önemli bir ülke de Hollanda dır bulgularına göre Hollanda nın gıda ve içecek ihracatı yaklaşık 69.8 milyar dolar gibi son derece yüksek bir düzeyde tespit edilmiştir. ABD ve Almanya dan sonra dünya ihracatında öne çıkan diğer iki ülke ise Fransa ve Brezilya dır yılında Fransa yaklaşık 66.6 milyar dolar gıda ve içecek ihracatı yaparken, Brezilya nın ihracatı yaklaşık olarak 65.5 milyar dolar düzeyinde tespit edilmiştir. Dünya gıda ve içecek ihracatında öne çıkan diğer ülkeler şunlardır: Çin, Kanada, İspanya, İtalya, Belçika, Endonezya, Taylan da, Malezya, Arjantin, İngiltere, Avusturalya, Hindistan, Meksika, Yeni Zelanda, Danimarka, Polonya, Vietnam, Şili, Türkiye, İrlanda, Avusturya ve Rusya. UN Comtrade veri tabanına göre, Türkiye 2011 yılında yaklaşık 14.4 milyar dolar gıda ve içecek ihracatı yaparak dünya gıda ve içecek sektörü ihracat sıralamasında 24. sırada yer almıştır. Başka bir ifadeyle, Türkiye nin gıda ve içecek ihracat değeri İrlanda, Avusturya ve Rusya nın üzerinde bulunurken ABD nin gıda ve içecek ihracat değerinin yaklaşık %13 ü kadardır. 44

69 Tablo 30: Dünya Gıda ve İçecek Sektöründe 10 Milyar Doların Üzerinde İhracat Yapan Ülkelerin Dağılımı (USD) (BEC e Göre) (2011) Sıra İhracat 1 ABD 103,677,346,330 2 Hollanda 69,769,322,153 3 Almanya 68,253,832,980 4 Fransa 66,606,180,308 5 Brezilya 65,493,467,038 6 Çin 50,677,735,375 7 Kanada 40,482,688,594 8 İspanya 40,418,859,204 9 İtalya 38,400,808, Belçika 37,695,147, Endonezya 30,387,216, Tayland 29,889,916, Malezya 29,201,879, Arjantin 28,553,702, İngiltere 27,822,670, Avusturalya 27,461,647, Hindistan 21,328,492, Meksika 21,082,814, Yeni Zelanda 19,731,781, Danimarka 18,285,223, Polonya 17,702,503, Vietnam 17,560,429, Şili 13,517,395, Türkiye 13,446,966, İrlanda 11,884,397, Avusturya 10,711,888, Rusya 10,183,769,743 Kaynak: UN, Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Gıda ve içecek sektöründe on milyar dolar üzerinde ihracat yapan ülkeler ile birlikte 10 milyar dolar altında ihracat yapan tüm 6 ülkelerin gıda ve içecek ihracat değerlerini gösteren Tablo 31 incelendiğinde, birçok gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkenin gıda sektöründe ihracatçı olduğu, ancak metropol ülkelerin ihracat değerleri göz önüne alındığında dünya gıda ve içecek ihracatının ülkeler arasında son derece eşitsiz dağıldığı görülmektedir. 6 Gıda ve içecek İhracat değeri ihmal edilebilecek düzeyde olan ülkeler tabloya dahil edilmemiştir. 45

70 Tablo 31: Gıda ve İçecek Sektörü İhracatının Ülkeler İtibariyle Dağılımı (USD) (BEC e Göre) (2011) Sıra İhracat Sıra İhracat 1 ABD 103,677,346, Tunus 1,721,603,972 2 Hollanda 69,769,322, Letonya 1,707,376,589 3 Almanya 68,253,832, Nikaraguay 1,682,557,756 4 Fransa 66,606,180, Kazakistan 1,676,931,643 5 Brezilya 65,493,467, Estonya 1,583,652,015 6 Çin 50,677,735, Nambiya 1,401,333,218 7 Kanada 40,482,688, Hırvatistan 1,316,862,266 8 İspanya 40,418,859, Ürdün 1,190,861,746 9 İtalya 38,400,808, El Salvador 1,107,397, Belçika 37,695,147, Luksemburg 1,095,803, Endonezya 30,387,216, Uganda 1,081,099, Tayland 29,889,916, Dominik C. 1,071,974, Malezya 29,201,879, Slovenya 1,038,092, Arjantin 28,553,702, Oman 1,002,791, İngiltere 27,822,670, Kamerun 846,884, Avusturalya 27,461,647, Moldovya 828,980, Hindistan 21,328,492, Tanzanya 819,055, Meksika 21,082,814, Bolivya 738,558, Yeni Zelanda 19,731,781, Mauritius 723,770, Danimarka 18,285,223, Panama 708,678, Polonya 17,702,503, Azerbeycan 701,255, Vietnam 17,560,429, Senegal 660,380, Şili 13,517,395, Mozambik 550,474, Türkiye 13,446,966, Lübnan 542,759, İrlanda 11,884,397, Yemen 496,236, Avusturya 10,711,888, Madagaskar 476,472, Rusya 10,183,769, Makedonya 473,617, Norveç 9,942,648, Guyana 434,045, Ukrayna 9,912,171, Malawi 421,131, İsveç 7,807,600, Grönland 413,513, Singapur 7,734,388, Mauritania 398,316, İsviçre 7,615,962, Bahreyn 388,661, Macaristan 6,847,904, Gürcistan 375,694, Ekvator 6,447,141, Bosna Hersek 371,632, Hong Kong 6,160,922, Cezayir 355,724, Portekiz 5,768,763, Kıbrıs 322,052, Afrika 5,740,682, Zambiya 303,067, Kolombiya 5,646,134, Ermenistan 206,866, Çek Cumhuriyeti 5,577,360, Kırgızistan 204,526, Peru 5,531,485, Malta 187,919, Kore 5,439,731, Belize 185,606, Yunanistan 5,198,795, Rwanda 154,745, Côted'Ivoire 5,058,106, Nepal 154,439, Iran 4,749,855, Burkina Faso 151,590, Pakistan 4,739,244, Cambodia 150,442, Filipinler 4,485,726, Afganistan 140,887, Japonya 4,103,721, Filistin 132,528, Mısır 4,033,714, Botswana 117,080, Guatemala 3,996,944, Nijer 114,418, Paraguay 3,842,369, Zimbabwe 112,935, Litvanya 3,811,929, Suriname 95,011, Romanya 3,779,478, Barbados 90,297, Belerus 3,731,484, Solomon Isds 82,831, Gana 3,616,701, Maldives 79,695, Kosta Rika 3,519,251, Togo 78,366, Bulgaristan 3,509,254, Bahamas 77,073, S. Arabistan 3,499,162, Arnavutluk 73,740, Slovakya 3,423,829, Montenegro 71,765, Sri Lanka 2,440,933, Aruba 68,586, İzlanda 2,104,843, Cape Verde 57,694, Finlandiya 2,001,222, Katar 53,708, Nijerya 1,986,271, Vanuatu 52,477, Israil 1,952,005, Venezuela 43,452, Etiyopya 1,951,469, Bhutan 38,261, Sırbistan 1,794,753, Gambia 29,130,694 Kaynak: UN, Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. 46

71 2.10. Ülkeler Düzeyinde Dünya Gıda Sektörü İthalatı Dünya gıda ve içecek sektöründe 10 milyar doların üzerinde ithalat yapan ülkelerin ithalat değerlerini ve dünya ithalat sıralamasını gösteren Tablo 32 incelendiğinde, ihracatta olduğu gibi gıda ve içecek ithalatında da ABD nin yaklaşık 109 milyar dolar ithalat değeri ile dünya gıda ve içecek ithalat sıralamasında ilk sırada bulunduğu görülmektedir. Yine gıda ve içecek ihracatında 2011 bulgularına göre 3. sırada bulunan Almanya dünya gıda ve içecek ithalatında 2. sırada bulunurken, ihracat sıralamasında 6. sırada yer alan Çin in ithalat sıralamasında 3. sırada yer aldığı görülmektedir. Fransa nın da diğer birçok ülke örneğinde olduğu gibi, hem gıda ihracatçısı hem de gıda ithalatçısı ülkeler arasında yer aldığı görülmektedir. Bu bulgular gıda ve içecek sektöründe girdileri ithal edip mamul hale getirdikten sonra ihraç eden ülkelerin varlığı yanında, mamul mallarda da hem ihracatın hem de ithalatın yapıldığını, sektörde endüstri-içi ticaretin önemli boyutlara ulaştığını göstermektedir. Gıda ve içecek sektöründe ABD, Almanya, Çin ve Japonya yanında diğer önemli ithalatçı ülkeler (ithalat değeri 10 milyar doların üzerinde bulunan) şunlardır: İngiltere, Fransa, Hollanda, İtalya, Belçika, Rusya, İspanya, Kanada, Hong Kong, Güney Kore, Meksika, Nijerya, S. Arabistan, Hindistan, İsveç, Malezya, Polonya, Endonezya, Mısır, Singapur, Danimarka, Avusturalya, Avusturya, İsviçre ve Portekiz. Türkiye nin gıda ve içecek sektöründe ithalat değeri 10 milyar dolar altında bulunmasına karşın, dünya gıda ve içecek ithalatında yaklaşık 8.8 milyar dolar ithalat değeri ile 33. sırada bulunduğu görülmektedir. Türkiye nin 2011 yılında gıda ve içecek sektör ihracatının yaklaşık 13.4 milyar dolar olduğu göz önüne alınırsa, Türkiye nin bu geleneksel sektörde de giderek ithalatçı olmaya başladığı, 2011 yılındaki net ihracat değerinin 4.6 milyar dolar olduğu görülmektedir. 47

72 Tablo 32: Dünya Gıda ve İçecek Sektöründe 10 Milyar Doların Üzerinde İthalat Yapan Ülkelerin Dağılımı (USD) (BEC e Göre) (2011 Sıra Ülke İthalat 1 ABD 108,900,649,734 2 Almanya 82,918,823,757 3 Çin 68,913,738,537 4 Japonya 62,940,920,494 5 İngiltere 55,217,651,071 6 Fransa 51,873,858,475 7 Hollanda 50,285,806,089 8 İtalya 44,203,858,667 9 Belçika 34,977,676, Rusya 34,748,450, İspanya 32,141,515, Kanada 29,640,495, Hong Kong 20,438,286, G. Kore 19,926,317, Meksika 19,215,364, Nijerya 18,925,371, S. Arabistan 17,774,983, Hindistan 14,727,421, İsveç 14,079,031, Malezya 14,046,737, Polonya 13,775,513, Endonezya 12,837,878, Mısır 11,344,269, Singapur 11,266,869, Danimarka 11,250,739, Avusturalya 11,099,178, Avusturya 11,046,176, İsviçre 10,742,383, Portekiz 10,445,309, Türkiye 8,803,306,156 Kaynak: UN, Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Gıda ve içecek sektöründe on milyar dolar üzerinde ithalat yapan ülkeler ile birlikte 10 milyar doların altında ithalat yapan tüm 7 ülkelerin gıda ve içecek ithalat değerlerini toplu olarak gösteren Tablo 33 İncelendiğinde, tıpkı ihracatta olduğu gibi ithalatta da (Çin ve Hindistan gibi nüfus olarak büyük ve en büyük gelişmekte olan ekonomiler arasında yer alan bu iki ülke bir yana bırakılırsa) metropol ülkelerin en büyük ithalatçı oldukları görülmektedir. 7 Gıda ve içecek ithalat değeri ihmal edilebilecek düzeyde olan ülkeler tabloya dahil edilmemiştir. 48

73 Tablo 33: Gıda ve İçecek Sektörü İthalatının Ülkeler İtibariyle Dağılımı (USD) (BEC e Göre) (2011) Sıra Ülke İthalat Sıra Ülke İthalat 1 ABD 108,900,649, Slovenya 2,161,657,139 2 Almanya 82,918,823, Dominik C. 1,956,395,396 3 Çin 68,913,738, Gana 1,878,711,421 4 Japonya 62,940,920, Letonya 1,875,878,750 5 İngiltere 55,217,651, Estonya 1,680,366,465 6 Fransa 51,873,858, Bosne Hersek 1,675,336,657 7 Hollanda 50,285,806, Guatemala 1,661,163,419 8 İtalya 44,203,858, Argantin 1,594,830,403 9 Belçika 34,977,676, Côted'Ivoire 1,538,320, Rusya 34,748,450, Ekvador 1,521,038, İspanya 32,141,515, Bahrain 1,298,727, Kanada 29,640,495, Panama 1,281,381, Hong Kong 20,438,286, Costa Rica 1,278,182, G. Kore 19,926,317, Ethopya 1,275,822, Meksika 19,215,364, Senegal 1,273,046, Nijerya 18,925,371, El Salvador 1,212,394, S. Arabistan 17,774,983, Kamerun 1,206,581, Hindistan 14,727,421, Azerbeycan 1,077,339, İsveç 14,079,031, Tanzanya 1,069,803, Malezya 14,046,737, Sırbistan 1,065,028, Polonya 13,775,513, Kıbrıs 1,053,375, Endonezya 12,837,878, Zimbabwe 993,932, Mısır 11,344,269, Mauritius 972,686, Singapur 11,266,869, Namibia 792,721, Danimarka 11,250,739, Arnavutluk 773,334, Avusturalya 11,099,178, Filistin 751,670, Avusturya 11,046,176, Makedonya 747,689, İsviçre 10,742,383, Gürcistan 739,067, Portekiz 10,445,309, Nikaragua 721,911, Brezilya 9,717,318, Uganda 718,747, Cezayir 8,836,403, Mozambik 714,317, Tayland 8,808,287, Nepal 677,298, Türkiye 8,803,306, Kırgızistan 656,647, Yunanistan 7,441,698, Botswana 651,997, Ç. Cumhuriyeti 7,424,415, Ermenistan 647,806, İran 7,157,347, Afganistan 632,778, İrlanda 7,127,861, Paraguay 621,634, Norveç 6,672,277, Malta 600,990, Vietnam 6,163,316, Bolivya 568,410, Ukrayna 5,178,056, Montenegro 558,528, G. Afrika 5,171,182, Moldovya 547,751, Finlandiya 5,076,417, Bahamas 523,953, Filipinler 5,043,660, Madagascar 471,910, Pakistan 4,829,649, İzlanda 456,752, Romanya 4,785,453, New Caledonia 395,564, Slovakya 4,418,815, French Polynesia 384,560, Israil 4,386,133, Burkina Faso 345,696, Şili 4,357,651, Zambia 331,547, Venezuela 4,218,150, Mauritania 325,551, Macaristan 4,187,560, Barbados 303,813, Kazakistan 3,633,988, Aruba 300,170, Kolombiya 3,455,581, Maldives 277,952, Yeni Zelanda 3,285,924, Nijer 240,806, Litvanya 3,273,131, Cape Verde 228,990, Yemen 2,826,773, Guyana 213,007, Peru 2,650,658, Malawi 212,798, Bulgaristan 2,604,261, Rwanda 209,571, Lübnan 2,588,729, Suriname 192,828, Ürdün 2,477,324, Togo 181,483, Belerus 2,442,990, Greenland 171,802, Oman 2,371,173, Cambodia 159,276, Sri Lanka 2,318,450, Bermuda 139,520, Tunus 2,239,599, Bhutan 108,854, Lüksemburg 2,181,181, Antigua and Barbuda 107,981, Hırvatistan 2,168,594, Gambia 89,245,673 49

74 Gıda Sanayinde Büyük İhracatçı Ülkelerin İhraç Ürünleri Gıda sanayinde büyük ihracatçı ülkelere ilişkin ihraç ürünlerini ve ihracat değerlerini gösteren Tablo 34 incelendiğinde, ilk sırada ABD nin soya ihracatının yer aldığı, ABD nin 2010 yılında 18,586,268 bin dolar soya ihracatı yaptığı anlaşılmaktadır bulgularına göre Endonezya 13,468,967 bin dolar palmiye yağı ihracatı yaparak ikinci sırada yer almıştır. En büyük ihracatçı ülkeler arasında 12,400,052 bin dolar palmiye yağı ihracatı ile Malezya 3. sırada yer alırken, 11,042,996 bin dolar soya ihracat değeri ile Brezilya nın 4. sırada yer aldığı görülmektedir. Dünya ihracatında ilk 20 sırada yer alan ülkelerin ihraç ürünleri ve ihracat değerleri tabloda gösterilmiştir. Tablo 34: Gıda ve İçecek Sektöründe Büyük İhracatçı Ülkeler ve İhraç Ürünleri (2010) Sıra Ülke Ürün Değer (1000 USD) 1 ABD Soya 18,586,268 2 Endonezya Palmiye yağı 13,468,967 3 Malezya Palmiye yağı 12,400,052 4 Brezilya Soya 11,042,996 5 ABD Mısır 10,110,465 6 Brezilya Ham şeker 9,306,851 7 Fransa Şarap 8,392,084 8 Arjantin Soya keki 8,194,945 9 Endonezya Kurutulmuş doğal kauçuk 7,295, ABD Buğday 6,751, İngiltere Hafif alkollü içecekler 6,541, Tayland Kurutulmuş doğal kauçuk 5,983, Brezilya Tavuk eti 5,789, ABD Lif pamuk 5,747, Tayland Pirinç 5,301, Brezilya Yeşil kahve 5,182, İtalya Şarap 5,170, Arjantin Soya 4,986, Brezilya Soya keki 4,719, Fransa Buğday 4,651,982 Kaynak: FAO veri tabanından hareketle oluşturulmuştur Gıda Sanayinde Büyük İthalatçı Ülkeler ve İthal Ürünleri Gıda sanayinde büyük ithalatçı ülkeleri ve ithal edilen ürünleri ve ithal değerlerini gösteren Tablo 35 incelendiğinde, Çin in 26,160,560 bin dolar soya ve 6,065,934 bin dolar lif pamuk ithalatı ile en büyük ithalatçı ülke olarak öne çıktığı, bu ülkeyi 5,741,557 bin dolar hafif alkollü içecekler ithalatı ile ABD nin izlediği görülmektedir. En büyük ithalatçı ülkeler arasında yer alan Çin in doğal kurutulmuş kauçuk ve palmiye yağı ithalat 50

75 değerlerine göre ise 4. ve 5. sırada yer aldığı izlenmektedir. Gıda sanayinde diğer büyük ithalatçı ülkeler, ithal ürünleri ve ithalat değerleri tabloda detaylı olarak gösterilmiştir. Tablo 35: Gıda ve İçecek Sektöründe En Büyük İthalatçı Ülkeler ve İthal Ürünleri Sıra Ülke Ürün Değer (1000 USD) 1 Çin Soya 26,160,560 2 Çin Lif Pamuk 6,065,934 3 ABD Hafif alkollü içecekler 5,741,557 4 Çin Doğal Kurutulmuş kauçuk 5,409,395 5 Çin Palmiye yağı 4,839,596 6 Japonya Domuz 4,494,258 7 ABD Şarap 4,461,891 8 İngiltere Şarap 4,318,981 9 ABD Kahve, yeşil 4,173, Japonya Mısır 3,955, ABD Arpa bira 3,748, Japonya Sigaralar 3,497, Almanya Tan inek sütünden peynir 3,393, Hindistan Palmiye yağı 3,372, Almanya Kahve, yeşil 3,126, ABD Doğal kurutulmuş kauçuk 2,883, İtalya Sigaralar 2,786, Almanya Gıdaların hazırlanmasında başka yerde sınıflandırılmayan mad. 2,761, İngiltere Gıdaların hazırlanmasında başka yerde sınıflandırılmayan mad. 2,709, Almanya Şarap 2,696,515 Kaynak: FAO veri tabanından hareketle oluşturulmuştur Gıda Ürünleri ve İçecek Sektöründe Dünya Dış Ticareti: Sektörel Bir Analiz 8 Bu bölümde dünya gıda sektöründeki gelişmeler, Tablo 36 da gösterilen SITC Rev.3, 3 lü sektör ayrımı göz önüne alınarak çözümlenecektir. Bu bağlamda 37 sektöre ilişkin olarak; dünya ihracat ve ithalat değerlerinin zaman içerisindeki seyri ve sektörel dış ticaret dengelerinin hesaplanması amaçlanmaktadır. Çalışmada her bir sektörde öne çıkan ilk 15 ülke belirlendikten sonra bu ülkelere ilişkin ihracat ve ithalat değerleri ile birlikte dünya ihracat ve ithalat paylarının (yoğunlaşma oranlarının) ortaya konarak sektörel analizin derinleştirilmesi amaçlanmaktadır. 8 Dünya ticaretine ilişkin en kapsamlı bilgiler Birleşmiş Milletler e ait Comtrade veri tabanında yer almaktadır. Comtrade veri tabanındaki sektörel veriler ise HS, BEC ve SITC sınıflandırmalarına göre yayınlanmaktadır. Bu çerçevede sektörel düzeydeki analiz SITC Rev.3 ve 3 lü sektör ayrımına dayandırılmıştır. 51

76 SITC Tablo 36: SITC Rev.3, 3 lü Digite Göre Gıda ve İçecek Sektör Sınıflandırması Tanım 011 Sığır eti-taze/soğutulmuş/dondurulmuş 012 Hayvanların (sığır hariç) eti-taze/soğutulmuş/dondurulmuş 016 Et ve yenilen sakatat-tuzlu/salamura/kurutulmuş-sakatat un ve ezmeleri 017 Başka yerde sınıflandırılmamış hazırlanmış et ve et ürünleri 022 Süt ve krema 023 Tereyağı, süt esaslı katı-sıvı yağlar 024 Peynir ve lor 025 Yumurta ve yumurta albüminleri 034 Balıklar-canlı, taze/soğutulmuş/dondurulmuş 035 Balıklar (kuru/tuzlu/salamura/tütsülü) insan yemesi için balık unu/ezmesi/peti 036 Kabuklu hayvanlar, yumuşakçalar 037 Balıklar, kabuklu hayvanlar ve yumuşakçaların konserveleri 041 Buğday ve mahlût 042 Pirinç 043 Arpa 044 Mısır 045 Buğday, pirinç, arpa ve mısır dışı tahıllar 046 Buğday ve mahlut unu, bulgur, irmik ve pelet 047 Diğer hububat un, bulgur, irmik ve pelet. 048 Ekmekçilik ve pastacılık ürünleri, makarna 054 Buharda veya suda kaynatılmış, pişirilmiş, meyve ve başka sebzeler 056 Kurutulmuş sebzeler, sebze ve meyvelerin unu, ezmesi, tozları 057 Taze/kuru meyve ve kabuklu yemişler, bunların karışımları 058 Sebze ve meyveden hazırlanmış konserveler 059 Meyve suları (üzüm şırası dahil) sebze suları 061 Şeker, bal ve şeker melası 062 Şeker mamulleri 071 Kahve 072 Kakao 073 Çikolata ve kakao içeren diğer maddeler 074 Çay ve Paraguay çayı 075 Biber ve diğer baharatlar 081 Hayvan gıdası olarak kullanılan maddeler 091 Margarin 098 Başka yerde sınıflandırılmamış gıda müstahzarları 111 Alkolsüz içecekler 112 Alkollü içecekler 011:Sığır Eti-Taze/Soğutulmuş/Dondurulmuş Gıda Ürünlerinde Dünya Dış Ticareti ve Dış Ticarette Öne Çıkan Ülkelerin İhracat ve İthalat Değerleri ve Ülke Yoğunlaşma Oranları Sığır eti-taze/soğutulmuş/dondurulmuş gıda sektöründe dünya ihracat, ithalat değerlerini gösteren Tablo 37 incelendiğinde, sektörde 2000 yılında 14.3 milyar dolar olan ihracat değerinin 2011 yılında 38.7 milyar dolara yükseldiği görülmektedir. 52

77 Tablo 37: Sığır Eti-Taze/Soğutulmuş/Dondurulmuş Gıda Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Sektörde dünya toplam ihracat ve İthalat değerleri ile birlikte, en büyük ithalatçı ve ihracatçı ülkelere ilişkin ihracat ve ithal paylarını ve ülke yoğunlaşma oranlarını gösteren Tablo 38 incelendiğinde, söz konusu sektörde dünyada 2011 yılında 38,660 milyon dolar ihracata karşılık 35,406 milyon dolar ithalatın yapıldığı görülmektedir. Sektörde ABD, Avusturalya ve Brezilya en büyük ihracatçı ülkeler olarak öne çıkarken, 15 ülkenin toplam dünya ihracat payının %84.8 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Başka bir ifadeyle, sektörde yoğunlaşma oranı yüksek oranda tespit edilmiştir. İthalat parametresi açısından öne çıkan ülkeler incelendiğinde, 2011 yılında sektörde 35,406 milyon dolar ithalat yapılırken, bunun %70.2 sinin 15 ülke tarafından gerçekleştirildiği, dünya ithalat payı en yüksek ülkelerin başında İtalya, ABD ve Japonya gibi ülkelerin geldiği izlenmektedir. İthalatta yoğunlaşma oranının ihracata göre düşük kaldığını belirtmek gerekir. Tablo 38: Sığır Eti-Taze/Soğutulmuş/Dondurulmuş Gıda Ürünlerinde En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 38, Dünya 35, ABD 4, İtalya 2, Avusturalya 4, ABD 2, Brezilya 4, Japonya 2, Hollanda 3, Rusya 2, Hindistan 2, Almanya 2, Almanya 2, Hollanda 1, İrlanda 2, Fransa 1, Yeni Zelanda 1, Güney Kore 1, Fransa 1, İngiltere 1, Uruguay 1, Kanada 1, Kanada 1, Meksika Arjantin 1, Şili Polonya 1, İspanya Belçika İran Paraguay Danimarka Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. 53

78 012:Hayvanların (Sığır Hariç) eti-taze/soğutulmuş/dondurulmuş Gıda Ürünlerinde Dünya Dış Ticareti ve Dış Ticarette Öne Çıkan Ülkelerin İhracat, İthalat Değerleri ve Ülke Yoğunlaşma Oranları Sektörde 2000 yılında 23 milyar dolar ihracatın üç kattan fazla artarak 2011 yılında 71 milyar dolara ulaştığı görülmektedir. Tablo 39: Hayvanların (Sığır Hariç) eti-taze/soğutulmuş/dondurulmuş Gıda Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Sektörde 2011 yılı itibariyle dünya ihracat değeri 71 milyar dolar düzeyinde gerçekleşirken, dünya ithalat değeri 68 milyar dolar olarak tespit edilmiştir. Sektörde en büyük ihracatçı ülkelerin başında ABD, Avusturalya, Brezilya, Hollanda, Hindistan gibi ülkeler gelirken, 15 ülkenin toplam dünya ihracat payı %86.3 oranında gerçekleşerek, görece yüksek bir yoğunlaşma oranı tespit edilmiştir. Ülkelerin dünya ihracat payları ve ihracat değerleri incelendiğinde ise ABD nin %14.2 ihracat payı ve 10,402 milyon dolar ihracat değeri ile ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %12.5 dünya ihracat payı ve 8,891 milyon ihracat değeri ile Avusturalya nın izlediği görülmektedir. Sektörde diğer önemli iki ülke olarak Brezilya ve Hollanda dikkat çekmektedir. Sektörde 2011 yılı itibariyle 68,334 milyon dolar dünya ithalatı yapılırken, bunun %11.1 nin (7,594 milyon dolar) tek başına Japonya tarafından gerçekleştirildiği görülmektedir. Japonya dan sonra diğer önemli ithalatçı ülke Almanya dır. Almanya nın 2011 yılında 4,772 milyon dolar ithalat yaptığı ve bu ithalat değeri ile dünya payının %7 gibi yüksek sayılabilecek bir oranda bulunduğu tespit edilmiştir. Sektörde en büyük ithalatçı ilk 15 ülkenin toplam dünya ithalat payı %68.9 oranında gerçekleşirken, ithalattaki yoğunlaşma oranının ihracattaki yoğunlaşma oranının altında kaldığı görülmektedir. 54

79 Tablo 40: Hayvanların (Sığır Hariç) Eti-taze/Soğutulmuş/Dondurulmuş Gıda Ürünlerinde En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 70, Dünya 68, ABD 10, Japonya 7, Avusturalya 8, Almanya 4, Brezilya 6, Hong Kong 4, Hollanda 5, İngiltere 3, Hindistan 4, Fransa 3, Almanya 3, Çin 3, İrlanda 3, Rusya 3, Yeni Zelanda 3, İtalya 3, Fransa 3, ABD 2, Uruguay 2, Meksika 2, Kanada 2, Hollanda 2, Arjantin 2, S. Arabistan 1, Polonya 1, G. Kore 1, Belçika 1, Polonya 1, Paraguay 1, Belçika 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. 016: Et ve yenilen Sakatat-Tuzlu/Salamura/Kurutulmuş-Sakatat un ve Ezmeleri Sektöründe Dünya Dış Ticareti ve Dış Ticarette Öne Çıkan Ülkelerin İhracat, İthalat Değerleri ve Ülke Yoğunlaşma Oranları Sektörde 2000 yılında 1.7 milyar dolar olan dünya ihracatı 2011 yılında 5 milyar dolara yükselirken aynı dönemde ithalat değeri 1.8 milyar dolardan 4,4 milyar dolara çıkmıştır. Bu bulgular söz konusu sektörün dünya gıda ticareti içerisindeki payının düşük olduğunu ortaya koymaktadır. Tablo 41: Et ve yenilen Sakatat-Tuzlu/Salamura/Kurutulmuş-Sakatat un ve Ezmeleri Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Sektörde 2011 yılı itibariyle 879 milyon ihracat değeri ve %17.8 ihracat payı ile en büyük ihracatçı ülkelerin başında İtalya gelirken, bu ülkeyi %15.2 dünya ihracat payı ve

80 milyon ihracat değeri ile Hollanda nın izlediği görülmektedir. Sektörde bu iki ülke yanında diğer önemli bir aktör de Brezilya dır. Brezilya nın 2011 yılında dünya ihracat payı %13.3 oranında tespit edilirken, ihracat değeri 659 milyon dolar olarak tespit edilmiştir. Sektörün dünya ticareti içerisindeki marjinal sayılabilecek önemine karşın ülke yoğunlaşma oranının son derece yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Buna göre 15 ülkenin sektördeki dünya ihracat payı toplamı %95.2 gibi yüksek bir oranda tespit edilmiştir. Sektörde ihracatta olduğu gibi ithalatta da İtalya nın diğer ülkelerden belirgin ölçüde ayrıştığı, 4,372 milyon dolar olan dünya toplam ithalatının %28.9 nun (1,264 milyon dolarının) tek başına İtalya tarafından ithal edildiği görülmektedir. İtalya dan sonra diğer önemli ithalatçı ülkelerin başında ABD, Japonya ve Rusya gelmektedir. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına göre düşük kaldığı, 15 ülkenin dünya ithalat payı toplamının (yoğunlaşma oranının) %86 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 42: Et ve yenilen Sakatat-Tuzlu/Salamura/Kurutulmuş-Sakatat un ve Ezmeleri Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 4, Dünya 4, İtalya İtalya 1, Hollanda ABD Brezilya Japonya Almanya Rusya Danimarka Almanya İspanya Hollanda ABD Fransa Belçika G. Kore Kanada İngiltere İngiltere Kanada Polonya Meksika Fransa Şili İsviçre İspanya Şili İran Avusturya Danimarka Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. 56

81 017: Başka Yerde Sınıflandırılmamış Hazırlanmış Et ve Et Ürünleri Sektörde 2000 yılında 5.5 milyar dolar olan dünya ihracatı 2011 yılında 19.2 milyar dolara yükselirken, ithalat ise 5.5 milyar dolardan 18.9 milyar dolara yükselmiştir. Tablo 43: Başka Yerde Sınıflandırılmamış Hazırlanmış Et ve Et Ürünler Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde en önemli ihracatçı ülkelerin başında Almanya, Tayland, Çin, Brezilya ve ABD gelmektedir. Sektörde 2011 yılı itibariyle dünya toplam ihracat değeri 19,202 milyon dolar olarak tespit edilirken, bunun 2,412 milyar dolarlık kısmının (%12.6 sının) sadece Almanya tarafından gerçekleştirildiği saptanmaktadır. Sektörde diğer önemli ihracatçı bir ülke de Tayland olarak göze çarpmaktadır. Tayland söz konusu sektörde 2011 yılında %11.4 ihracat payına sahip iken, 2,190 milyon dolar ihracat yapmıştır. Sektörde en önemli 15 ihracatçı ülkenin toplam dünya ihracat payı %84.6 oranında tespit edilirken, ilk beş ülkenin toplam ihracat değeri %49.5 gibi yüksek bir oranda gerçekleşmiştir. Sektörde en önemli ithalatçı ülkelerin başında Japonya ve İngiltere gelmektedir. Japonya sektörde 2011 yılında yapılan toplam dünya ithalatı değeri olan 18,870 milyon dolarlık ithalatın %16.6 sını (3,134 milyon dolar) tek başına yaparak dünya ithalat sıralamasının başında yer almıştır. Sektörde diğer temel ithalatçı bir ülke de İngiltere dir. İngiltere 2011 yılında 2,897 milyon dolar ithalat değeri ve %15.4 dünya ithalat payı ile sektörel ithalat sıralamasında ikinci sırada yer almıştır. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranları incelendiğinde ilk 15 ülkenin dünya ithalat payın toplamının %77.7 oranında gerçekleştiği, söz konusu oranın ihracata göre düşük kaldığı izlenmektedir. 57

82 Tablo 44: Başka Yerde Sınıflandırılmamış Hazırlanmış Et ve Et Ürünler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 19, Dünya 18, Almanya 2, Japonya 3, Tayland 2, İngiltere 2, Çin 1, Almanya 1, Brezilya 1, Hollanda 1, ABD 1, Hong Kong Hollanda Fransa Belçika Belçika Fransa Kanada İtalya ABD Danimarka Danimarka İrlanda İspanya Polonya İrlanda İspanya İsveç Avusturya İtalya İngiltere Avusturya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 022:Süt ve Krema Sektörde 2000 yılında 14.1 milyar dolar olan dünya ihracat değeri 2011 yılında 41.9 milyar dolara yükselirken, aynı dönemde dünya ithalat değeri ise 14.2 milyar dolardan 42.4 milyara çıkmıştır. Tablo 45: Süt ve Krema Sektöründe Dünya İhracat ver İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Süt ve krema sektörü dış ticaretinde öne çıkan ülkeler ve yoğunlaşma oranları incelendiğinde, dünya ihracatı içerisinde en büyük paya sahip ülkelerin başında Yeni Zelanda, Almanya, Fransa ve Hollanda nın geldiği, Yeni Zelanda nın dünya ihracat payının %15.3 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Yeni Zelanda dan sonra dünya ihracat payı yüksek diğer bir ülke %13 dünya ihracat payı ve 5,457 milyon dolar ihracat değeri ile Almanya gelmektedir. İhracatta 15 ülkenin toplam dünya ihracat payı %77 58

83 oranında tespit edilirken, ihracat yoğunlaşmasının esas olarak altı ülkenin ihracatından kaynaklandığı görülmektedir. Sektörel ithalatta herhangi bir ülkenin belirgin bir ağırlığı gözlenmezken, Dünya ithalat sıralamasında ilk üç sırada İtalya, Hollanda ve Almanya nın yer aldığı görülmektedir. Ülkelerin ithalat paylarının görece dengeli dağılması sonucunda dünya ithalatında öne çıkan ilk 15 ülkenin toplam dünya ithalat payı %57 gibi görece düşük oranda gerçekleşmiştir. Tablo 46: Süt ve Krema Sektörü Dış Ticaretinde En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 41, Dünya Y. Zelanda 6, İtalya 2, Almanya 5, Hollanda 2, Fransa 3, Almanya 2, Hollanda 3, Çin 2, Belçika 2, Belçika 1, ABD Fransa 1, Avusturalya 1, Nijerya 1, Arjantin 1, İngiltere 1, İngiltere 1, Cezayir 1, Polonya 1, İspanya 1, Danimarka Meksika 1, İrlanda Endonezya Belçika S. Arabistan Avusturya Hong Kong İspanya Singapur Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 023: Tereyağı, Süt Esaslı Katı-Sıvı Yağlar Sektöre 2000 yılında 2.7 milyar dolar olan ihracat değeri 2011 yılında 8.1 milyar dolara yükselirken, ithalat değeri 2.8 milyar dolardan 7.9 milyar dolara çıkmıştır. Tablo 47: Tereyağı, Süt Esaslı Katı-Sıvı Yağlar Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 59

84 Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin ihracat, ithalat ve dünya paylarını gösteren Tablo 48 incelendiğinde, ihracatta Yeni Zelanda nın diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrıştığı, söz konusu ülkenin 1,968 milyon ihracat değeri ve %23.9 ihracat payı ile ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Yeni Zelanda ile birlikte öne çıkan diğer bir ülke de Hollanda dır. Hollanda %13.5 ihracat payı ve 1,108 milyon ihracat değeri ile ikinci sırada yer alırken, bu iki ülkeyi İrlanda, Belçika ve Almanya nın izlediği saptanmaktadır. Sektörde yoğunlaşma oranının (15 ülkenin toplam ihracat payının) %91.3 oranında gerçekleştiği görülmektedir. İthalat açısından söz konusu sektörde dünya ticaretinde öne çıkan ülkeler ve ithalat payları incelendiğinde, ilk üç sırada Fransa, Almanya ve Belçika nın yer aldığı görülmektedir yılı değerlerine göre Fransa 838 milyon dolar ithalat değeri ve %10.7 ithalat payı ile ilk sırada yer alırken, Almanya 742 milyon dolar ithalat değeri ve %9.4 ithalat payı ile ikinci sırada yer almıştır. Dünya ithalat sıralamasında üçüncü sırada yer alan Belçika nın dünya ithalat değeri 686 milyon dolar olarak gerçekleşirken, dünya ithalat payı %8.7 oranında gerçekleşmiştir. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranının ihracata göre önemli ölçüde düşük kaldığı, 15 ülkenin toplam dünya ithalat payının %66.5 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 48: Tereyağı, Süt Esaslı Katı-Sıvı Yağlar Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 8, Dünya 7, Yeni Zelanda 1, Fransa Hollanda 1, Almanya İrlanda Belçika Belçika İngiltere Almanya İtalya Fransa Hollanda Danimarka Rusya Belarus İran AB S. Arabistan İngiltere Çin Avusturalya Danimarka Polonya Mısır Finlandiya Meksika İspanya Singapur Arjantin Vietnam Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 60

85 024: Peynir ve Lor Dünya peynir ve lor dış ticaretini gösteren Tablo 49 incelendiğinde, 2000 yılında 9.9 milyar dolar olan dünya ihracatının 2011 yılında 29.7 milyar dolara, dünya ithalatının ise 9.6 milyar dolardan 28.2 milyar dolara yükseldiği görülmektedir. Tablo 49: Peynir ve Lor Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde dünya ihracat ve ithalatında öne çıkan ülkelere ilişkin sektörel bulgular incelendiğinde, Almanya, Hollanda ve Fransa nın dünya ihracatında öne çıkan ülkeler olduğu, bu üç ülkenin dünya ihracatında toplam %42.5 gibi yüksek bir ihracat payına sahip oldukları görülmektedir. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranının (15 ülkenin toplam ihracat payının) %81.9 oranında gerçekleşerek yüksek bir yoğunlaşma oranına işaret etmektedir bulgularına göre sektörde en önemli ithalatçı ülkenin Almanya olduğu, bu ülkenin %14.8 dünya ithalat payına ve 4,183 milyon dolar ithalat değerine sahip olduğu görülmektedir. Almanya dan sonra dünya ithalatında öne çıkan diğer iki ülke de İtalya ve İngiltere dir. İtalya %8.3 ithalat payı ve 2,343 milyon ithalat değeri ile ikinci sırada yer alırken bu ülkeyi %7.1 ithalat payı ve 2,008 milyon dolar ithalat değeri ile İngiltere nin izlediği anlaşılmaktadır. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına göre önemli ölçüde düşük kaldığı, 2011 yılı itibariyle ilk 15 ülkenin dünya ithalat payının %72.0 oranında gerçekleştiği görülmektedir. 61

86 Tablo 50: Peynir ve Lor Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 29, Dünya 28, Almanya 4, Almanya 4, Hollanda 3, İtalya 2, Fransa 3, İngiltere 2, İtalya 2, Fransa 1, Danimarka 1, Belçika 1, Yeni Zelanda 1, Rusya 1, ABD İspanya 1, Belçika Hollanda 1, İrlanda ABD 1, Avusturalya Japonya 1, Polonya S. Arabistan İngiltere İsveç İsviçre Yunanistan Avusturya Avusturya Belerus İsviçre Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 025: Yumurta ve Yumurta Albüminleri Sektörde dünya dış ticaretinin görece önemsiz olduğu, 2011 bulgularına göre 4.9 milyar dolar dünya ihracatına karşılık 4.4 milyar dolarlık ithalatın yapıldığı görülmektedir. Tablo 51: Yumurta ve Yumurta Albüminleri Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde en önemli ihracatçı ülkenin Hollanda olduğu, bu ülkenin 1,204 milyon dolar ihracat değeri ve %24.7 ihracat payı ile ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Almanya dan sonra öne çıkan diğer ülkelerin başında ABD gelmektedir. ABD 414 milyon dolar sektörel ihracat değeri ve %8.5 ihracat payı ile önemi bir ülke konumundadır. Türkiye 284 milyon dolar ihracat değeri ve %5.8 ihracat payı ile en önemli ihracatçı ülkeler arasında yer almaktadır. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranının %82.1 oranında gerçekleşirken, ilk üç ülkenin dünya ihracat payının %40 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Sektörel 62

87 ithalatta başat ülkenin Almanya olduğu, bu ülkenin dünya ithalatında 880 milyon dolar ithalat değerine ve %20.1 dünya ithalat payına sahip olduğu görülmektedir. Sektörde dünya ithalatında öne çıkan diğer bir ülke de Hollanda dır değerlerine göre, Hollanda %8.4 dünya ithalat payı ve 369 milyon dolar ithalat değeri ile dünya ithalatında 2.sırada bulunmaktadır. İthalatta yoğunlaşma oranının ihraca göre düşük kaldığı, 15 ülkenin dünya ithalat payının %67.1 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 52: Yumurta ve Yumurta Albüminleri Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 4, Dünya 4, Hollanda 1, Almanya ABD Hollanda Almanya İngiltere Türkiye Japonya Fransa Fransa Polonya Çin İspanya Belçika Çin Rusya Suriye Singapur Belçika Irak İtalya İsviçre Malezya BAE Brezilya Avusturya Ukrayna İspanya S.Arabistan İran Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 034:Balıklar-Canlı, Taze/Soğutulmuş/Dondurulmuş Sektörde 2000 yılında 21.1 milyar dolar ihracata karşılık 25.1 milyar dolar ithalatın yapıldığı görülmektedir yılına gelindiğinde sektörel ihracat değeri 58.8 milyar dolara yükselirken, ithalat değeri 62.4 milyar dolar olarak tespit edilmiştir. Tablo 53: Canlı Balıklar, Taze, Soğutulmuş ve Dondurulmuş Ürünlerde Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 63

88 Sektörde en önemli ihracatçı ülkelerin başında Norveç ve Çin in geldiği görülmektedir. Bu iki ülkenin dünya ihracat payının %25.8 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörde Norveç ve Çin ile birlikte öne çıkan diğer ülkelerin başında ABD ve Şili nin geldiği görülmektedir. ABD nin 2011 yılında 3,580 milyon dolar olan ihracatına karşılık, dünya ihracat payının %6.1 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Şili %5.4 dünya ihracat payı ve 3,192 milyon dolar ihracat değeri ile diğer önemli bir ülke olarak göze çarpmaktadır. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranının % 67 ile görece düşük gerçekleştiği saptanmaktadır. Sektörde dünya ithalat payına sahip ülkelerin başında Japonya ve ABD gelmektedir. Bu iki ülkenin dünya ithalat payı toplamının %24.2 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına göre yüksek gerçekleştiği, 15 ülkenin dünya ithalat payı toplamının %71.5 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 54: Canlı Balıklar, Taze, Soğutulmuş ve Dondurulmuş Ürünlerde En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 58, Dünya 62, Norveç 7, Japonya 8, Çin 7, ABD 6, ABD 3, Çin 4, Şili 3, Fransa 3, Vietnam 2, İspanya 2, İsveç 2, Almanya 2, Rusya 2, İsveç 2, Hollanda 1, Tayland 2, İspanya 1, G. Kore 2, Danimarka 1, İtalya 2, İzlanda 1, İngiltere 1, İngiltere 1, Rusya 1, Kanada 1, Nijerya 1, G. Kore 1, Hollanda 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 035:Balıklar (kuru/tuzlu/salamura/tütsülü) İnsan Yemesi için Balık Unu/ezmesi/Peleti Sektörde ihracat ve ithalat değerlerini gösteren Tablo 55 incelendiğinde, 2011 yılında sektörde gerçekleşen 5.6 milyar dolar ihracata karşılık 5.8 milyar dolar ithalatın yapıldığı görülmektedir. 64

89 Tablo 55: Balıklar (Kuru, Tuzlu, Salamura, Tütsülü), Balık Unu, Ezmesi ve Paleti Sektöründe Dünya İhracatı ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektör ihracatında öne çıkan ülkelerin başında Norveç ve Polonya nın geldiği, bu iki ülkenin dünya ihracat payı toplamının %29.4, ihracat toplamlarının ise 1,648 milyon dolar gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranının (ilk 15 ülkenin dünya ihracat payının) %77.8 oranında gerçekleştiği, ilk üç ülkenin dünya ihracat payının %36.4 oranında gerçekleştiği izlenmektedir. İthalatta öne çıkan ülkelerin ithalat değerleri ve ithalat payları incelendiğinde Almanya nın diğer ülkelerden farklılaştığı, bu ülkenin dünya ithalatında %14.5 paya sahip olduğu görülmektedir. Sektörel ithalat değerlerine göre öne çıkan diğer ülkelerin başında Hong Kong, İtalya ve Portekiz ve İsveç in geldiği görülmektedir. İthalat yoğunlaşma oranlarını gösteren son sütun değerleri incelendiğinde, sektörde ithalatta yoğunlaşma oranlarının ihracat yoğunlaşma oranlarına yakın gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 56: Balıklar (Kuru, Tuzlu, Salamura, Tütsülü), Balık Unu, Ezmesi ve Paleti Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 5, Dünya 5, Norveç 1, Almanya Polonya Hong Kong Çin İtalya İsveç Portekiz İzlanda İsveç Danimarka Brezilya Almanya İspanya Hong Kong Japonya Litvanya ABD Kanada Fransa İngiltere Hollanda Şili Nijerya Hollanda Belçika İspanya Danimarka Vietnam Sri Lanka Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 65

90 036:Kabuklu Hayvanlar, Yumuşakçalar Sektörde 2000 yılında 17.2 milyar dolar olan ihracat 2011 yılında 31.5 milyar dolara yükselirken, aynı dönemde ithalat değeri 19.2 milyar dolardan 31.3 milyar dolara yükselmiştir. Tablo 57: Kabuklu Hayvanlar ve Yumuşakçalar Sektöründe Dünya İhracatı ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde dünya dış ticaretinde öne çıkan ülkeleri ve dünya paylarını gösteren Tablo 58 incelendiğinde, 3,419 milyar dolar ihracat ve %10.8 ihracat payı ile Çin in ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi birbirine yakın ihracat değeri ve ihracat payları ile Vietnam, Tayland, Kanada ve Hindistan ın izlediği görülmektedir. İhracatta yoğunlaşma oranın görece düşük gerçekleştiği, dünya ihracatında ilk 15 ülkenin toplam ihracat payının sınırlı kaldığı izlenmektedir. Tablo 58: Kabuklu Hayvanlar ve Yumuşakçalar Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 31, Dünya 31, Çin 3, ABD 6, Vietnam 2, Japonya 4, Tayland 2, İspanya 3, Kanada 2, İtalya 2, Hindistan 2, Fransa 1, ABD 1, Hong Kong 1, Endonezya 1, Çin 1, Ekvator 1, G. Kore 1, İspanya 1, Belçika Hollanda Kanada Arjantin İngiltere İngiltere Portekiz Fas Almanya Avusturalya Hollanda Meksika Avusturalya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 66

91 Sektörde Dünya ithalatında ABD ve Japonya öne çıkarken, bu iki ülkenin dünya ithalatındaki toplam paylarının %36 gibi yüksek oranda gerçekleştiği görülmektedir. Bu iki ülkenin dünya ithalat paylarına İspanya nın da eklenmesi halinde yoğunlaşma oranı daha da yükselmekte, %45.9 gibi yüksek bir oranda gerçekleşmektedir. Sektörde öne çıkan ilk 15 ülkenin toplam dünya ithalat payları %86.6 oranında gerçekleşerek ihracat yoğunlaşma oranından daha yüksek tespit edilmiştir. 037:Balıklar, Kabuklu Hayvanlar ve Yumuşakçaların Konserveleri Sektörde 2000 yılında 9.4 milyar dolar olan dünya ihracatı 2011 yılına gelindiğinde 25.2 milyar dolara yükselmiştir. Aynı dönemde ithalat değeri ise 9.8 milyar dolardan 22.9 milyar dolara çıkmıştır. Tablo 59: Balıklar, Kabuklu Hayvanlar ve Yumuşakçaların Konserveleri Sektöründe Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde dünya ihracatında öne çıkan iki ülkenin Çin ve Tayland olduğu görülmektedir. Bu iki ülkenin sektörel dünya ihracat payı toplamı 2011 yılında %43.7 oranında gerçekleşirken, toplam ihracat değeri 11,026 milyon dolar olarak tespit edilmiştir. Sektörde 15 ülkenin dünya ihracat payı Çin ve Taylan ın yüksek ihracat payları nedeniyle görece yüksek gerçekleşmiş, 2011 yılında sektörel yoğunlaşma oranı %77.4 oranında tespit edilmiştir. ABD ve Japonya sektörel ithalatta öne çıkarken, bu iki ülkenin dünya ithalatında %32.1 oranında paya sahip oldukları görülmektedir. ABD ve Japonya nın sektörel ithalat değeri toplamı ise 2011 yılı itibariyle 32.1 milyar dolar gibi yüksek bir oranda tespit edilmiştir. İthalatta yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranında görece düşük kaldığı, 15 ülkenin dünya ithalat payı toplamının %76.6 oranında gerçekleştiği tespit edilmiştir. 67

92 Tablo 60: Balıklar, Kabuklu Hayvanlar ve Yumuşakçaların Konserveleri Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 25, Dünya 22, Çin 5, AB 3, Tayland 5, Japonya 3, Vietnam 1, İngiltere 1, Ekvator İtalya 1, Almanya Fransa 1, İspanya Almanya 1, Danimarka İspanya Endonezya Hollanda Fas Avusturalya Japonya Kanada Hollanda Danimarka ABD Hong Kong Polonya Belçika Kanada G. Kore Şili İsveç Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 041:Buğday Gıda Sektörünün temel girdilerinden buğdaya ilişkin dünya ihracat ve ithalat değerlerini gösteren bulgular incelendiğinde, 2011 yılında 47 milyar dolar buğday ihracatına karşılık 51.3 milyar dolar düzeyinde buğday ithalatı yapıldığı izlenmektedir. Tablo 61: Buğday Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Gıda sektörünün en temel girdilerinden buğday ürününe ilişkin dünya ticaretinde öne çıkan ülkeleri, bu ülkelerin dünya dış ticaret paylarını ve ülke yoğunlaşma oranlarını gösteren Tablo 62 incelendiğinde, dünya ihracatında öne çıkan başlıca ülkelerin ABD, Fransa, Kanada ve Avusturalya olduğu görülmektedir bulgularına göre bu dört ülkenin toplam dünya ihracat payı %62.4 gibi son derece yüksek bir oranda gerçekleştiği izlenmektedir. Hiç kuşkusuz dünya buğday ihracatında ABD lider ülke konumunda bulunmakta, bu ülkenin 2011 yılında buğday ihracatı 11,135 milyon dolar gibi (dünya 68

93 ihracatının %23.7 si)oldukça yüksek bir değere ulaştığı izlenmektedir. Dünya Buğday ihracatında ABD den sonra öne çıkan diğer bir ülke de Fransa dır. Fransa %14.4 dünya ihracat payı ve 6,750 milyon dolara ihracat değeri ile buğday ihracat sıralamasında 2. Sırada bulunmaktadır. Buğday ihracatında dikkate alınması gereken diğer iki ülke de Kanada ve Avusturalya dır. Bu iki ülkenin dünya ihracat payı %12.2 oranında gerçekleşirken, buğday ihracat değerleri sırasıyla 5,735 ve 5,714 milyon dolar düzeyinde tespit edilmiştir. Buğdayda ihracat yoğunlaşma oranının (ilk 15 ülkenin toplam ihracat payı )%90.7 oranında gerçekleştiği, söz konusu bu oranın yüksek bir yoğunlaşma oranını (ilk dört ülkenin toplam dünya ihracat payları nedeniyle) ifade ettiği belirtilmelidir. Dünya buğday ithalatında öne çıkan ülkeler incelendiğinde, bu ülkelerin ilk üç sırasında Nijerya, Cezayir ve Mısır gibi çevre ekonomilerin bulunduğu, bu üç ülkenin toplam dünya ithalat payının %17.8 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Türkiye nin de Buğday ithalatında öne çıkan ülkeler kategorisinde yer aldığı, Türkiye nin 2011 bulgularına göre 1,623 milyon dolar buğday ithalatı ile dünya ithalat payının %3.2 oranında gerçekleştiği görülmektedir. İthalatta yoğunlaşma oranının ihracata göre düşük kaldığı ilk 15 ülkenin toplam dünya ithalat payının %57 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Başka bir ifadeyle, buğday dünya ihracatında ABD, Fransa, Kanada ve Avusturalya gibi ülkeler öne çıkarken, buğdaya dünya ithalatının ülkeler arasında görece dengeli dağıldığı ve yoğunlaşma oranının görece düşük kaldığı saptanmaktadır. Tablo 62: Buğdayda En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı(%) Yoğ. İthalat İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 47, Dünya 51, ABD 11, Nijerya 3, Fransa 6, Cezayir 2, Kanada 5, Mısır 2, Avusturalya 5, Japonya 2, Rusya 3, İtalya 2, Arjantin 2, Endonezya 2, Almanya 1, Brezilya 1, Ukrayna 1, G. Kore 1, Brezilya Türkiye 1, Pakistan Almanya 1, İngiltere İspanya 1, Kazakistan Meksika 1, Bulgaristan Hollanda 1, Çek Cumh Fas 1, Romanya Bangladeş 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 69

94 042:Pirinç Buğday ile birlikte gıda sektörünün en temel girdilerinden birini oluşturan pirince ilişkin dünya ihracat ve ithalat değerlerini gösteren Tablo 63 incelendiğinde, 2000 yılında 6.5 milyar dolar olan ihracat değeri 2011 yılında 24.3 milyar dolara yükselirken, dünya ithalatı 6.5 milyar dolardan 23.8 milyar dolara yükselmiştir. Tablo 63: Pirinçte Dünya İhracatı ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu. Pirinç dış ticaretinde öne çıkan ülkeleri ve dış ticaret paylarını gösteren Tablo incelendiğinde, pirinç ihracatında öne çıkan üç ülkenin Tayland, Hindistan ve Vietnam olduğu, bu üç ülkenin dünya ihracat payı toplamının %59 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Pirinç ihracatında yoğunlaşma oranının (ilk 15 ülkenin dünya payının) %92.9 oranı ile buğdaydan da yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 64: Pirinçte En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 24, Dünya 23, Tayland 6, Nijerya 1, Hindistan 4, S. Arabistan 1, Vietnam 3, Endonezya 1, ABD 2, BAE 1, Pakistan 2, İran İtalya ABD Uruguay Bangladeş Brezilya Malezya Çin Japonya BAE İngiltere Arjantin Fildişi Belçika G. Afrika Avusturalya Fransa Myanmar Kuveyt İspanya G. Kore Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 70

95 Dünya pirinç ithalatında öne çıkan ülkeleri ve bu ülkelerin ithalat payları incelendiğinde ise tıpkı buğday ithalatında olduğu gibi, pirinç ithalatında da ülke yoğunlaşma oranının düşük kaldığı tespit edilmiştir. Başka bir ifadeyle, 2011 yılında ilk 15 ülkenin toplam ithalat payı %52.9 oranında gerçekleştiği, en ithalatçı ülkelerin başında Nijerya, S. Arabistan ve Endonezya nın geldiği görülmektedir. 043: Arpa Dünya arpa dış ticaret değerlerini gösteren Tablo 65 incelendiğinde, 2011 yılında dünya arpa ihracatı 7.2 milyar dolar düzeyinde gerçekleşirken, dünya arpa ithalatı 7.8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 65: Arpada Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Arpa dış ticaretinde öne çıkan ülkeleri, dünya ticaret paylarını gösteren Tablo 66 incelendiğinde, dünya arpa ihracatında Fransa ve Avusturalya nın diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrıştığı, bu iki ülkenin 2011 yılı toplam ihracat değeri 2,647 milyon dolara ulaşırken, dünya ithalat payı toplamı ise %36.7 oranında gerçekleşmiştir. Bu iki ülkeye Almanya nın da eklenmesi halinde üç ülkenin dünya ihracat payı %45.6 gibi görece yüksek bir orana ulaştığı görülmektedir. Dünya arpa ihracatında ilk 15 ülkenin toplam dünya ihracat payı 89.9 gibi diğer girdilerde olduğu gibi yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Dünya arpa ithalatında öne çıkan ülkeler ve dünya ithalat payları incelendiğinde, S. Arabistan ın en ithalatçı ülke olduğu görülmektedir yılı değerine göre bu ülkenin dünya ithalat payı %30. 4 oranında ve 2,362 milyon dolar değerinde gerçekleşirken diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrıştığı görülmektedir. Arpa ithalatında S. Arabistan ile birlikte öne çıkan diğer başlıca ülkeler şunlardır: Çin, Hollanda, Belçika, Japonya, İtalya, 71

96 İran ve İspanya. Diğer girdilerde olduğu gibi arpada da ithalatta ülke yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranından görece düşük kaldığı izlenmektedir. Tablo 66: Arpada En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat İhracat Payı (%) Yoğ. İthalat İthalat İthalat Payı (%) Yoğ. Dünya 7, Dünya 7, Fransa 1, S. Arabistan 2, Avusturalya 1, Çin Almanya Hollanda Arjantin Belçika Ukrayna Japonya Rusya Almanya Kanada İtalya Danimarka İran İngiltere İspanya Romanya Rusya Macaristan BAE Finlandiya Cezayir Kazakistan Brezilya Ç. Cumhuriyeti Portekiz Bulgaristan İsrail Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 044:Mısır Dünya mısır ihracat ve ithalat değerleri incelendiğinde, 2000 yılında 8.8 milyar dolar olan dünya mısır ihracatı 2011 yılında 33.8 milyar dolara yükselirken, dünya mısır ithalatı aynı dönemde 10.2 milyar dolardan 37.1 milyara dolara çıkmıştır. Tablo 67: Mısırda, Dünya İhracatı ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Mısır dış ticaretinde öne çıkan ülkeleri ve bu ülkelerin dünya ihracat ve ithalat paylarını ve değerlerini gösteren Tablo 68 incelendiğinde, dünya ihracatında ABD nin %41.4 ihracat payı ve 41,4 milyar dolar ihracat değeri ile lider ülke konumunda olduğu görülmektedir. ABD den sonra dünya mısır ihracatında ikinci sırada bulunan Arjantin in mısır ihracatı 4,519 milyon dolar düzeyinde gerçekleşirken, dünya ihracat payı ise %

97 oranında tespit edilmiştir. Dünya mısır ihracatında öne çıkan diğer ülkelerden (ki bu ülkelerin dünya ihracat payı %10 un altında bulunmaktadır) bazıları şunlardır: Brezilya, Fransa ve Ukrayna. Mısır da ihracat yoğunlaşma oranı (ilk 15 ülkenin toplam ihracat payı) %92.9 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği, buna en büyük katkının %41.4 dünya ihracat payı ile ABD tarafından yapıldığı görülmektedir. Mısır ithalatında öne çıkan ülkeleri ve bu ülkelerin ithalat değerlerini ve dünya ithalat paylarını gösteren bulgular incelendiğinde, Japonya nın %14.4 ithalat payı ve 5,355 milyon dolar ithalat değeri ile en temel ülke konumunda bulunduğu, bu ülkeyi %8.1 dünya ithalat payı ve 2,989 milyon dolar ithalat değeri ile Meksika nın izlediği görülmektedir. Mısırda ithalat yoğunlaşma oranının diğer girdilerde olduğu gibi, ihracat yoğunlaşma oranından düşük gerçekleştiği, 2011 yılı itibariyle ilk 15 ülkenin toplam ithalat payının %64.6 gibi görece düşük gerçekleştiği tespit edilmiştir. Tablo 68: Mısırda En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 33, Dünya 37, ABD 13, Japonya 5, Arjantin 4, Meksika 2, Brezilya 2, G. Afrika 2, Fransa 2, Mısır 2, Ukrayna 1, İspanya 1, Macaristan 1, İran 1, Hindistan 1, Hollanda 1, G. Afrika Endonezya 1, Romanya Cezayir 1, Sırbistan Malezya Kanada Kolombiya Paraguay İtalya Almanya Almanya Bulgaristan Vietnam Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 045:Buğday, Pirinç, Arpa ve Mısır Dışı Tahıllar Buğday, pirinç, arpa ve mısır dışı tahıllara ilişkin ihracat ve ithalat değerlerinin gelişimini yıllar itibariyle gösteren Tablo 69 incelendiğinde, 2011 yılı itibariyle dünya ihracatı 3.4 milyar dolar düzeyinde gerçekleşirken, dünya ithalatı 3.8 milyar dolar düzeyinde gerçekleşmiştir. 73

98 Tablo 69: Buğday, Pirinç, Arpa ve Mısır Dışı Tahıllarda Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Buğday, pirinç, arpa ve mısır dışı tahıllarda öne çıkan ülkelere ilişkin ihracat ve ithalat değerleri ile birlikte dünya paylarını gösteren Tablo 70 incelendiğinde, ABD, Kanada ve Arjantin in dünya ihracat payı ile diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrıştıkları görülmektedir. Buna göre söz konusu bu üç ülkenin toplam dünya ihracat payı %62.6 gibi son derece yüksek bir oranda gerçekleşirken, bu üç ülkenin toplam ihracat değeri 2,149 milyon dolar olarak tespit edilmiştir. 043 kod nolu sektörde ihracat yoğunlaşma katsayısı %86.8 oranı ile diğer girdilerden (arpa, mısır, buğday vs.) görece düşük tespit edilmiştir. Tablo 70: Buğday, Pirinç, Arpa ve Mısır Dışı Tahıllarda En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 3, Dünya 3, ABD 1, Meksika Kanada Japonya Arjantin ABD Almanya Almanya Çin İspanya Finlandiya Şili Fransa Kolombiya İsveç Hollanda Bolivya Belçika Avusturalya İtalya Polonya Fransa Hindistan Fas Danimarka İngiltere Hollanda Portekiz Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde en önemli üç ithalatçı ülke olarak Meksika, Japonya ve ABD öne çıkarken, bu üş ülkenin dünya ithalat payı toplamı %47.8 gibi yüksek bir oranda tespit edilmiştir. Sektörde ülke yoğunlaşma oranlarını gösteren son sütun verileri incelendiğinde, üç 74

99 ülkenin ithalat payı %47.8 oranında gerçekleşirken, 15 ülkenin toplam ithalat payı %79.8 oranında tespit edilmiştir. Başka bir ifadeyle, üç ülke yoğunlaşma oranından sonra, ülke ithalat paylarının düşmeye başladığı ya da ülke yoğunlaşma oranlarının düşmeye başladığı izlenmektedir. 046: Buğday ve Mahlut Unu, Bulgur, İrmik ve Pelet 046 kod nolu sektöre ilişkin dünya ihracat ve ithalat değerlerini gösteren Tablo 71 verileri incelendiğinde, söz konusu sektörde dünya ihracat ve ithalat değerlerinin görece birbirine yakın gerçekleştiği, 2011 yılı itibariyle 3.4 milyar dolarlık ihracata karşılık 3.8 milyar dolarlık ithalat yapıldığı görülmektedir. Tablo 71: Buğday ve Mahlut Unu, Bulgur, İrmik ve Pelette Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin ihracat, ithalat değerlerini ve dünya paylarını gösteren bulgular incelendiğinde (Tablo 72), ihracatta ABD, Kanada ve Arjantin in en temel ülkeler olarak öne çıktıkları bu üç ülkenin toplam dünya ihracat payının %62.6 gibi son derece yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörde ülke yoğunlaşma oranı ise (14 9 ülkenin toplam ihracat payı) %86.8 oranında tespit edilmiştir. Sektörde en ithalatçı ülkelerin başında Meksika, Japonya ve ABD gelmektedir. Bu üç ülkenin dünya ithalat payları sırasıyla %20.3; %14.7 ve %12.8 oranında gerçekleşirken, toplam ithalat değerleri 1,816 milyon dolar olarak tespit edilmiştir. Üç ülkenin dünya ithalat payı toplamı %47.8 oranında gerçekleşirken, 14 ülkenin toplam ithalat payı (yoğunlaşma oranı) %79.8 oranında tespit edilmiştir. 9 Bu sektörde 14 ülke değerlendirmeye alınmıştır. 75

100 Tablo 72: Buğday ve Mahlut Unu, Bulgur, İrmik ve Pellette En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 3, Dünya 3, ABD 1, Meksika Kanada Japonya Arjantin ABD Almanya Almanya Çin İspanya Finlandiya Şili Fransa Kolombiya İsveç Hollanda Bolivya Belçika Avusturalya İtalya Polonya Fransa Hindistan Fas Danimarka İngiltere Hollanda Portekiz Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 047: Diğer Hububat Un, Bulgur, İrmik ve Pellet. Diğer hububat un, bulgur, irmik ve pellet sektörüne ilişkin dış ticaret değerlerini yıllar itibariyle gösteren Tablo 73 incelendiğinde, 2011 yılında 1.3 milyar dolarlık ihracata karşılık 1.6 milyar dolar ithalatın yapıldığı izlenmektedir. Tablo 73: Diğer Hububat Un, Bulgur, İrmik ve Pellette Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 2011 yılında sektörde 1,329 milyon dolar düzeyinde ihracat gerçekleştirilirken, bunun 173 milyon dolarının (%13 nün) ABD ve 135 milyon dolarının (%10.2) ise Tayland tarafından yapıldığı görülmektedir. Bu iki ülke yanında İtalya, Kanada ve Fransa nın da dünya ihracatında göreli olarak yüksek sayılabilecek ihracat değerlerine ve ihracat paylarına sahip oldukları görülmektedir. Bu sektörde dünya ihracatı içerisinde öne çıkan 15 ülke arasında Türkiye de yer almakta, Türkiye 2011 yılında 29 milyon dolar ihracat değeri ve %2.2 ihracat payı ile 15 ülke arasında 12.sırada bulunduğu gözlemlenmektedir. 76

101 Sektörel ihracatta olduğu gibi sektörel ithalatta da ABD öne çıkmakta, ABD %9.3 ithalat payı ve 148 milyon dolar ithalat değeri ile dünya ithalatında ilk sırada yer almaktadır. Sektörde ithalat yoğunlaşma oranı (15 ülkenin dünya ithalat payı toplamı) 2011 yılında %53.1 oranında gerçekleşirken, bu bulgu ihracata göre düşük bir yoğunlaşmaya işaret etmektedir. Tablo 74: Diğer Hububat Un, Bulgur, İrmik ve Pellette En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011) (Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 1, Dünya 1, ABD ABD Tayland Malezya İtalya Angola Kanada İspanya Fransa Lesotho G. Afrika Almanya Almanya Kanada Brezilya İngiltere El Salvador İsrail Meksika Hollanda Mozambik Meksika Türkiye Fransa Hindistan Guatemala Hollanda Belçika Belerus Etiyopya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 048:Ekmekçilik ve Pastacılık Ürünleri, Makarna Ekmekçilik ve pastacılık ürünleri, makarna sektöründe 2011 yılı itibariyle 44.7 milyarlık ihracata karşılık 45 milyar dolar düzeyinde ithalatın yapıldığı görülmektedir. Başka bir ifadeyle, sektörde dünya ticaret hacmi 89.7 milyar dolar gibi yüksek sayılabilecek bir değere ulaşmıştır. Tablo 75:Ekmekçilik ve Pastacılık Ürünleri, Makarna Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 77

102 Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde, Almanya, İtalya, Fransa, Belçika, ABD, Kanada, İngiltere ve Hollanda nın dünya ihracatında öne çıkan ülkeler oldukları, Almanya nın %11.8 ihracat payı ve 5,291 milyon dolar ihracat değeri ile sektörel ihracat sıralamasında ilk sırada bulunduğu görülmektedir. İtalya 4,143 milyon dolar ihracat değeri ve %9.3 ihracat payı ile ikinci sırada bulunurken, Fransa %7.7 ihracat payı ve 3,453 milyon dolar ihracat değeri ile 3. Sırada yer almaktadır. Sektörde ilk üç ülkenin ihracat payı toplamı %28.8 olup, bu bulgu görece düşük bir yoğunlaşmaya işaret etmektedir. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranı (15 ülkenin ihracat payı toplamı) %72.8 oranında tespit edilmiştir. Türkiye ekmekçilik ve pastacılık ürünleri, makarna sektörü ihracatında öne çıkan ilk 15 ülke arasında 1,068 milyon ihracat değeri ve % 2.4 ihracat payı ile 10. sırada yer alırken, sektörde önemli bir aktör olarak öne çıkmaktadır. Sektörde dünya ithalat payı ve değeri göstergesine göre ABD ilk sırada yer alırken, bu ülkeleri Almanya ve Fransa nın izledikleri görülmektedir. Sektörel ithalatta ilk üç sırada yer ülkelerin toplam dünya ithalat payları %24.6 oranında gerçekleşirken, toplam ihracat değerleri 11,063 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Sektörde ithalat yoğunlaşması %59 oranı ile görece düşük gerçekleşmiştir. Tablo 76: Ekmekçilik ve Pastacılık Ürünleri, Makarna Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 44, Dünya 44, Almanya 5, ABD 4, İtalya 4, Almanya 3, Fransa 3, Fransa 3, Belçika 3, İngiltere 2, ABD 3, Kanada 2, Kanada 2, Belçika 1, İngiltere 2, Hollanda 1, Hollanda 1, İtalya 1, Polonya 1, Japonya 1, Türkiye 1, İspanya 1, İspanya 1, Avusturya Meksika İrlanda Avusturya İsviçre Çin Avusturalya İsveç Brezilya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 78

103 054: Buharda Veya Suda Kaynatılmış, Pişirilmiş, Meyve ve Başka Sebzeler Buharda veya suda kaynatılmış, pişirilmiş, meyve ve başka sebzeler sektöründe 2011 yılındaki 59.7 milyar dolarlık dünya ihracatına karşılık, 59.9 milyar dolar dünya ithalat yapılmıştır. Sektörde dünya ticaret hacminin 2011 yılı itibariyle milyar dolar olduğu düşünülürse, bu bulgu sektörün dünya ticareti içerisindeki önemine işaret etmektedir. Tablo 77: Buharda Veya Suda Kaynatılmış, Pişirilmiş, Meyve ve Başka Sebzeler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin ihracat, ithalat ve yoğunlaşma oranlarını gösteren Tablo 78 incelendiğinde Hollanda ve Çin in en büyük ihracatçı ülkeler olarak öne çıktıkları, bu iki ülkeyi İspanya nın izlediği görülmektedir. Buna göre 2011 yılı itibariyle sektörel ihracat değeri 59,654 milyon dolar düzeyinde gerçekleşirken, bu ihracatın %12.4 nün (7,409 milyon dolarının) Hollanda ve %10.9 nun ise (6,519 milyon dolar) Çin tarafından karşılandığını ortaya koymaktadır. Sektörde öne çıkan diğer iki ülke ise %9.1 ve %8.3 ihracat payları ile İspanya ve Meksika dır. Sektörel ihracatta öne çıkan ilk 15 ülkenin toplam dünya ihracat payı %73.3 oranında tespit edilirken, ilk üç ülkenin dünya ihracat payı %32.5 oranında bulunmuştur. Türkiye 1,024 milyon dolar ihracat değeri ve %1.7 dünya ihracat payı ile sektörde önemli bir aktör olarak öne çıkmaktadır. İthalatta öne çıkan ülkeler incelendiğinde, %12.8 ithalat payı ve 7,645 milyon dolar ithalat değeri ile ABD nin ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %9.7 ithalat payı ve 5,837 milyon dolar ithalat değeri ve %9.7 ithalat payı ile de Almanya nın izlediği görülmektedir. 15 ülkenin ithalat payı toplamı %38.6 oranında tespit edilirken, bu oran ihracata göre düşük bir yoğunlaşma oranına işaret etmektedir. 79

104 Tablo 78: Buharda Veya Suda Kaynatılmış, Pişirilmiş, Meyve ve Başka Sebzeler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 59, Dünya 59, Hollanda 7, ABD 7, Çin 6, Almanya 5, İspanya 5, İngiltere 3, Meksika 4, Fransa 3, ABD 2, Rusya 3, Kanada 3, Hollanda 2, Fransa 2, Kanada 2, Belçika 2, Japonya 2, İtalya 1, Çin 1, Tayland 1, Hindistan 1, Almanya 1, Belçika 1, Myanmar 1, İtalya 1, Türkiye 1, İspanya 1, Mısır BAE Polonya Malezya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 056: Kurutulmuş Sebzeler, Sebze ve Meyvelerin Unu, Ezmesi, Tozları Sektörde 2011 yılı itibariyle 28.7 milyar dolar ihracat yapılırken, 26.3 milyar dolar ithalatın yapıldığı izlenmektedir. Tablo 79: Kurutulmuş Sebzeler, Sebze ve Meyvelerin Unu, Ezmesi, Tozları Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde (Tablo 80), Çin in %19.9 dünya ihracat payı ve 5,726 milyon ihracat değeri ile ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %9.8 ihracat payı ve 2,831 milyon ihracat değeri ile Hollanda nın izlediği görülmektedir. Sektörel ihracatta Çin ve Hollanda ile birlikte öne çıkan diğer ülkeler şunlardır: İtalya, Belçika, ABD ve İspanya yılı itibariyle Türkiye nin sektörel göreli pozisyonu, 631 milyon ihracat değeri ve %2.2 ihracat payı ile 15 ülke arasında 10. sırada tespit edilmiştir. 80

105 Sektörel ithalatta ABD, Almanya, Japonya, Fransa ve İngiltere gibi ülkeler öne çıkarken, ABD %10.6 ithalat payı ve 788 milyon dolar ithalat değeri ile sektörde en ithalatçı ülke konumunda tespit edilmiştir. İthalat yoğunlaşma oranı (sektörde öne çıkan ilk 15 ülkenin toplam ithalat payı) %68.4 oranında gerçekleşirken, ihracata yoğunlaşma oranına göre düşük kaldığı tespit edilmiştir. Tablo 80: Kurutulmuş Sebzeler, Sebze ve Meyvelerin Unu, Ezmesi, Tozları Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 28, Dünya 26, Çin 5, ABD 2, Hollanda 2, Almanya 2, İtalya 2, Japonya 2, Belçika 2, Fransa 2, ABD 2, İngiltere 1, İspanya 1, Hollanda 1, Fransa 1, İtalya Almanya 1, Rusya Kanada 1, Belçika Türkiye Kanada Yunanistan İspanya Peru Avusturalya Polonya Brezilya Tayland G. Kore İngiltere S. Arabistan Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 057:Taze/kuru Meyve ve Kabuklu Yemişler, Bunların Karışımları Sektörde 2011 yılı itibariyle 83.6 milyar dolar ihracat gerçekleşirken, 89.8 milyar dolar ithalat yapılırken, sektörel ihracat ve ithalat değerleri toplamından oluşan sektörel dış ticaret hacmi milyar dolar gibi yüksek bir değerde tespit edilmiştir. Tablo 81: Taze/kuru Meyve ve Kabuklu Yemişler, Bunların Karışımları Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 81

106 Sektörde öne çıkan ülkeler ilişkin dış ticaret değerlerini gösteren Tablo 82 incelendiğinde, en ihracatçı ülkelerin başında %13.8 ihracat payı ve 11,531 milyon dolar ihracat değeri ile ABD nin geldiği, bu ülkeyi %9 ihracat payı ve 7,554 milyon dolar ihracat değeri ile İspanya nın izlediği görülmektedir. Türkiye 3,854 milyon dolar ihracat değeri ve %4.6 ihracat payı ile ihracatta öne çıkan ülkeler arasında 2011 yılı itibariyle 5. sırada bulunmaktadır. Sektörel ithalatta %11.5 ithalat payı ve 10,347 milyon dolar ithalat değeri ile ABD öne çıkarken, bu ülkeyi %9 ithalat payı ve 8,047 milyon dolar ithalat değeri ile Almanya izlemiştir. Rusya %6.8 ithalat payı ve 6,141 milyon dolar ithalat değeri ile sektöre ilişkin dünya ithalat sıralamasında 3. sırada yer almıştır. Tablo 82: Taze/kuru Meyve ve Kabuklu Yemişler, Bunların Karışımları Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 83, Dünya 89, ABD 11, ABD 10, İspanya 7, Almanya 8, Şili 4, Rusya 6, Hollanda 4, İngiltere 5, Türkiye 3, Hollanda 5, İtalya 3, Fransa 4, Belçika 2, Kanada 3, Çin 2, Belçika 3, Meksika 2, Çin 2, Ekvator 2, Hong Kong 2, G. Afrika 2, İtalya 2, Fransa 2, Japonya 2, İran 2, Hindistan 2, Hong Kong 1, İspanya 2, Almanya 1, BAE 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 058: Sebze ve Meyveden Hazırlanmış Konserveler Sebze ve meyveden hazırlanmış konserveler sektörüne ilişkin dünya dış ticaretine ilişkin bulgular incelendiğinde (Tablo 83), sektörde dünya ihracat ve ithalat değerlerinin bir birine yakın değerler aldığı, 2011 yılı itibariyle 18.7 milyar dolar ihracata karşılık, 18.3 milyar doların ithalatın yapıldığı görülmektedir. 82

107 Tablo 83: Sebze ve Meyveden Hazırlanmış Konserveler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret verileri incelendiğinde, Çin in %15.1 ihracat payı ve 2,825 milyon dolar ihracat değeri ile sektörel ihracat sıralamasında ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %7.4 ihracat payı ve 1,394 milyon dolar ihraç ile ABD nin izlediği görülmektedir. Sektörel ihracat sıralamasında Tayland dan sonra 4. Sırada bulunan Türkiye 965 milyon ihracat değeri ve %5.2 ihracat payı ile önemli ihracatçı ülkeler arasında yer almaktadır. Sektörde 15 ülkenin toplam ihracat payı %72 oranında tespit edilirken, ilk üç ülkenin toplam ihracat payı %28.7 oranında bulunmuştur. Tablo 84: Sebze ve Meyveden Hazırlanmış Konserveler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 18, Dünya 18, Çin 2, ABD 2, ABD 1, Almanya 2, Tayland 1, Fransa 1, Türkiye Japonya 1, Hollanda İngiltere Almanya Hollanda Polonya Kanada Şili Belçika İtalya İtalya Belçika Rusya İspanya Avusturya Fransa İspanya Arjantin Polonya Kanada Çin Yunanistan G. Kore Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörel ithalatta ABD ve Almanya sırasıyla %15.9 ve %12.2 ithalat payları ile ilk iki sırada yer alırken, bu iki ülkeyi %7.7 ithalat payı ile Fransa izlemiştir. Sektörde ithalat 83

108 yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına yakın bir düzeyde gerçekleştiği görülmektedir. 059: Meyve Suları (üzüm şırası dahil) Sebze Suları Meyve suları (üzüm şırası dahil) sebze suları sektöründe 2011 yılı itibariyle dünya ihracat değeri 17.4 milyar dolar düzeyinde gerçekleşirken, dünya ithalatı 17.1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 85: Meyve Suları (üzüm şırası dahil) Sebze Suları Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde, Brezilya nın %14.7 ihracat payı ve 2,566 milyon ihracat değeri ile tüm ülkeler arasında ilk sırada yer aldığı tespit edilmiştir. Sektörde Brezilya dan sonra öne çıkan diğer ihracatçı ülkelerin başında Hollanda, Belçika, ABD ve Çin gelmektedir. İlk üç ülkenin ihracat payı toplamı %31.4 oranında tespit edilirken, ilk 5 ülkenin toplamı ihracat payı toplamı %38.9 oranında tespit edilmiştir. Sektörde en önemli ilk 15 ihracatçı ülkenin ihracat payları toplamı %79.1 oranında tespit edilmiştir. Sektörel ithalatta %12.3 ithalat payı ve 2,104 milyon ithalat değeri ile ABD öne çıkarken, bu ülkeyi %11.2 ithalat payı ve 1,918 milyon ithalat değeri ile Almanya izlemiştir. Sektöre ilişkin dünya ithalat sıralamasında öne çıkan diğer bir ülke de Hollanda olarak tespit edilmiştir. Hollanda %9.1 ithalat payı ile ilk 15 ülke arasında 3. sırada yer almıştır. Sektörel ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına göre düşük gerçekleştiği tespit edilmiştir. 84

109 Tablo 86: Meyve Suları (üzüm şırası dahil) Sebze Suları Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 17, Dünya 17, Brezilya 2, ABD 2, Hollanda 1, Almanya 1, Belçika 1, Hollanda 1, ABD 1, Fransa 1, Çin 1, İngiltere 1, Almanya 1, Belçika 1, İspanya Japonya İtalya Kanada Polonya Rusya Arjantin Avusturya Tayland İtalya Meksika İspanya Avusturya S. Arabistan S. Arabistan Polonya Fransa Çin Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 061: Şeker, Bal ve Şeker Melası Şeker, bal ve şeker melası sektörüne ilişkin dünya ihracat ve ithalat değerlerini yıllar itibariyle gösteren Tablo 87 incelendiğinde, 2011 yılı itibariyle sektörel ihracat değeri 47.2 milyar dolar gerçekleşirken, sektörel ithalat değeri 48.2 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 87: Şeker, Bal ve Şeker Melası Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkeler ve bu ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde, en temel, lider ihracatçı ülkenin %31.9 ihracat payı ve 15,029 milyon ihracat değeri ile Brezilya nın olduğu, Brezilya nın bu değerler ile diğer ülkelerden önemli ölçüde ayrıştığı izlenmektedir. Brezilya ile kıyaslandığında görece düşük ihracat payına sahip, ancak 15 85

110 ülke arasında yer alan diğer bazı önemli ihracatçı ülkeler ise şunlardır: Tayland, Küba, Hindistan, Fransa, ABD, Almanya ve Meksika. Sektörde en önemli ithalatçı ülkelerin başında %8.1 dünya ithalat payı ve 3,894 milyon ithalat değeri ile ABD gelirken, bu ülkeyi %4.3 ithalat payı ve 2,068 milyon ithalat değeri ile Çin izlemiştir. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranı (15 ülkenin toplam ihracat payı) %76 oranında tespit edilirken, ithalat yoğunlaşma oranı %50.6 oranında tespit edilmiştir. Tablo 88: Şeker, Bal ve Şeker Melası Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 47, Dünya 48, Brezilya 15, ABD 3, Tayland 3, Çin 2, Küba 3, Endonezya 1, Hindistan 2, Rusya 1, Fransa 1, Nijerya 1, ABD 1, Almanya 1, Almanya 1, İtalya 1, Meksika 1, Japonya 1, Çin İngiltere 1, Hollanda G. Kore 1, Belçika İspanya 1, Guatemala S. Arabistan 1, BAE Cezayir 1, Kolombiya Malezya 1, Kanada Meksika 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 071: Kahve ve Kahve Yerine İkame Olan Gıdalar Kahve ve kahve yerine ikame olan gıdalar sektöründe 2011 yılı itibariyle 41.5 milyar dolar ihracat gerçekleşirken, 42.8 milyar dolar ithalat yapılmıştır. Tablo 89: Kahve ve Kahve Yerine İkame Olan Gıdalar Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 86

111 Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret değerlerini gösteren Tablo 90 incelendiğinde, %21 ihracat payı ve 8,733 milyon ihracat değeri ile Brezilya nın ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %9.5 ihracat payı ve 3,952 milyon ihracat değeri ile Almanya nın izlediği görülmektedir. Sektörde öne çıkan diğer bir Latin Amerika ülkesi ise Kolombiya dır. Kolombiya %7.1 dünya ihracat payı ve 2,947 milyon dolar ihracat değeri ile sektörel dünya ihracat sıralamasında 3. Sırada yer almıştır. Sektörel İthalatta %19.4 ithalat payı ve 8,311 milyon dolar ithalat değeri ile ABD ilk sırada yer alırken, bu ülkeyi 5,715 milyon dolar ithalat değeri ve %13.3 ithalat payı ile Almanya izlemiştir. Sektörde ihracat ve ithalat yoğunlaşma oranları birbirine yakın oranda sırasıyla (%75.3 ve %75.8) gerçekleşmiştir. Tablo 90: Kahve ve Kahve Yerine İkame Olan Gıdalar Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 41, Dünya 42, Brezilya 8, ABD 8, Almanya 3, Almanya 5, Kolombiya 2, Fransa 2, Vietnam 2, Japonya 2, İsviçre 2, İtalya 2, Belçika 1, Belçika 1, Peru 1, Kanada 1, Endonezya 1, İngiltere 1, İtalya 1, İspanya 1, ABD 1, Rusya 1, Guatemala 1, Hollanda 1, Hindistan İsviçre Meksika Polonya Etiyopya İsveç Honduras G. Kore Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 072: Kakao Dünya kakao dış ticaretine ilişkin değerleri gösteren Tablo 91 incelendiğinde, 2011 yılında 19.7 milyar dolarlık ihracata karşılık 23.3 milyar dolarlık ithalat yapıldığı görülmektedir. 87

112 Tablo 91: Kakao Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Kakao ürününün dış ticaretinde öne çıkan ülkelerin dış ticaretine ilişkin göstergeler incelendiğinde (Tablo 92), ihracat payı sıralamasında Fildişi, Hollanda ve Gana nın öne çıktığı, söz konusu üç ülkenin ihracat payı toplamı %48.7 gibi görece yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörde 15 ülkenin dünya ihracat payı toplamı (yoğunlaşma oranı) %91.1 gibi yüksek bir oranda gerçekleştiği görülmektedir. Sektörel ithalatta öne çıkan ülkeler incelendiğinde, Hollanda, ABD ve Almanya nın öne çıktığı, söz konusu üç ülkenin ihracat payı toplamının %36.9 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Türkiye Kakao ithalatında dışa bağımlı olup, Türkiye nin 2011 yılındaki kakao ithalatı 398 milyon dolar olarak gerçekleşirken, Türkiye nin ithalat payı %1.7 oranı ile 15 ülke arasında son sırada yer almıştır. Tablo 92: Kakaoda En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 19, Dünya 23, Fildişi 4, Hollanda 3, Hollanda 3, ABD 2, Gana 2, Almanya 2, Endonezya 1, Nijerya 1, Malezya 1, Belçika 1, Nijerya 1, Fransa 1, Almanya 1, Malezya 1, Fransa Rusya Kamerun İngiltere Ekvator İtalya Singapur İspanya Belçika Kanada ABD Japonya İspanya Polonya Brezilya Türkiye Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 88

113 073: Çikolata ve Kakao İçeren Diğer Maddeler Çikolata ve kakao içeren diğer maddelere ilişkin dünya ihracat ve ithalat değerleri incelendiğinde (Tablo 93), 2011 yılı itibariyle ihracat değeri 23.5 milyar dolar olarak gerçekleşirken, ithalat değeri 22.8 milyar dolar ve dünya ticaret hacmi ise 46.3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 93: Çikolata ve Kakao İçeren Diğer Maddeler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin sektörel dış ticaret değerleri incelendiğinde, 2011 yılı itibariyle Almanya ve Belçika nın toplam ihracat değeri 6,602 milyon dolar olarak tespit edilirken, bu iki ülkenin ihracat payı toplamı %35 oranında tespit edilmiştir. Türkiye 434 milyon ihracat değeri ve %1.8 ihracat payı ile 15 ülke arasında 14.sırada yer alırken, dünya ihracatında önemli bir aktör olarak öne çıkmaktadır. Sektörde ihracat yoğunlaşma oranı %79.4 oranında gerçekleşmiştir. Başka bir ifadeyle, dünya sektörel ihracatında 15 ülkenin ihracat payı %79.4 oranında gerçekleşirken, dünya ithalatının %20.6 sının ise 15 ülke dışında kalan ülkeler tarafından yapıldığı anlaşılmaktadır. Sektörde en önemli ithalatçı ülkeler sıralamasında Almanya, ABD, Fransa ve İngiltere gibi ülkeler öne çıkarken, ülkelerin ithalat payları arasında önemli farklılaşmaların olmadığı, ilk üç ülkenin dünya ithalat payı toplamının %26.3 oranında gerçekleştiği, 15 ülkenin dünya ithalat payı toplamının ise %63.1 oranında gerçekleştiği görülmektedir. 89

114 Tablo 94: Çikolata ve Kakao İçeren Diğer Maddeler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 23, Dünya 22, Almanya 4, Almanya 2, Belçika 2, ABD 1, Hollanda 1, Fransa 1, Fransa 1, İngiltere 1, İtalya 1, Hollanda ABD 1, Kanada Polonya 1, Rusya Kanada Belçika İsviçre İspanya İngiltere İtalya Ukrayna Japonya Meksika Polonya Avusturya Avusturya Türkiye Meksika İspanya Avusturalya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 074: Çay ve Paraguay Çayı Dünya çay ve Paraguay çayı dış ticaret değerlerini gösteren Tablo 95 incelendiğinde, dünya ihracat ve ithalat değerlerinin birbirine yakın değerlerde gerçekleştiği, 2011 yılında Çay ve Paraguay çayı ihracatı 8.2 milyar dolar olarak gerçekleşirken, dünya ithalat değeri 7.5 milyar dolar, dünya dış ticaret hacmi ise 15.7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 95: Çay ve Paraguay Çayı Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Çay ve Paraguay çayı dış ticaretinde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret değerleri incelendiğinde (Tablo 96), dünya ihracatında Sri Lanka, Kenya, Çin ve Hindistan öne çıkarken dört ülkenin dünya ihracat payı toplamı %58.4 oranında tespit edilirken, ihracat 90

115 değeri toplamı 4,778 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Sektörde 15 ülkenin ihracat payı toplamı %84.8 oranında gerçekleşmiştir. Sektörel ithalatta öne çıkan ülkeler arasında Rusya, ABD, BAE ve İngiltere gibi ülkeler öne çıkarken, 15 ülkenin ithalat payı toplamı %63.5 oranında tespit edilmiştir. Başka bir ifadeyle, sektörde ihracat yoğunlaşma oranının ithalat yoğunlaşma oranından daha yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 96: Çay ve Paraguay Çayı Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 8, Dünya 7, Sri Lanka 1, Rusya Kenya 1, ABD Çin 1, BAE Hindistan İngiltere Almanya Pakistan ABD Mısır İngiltere S. Arabistan Hollanda Japonya Vietnam Almanya Endonezya Kanada Arjantin Fransa İrlanda İran Polonya Hollanda Kanada Ukrayna Belçika Polonya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 075: Biber ve Diğer Baharatlar Biber ve diğer baharatlar sektöründe 2011 yılında dünya ihracat toplamı 7.9 milyar dolar olarak gerçekleşirken, dünya ithalat toplamı 7.8 milyar dolar ve dünya ticaret hacmi 15.7 milyar dolar olarak tespit edilmiştir. 91

116 Tablo 97: Biber ve Diğer Baharatlar Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde en temel ihracatçı ülke olarak %18.1 ihracat payı ve 1,426 milyon ihracat değeri ile Hindistan öne çıkarken, bu ülkeyi 876 milyon dolar ihracat ve %11.1 ihracat payı ile Çin in izlediği görülmektedir. Dünya ihracatında Hindistan ve Çin ile birlikte öne çıkan diğer ülkelerin başında Vietnam, Singapur ve Endonezya gibi ülkelerin yer aldığı görülmektedir. Sektörel ithalatta 1,093 milyon dolar olan ithalat değeri ve %14.1 dünya ithalat payı ile ABD öne çıkarken, bu ülkeyi % 5.8 ithalat payı ve 451 milyon dolar ithalat değeri ile Almanya nın izlediği görülmektedir. Sektörde 15 ülkenin ihracat payı toplamının, ithalat payı toplamından yüksek gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 98: Biber ve Diğer Baharatlar Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 7, Dünya 7, Hindistan 1, ABD 1, Çin Almanya Vietnam Endonezya Singapur Japonya Endonezya Hollanda Hollanda S. Arabistan İran Singapur Almanya BAE Guatemala Hindistan Brezilya İngiltere Madagaskar Malezya Sri Lanka İspanya İspanya Fransa Peru Meksika Malezya Bangladeş Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 92

117 081: Hayvan Gıdası Olarak Kullanılan Maddeler Hayvan gıdası olarak kullanılan maddeler sektöründe 2011 yılı itibariyle dünya ihracat toplamı 67.2 milyar dolar olarak gerçekleşirken, dünya ithalat toplamı 72.7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Tablo 99: Hayvan Gıdası Olarak Kullanılan Maddeler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektörde en önemli ihracatçı ülkelerin başında %16.1 ihracat payı ve 10,778 milyon dolar ihracat değeri ile Arjantin ilk sırada yer alırken, bu ülkeyi %9 dünya ihracat payı ve 9,641 milyon dolar ihracat değeri ile ABD izlemiştir. Sektörde ilk iki sırada yer alan ülkelerin dünya ihracat payı toplamı %30.5 oranında gerçekleşirken, 15 ülkenin ihracat payı %80 oranında tespit edilmiştir. Tablo 100: Hayvan Gıdası Olarak Kullanılan Maddeler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 67, Dünya 72, Arjantin 10, Hollanda 4, ABD 9, Japonya 4, Hollanda 6, Almanya 4, Brezilya 5, Vietnam 3, Almanya 3, Çin 3, Fransa 3, Fransa 3, Hindistan 2, İngiltere 2, Belçika 2, İtalya 2, Çin 2, Endonezya 2, Peru 1, ABD 2, Kanada 1, Belçika 2, İspanya 1, G. Kore 2, Danimarka 1, İspanya 1, İngiltere 1, Tayland 1, Tayland 1, Danimarka 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 93

118 Sektörel ithalatta hiç bir ülkenin belirgin bir ağırlığı gözlenmez iken, dünya ithalat sıralamasında Hollanda, Japonya ve Almanya nın ilk üç sırada yer aldığı görülmektedir. Sektörel ithalat paylarında ülkeler arasında önemli bir ayrışmanın yaşanmaması sonucunda 15 ülkenin dünya ithalat payı toplamının %57.5 gibi görece düşük kaldığı izlenmektedir. 091: Margarin Margarin ürününe ilişkin dış ticaretin gelişimini gösteren Tablo 101 verileri incelendiğinde, 2011 yılında 6.7 milyar dolar dünya ihracatına karşılık 5.6 milyar dolar dünya ithalatı yapıldığı, margarinde 2011 yılı itibariyle dünya dış ticaret hacminin 12.3 milyar dolar düzeyinde gerçekleştiği saptanmıştır. Tablo 101: Margarin Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Margarin dış ticaretinde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde (Tablo 102), ihracatta Endonezya, Belçika ve Hollanda nın ilk üç sırada yer aldıkları, bu üç ülkenin ihracat paylarının sırasıyla %13.8, %12.1 ve %11.2 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Başka bir ifadeyle, margarin ihracatında üç ülkenin dünya ihracat payı %37.1 oranında gerçekleşirken, üç ülkenin toplam ihracat değeri 2,498 milyon dolar olarak tespit edilmiştir. Türkiye %2.7 ihracat payı ve 181 milyon dolar ihracat değeri ile margarin ihracatında öne çıkan ilk 15 ülke arasında 2011 verilerine göre 11.sırada yer almıştır. Margarin ihracatında öne çıkan ilk 15 ülkenin ihracat payı toplamı %79 oranında gerçekleşmiştir. Margarin ithalatında öne çıkan ülkeler ve ithalat payları incelendiğinde, ülkeler arasında belirgin bir ayrışma izlenmemekte, hiçbir ülkenin dünya ithalat payının %10 un üzerinde gerçekleşmediği görülmektedir. Margarin ithalatında Fransa %8.9 ithalat payı ve 496 milyon dolar ithalat değeri ile ilk sırada yer alırken, bu ülkeyi %6.6 ithalat payı ve

119 milyon dolar ithalat değeri ile Şili nin izlediği görülmektedir. Margarin ithalatında öne çıkan diğer bir ülke de %6.1 dünya ithalat payı ve 337 milyon dolar ithalat değeri ile Almanya dır. Margarinde ülke ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranına göre daha düşük gerçekleştiği görülmektedir. Tablo 102: Margarinde En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 6, Dünya 5, Endonezya Fransa Belçika Şili Hollanda Almanya ABD Çin Malezya Hollanda Almanya Rusya İsveç ABD Arjantin İngiltere Polonya Kanada Danimarka Polonya Türkiye Belçika Rusya İspanya İngiltere Ukrayna Ukrayna İtalya Singapur Çek Cumh Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 098: Başka Yerde Sınıflandırılmamış Gıda Müstahzarları Başka yerde sınıflandırılmamış gıda müstahzarları sektörüne ilişkin dünya dış ticaret gelişimini gösteren Tablo 103 verileri incelendiğinde, 2011 verilerine göre sektörde 60.9 milyar dolar ihracat gerçekleştirilirken, 67.6 milyar dolar ithalat yapılmış, dış ticaret hacmi ise milyar dolar düzeyinde tespit edilmiştir. Tablo 103: Başka Yerde Sınıflandırılmamış Gıda Müstahzarları Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 95

120 Sektörde öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde (Tablo 104), sektörel ihracatta %10.8 İhracat payı ve 6,597 milyon dolar ihracat değeri ile ABD nin ilk sırada bulunduğu, bu ülkeyi %9.4 ihracat payı ve 5,701 milyon dolar ihracat değeri ile Hollanda nın izlediği görülmektedir. Sektörel ihracatta öne çıkan diğer bir ülke de %8.4 ihracat payı ve 5,135 milyon dolar ihracat değeri ile Almanya dır. Sektörel dünya ihracatında öne çıkan ilk 15 ülkenin dünya ihracat payı toplamının %68.6 oranında gerçekleştiği görülmektedir. Sektörel ithalatta öne çıkan ülkelerin dünya ithalat payları, ithalat değerleri ve yoğunlaşma oranları incelendiğinde, dış ticaret göstergelerine göre ülkeler arasında belirgin bir farklılaşmanın bulunmadığı görülmekle birlikte, %7.4 ithalat payı ve 4,989 milyon dolar ithalat değeri ile Nijerya nın ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Sektörel ithalatta göreli olarak öne çıkan diğer iki ülke ise %5.7 ithalat payı ile ABD ve %5.5 ithalat payı ile İngiltere dir. İthalatta öne çıkan 15 ülkenin ithalat payı toplamı %52.9 oranında tespit edilirken, bu oran görece düşük bir yoğunlaşmaya işaret etmektedir. Tablo 104:Başka Yerde Sınıflandırılmamış Gıda Müstahzarları Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 60, Dünya 67, ABD 6, Nijerya 4, Hollanda 5, ABD 3, Almanya 5, İngiltere 3, Fransa 3, Almanya 2, Çin 2, Fransa 2, İtalya 2, Kanada 2, İrlanda 2, Japonya 2, Belçika 1, Çin 2, Tayland 1, Hollanda 1, Singapur 1, İspanya 1, İngiltere 1, Avusturalya 1, Danimarka 1, S. Arabistan 1, Kanada 1, Belçika 1, İspanya 1, Rusya 1, Polonya 1, İtalya 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu 111: Alkolsüz İçecekler Alkolsüz içecekler sektörüne ilişkin dünya dış ticaret gelişimine ilişkin bulgular incelendiğinde, Tablo 105), sektörde 2011 yılında 18.7 milyar dolar olan dünya ihracatına 96

121 karşılık 17.5 milyar dolar ithalatın yapıldığı ve dünya ticaret hacminin 36.2 milyar dolar düzeyinde gerçekleştiği saptanmıştır. Tablo 105: Alkolsüz İçecekler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Alkolsüz içecekler sektöründe öne çıkan ülkelere ilişkin dış ticaret göstergeleri incelendiğinde (Tablo 106), Avusturya %10.9 ihracat payı ve 2,047 milyon dolar ihracat değeri ilk sırada yer aldığı, bu ülkeyi %9.1 ihracat payı ve 1,712 milyon dolar ihracat değeri ile Almanya nın izlediği görülmektedir. Sektörel ihracatta Avusturya ve Almanya ile birlikte öne çıkan diğer bir ülke de %9.1 ihracat payı ve 1,698 milyon dolar ihracat değeri ile Fransa dır. Hollanda, İsviçre, ABD ve Belçika ihracatta öne çıkan diğer ülkeleri oluşturmaktadır. Tablo 106: Alkolsüz İçecekler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 18, Dünya 17, Avusturya 2, ABD 2, Almanya 1, Almanya 1, Fransa 1, İngiltere 1, Hollanda 1, Belçika İsviçre 1, Fransa ABD 1, Hollanda Belçika Kanada İtalya Hong Kong İngiltere Japonya Çin İspanya Tayland İrlanda Meksika İsviçre S. Arabistan İtalya Malezya Avusturalya G. Kore Avusturya Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu ABD %12.6 ithalat payı ve 2,208 milyon dolar ithalat değeri ile sektörel ithalat sıralamasında ilk sırada yer alırken, bu ülkeyi %6.8 ithalat payı ve 1,192 milyon dolar 97

122 ithalat değeri ile Almanya nın ve %6.6 ithalat payı ve 1,156 milyon dolar ithalat değeri ile de İngiltere nin izlediği görülmektedir. Gıda sektörünün diğer birçok alt sektöründe görüldüğü gibi, alkolsüz içecekler sektöründe de ithalat yoğunlaşma oranının ihracat yoğunlaşma oranında görece daha düşük bir seviyede gerçekleştiği tespit edilmiştir. 112:Alkollü İçkiler Alkollü içkiler sektörüne ilişkin dış ticaret değerlerinin gelişimi incelendiğinde (Tablo 107), 2011 yılında 75.4 milyar dolarlık ihracata karşılık 74 milyar dolarlık ithalatın yapıldığı, dünya dış ticaret hacminin ise milyar dolar düzeyinde gerçekleştiği tespit edilmiştir. Tablo 107: Alkollü İçkiler Dünya İhracat ve İthalat Değerleri (Cari Fiyatlarla, Milyar USD) Yıllar İhracat İthalat Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Sektör dış ticaretinde öne çıkan ülkelere ilişkin ihracat ve ithalat değerleri ile birlikte, dünya paylarını gösteren bulgular incelendiğinde (Tablo 108), %19.8 ihracat payı ve 14,920 milyon dolar ihracat değeri ile Fransa nın diğer ülkelerden ayrışarak dünya ihracatında ilk sıraya yerleştiği görülmektedir. Fransa ile birlikte dünya ihracatında öne çıkan diğer bir ülke İngiltere dir. İngiltere %13.6 ihracat payı ve 10,223 milyon dolar ihracat değeri ile ihracat sıralamasında ikinci sırada yer almıştır. Söz konusu sektörde öne çıkan diğer ihracatçı bir ülke de %9.8 ihracat payı ve 7,395 milyon ihracat değeri ile İtalya dır. Sektörel ithalatta öne çıkan ülkelere ilişkin ithalat değerleri ve dünya ithalat payları incelendiğinde, %20.8 ithalat payı ve 15,394 milyon dolar ithalat değeri ile ABD nin diğer ülkelerden önemli ölçüde farklılaştığı görülmektedir. Sektörel ithalatta ABD yanında diğer önemli ithalatçı ülkeler ise İngiltere ve Almanya dır. 98

123 Tablo 108:Alkollü İçkiler Sektöründe En Temel İhracatçı ve İthalatçı Ülkeler, Dünya Payları ve Yoğunlaşma Oranları (2011)(Milyon USD) İhracat Dünya Payı (%) Yoğ. İthalat Dünya Payı (%) Yoğ. Dünya 75, Dünya 73, Fransa 14, ABD 15, İngiltere 10, İngiltere 6, İtalya 7, Almanya 5, Almanya 4, Kanada 3, İspanya 3, Fransa 3, ABD 3, Rusya 2, Meksika 2, Çin 2, Hollanda 2, Japonya 2, Singapur 2, Hollanda 2, Avusturalya 1, Singapur 2, Şili 1, İspanya 1, Belçika 1, Belçika 1, İrlanda 1, Hong Kong 1, Portekiz 1, İtalya 1, Küba 1, İsviçre 1, Kaynak: UN Comtrade veri tabanından hareketle oluşturuldu Gıda Sektöründe İnovasyonun (Yeniliğin) Önemi Yenilikler, süreç-yenilikler (process-innovations) ve ürün-yenilikler (product-innovations) olarak iki kategori altında toplanmaktadır. Süreç yenilikler; girdi fiyatları sabitken, teknikteki üretim birimi başına ortalama maliyetleri düşüren iyileşmeler olarak tanımlanmaktadır. Teknolojideki yeni ürünlerin (malların) üretilmesine olanak veren iyileşmeler ise ürün yenilikler olarak tanımlanmaktadır. Ancak birçok durumda, maliyet düşürücü bir süreç yeniliğin, aynı zamanda ürün bileşiminde değişiklik yaparak veya yeni ürünlerin üretilmesini olanaklı hale getirebilmektedir. Bu bağlamda yenilikler arasında ayrım yapmak giderek zorlaşmaktadır. Gıda üretim ve tüketim zincirinde, ülkemizin ihtiyaçlarının Ar-Ge ve yenilik yoluyla karşılanması stratejik önem arz etmektedir. Diğer sektörlerde olduğu gibi, gıda sektöründe de Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine dayanmayan bir sektörel gelişme paradigmasının orta ve uzun dönemde sürdürülebilirliği ve uluslararası rekabet gücü son derece kuşkuludur. Başka bir ifadeyle, tarım sektöründe ve dolayısıyla gıda sektöründe Ar-Ge faaliyetlerine ve inovasyona dayanmadan üretim (verimlilik) ve rekabet gücünü artırmanın önünde önemli güçlükler bulunmaktadır. Gıda endüstrisinde teknolojik inovasyon, daha çok, gıdaların raf ömrünün uzatılması ve gıda güvenliğinin artırılması gibi amaçlarla yeni gıda teknolojileri ve inovatif ambalajlar 99

124 geliştirilmesi şeklinde ortaya çıkmaktadır. Gıda ambalaj sanayinde son yıllarda yeni teknolojilerin kullanıldığı pek çok inovatif ambalaj geliştirilmiştir. Ülkeler ve işletmeler açısından inovasyon sürecinin en temel bileşeni Ar-Ge faaliyetleridir. Ar-Ge faaliyetleri ile işletmeler ya da ülkeler teknoloji üretme ve yenilik yapma kapasitelerini artırarak rekabet gücü kazanmaktadır. Başka bir ifadeyle, günümüz ekonomilerinde işletmelerin ya da ülkelerin teknolojik yenilik yapmadan ayakta kalabilmeleri ve uluslararası rekabet gücü kazanmaları neredeyse imkânsızdır. Bu bağlamda Türkiye ile birlikte seçilmiş ülkelere ilişkin olarak işletmelerin imalat sanayine ve bu çalışmanın nesnesini oluşturan gıda ve içecek sektörüne ayırdıkları Ar-Ge kaynaklarını ve bu kaynaklar içerisinde gıda ve içecek sektörünün payını 2005 sabit fiyatlarla satın alma gücü paritesine göre gösteren Tablo 109 incelendiğinde, gıda ve içecek sektörüne yönelik Ar-Ge harcamasının toplam imalat sanayi içerisindeki payı göstergesine göre en yüksek oranların Meksika başta olmak üzere Hollanda, Türkiye, Fransa, Güney Kore ve İtalya tarafından gerçekleştirildiği, Türkiye nin söz konusu göstergeye göre birçok ülkenin üzerinde bir performans sergilediği görülmektedir. Söz konusu oranın Türkiye de görece yüksek gerçekleşmesinin nedeni, Türkiye imalat sanayine yönelik toplam Ar-Ge harcamalarının görece düşük olmasından kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda gıda sektörüne yönelik Ar-Ge harcamalarının toplam imalat sanayi harcamaları içerisindeki göreli payı yanında, işletmelerin Ar-Ge ye yönelik toplam Ar-Ge harcamalarının nicel büyüklüklerinin mutlak düzeylerinin de incelenmesi gerekir. Bu çerçevede seçilmiş ülkelere ilişkin gıda sektörüne yönelik Ar-Ge harcamaları incelendiğinde, Türkiye nin pozisyonunun hiç de iç açıcı olmadığı izlenmektedir: Türkiye de faaliyette bulunan işletmeler 2000 yılı itibariyle gıda ve içecek sektörüne yönelik olarak 37,507 bin dolar Ar-Ge harcaması yaparken Fransa 467,503 bin dolar, Hollanda 329,916 bin dolar, Kore 203,457 bin dolar ve İtalya 114,983 bin dolar Ar-Ge harcaması yapmıştır yılında Türkiye de faaliyete bulunan şirketlerin gıda ve içecek sektörüne yönelik Ar-Ge harcamaları 54,693 bin dolara yükselirken, söz konusu değerin sadece İsrail ve Singapur dan yüksek olduğunu belirtmek gerekir. Tabloda gösterilen ülkelerin imalat sanayine yönelik Ar-Ge faaliyetlerinin gelişimi incelendiğinde Kore nin Fransa, İtalya ve Kanada gibi gelişmiş metropol ülkelerin dahi oldukça üzerinde bir harcama yaptığı, bu ülkede faaliyete bulunan işletmelerin imalat 100

125 sanayine yönelik olarak 32,436,090 bin dolar gibi son derece yüksek sayılabilecek Ar-Ge harcaması yaptığı görülmektedir yılında Türkiye de imalat sanayine yönelik yapılan Ar-Ge harcama tutarının 1,809,120 bin dolar olduğu göz önüne alınırsa söz konusu yılda Türkiye imalat sanayinde yapılan Ar-Ge harcamalarının Kore nin ancak %6.5 i kadar olduğu görülecektir. Hiç kuşkusuz bu sonuç Kore imalat sanayinin artan rekabet gücünün ve yenilik yapma kapasitesinin en temel kanıtlarından birisidir. Tablo 109: İşletmelerin Ar-Ge İçin Gıda ve İçecek Sektör ile Birlikte İmalat Sanayine Ayırdıkları Kaynaklar ve Gıda ve İçecek Sektörünün Ar-Ge Payları (%)(ISIC Rev.3)(SAGP 2005 Sabit Fiyatlarla, Bin USD) Ar-Ge Harcamaları İtalya İmalat Sanayi Toplamı 6,461,423 6,475,920 6,625,010 7,350,536 7,831,691 7,401,788 7,605,261 Gıda ve İçecek Ürünleri 114, , , , , , ,803 Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Türkiye İmalat Sanayi Toplamı 834,712 1,147,832 1,305,665 1,776,841 1,809, Gıda ve İçecek Ürünleri 37,507 34,450 64,253 47,352 54, Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) İsrail İmalat Sanayi Toplamı 1,859,450 2,000,948 2,149,111 2,452,331 2,216,735 1,959,765 2,116,904 Gıda ve İçecek Ürünleri 17,090 8,959 3,275 5,082 19,948 11,035 14,782 Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Kore İmalat Sanayi Toplamı 12,530,509 20,868,628 24,150,895 26,535,017 27,823,098 28,460,902 32,436,090 Gıda ve İçecek Ürünleri 203, , , , , , ,566 Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Meksika İmalat Sanayi Toplamı 602,818 2,029,252 1,693,447 1,721, Gıda ve İçecek Ürünleri 75, , , , Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Kanada İmalat Sanayi Toplamı 7,872,975 6,918,788 7,126,274 6,581,637 5,485, Gıda ve İçecek Ürünleri 89, , , , , Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Hollanda İmalat Sanayi Toplamı 4,345,387 4,451,245 4,489,064 4,317, Gıda ve İçecek Ürünleri 329, , , , Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Fransa İmalat Sanayi Toplamı 19,633,064 21,021,434 21,817,915 21,379, Gıda ve İçecek Ürünleri 467, , , , Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Singapur İmalat Sanayi Toplamı 1,413,974 1,830,198 2,011,373 2,556,412 3,250,112 1,967,532 2,055,085 Gıda ve İçecek Ürünleri 10,984 14,554 12,117 13,079 20,334 17,481 15,944 Gıda ve İçecek Ürünleri Payı (%) Kaynak ve Notlar: OECD veri tabanından hareketle tarafımızdan oluşturuldu. Boş hücreler ilgili göstergeye ilişkin veri bulunmadığını göstermektedir. 101

126 Patent Başvuruları Seçilmiş dokuz sektör itibariyle dünyada ve AB de dönemi patent başvurularını gösteren Tablo 110 incelendiğinde, dünya ölçeğinde tarım ve gıda sanayi patent başvuruları sıralamasında 24.3 bin başvuru ile dokuz sektör arasındaki yeri 5. sırada tespit edilirken, AB içerisindeki yeri 10.2 bin patent başvurusu ile 4. sırada tespit edilmiştir. Bu bulgular da göstermektedir ki, tarım ve gıda sanayi patent başvurularının çok yüksek olmadığı bir sektör niteliğindedir. Tablo 110: Seçilmiş Dokuz Sektörde Dünyada ve AB de Patent Başvuruları ( ) Dünya (1000) AB (1000) Lojistik Tarım ve gıda Su Bahçıvanlık Kimyasallar Enerji Yaşam bilimi Yaratıcı sanayi Yüksek teknoloji sanayi 1, Kaynak: OECD veri tabanından hareketle oluşturulmuştur. 102

127 3. TÜRKİYE DE GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ 3.1. Türkiye de Sektörün Tarihsel Gelişimi Türkiye de gıda ürünleri sektörü, Cumhuriyet in kuruluş yıllarından itibaren imalat sanayi içinde en hızlı gelişen sektörlerden biri olmuştur. Cumhuriyet in ilk yıllarında, un tamamiyle karataş değirmenlerinde üretilmekte, süt ve et ürünleri geleneksel yöntemlerle elde edilmekte, zeytinyağı ilkel yöntemlerle üretilmekte, şeker ve çay üretimi yapılmamaktaydı. Devlet, Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) şeklinde büyük işletmeler kurarak sektöre yatırım yapmış, özel sektör yatırımlarına da öncü ve destek olmuştur. KİT ler et, süt, şeker, çay, tütün, yem gibi gıda sanayiinin alt sektörlerinde faaliyette bulunmuşlardır. Gıda ürünleri sektöründe daha büyük ölçekli kamu işletmeleri yanında, daha küçük ölçekli özel sektör işletmeleri de faaliyetlerini ve gelişimlerini sürdürmüşlerdir. Gıda sektöründeki önemli atılımlardan şeker sanayiinin gelişmesi, 1926 yılında Uşak Şeker Fabrikası ile başlarken, ilk çay fabrikası 1947 yılında kurulmuştur. Sebze ve meyve işleyen konserve fabrikaları 1948 den sonra hızla artmıştır. Et ürünleri alanında 1952 yılında kurulan EBK modern et kombinalarının kurulmasına ve et ürünleri sektörünün gelişmesine öncülük etmiştir. Yağ sektöründe, margarin üretimi 1953 yılında başlamıştır. Süt işleme endüstrisi alanında ilk süt fabrikası olan Atatürk Orman Çiftliği tesisi 1957 yılında kurulmuştur. Daha sonra 1963 yılında Süt Endüstrisi Kurumu (SEK) kurulmuş olup, süt işleme alanında özel sektör girişimleri 1970 li yıllarda başlamıştır. Meyve suyu ve dondurulmuş gıda tesislerinin kuruluşları da 1970 li yıllara rastlamaktadır. İhracata yönelik sanayileşme modeli ile 1980 li yıllardan itibaren dış ticaret rejiminde gıda sektörünü de etkileyen önemli değişiklikler yapılmış, gıda ve tarımsal ürünler dış ticareti serbestleştirilmiştir yılında gıda ürünlerinin ithalatında uygulanan vergi ve harçlar önemli oranlarda düşürülmüştür li yıllardan başlayarak gıda ürünleri sanayiinde uluslararası sermayenin rolü artmış, yabancı sermayeli şirketler ile yabancı sermaye ile ortak şirket sayısında artışlar olmuştur lı yılların başından itibaren ise özelleştirme uygulamaları ile Süt Endüstrisi Kurumu (SEK), Et ve Balık Kurumu (EBK), Yem Sanayii A.Ş.(YEMSAN) gibi gıda sektöründe yer alan KİT lere ait işletmeler özelleştirilmeye başlanmıştır. Türkiye Şeker fabrikaları A.Ş. (TŞFAŞ) 103

128 özelleştirme kapsamında olup 2014 yılında özelleştirilmesi planlanmaktadır. Hayvancılık sektörüne dayalı olarak çalışan SEK ve EBK gibi işletmelerin özelleştirilmesi, üreticilerin örgütlenmemiş olması, sözkonusu işletmelere ait fabrikaların bulunduğu bölgelerde, özelleştirilen kurumların piyasa düzenleyici rollerini üstlenecek bir organizasyon bulunmaması gibi nedenlerle, hayvancılık sektörünün gelişimini olumsuz yönde etkilemiştir. Özelleştirme, et ve süt üretiminde faaaliyette bulunan sınai işletmelerin, düşük fiyatlarla hammadde temini yolunda üreticiye tatmin etmeyen fiyatlar vermesine uygun ortam yaratmış, bu da birçok üreticinin hayvancılık sektöründen çekilmesine neden olmuştur lı yıllara kadar 35 kombina ile faaliyette bulunan EBK nın 18 işletmesinin satışı yapılmış, 5 işletme resmi kurumlara devredilmiş, 3 işletme de kapatılmıştır. Kısmen özelleştirilen EBK, hayvancılığı destekleyen ve sektörde yerli et üretimini artırmak için düzenleyici rol oynayan bir kurum olmak yerine daha çok canlı hayvan ve et ithalatı ile piyasada fiyat düzenleyici kurum olmuştur tarihli Resmi Gazete nin 4553 sayılı Kararı ile EBK nın adı Et ve Süt Kurumu olarak değiştirilmiştir. Özelleştirme süreci ile gıda sektöründe kamu sektörü, yerini tedrici olarak özel sektöre bırakmıştır. Günümüzde, sektörde, genel olarak küçük ve orta ölçekli olarak faaliyette bulunan işletmeler mülkiyet yapısı açısından daha çok özel sektöre ait kuruluşlardır. Gıda ürünleri imalatında, şeker ve çay alt sektörleri dışında sektör tamamıyla kamu sektöründen özel sektöre doğru yapılanmıştır. Gıda ürünleri sanayinde, son dönemde güvenilir, sağlıklı ve fonksiyonel gıda üretimine doğru bir eğilim sözkonusu olup, sektör hemen hemen tamamiyle özel sektörün üretim ve yatırım kararları doğrultusunda gelişim göstermektedir. Sektörün sağlıklı bir üretim yapısına doğru yönelmesinde geri kalmış, ekonomik ömrünü tamamlamış tesislerin yerine, ileri teknolojiye sahip daha fazla katma değer yaratacak tesislerin kurulması yönünde modernizasyon ve yenileme yatırımlarına gerek vardır Türkiye de Sektörün Durumu Türkiye de gıda ürünleri sanayi, Türkiye ekonomisi açısından imalat sanayinin en önemli alt sektörlerinden birisidir. Gıda ürünleri sanayi, 2010 yılı itibariyle 35,172 adet işyeri ile işyeri sayısı açısından imalat sanayi genelinin %11.7 ine sahip olup, imalat sanayi toplam istihdamının da %13 ü sektöre aittir. 104

129 Gıda ürünleri sektörü üretim değeri açısından, 2010 yılı itibariyle 79,476 milyon TL lık üretim değeri ile imalat sanayi üretim değerinden %15.2 pay alarak alt sektörler arasında birinci sırada yer almaktadır. Sektör, imalat sanayinin alt sektörleri arasında 2010 yılı itibariyle 11,631 milyon TL lık katma değer ile yaratılan katma değer açısından da birinci sırada yer almakta olup imalat sanayi toplam katma değeri içindeki payı %11.7 dir. Tarıma dayalı bir endüstri kolu olarak gıda ürünleri sanayi, ihracat açısından da önemli bir sektör olup, imalat sanayinin dış ticaret dengesi artı değer veren alt sektörlerinden birisidir yılı itibariyle sektör ihracatı 10,485 milyon USD, sektör ithalatı ise 5,403 milyon USD dır yılı itibariyle imalat sanayinin toplam ihracatının %7.3 ünü gıda ürünleri ihracatı oluşturmaktadır. Gıda ürünleri ihracatında da sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması alt sektörü toplam gıda ürünleri ihracatı içinde %37.2 lik pay ile birinci sırada yer almaktadır. Gıda ürünleri ithalatı ise 2012 yılı itibariyle imalat sanayi toplam ithalat değerinin %3.1 ini oluşturmaktadır. Toplam gıda ürünleri ithalatı içinde de %46.5 oranındaki pay ile en fazla ithalat yapılan sektör bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatıdır. Gıda ürünleri sanayi, Türkiye ekonomisinin en önemli sektörlerinden biri olmakla birlikte katma değer oranı, kapasite kullanım oranları, verimlilik endeksleri gibi bazı parametreler açısından imalat sanayi ortalamalarının altında kalmaktadır. İmalat sanayi genelinde 2010 yılı itibariyle katma değer oranı %18.9 iken, gıda ürünleri sektöründe %14.6 dır. Sektörde yaratılan katma değerin artması için sektörün düşük teknolojili üretim yapan tesislerden yüksek teknolojili üretim yapan tesislere doğru yapılanmasına gerek vardır yılı itibariyle imalat sanayi genelinde kapasite kullanım oranı %74.2 iken gıda ürünleri sektöründe %71.2 dir. Gıda ürünleri sektöründe genel olarak kapasite kullanım oranlarının düşüklüğüne özellikle bazı alt sektörlerdeki (un ve unlu mamuller gibi) atıl kapasite neden olmaktadır. Ayrıca tarımsal ürünlere dayalı bir sektör olarak hammadde arzında yaşanan mevsimsel ve ekonomik sorunlar kapasite kullanımı sınırlandırıcı etkiler yapmaktadır. Verimlilik göstergelerinden çalışan başına üretim endeksi 2012 yılı itibariyle imalat sanayinde iken gıda sanayinde 96.6, çalışılan saat başına üretim endeksi de imalat sanayinde iken gıda ürünleri sanayinde dir. İmalat sanayi geneline verimlilik 105

130 göstergelerinin daha düşük olması da büyük ölçüde sektörün emek yoğun üretim tarzından kaynaklanmaktadır. Gıda ürünleri sanayi, tarımsal hammaddelerin özelliklerine göre bir ya da birden fazla teknik kullanılarak işlenmesi ile nihai ürüne dönüştürülmesini sağlayan imalat sanayi alt sektörüdür. Genel olarak Türkiye de gıda ürünleri sektöründe teknolojik açıdan aralarında önemli farklılıklar bulunan çok sayıda işletme birlikte faaliyette bulunmaktadır. Gıda ürünleri sanayiinin alt sektörlerinde geri teknoloji ve ileri teknoloji kullanan işletmelerin bir arada olduğu karmaşık bir üretim yapısı sözkonusudur. Bu durum, sektörün teknolojik açıdan gelişimini sınırlandırıcı etki yapmakta, karmaşık üretim yapısında hem dış pazarda rekabet edebilecek ürünler hem de daha ilkel koşullarda üretilen daha çok iç pazara yönelik ürünler alıcı bulabilmektedir. Sektörün, gıda gibi olmazsa olmaz temel tüketim ürünleri üretiyor olması nedeniyle kaliteli ve kalitesiz ürünler, gelir grubu ve bilinçli tüketim faktörlerine bağlı olarak yüksek ya da düşük fiyatlardan alıcı bulabilmektedirler. Gıda ürünleri sanayiinin temel hammaddesi tarımsal ürünler olduğu için tarımsal üretimin gelişim düzeyi de sektörü yakından ilgilendirmektedir. Tarımsal üretimin mevsimsellik özelliğine, nitelik ve niceliğine göre sektörün çoğu alt kollarında üretim mevsimsel özellikler arz etmekte ve tarımsal ürünlerin yeterlilik durumu ve kalitesine göre hammadde ithalatı sözkonusu olabilmektedir. Türkiye de coğrafi ve ekolojik koşulların uygunluğuna bağlı olarak, gıda ürünleri sektörünün hammadde gereksiniminin büyük ölçüde yurt içinden karşılanabilmesi, sektör açısından önemli bir avantaj yaratmaktadır. Tarımsal ürünlerin hammadde olarak değil, katma değeri daha yüksek işlenmiş gıda sanayi ürünleri olarak dış pazarlara sunulması hem sektörün gelişimi hem de Türkiye ekonomisi açısından önemli bir husustur. Türkiye de hayvancılık alt sektöründe, girdi üretimi ve dağıtımı alanında ve tarım ticareti alanında faaliyet gösteren kamu teşebbüslerinin özelleştirilmesi sonucunda, tarımsal üreticilerin nicelik ve nitelik açıdan yetersiz örgütlenmiş olmaları pazarlama kanallarının sağlıksızlığı, finansman maliyetlerinin yüksekliği gibi nedenlerle tarımsal üreticilerin üretimden vazgeçmeleri ya da tarımsal üretimin sınırlanması, gıda ürünleri sektöründe hammadde arzı açısından sorunlar yaratabilmektedir. Sektörde stratejik önemi olan et, süt, hububat gibi ürünlerde piyasayı düzenleyici yapılara gerek duyulmaktadır. 106

131 Türkiye de gıda ürünleri sanayii daha çok iç piyasaya yönelik yapılanmış olmakla birlikte sektörün ihracatı da artış trendi göstermektedir. Özellikle Avrupa Birliği ile uyum çalışmaları, gıda ürünleri sektörünü, dış pazarlarda güçlü rakiplerle karşı karşıya getirmiştir. Sektörün dış pazarlarda dinamik koşullara uyum sağlayarak varlığını sürdürebilmesi, dünya standartlarında yeni teknolojilerle üretime, ambalajlama, depolama, dağıtım ve kalite kontrolü yapılmasına, araştırma ve geliştirme faaliyetlerine önem verilmesine ve markalaşma yolunda üretim ve pazarlama tekniklerinin yoğun kullanımına bağlıdır Türkiye de Sektörün Analizi İşyeri Sayısı Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, gıda ürünleri sektöründe 2003 yılında 27,407 işyeri faaliyet gösterirken, 2004, 2006, 2008 ve 2009 yıllarında işyeri sayısında artış, 2005, 2007 ve 2010 yıllarında işyeri sayısında düşüş görülmüştür. Sektörde 2010 yılı itibariyle 35,172 işyeri faaliyette bulunmaktadır döneminde imalat sanayi genelinde işyeri sayısında %27 oranında artış olmuşken gıda ürünleri sektöründe %28 oranında artış gerçekleşmiştir. İşyeri sayısı açısından imalat sanayi içinde gıda ürünleri imalatı üçüncü sırada yer almaktadır. İşyeri sayısı açısından imalat sanayi içinde gıda ürünleri sektörünün payı 2003 yılında %11.6 iken 2010 yılı itibariyle bu pay %11.7 olmuştur. Tablo 111: Türkiye Gıda Ürünleri Sektörü İşyeri Sayısı Kodu Sektör Adı Gıda Ürünleri 27,407 31,906 30,429 36,321 30,635 34,315 39,579 35, Etin İşl.Sak.ve Et Ür.İmalatı Balık,Su Ü. İşlenmesi Sak Sebze ve Meyvelerin İş.Sak ,091 1,097 1,201 1,297 1,377 1,545 1, Bitkisel ve Hayvansal Yağlar Süt Ürünleri İmalatı 966 1,112 1,061 1,250 1,311 1,262 1,570 1, Öğü.Tahıl Ür.Nişasta,Niş. Ür. 3,575 4,355 4,168 4,876 4,142 4,266 4,172 3, Fırın ve Unlu Mamuller İm. 19,296 22,535 21,193 25,958 20,880 24,340 29,116 25, Diğer Gıda Maddelerinin İm. 1,106 1,160 1,277 1,287 1,473 1,293 1,521 1, Hazır Hayvan Yemleri İm C İmalat Sanayi 236, , , , , , , ,928 Gıda/İmalat ( %) Kaynak: TÜİK İş İstatistiklerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. 107

132 Grafik 8 : İşyeri Sayısının Gelişimi Kaynak: TÜİK, iş istatistiklerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Gıda ürünleri sektöründeki işyeri sayısı alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde en fazla işyeri sayısının 10.7 kodlu fırın ve unlu mamuller imalatında olduğu görülmektedir kodlu öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünler, 10.5 kodlu süt ürünleri imalatı, 10.3 kodlu sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması işyeri sayısı açısından öne çıkan alt sektörlerdir yılı itibariyle gıda ürünleri sektöründe toplam işyeri sayısının %73.50 si, 25,498 adet işyeri sayısı ile birinci sırada yer alan fırın ve unlu mamuller imalatına aittir. Bu alt sektör içinde de ekmek, pastane ürünleri imalatı işyeri sayısı açısından alt sektörün %94 ünü kapsamaktadır. Gıda sanayiinde toplam işyeri sayısı açısından ikinci sırada yer alan öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünler imalatı, 3,925 adet işyeri ile toplam içinde %11.16 pay almaktadır. Bu grup içinde işyeri sayısının %99.7 si öğütülmüş tahıl ürünlerine aittir. Gıda sanayiinde toplam işyeri sayısı açısından üçüncü sırada yer alan süt ürünleri imalatının payı %4.27 ve işyeri sayısı 1,502 adettir. Gıda sanayiinde toplam işyeri sayısı açısından dördüncü sırada yer alan sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması imalatının payı %4.19 ve işyeri sayısı 1,476 adettir. 108

133 10.8 kodlu diğer gıda maddelerinin imalatı alt sektörü 1,242 adet işyeri ile gıda sanayii toplam işyeri sayısının %3.53 üne sahiptir. Bu grupta, şeker imalatı (69 işyeri), kakao, çikolata ve şekerleme imalatı (819 işyeri), kahve ve çayın işlenmesi (143 işyeri), baharat, sos, sirke ve diğer çeşni maddelerinin imalatı (125 işyeri), hazır yemeklerin imalatı (3 işyeri), homojenize gıda müstahzarları ve diyetetik gıda imalatı (18 işyeri) ve başka yerde sınıflandırılmamış diğer gıda maddelerinin imalatı (65 işyeri) yer almaktadır. Sektörün önemli alt üretim konularından 10.4 kodlu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatının toplam işyeri sayısı içindeki payı 777 adet işyeri ile %2.21 dir. Diğer bir alt sektör 10.1 kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatının toplam işyeri sayısı içindeki payı ise %1.17 ve işyeri sayısı 410 adettir kodlu hazır hayvan yemleri imalatı alt sektörünün gıda sanayiinde toplam işyeri sayısı içinde aldığı pay 286 adet işyeri ile %0.81 dir. Gıda sanayiinde toplam işyeri sayısı açısından %0.16 oranında en az payı olan alt sektör ise 10.2 kodlu balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanmasıdır. Bu alt sektördeki işyeri sayısı 2010 yılı itibariyle 56 adettir. Grafik 9 : Sektördeki İşyeri Sayısının Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Adet) NOT: 10.7-Fırın ve unlu mamuller ürünleri imalatı;10.6-öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı Ürünlerin imalatı; Süt ürünleri imalatı; Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması. 109

134 Üretim Üretim Değeri Bir sektörün üretim değeri, sektörün ülke ekonomisi içindeki yerini ortaya koyan önemli göstergelerden birisidir. Gıda ürünleri sanayi, üretim değerinin büyüklüğü açısından imalat sanayi içinde ilk sırada yer almaktadır. Gıda ürünleri imalatınının 2003 yılı itibariyle üretim değeri 32,023 milyon TL olup, imalat sanayi toplam üretim değerinin %14 ünü oluştururken, 2010 yılında üretim değeri 79,476 milyon TL ye yükselmiş olup imalat sanayi toplam üretim değerinin %15 ini oluşturmaktadır. Gıda ürünleri imalatının, temel tüketim maddeleri üreten bir sektör olduğu düşünüldüğünde, sektörün, ekonomik kriz yıllarında imalat sanayi toplam üretimindeki payını artırmasının gıda tüketiminin vazgeçilmez niteliğinden kaynaklandığı söylenebilir. Nitekim dönemindeki imalat sanayi üretim değerindeki artış %133.8 olurken, gıda ürünleri sektöründe üretim değerindeki artış %148.2 oranında gerçekleşerek, imalat sanayi üretim değerindeki artışın üzerinde olmuştur. Tablo 112: Gıda Ürünleri Sanayi Üretim Değeri Milyon TL İmalat Sanayi İmalat Sanayi Milyon İçindeki İçindeki TL Payı (%) Payı (%) Dönemi Değişim (%) İmalat Sanayi 224, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , Kaynak: TÜİK 110

135 Grafik 10: Üretim Değerinin Gelişimi Gıda ürünleri imalatı içerisinde en fazla üretim değerine sahip alt faaliyet alanı ise 10.8 kodlu diğer gıda maddeleri imalatıdır yılında diğer gıda maddeleri imalatı, 14,693 milyon TL lık üretim değeri ile gıda ürünleri sanayi toplam üretim değerinin %18.5 ini oluşturmaktadır. Sektör üretiminde ikinci önemli alt faaliyet kolu 10.3 kodlu sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanmasıdır yılında 12,518 milyon TL üretim değeri ile gıda ürünleri sektörü üretim değerinin %15.8 ini sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması imalatı oluşturmaktadır kodlu süt ürünleri imalatı, 2010 yılında 10,774 milyon TL lık üretim değeri ile sektör genelinde üçüncü sırayı alırken, sektör üretim değerinin %13.6 sını oluşturmaktadır kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı, 2010 yılında 10,358 milyon TL üretim değeri ile gıda ürünleri toplam üretim değerinden % 13.0 pay alırken üretim değeri açısından sektörde dördüncü sırada yer almaktadır. Gıda ürünleri imalatında 2010 yılı itibariyle üretim değeri açısından diğer alt sektörler de şöyle sıralanmaktadır: Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünler imalatı (10,034 milyon TL üretim değeri ile sektör üretim değeri içindeki payı %12.6), fırın ve 111

136 unlu mamuller imalatı (9,583 milyon TL üretim değeri ile sektör üretim değeri içindeki payı %12.0), bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı (7,360 milyon TL üretim değeri ile sektör üretim değeri içindeki payı %9.3), hazır hayvan yemleri imalatı (3,212 milyon TL üretim değeri ile sektör üretim değeri içindeki payı %4.0) ve balık ve deniz ürünleri imalatı (944 milyon TL üretim değeri ile sektör üretim değeri içindeki payı %1.2). Grafik 11: Sektör Üretim Değerinin Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon TL) NOT: Diğer gıda maddeleri imalatı; Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması; Süt ürünleri imalatı;10.1-etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı Üretim Endeksi Üretim endeksindeki gelişmeler incelendiğinde gıda ürünleri sektörü üretim endeksinin döneminde yıllık ortalama %4.7 artış kaydettiği görülmektedir. Nitekim, 2010=100 bazlı üretim endeksine göre, 2005 yılında 80.4 olan üretim endeksi 2007 de 87.7 ye, 2012 yılında ise düzeyine yükselmiştir. Gıda ürünleri üretim endeksinde ekonomik kriz yılı olan 2009 daki %0.3 oranındaki düşüş, aynı yıl imalat sanayi üretim endeksindeki %11.4 oranındaki düşüşün altında kalmıştır döneminde imalat sanayi endeksi ise yıllık ortalama %4.0 oranında artış gösterek, 2012 yılında düzeyinde gerçekleşmiştir. 112

137 Tablo 113: Üretim Endeksinin Gelişimi (2010=100) Yıllar İmalat Sanayi Gıda Ürünleri Endeks Değişim (%) Endeks Değişim (%) Kaynak: TÜİK Grafik 12: Üretim Endeksinin Gelişimi Gıda ürünleri imalatı üretimi, imalat sanayi üretimine göre daha istikrarlı bir seyir izlemektedir. Sektörün üretim konusu olan ürünlerin gıda gibi temel ve nihai tüketim malı olması diğer imalat sanayi ürünlerine göre üretim ve tüketimde daha istikrarlı bir görünüm arz etmesine neden olmaktadır. TÜİK tarafından yayınlanan 2010=100 bazlı üretim endeksinden de bu gelişim izlenebilmektedir yılının son çeyreği itibariyle 113

138 önemli ölçüde hissedilmeye başlayan küresel krizin de etkisiyle imalat sanayi üretim endeksi bir önceki yıl ortalamasına göre %1.5 oranında azalarak 98.5 e gerilerken, gıda ürünleri sanayi üretim endeksi bir önceki yıl ortalamasına göre %3.3 oranında artarak 90.6 ya yükselmiştir. Küresel ekonomik krizin Türkiye de de yaşanmasıyla birlikte üretimde görülen daralmaya bağlı olarak 2009 yılında imalat sanayi üretim endeksi değerinde %11.4 gibi sert bir düşüş yaşanırken, gıda ürünleri imalatında üretim endeksindeki düşüş %0.3 gibi daha yumuşak bir oranda gerçekleşmiştir. Toparlanma yılı olan olan 2010 da ise gıda ürünleri imalatı sektör endeksindeki artış, imalat sanayinin ortalama artış hızının altında kalmış olup izleyen yıllarda normal artış trendine devam etmiştir. Grafik 13: Üretim Endeksinin Aylar İtibariyle Gelişimi Üretim endeksindeki gelişmeler aylık bazda değerlendirildiğinde ise, sektör üretim endeksi rakamlarının yılın ilk altı aylık dönemlerinde genel olarak düşük seyrettiği, yılın ikinci yarısından itibaren artış gösterdiği ve son çeyreğinde de en yüksek düzeylerine ulaştığı görülmektedir. Gıda ürünleri sektöründeki aylık üretim endeksinin bu gelişimi de büyük ölçüde sektörün ana hammaddesi olan tarımsal ürünlerin mevsimsel üretim özelliklerinden kaynaklanmaktadır. 114

139 Kapasite Kullanım Oranı Gıda ürünleri imalatı sektöründe, kapasite kullanım oranı (KKO) döneminde ortalama olarak %71.7 düzeyinde seyretmiştir. Aynı dönemde imalat sanayi genelinde gerçekleşen ortalama KKO %75.2 dolayında olup, gıda ürünleri sektörel kapasite kullanımının imalat sanayi kapasite kullanımının altında kaldığı görülmektedir. Gıda ürünleri sanayi KKO su, imalat sanayi KKO sunun genellikle 4-6 puan daha altında gerçekleşirken kriz yılı olan 2009 yılında bu fark 0.5 puana inmiştir yılında imalat sanayinde KKO %68.9 olarak gerçekleşirken, gıda ürünlerinde %68.4 olarak gerçekleşmiştir. Ekonomik açıdan toparlanma yılı kabul edilen 2010 ve izleyen yıllarda ise kapasite kullanımı açısından imalat sanayi ve gıda ürünleri sanayiinin kapasite kulanım oranları arasındaki farkın normal trendine döndüğü görülmektedir yılı itibariyle imalat sanayinde KKO %74.2 düzeyinde gerçekleşmişken, gıda ürünleri sanayinde KKO %71.7 düzeyinde gerçekleşmiştir. Gıda ürünleri sanayi kapasite kullanımının, imalat sanayi kapasite kullanımının daha altında seyretmesi, sektörde atıl kapasitenin varlığını göstermektedir. Tablo 114: Kapasite Kullanım Oranının Gelişimi Yıllar İmalat Sanayi Gıda Ürünleri KKO (%) Değişim (Puan) KKO (%) Değişim (Puan) Kaynak: TC Merkez Bankası. 115

140 Grafik 14: Kapasite Kullanım Oranının Gelişimi Kapasite kullanım oranındaki gelişmeler aylık bazda değerlendirildiğinde ise, gıda ürünleri sektöründe aylık kapasite kullanım oranlarının imalat sanayi aylık kapasite kullanım oranlarına göre daha değişken olduğu görülmektedir. Gıda ürünleri sektöründe genellikle yılın ilk aylarından itibaren kapasite kullanım oranlarının düşmeye başladığı, yılın ortalarında en düşük değerlerini aldığı ve yılın son aylarında da daha yüksek kapasite kullanım oranlarının gerçekleştiği görülmektedir. Gıda ürünleri sektöründe kapasite kullanımında görülen bu aylık seyir, sektörün büyük ölçüde tarımsal hammadde kullanma özelliğinden kaynaklanmaktadır. Sektörde, hasat edilen tarımsal ürünler daha çok yılın son ayları ile yılın ilk aylarında işlenmektedir, üretim mevsimsel özellikler arz etmektedir döneminde gıda ürünleri sektöründe en düşük KKO nun %65.6 ile 2010 yılı Ağustos ayında, en yüksek KKO nun ise %75.9 ile 2012 yılı Kasım ayında gerçekleştiği görülmektedir. 116

141 Grafik 15: Kapasite Kullanım Oranının Aylar İtibariyle Gelişimi Gıda ürünleri sanayi kapasite kullanım oranları, alt sektörlere göre değerlendirildiğinde, 2012 yılı itibariyle, sektörde en yüksek kapasite kullanımının, %81.6 KKO oranı ile 10.1 kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatında olduğu görülmektedir. Sektörde kapasite kullanımı açısından %78.6 KKO ile 10.9 kodlu hazır hayvan yemleri imalatı ikinci sırada, %72.5 KKO ile 10.8 kodlu diğer gıda maddelerinin imalatı üçüncü sırada yer almaktadır. Kapasite kullanım oranına göre diğer alt sektörler de şöyle sıralanmaktadır: %71.9 KKO ile 10.7 kodlu fırın ve unlu mamuller imalatı, %71.6 KKO ile 10.6 kodlu öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı, %70.9 KKO ile 10.5 kodlu süt ürünleri imalatı, %70.2 KKO ile 10.2 kodlu balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması, %67.9 KKO ile 10.4 kodlu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı, %63.1 KKO ile 10.3 kodlu sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması. 117

142 Tablo 115: Kapasite Kullanım Oranının Alt Faaliyet Kolları İtibariyle Gelişimi Değişim ( ) (Puan) İmalat Sanayi Gıda Ürünleri Kaynak: TC Merkez Bankası Grafik 16: Kapasite Kullanım Oranının Alt Faaliyet Kolları İtibariyle Gelişimi 118

143 Katma Değer Gıda ürünleri imalatının 2010 yılı itibariyle katma değeri 11,631 milyon TL olup, sektörde yaratılan katma değer 2005 yılı hariç artan bir seyir izlemektedir. İmalat sanayinin toplam katma değeri ise 2010 yılı itibariyle 99,229 milyon TL olup, bu değerin %11.7 si gıda ürünleri sanayi tarafından gerçekleştirilmiştir. Gıda ürünleri imalatı, Türkiye de katma değer açısından imalat sanayinin önemli alt sektörlerinden biri olup, katma değerin büyüklüğü açısından imalat sanayi içinde ikinci sırada yer almaktadır. Grafik 17: Katma Değerin Gelişimi Sektörün üretim yapısı katma değer açısından değerlendirildiğinde, gıda ürünleri imalatı sektöründeki katma değer oranının (katma değer/üretim değeri) düşüş eğiliminde olduğu izlenmektedir. Gıda ürünleri sektörünün katma değer oranı, 2003 yılında %21.3 düzeyinde iken, 2010 yılında düşerek %14.6 olmuştur dönemi itibariyle imalat sanayi genelinde yaratılan katma değer %76.1 oranında artarken, gıda ürünleri imalatında yaratılan katma değer %70.4 oranında artmıştır. 119

144 Tablo 116: Gıda Ürünleri Sanayi Katma Değeri Katma Değer Katma Değer Katma İmalat İmalat Değer/Üretim Milyon Sanayi Milyon Sanayi Değeri TL İçindeki TL İçindeki % Payı (%) Payı (%) Katma Değer/Üretim Değeri % Dönemi Değişim (%) İmalat 56, , Sanayi , , , , , , , , , Kaynak: TÜİK Gıda ürünleri imalatı içerisinde en fazla katma değere sahip alt sektör ise 10.8 kodlu diğer gıda maddeleri imalatıdır yılında diğer gıda maddeleri imalatında 3,331 milyon TL lık katma değer gerçekleşmiş olup, bu tutar gıda ürünleri sanayi toplam katma değerinin %28.6 gibi önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Gıda ürünleri sektöründe katma değer açısından ikinci önemli alt sektör ise 10.7 kodlu fırın ve unlu mamuller imalatıdır yılı itibariyle gıda ürünleri sektörü katma değerinin %18.8 ini fırın ve unlu mamuller imalatı oluşturmaktadır. Katma değer açısından gıda ürünleri imalatında üçüncü sırada yer alan 10.1 kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı, sektör katma değerinin %13.1 ini ve dördüncü sırada yer alan 10.5 kodlu süt ürünleri imalatı, sektör katma değerinin %12.4 ünü olşturmaktadır. Gıda ürünleri sektöründe 2010 yılı itibariyle yaratılan katma değerin büyüklüğü açısından diğer alt sektörler ve gıda sektörü katma değeri içinde aldıkları pay da sırasıyla şöyledir: Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması, payı %11.2, 10.6-Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı (payı %7.4), 10.4-Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı (payı %4.3), 10.9-Hazır hayvan yemleri imalatı (payı %2.6), Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması (payı %1.6). 120

145 Grafik 18: Sektör Katma Değerinin Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon TL) NOT: Diğer gıda maddelerinin imalatı; 10.7-Fırın ve unlu mamuller imalatı; Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı; Süt ürünleri imalatı Girdi-Çıktı Analizi 10 Bu bölümde gıda sanayini oluşturan sektörlerin Girdi-Çıktı (Input-Output, I/O) analizi yardımıyla incelenmesi hedeflenmektedir. Girdi-Çıktı Analizi yöntemi ile bu sektörlerin bağlantı katsayıları, diğer sektörlerle etkileşimleri ve ithal girdi kullanımları araştırılacaktır. Analizde kullanılacak olan Girdi-Çıktı tablosu, TÜİK tarafından yayınlanan 90 sektörlü 2002 yılına ait tablodur. Bu tablodaki sektörlerin NACE Rev sektör sınıflandırması ile uyumlulaştırılması tarafımızca yapılmış ve sektör adları ve bu sektörlerin hangi NACE Rev kodlarını kapsadığını belirten tablo da EK 1 de verilmiştir. EK 1 den de görüleceği gibi, bazı sektörlerin içerdiği NACE Rev kodlarının fazlalığı ve sektör adlarının uzunluğu, tabloların hazırlanmasını sektörlerin Girdi-Çıktı tablosunda yer alan sıra numaraları ile ifade edilmesini zorunlu kılmıştır. Bu nedenle, bundan sonraki tablolarda sektörleri temsilen Girdi-Çıktı tablosundaki sıra numaraları kullanılacaktır 10 Bu bölüm Oktay KÜÇÜKKİREMİTÇİ tarafından hazırlanmıştır. 121

146 (örneğin; 37 sıra nolu sektör, 251 NACE Rev kodlu Kauçuk Ürünleri İmalatı sektörünü temsil edecektir). Belirlememize göre 90 sektörlü Girdi-Çıktı tablosu sınıflandırması baz alındığında; gıda sektörünü oluşturan 8 sektör söz konusudur. Bu sektörler Tablo 117 de verilmektedir. Sektör Sıra No Sektör NACE Rev Kodları Tablo 117: Gıda Sanayi ile İlgili Sektörler Sektör Adı Et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması Balık ve balık ürünlerinin işlenmesi ve saklanması Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı Süt ürünleri imalatı Öğütülmüş tahıl ürünleri; nişasta ve nişastalı ürün. imalatı Hazır hayvan yemleri imalatı Diğer gıda maddeleri imalatı Bu aşamadan sonra, belirlenen bu sektörler Girdi-Çıktı Analizi teknikleri kullanılarak irdelenecektir Girdi-Çıktı (Input-Output) Tabloları Input-Output tabloları sayesinde belirli bir zaman kesiti için de olsa üretici sektörlerin kullandıkları girdiler, bu girdilerin hangi sektörlerden ve ne oranlarda temin edildiği, sektörlerin ekonomi içindeki payı, sektör üretiminin hangi sektörlerce (nihai tüketim de dahil olmak üzere) ve ne oranda kullanıldığı, sektörlerin ekonomide yaratabilecekleri çarpan etkisi, üretim içinde ithal girdilerin oranı gibi ekonomik yapıya ilişkin tüm bilgiler detaylı bir şekilde elde edilebilmektedir. Input-Output (I/O) tablosu (matrisi), bir ekonomideki sektörlerin her birinin bir birim üretim yapabilmek için diğer sektörlerden kullanmak durumunda olduğu girdileri ve bu sektörlerin her birinin çıktılarının hangi sektörlerde ne miktarda girdi olarak kullanıldığını gösteren bir tablodur. I/O tekniği, ekonomideki tek bir sektörü inceleyebilmek, sektörlerarası etkileşimi görebilmek, Keynesyen genel denge modelinde gerekli olan toplam üretim düzeyi, fiyatlar genel düzeyi, toplam ihracat, toplam istihdam ya da ortalama verimlilik gibi bazı kavramların hem genel olarak ülke ekonomisi bazında 122

147 hem de alt sektörler bazında elde edilebileceğini ifade etmektedir 11. I/O yaklaşımı ile yalnızca herhangi bir sektörün üretim yapısını belirlenmemekte, bu sektörün bağlantılı olduğu diğer sektörlerle olan ilişkisini de incelenebilmektedir. Örneğin; ayrıştırma (decomposition) yöntemi kullanılarak bir sektörün geriye doğru bağlantılı olduğu sektörlerle olan ilişkileri belirlenebilmektedir 12. I/O tablosunda sütunlarda ve satırlarda sektörler yer almaktadır. Sütunlar itibariyle bakıldığında, bir sektörün üretiminin bileşenleri (diğer sektörlerden aldığı girdiler ve temel üretim girdileri), sektörün üretim değerinin toplamı ve o sektör nihai mamul ithalatından oluşan toplam arz görülmektedir. Satırlar itibariyle bakıldığında ise, bir sektörün üretiminin diğer sektörler tarafından kullanılan kısmı (ara tüketim) ile o sektör ürününe olan nihai talepten (iç tüketim, stok değişmeleri, ihracat dahil olmak üzere) oluşan toplam kullanım yer almaktadır. I/O tablosu aynı zamanda bir kare matristir (satır sayısı sütun sayısına eşittir). Leontief in temel statik I/O modeli, iki tür ilişkiden oluşmaktadır: denge denklemleri ve yapısal denklemler. Bir sektörün üretimi ya kendisi ve diğer sektörler tarafından ya da üretici sektörler dışında (tüketiciler tarafından) kullanılmaktadır. Nihai tüketiciler dışındaki j sektörlerinin sayısı n ise, i. sektörün denge denklemi aşağıdaki gibi ifade edilebilir 13 : X i x... i1 xi2 xin yi (i = 1,2,...,n ve j = 1,2,...,n) burada, X i : i. sektörün toplam üretimini, x ij : i. sektörün üretiminin j. sektör tarafından girdi olarak kullanılan kısmını, y i : i. sektörün üretiminin nihai tüketiciler tarafından kullanılan kısmını ifade etmektedir. 11 Wassily Leontief (1949). Structural Matrices of National Economics, Econometrica, Vol.17, Supplement Report of the Washington Meeting, (Jul. 1949), s L. Roman ve Jr. Weil (1968). The Decomposition of Economic Production Systems, Econometrica, Vol. 36, No. 2, Apr., 1968, s Leonid Hurwicz (1955). Reviewed Work(s): Studies in the Structure of the American Economy: Theoretical and Empirical Explorations in Input-Output Analysis by Wassily Leontief, The American Economic Review, Vol. 45, No. 4, s

148 j sektörünün bir birim üretim için kullandığı i sektörü üretimi aij olarak gösterilmekte ve j sektöründe kullanılan i sektörü ürününün girdi katsayısı bu katsayılardan oluşan matrise de girdi (teknoloji) katsayıları matrisi adı verilmektedir 14. a ij x X ij j Tüm sektörler için ülkenin I/O tablosuna karşı gelecek şekilde girdi katsayılarından (a ij ler) oluşturulacak matrise ekonominin yapısal matrisi (A matrisi) adı verilmektedir. Yapı matrisi, ekonomide farklı sektörlerin girdi yapısı hakkında sayısal bilgiler vermektedir. Her durumda yapısal matris elemanları bir oran olarak yorumlanmalı ve matrisi oluşturan bu oranların da iki fiziksel değerin birbirine oranlanması ile elde edildiği unutulmamalıdır. Girdi katsayıları matrisinde satırların toplanmasının ise bir iktisadi anlamı bulunmamaktadır. Ancak yukarıdaki girdi katsayıları matrisini A, elemanlarını a ij olarak adlandırırsak ve her bir sektörün çıktı düzeylerini de x i olarak gösterirsek, bu değer, (ve ihracatı da nihai talebin bir bileşeni olarak düşünürsek), her sektörün kendisi de dahil olmak üzere diğer sektörlerin girdisini (a 11 x 1 + a 12 x a 1n x 1 ) ve nihai talebi (nihai tüketim+ihracat) karşılamak için gerekli üretim miktarının toplamını ifade edecektir. Yukarıda genel biçimi verilen ekonominin genel üretim ve talep yapısını gösteren matriste bir sektörün üretimini gösteren X i ler, bağımsız malların talep fonksiyonu olarak ifade edilmiş ve A matrisi de sabit teknoloji katsayıları olarak gösterildiği için bu matris Leontief tarafından ekonominin yapısal matrisi olarak adlandırılmıştır 15. Genel biçimi verilen I/O modelinden, her bir sektörün denge üretim değerini bulmak mümkündür. Bunun için n tane üretici sektör ve n tane nihai talep vektörü için üretici sektörler açısından gerekli üretim değerlerini yazarsak (x ler sektörlerin üretim değerlerini, a lar teknik katsayıları ve y ler de nihai talep vektörünü ifade etmek üzere); x 1 = a 11 x 1 + a 12 x a 1n x n + y 1 x 2 = a 21 x 1 + a 22 x a 2n x n + y 2 14 Wassily Leontief (1985). Input-Output Analysis, Input-Output Economics içinde, Oxford University Press, New York, 2nd Edition, s W. Leontief (1949), s

149 ... x n = a n1 x 1 + a n2 x a nn x n + y n şeklini alacaktır. Burada nihai talep vektörü olan y yi yalnız bırakarak denklemi düzenlersek; (1 - a 11 x 1 ) - a 12 x a 1n x n = y 1 - a 21 x 1 + (1 - a 22 x 2 ) a 2n x n = y a n1 x 1 - a n2 x (1 - a nn x n ) = y n olacaktır. Yukarıdaki denklem sistemi matris notasyonu ile gösterilirse; (1- a - a... a n1 ) - a.. - a 12 (1- a. 22 n2 ) a a.. 1n. (1- a 2n nn x1 x 2... ) x n y y y n Yukarıda sol tarafta yer alan matris birim matristen (I) temel girdi katsayıları matrisi (A) nın farkına eşittir ve (I-A) olarak ifade edilebilir. X, sektörlerin üretim vektörünü (x 1, x 2,..., x n ), Y de nihai talep (iç talep ve ihracat toplamı) vektörünü (y 1, y 2,..., y n ) göstermek üzere, yukarıdaki ifade; (I-A) X = Y olarak yazılabilir. Nihai talebin bilindiği (ya da planlandığı) durumda yapılacak iş, yukarıdaki denklem sistemindeki X vektörünü çözmektir. Matris cebrine göre eşitliğin her iki yanını da (I-A) -1 [(I-A) matrisinin tersi)+ matrisi ile önden çarparsak; (I-A) -1 (I-A) X = (I-A) -1 Y haline gelecektir. Bir matrisin tersi ile çarpımı birim matrisi (I) vereceğine göre, (I-A) -1 (I-A) = I matrisi olacaktır. Yine bir matrisin birim matrisle çarpımı da kendisini vereceğinden, 125

150 I X = X olacaktır. O halde, denge üretim miktarını gösteren x vektörünün çözüm değeri, X = (I-A) -1 Y olacaktır. Burada (I-A) 1 matrisi, Teknoloji Ters Matrisi (Leontief Ters Matrisi) olarak adlandırılmakta ve tipik elemanları, j sektörü ürününe olan 1 birimlik nihai talep artışının, i sektörü üretiminde kaç birimlik artış meydana getireceğini göstermektedir. Buraya kadarki anlatımda girdiler toplam (yurtiçi + ithal) olarak ifade edilmiştir. Oysa sektörler bir kısım girdiyi yurt içinden temin ederken bir bölümünü de ithal etmektedir. Bu durumda A teknoloji katsayıları matrisini yerli (A d ) ve ithal (A m ) olarak bileşenlerine ayırabiliriz. A= A d + A m olacaktır. Bir malın üretimi için ara malı ithalatı katsayısının girdi katsayıları gibi üretim düzeyinin sabit bir oranı şeklinde gösterilebileceği varsayılacaktır. Ara malı ithalat katsayıları matrisi (ithalat matrisi) A m ile gösterildiğinde; bu matrisin her bir elemanı j; sektörünün bir birimlik üretimi için i yabancı sektöründen ne kadar ithalat yapacağını göstermektedir. I/O tablosu, değinildiği gibi, ekonomideki üretici ve üretici olmayan sektörlerden oluşan bir tablodur. Dolayısıyla n tane üretici sektör olduğunda, bu tablo sektörler arasındaki ürün akışını ifade etmektedir. I/O tablosu daha da genişletilerek ulusal hesaplar sistemi olarak da kullanılmaktadır. Burada, nihai talep vektörü kişisel tüketimler, özel yatırımlar ve diğer kalemleri içerecek şekilde brüt harcamaları, maaş ve ücretler, kurumsal karlar ve bunun benzeri faktör gelirleri ise brüt geliri (diğer bir deyişle katma değer ya da birincil üretim girdilerini) göstermektedir Wassily Leontief, vd. (1985). New Approaches in Economic Analysis, Science, New Series, Vol. 228, No. 4698, s

151 I/O matrisine bir satır ve sütun eklenmesi ile üretici sektörlerin birbirleri ile/üretici olmayan sektörlerle olan işlemleri yanı sıra üretici olmayan sektörlerin ilişkileri de irdelenebilir. Bölümlenmiş bir matris gösterimi ile bunu ifade edersek 17 ; x x... xn w x x x... n2 w ,...,,...,,...,,..., x x x 1n 2n... w nn n y1 y 2... yn s olacaktır. Burada, x ij ler sektörlerarası dağıtımı, y i yurtiçi ve yurtdışı nihai talep toplamını, w j ise üretim sistemi içinde üretilmeyen girdileri (birincil üretim girdisi-katma değer) göstermektedir. s ise w j lerin toplamı olarak gelir yönünden GSYİH yı, y i lerin toplamı olarak da harcamalar cinsinden GSYİH yı ifade edecektir (bu anlamda gelir ve harcama yönünden ifade edilen GSYİH birbirine eşit olmak durumundadır). Eğer bir ekonomide i sektörünün brüt üretim düzeyi X i ise, X i n j 1 X ij y, i = 1, 2,..., n olarak ifade edilebilmekte ve herhangi bir ürünün i talebinin ara tüketim ve nihai tüketim toplamından oluştuğunu göstermektedir. Buna ilaveten, herhangi bir j sektörünün toplam üretimi de ; X j n i 1 X ij w j, j = 1, 2,..., n olarak üretilen girdilerin (temel girdiler) ve birincil girdilerin (katma değer) toplamı olarak ifade edilebilmektedir. Bu toplamlar ekonomideki doğrudan karşılıklı bağımlılıkların bir göstergesidir. Her bir sektör için ileri bağlantı ilgili satırdaki sektörlerin sayısı ve büyüklüğü tarafından belirlenmektedir. Benzer şekilde, geri bağlantılar da ilgili sütundaki sektörlerin sayısı ve büyüklüğü ile gösterilmektedir. İleri bağlantılar bir sektörün üretimine yardımcı olduğu farklı malların sayısını gösterirken, 17 John Folorunsho Enahoro Ohiorhenuan (1975). Structural Factors in the Macro-Economic Planning Process : A Study of Planning in Nigeria, Open Access Dissertations and Theses, Paper 3040, s

152 geri bağlantılar da herhangi bir malın üretilmesi için gerekli olan malların çeşitliliğini yansıtmaktadır Sektörlerarası Etkileşim (Bağlantı Katsayıları) Sektörlerarası etkileşimi I/O tabloları vasıtasıyla hesaplamak için kullanılan ölçütler, sektörlerin ileri ve geri bağlantılarıdır. Bu noktada, ileri ve geri bağlantı etkilerinin tanımlanması gerekirse, Doğrudan Geri Bağlantı: Herhangi bir sektörün üretimi içinde diğer sektörlerden kullandığı ara girdilerin toplamından hareketle hesaplanmaktadır. Teknoloji Matrisi (Girdi Katsayıları Matrisi) nden hareketle hesaplanan doğrudan geri bağlantı katsayısı ise, sektörün toplam üretim değer 1 olarak kabul edildiğinde, kullanılan ara girdilerin toplam üretime oranlarının toplamından oluşmaktadır. Doğrudan geri bağlantı katsayısının yüksekliği, o sektörün üretim için diğer sektörlerin çıktılarını yüksek oranda kullanmak durumunda olduğunu (sektörün kendisini besleyen gerideki sektörlere yüksek oranda bağımlı olduğunu) ifade etmektedir. Bir başka ifade ile, yüksek geri bağlantı katsayısı, o sektörün üretimi ile gerisindeki diğer sektörlerin üretimi arasında kuvvetli bir bağlantı olduğunu göstermektedir. Girdi katsayıları matrisindeki (A matrisi) girdi katsayılarının (a ij ler) toplamına eşittir. Doğrudan İleri Bağlantı: I/O tablosundan hesaplanmaktadır. Belli bir sektör üretiminin diğer sektörler tarafından girdi olarak kullanılan kısmının (toplam ara tüketim) o sektörün ürünlerine olan toplam talebe=tüketime (ara tüketim+nihai tüketim) oranını göstermektedir. Bu anlamda, sektörün toplam üretiminin ne kadarının diğer sektörler tarafından girdi olarak kullanıldığını (ya da sektör üretiminin ne kadarının nihai tüketime gittiğini) ifade etmektedir. I/O tablosunda sektörler itibariyle toplam ara tüketiminin toplam kullanıma bölünmesi ile hesaplanmaktadır. Toplam Geri Bağlantı: Leontief Ters Matrisi nden hesaplanmaktadır. Belli bir sektördeki bir birimlik nihai talep artışının yol açtığı toplam üretim artışı, o sektörün toplam geri bağlantı etkisini göstermektedir. Doğrudan geri bağlantıda, yalnızca belli bir sektörün üretimindeki diğer sektör çıktılarının payları ifade edilirken, burada nihai talep artışı (o sektörün ürününü nihai mal olarak kullanan nihai tüketiciler tarafından yalnızca 18 J. F. E. Ohiorhenuan (1975). s

153 o sektör ürününe bir birimlik talep artışı) olması neticesinde, hem bu talep artışını karşılamak, hem de diğer sektörlere girdi olarak verilen sektör ürünlerine olan ara talep artışını sağlamak üzere gerçekleşen toplam üretim artışını ifade etmektedir. Bu anlamda, o sektör ürününe olan talep değişiminin tetiklediği toplam üretim artışını ifade etmektedir. Leontief Ters Matrisindeki sütun toplamlarından oluşmaktadır. Toplam İleri Bağlantı: Leontief Ters Matrisi nden hesaplanmaktadır. Tüm sektörlerdeki birer birimlik nihai talep artışlarının belli bir sektörün üretiminde yol açtığı artış, o sektörün toplam ileri bağlantı etkisi olarak tanımlanmaktadır. Toplam ileri bağlantıda, ekonomideki tüm sektörlerin nihai ürünlerine birer birimlik bir talep artışı olduğunda hareketle her bir üretici sektörlerin üretiminin ne kadar arttığı görülmektedir. Leontief Ters Matrisindeki satır toplamlarından oluşmaktadır Gıda Sektörleri Bağlantı Katsayıları Gıda sektörlerinin I/O tabloları kullanılarak elde edilen bağlantı katsayıları toplu olarak Tablo 118 de verilmektedir. Tablo 118 de bu sektörlerin doğrudan geri, toplam geri, doğrudan ileri ve toplam ileri bağlantı katsayıları ile her bir sektörün katma değer oranı 19 yer almaktadır. Tabloda sektörlerin sahip oldukları bağlantı katsayılarının 90 sektör içinde kaçıncı sırada yer aldığı da ilgili katsayının yanındaki sütunda belirtilmiştir. Tablo 118: İlgili Sektörlerin Bağlantı Katsayıları, Katma Değer Oranları ve 90 Sektör İçindeki Sıraları Sektör Katma Değer Doğrudan Geri Toplam Geri Doğrudan İleri Toplam İleri Oranı Katsayı Sıra Katsayı Sıra Katsayı Sıra Katsayı Sıra Değer Sıra Tablo 118 den gıda sektörleri içinde en yüksek doğrudan geri bağlantısına sahip sektörün 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması İmalatı sektörü olduğu (90 sektör içinde 1.), söz konusu sektörün toplam geri katsayısı değeri ile tüm sektörler arasında 24. sırada bulunduğu tespit edilmiştir. 10 nolu sektörün kullandığı ara 19 Katma değer oranı, (1- Doğrudan Geri Bağlantı Katsayısı) ilişkisi yardımıyla hesaplanmıştır. 129

154 girdiler toplam üretim değerinin yüzde 87 sini oluşturmakta ve bu sektör ürünlerine olan bir birimlik nihai talep artışı ekonomideki toplam üretimi birim arttırmaktadır. Gıda sanayini oluşturan sektörler içinde ürünleri en fazla ara malı niteliği taşıyan sektör 16 nolu Hazır hayvan yemleri imalatı (0.845 lik doğrudan ileri bağlantı katsayısı nedeniyle). Doğrudan ileri bağlantı katsayısı en düşük olan 10 nolu sektörün (0.096 lık katsayı ile 90 sektör içinde 85. sırada) bir birimlik üretiminin lük birimi nihai tüketiciler tarafından tüketilmektedir. Tüm sektör ürünlerine karşı (eşanlı) bir birim nihai talep artışı gerçekleştiğinde her bir sektörün üretiminin ne kadar artacağını ifade eden toplam ileri bağlantı katsayılarına göre en yüksek üretim artışı birim ile 10 nolu sektörde gerçekleşmektedir. Bu sektör sahip olduğu toplam ileri bağlantı katsayısı ile 90 sektör arasında 30. sırada yer almaktadır. Sektörlerin doğrudan geri bağlantı katsayıları kullanılarak hesaplanan katma değer oranlarına bakıldığında; en yüksek katma değer oranına 11 nolu balık ve balık ürünlerinin işlenmesi ve saklanması sektörüne aittir. Gıda sanayini oluşturan sektörlerin üretimleri içinde diğer sektörlerden kullandıkları girdilerin oranının yüksekliği (yüksek doğrudan geri bağlantı) nedeniyle genel olarak düşük katma değer oranlarına sahip olduğu dikkati çekmektedir Gıda Sektörleri Kısmî Bağlantı Katsayıları Bağlantı katsayıları (ister doğrudan isterse toplam katsayılar olsun) herhangi bir sektörle ilgili sonuçları tek bir katsayı ile ifade etmektedir. Bu katsayının alt sektörler itibariyle dağılımı ve ilgilenilen sektörün ilişkide bulunduğu sektörlerin detaylarını görebilmek için kısmî bağlantı katsayılarının bilinmesi gereklidir. Kısmî bağlantı katsayıları; doğrudan geri bağlantı için teknoloji (A) matrisinin ilgili elemanlarının ve buna karşılık gelen sektörlerin, kısmî toplam geri ve kısmî toplam ileri bağlantı katsayıları için ise Leontief Ters Matrisinin (I-A) -1 elemanlarının ve buna karşılık gelen sektörlerin belirtilmesi ile oluşturulmaktadır. Çalışmamızda gıda sektörünü oluşturan sektörlerin bağlantı katsayısının değeri ile bu sektörlerin her birisi için en büyük kısmî bağlantı katsayısına sahip ilk 10 sektörü tablolaştırılarak verilmiştir. 130

155 Gıda Sektörleri Kısmî Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları Gıda sektörünü oluşturan 8 sektörün kısmî doğrudan geri bağlantı katsayıları Tablo 119 da verilmektedir. Tabloda en yüksek değere sahip ilk 10 sektör ve bu sektörlerin I/O tablosundaki sıra numaraları da verilmiştir. Tablo 119: İlgili Sektörlerin Kısmî Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları ile En Yüksek Katsayıya Sahip İlk 10 Sektör Sektör Toplam 10 Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Tablo 119, örneğin ilk sırada yer alan 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması sektörü için yorumlanırsa; 10 nolu sektörün doğrudan geri bağlantı katsayısı dür. Buna göre, sektörün birim üretim değeri içinde diğer sektörlerden kullandığı girdilerin payı birimdir. Bu sektörün üretimi için en büyük oranda girdi kullandığı sektör lik katsayısı ile 2 nolu hayvancılık ve hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) sektörüdür. Et ve et ürünleri imalatı için temel tedarikçi niteliğinde olan hayvancılık ve hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) sektörü, tek başına ara girdilerin yüzde 72 sini (0.631/0.873) oluşturmaktadır. 20 İkinci sıradaki önemli tedarikçi sektör ise lük kısmî doğrudan geri bağlantı katsayısı ile 72 nolu sektör yer alırken, üçüncü sırada lik katsayısı ile 68 nolu sektör yer almaktadır Gıda Sektörleri Kısmî Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Toplam geri bağlantı katsayısı, herhangi bir sektörün nihai talebindeki bir birim artış neticesinde ekonomideki (tüm sektörlerin toplamı anlamında) toplam üretim artışını 20 Girdi-Çıktı tabloları değer olarak ifade edildiği için bu pay, fiziki üretim girdisi oranı olarak değil, toplam girdi maliyetleri içindeki oran olarak yorumlanmalıdır. 131

156 gösterdiğinden, kısmî toplam geri bağlantı katsayısı da ilgili sektörün talebi bir birim arttığında bu sektörün girdi tedarikçisi niteliğinde olan sektörlerin her birinin üretiminin ne kadar arttığını ifade edecektir. Doğaldır ki, toplam katsayı, kısmî katsayıların toplamından oluşmaktadır. Bu sayede gıda sektörünün nihai talep artışı neticesinde, üretimini en fazla arttırdığı sektörleri analiz etmek mümkün olmaktadır. Toplam geri bağlantı katsayılarında (toplam ileri bağlantı katsayılarında da olduğu gibi) ilgili sektörün nihai talebinin artışıyla ilk önce bu talep artışını sağlamak için üretim yapılacağından, her zaman ilk sırada en büyük (ve birden büyük) kısmî bağlantı katsayısı ile sektörün kendisi yer alacaktır. Sektörün katsayısının tamsayı (1 lik) kısmı bir birim nihai talep artışı için yapılacak üretimi, ondalık kısmı ise sektörlerin zincirleme olarak tetiklenen üretim artışı neticesinde oluşan üretim artışını ifade etmektedir. Gıda sektörleri için kısmî toplam geri bağlantı katsayıları Tablo 120 de verilmektedir. Tablo 120: İlgili Sektörlerin Kısmî Toplam Geri Bağlantı Katsayıları ile En Yüksek Katsayıya Sahip İlk 10 Sektör Sektör Toplam 10 Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Tablo 120, örneğin ilk sırada yer alan 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması ürünleri imalatı sektörüne bakıldığında; bu sektörün nihai talebinin bir birim artması durumunda kendi üretimi birim artmaktadır (daha önce de ifade edildiği gibi bu artışın 1 birimlik kısmı nihai talebi karşılamak için gerçekleşmiştir). İkinci sırada yer alan sektör 2 nolu hayvancılık ve hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) sektörüdür. Bu sektörün üretimi birim artış göstermektedir. Üçüncü sırada ise birimlik üretim artışı ile 1 nolu bitkisel ürünlerin yetiştirilmesi; bostan, meyve ve sebze yetiştirilmesi sektörü yer almaktadır. 37 nolu sektörün nihai talebi bir birim arttığında ekonomideki toplam üretim artışı birim olmaktadır. 132

157 Tablo 120, sadece ekonomideki hızlandıran etkisini vermemekte, ayrıca bölgesel olarak bakıldığında geriye doğru üretim artışı tetiklenecek sektörlerin bu üretim artışını karşılayacak mevcut kapasitesinin karşılaştırılması gereğini de göstermektedir. Yine 10 nolu sektör örneğinden gidersek; eğer bu sektörün bölgede desteklenerek üretiminin arttırılması, sektör ürünlerine olan talepte artış olacağı beklentisi/hedeflemesi ile gelecek dönemde oluşacak bölgesel üretim kapasitesinin (hizmetler sektörü de dahil) bu artışa yetip yetmeyeceği araştırılacaksa, Tablo 120 sonuçları bu senaryoyu şimdiden değerlendirme olanağı vermektedir. 10 nolu sektörün desteklenmesi (ya da talebinde artış beklenmesi) durumunda bu sektörün tedarikçisi sektörlerin mevcut kapasitelerinin de gelecek dönem hedefleri ile birlikte düşünülmesi, gerekirse tedarikçi sektör kapasitelerinde de bir desteklemenin yapılması gerekecektir. Aksi takdirde, bölgedeki tedarikçi sektörler yetersizse (yetersiz kalacaksa), üretim artışı neticesinde yaratılacak olan ve bölgede kalması beklenen katma değer, ya ithalat yoluyla yurtdışına ya da diğer bölgelerdeki sektörlere kayacaktır Gıda Sektörleri Kısmî Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Toplam ileri bağlantı katsayısı, ekonomideki tüm sektörlere nihai talep bir birim arttığında her bir sektörün üretiminin ne kadar arttığını göstermektedir. Kısmî katsayılar ise sektörün bu üretim artışının hangi sektörler tarafından sağlandığını, diğer sektörlerin bu üretim artışı içindeki paylarını göstermektedir. Her sektörün nihai talebi artınca, bu sektörler kendisine girdi sağlayan sektörleri tetiklemektedirler. İncelenen sektör de tedarikçi bir sektör olarak diğer sektörlerin artan üretimlerini karşılamak için kendisinden talep edilen ürünü kadar üretimini arttırmaktadır. Elbette, toplam geri bağlantıda olduğu gibi burada da, incelenen sektörün üretim artışının bir birimlik kısmı kendi nihai talebini karşılamak için yapılacağından, bu sektörün kısmî toplam ileri bağlantı katsayısı da 1 den büyük olacaktır. Gıda sektörlerinin kısmî toplam ileri bağlantı katsayıları Tablo 121 de verilmektedir. 133

158 Tablo 121: İlgili Sektörlerin Kısmî Toplam İleri Bağlantı Katsayıları ile En Yüksek Katsayıya Sahip İlk 10 Sektör Sektör Toplam 10 Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Tablo 121, 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması ürünleri imalatı sektörü için yorumlanırsa; Tüm sektörlere olan nihai talep bir birim arttığında sektörün üretimi birim artmaktadır. Bu üretim artışının lük kısmı sektörün kendisinden kaynaklanmaktadır (1 birimlik kısmı nihai talep artışını karşılamak için, lük kısmı ise diğer sektörlerin bu sektörden girdi talep etmeleri nedeniyle). Sektörün üretim artışı, ikinci sıradaki etkiyi 24 nolu kürkün işlenmesi ve boyanması; kürk mamulleri imalatı sektörünün girdi talebi gerçekleştirmektedir. 10 nolu sektörün üretimini üçüncü büyüklükte tetikleyen sektör ise 25 nolu derinin tabaklanması ve işlenmesi; bavul, el çantası ve benzerleri ile saraçlık ve koşum takımı imalatı sektörüdür (10 nolu sektörün üretim artışının lik kısmı) Gıda Sektörleri Önemli Katsayılar Analizi Genel olarak, I/O tablosu kullanılarak hesaplanan katsayıların yüksekliği o sektörün diğer sektörlerle ilişkisinin düzeyini vermektedir. Yüksek doğrudan geri bağlantı katsayısı, sektörün üretim değeri içinde diğer sektörlerden kullandığı girdilerin önemli bir pay tuttuğunu, yüksek doğrudan ileri bağlantı katsayısı, sektörün üretiminin diğer sektörler tarafından ara girdi olarak kullanılma oranının yüksekliğini (bu anlamda da sektörün nihai malının ara mal ya da hammadde niteliğinde olduğunu), yüksek toplam geri bağlantı sektörün ekonomideki toplam üretimi arttırma kabiliyetini, yüksek toplam ileri bağlantı ise sektör üretiminin toplam talep değişiminden etkilenme düzeyinin yüksekliğini ifade etmektedir. Buna karşın, katsayıların tümü için bu etkilenme ya da 134

159 diğer sektörlerle bağlantıların kaç tane sektörle ilgili olduğu anlamında bir bilgi sağlandığı söylenemez. Bir sektör yüksek doğrudan (ya da toplam) geri bağlantıya sahip olabilir, ancak bunu sadece 3 ya da 4 sektörle gerçekleştiriyor olabilir. Bu durumda sektörün katsayısı yüksek olsa da, bu sektörün ekonomi üzerinde yapacağı büyük etki yalnızca birkaç sektör vasıtasıyla gerçekleşecek, ekonomideki sektörlerin diğerine yansımayacaktır. Bu konuya açıklık getirmek için kullanılan tekniklerden bir tanesi, her bir sektörün (ve bilhassa toplam geri ve toplam ileri bağlantı katsayıları için) bağlantı katsayılarının Değişim Katsayısını (Coefficient of Variance CV) hesaplanmasıdır. Bu konu ilkönce Hazari 21 (1970) tarafından öne sürülerek, sektörlerin CV lerinin hesaplanmasını ve yalnızca yüksek toplam bağlantı katsayısının değil, aynı zamanda düşük CV ye sahip sektörlerin de belirlenmesinin ekonomiye yayılacak etkiyi daha iyi ölçeceğini ileri sürmüşlerdir. Bu yöntemle, sektörleri yalnızca bağlantı katsayılarının yüksekliği ya da düşüklüğüne göre sınıflandırmakla kalınmamakta, aynı zamanda her bir sektörün CV si de hesaplandığından, sektörler dörtlü bir ayrıma tabi tutulabilmektedirler (yüksek bağlantı katsayılı ve yüksek CV li sektörler, yüksek bağlantı katsayılı ve düşük CV li sektörler, düşük bağlantı katsayılı ve yüksek CV li sektörler ve düşük bağlantı katsayılı ve düşük CV li sektörler olarak). Burada önerilen, yüksek bağlantı katsayılı ve düşük CV li sektörlerin ekonomi üzerinde daha yüksek ve daha iyi yayılan bir etki yapacaklarından hareketle, bu sektörlerin ön plana çıkarılmasıdır. Her ne kadar bağlantı katsayılarının CV lerinin hesaplanması, sektörlerin kısmî katsayılarının dağılımı ve yayılımı hakkında fikir veriyor olsa da, yine de ilgilenilen sektörün daha önemli olarak ilişkili olduğu sektörler hangileridir sorusuna yanıt vermemektedir. Buradaki daha önemli ifadesini, ortalamadan yüksek olarak düşündüğümüzde, o zaman her bir sektör için hesaplanacak kısmî bağlantı katsayılarının ortalamasını alıp, ortalamanın üzerinde kalan sektörleri önemli olarak belirleyebiliriz. Ekonominin karmaşıklığı arttıkça, sektörler arasındaki dolaylı ilişki miktarı da artmakta, 21 Bharat R. Hazari (1970). Empirical Identification of Key Sectors in the Indian Economy, The Review of Economics and Statistics, Vol. 52, No. 3, Aug. 1970, s

160 diğer yandan da bu ilişkiler artan sektör sayısını da içinde barındırmaktadır. Bu nedenle, IC nin ekonomideki birbirleri ile yüksek doğrudan bağlantılı iki sektör olduğunda görünmesi, aynı anda da bu sektörlerin daha fazla sayıda dolaylı bağlantıyla da birbirlerine bağlandığı beklenir. 22 Önemli katsayılar (Important Coefficients IC) yaklaşımı konusunda literatürde farklı uygulama örnekleri olmasına karşın, gerek hesaplanma kolaylığı gerekse de verdiği bilgi nedeniyle yukarıda özetlediğimiz çerçeve kullanılarak gıda sektörlerinin önemli katsayıları ve önemli sektörleri belirlenecektir. Tablo 122 de gıda sektörleri için önemli bağlantı katsayılarının sayısı ve bağlantı katsayısı bazında hangi sektörlerin önemli olduğu verilmektedir. Tablo 122: İlgili Sektörlerin Bağlantı Katsayıları Açısından Önemli Sektörleri 23 Sektör Bağlantılı Sektörler Bağlantı Sayıları DGB Önemli Sektörler 1,2,10,16,67,68, DGB Önemli Olduğu Sektörler 2,10,24,25,36,70 6 TGB Önemli Sektörler 1,2,13,15,16,32,33,62,67,68,72,77 12 DGB Önemli Sektörler 5,11,32,62,67,68, DGB Önemli Olduğu Sektörler 11 1 TGB Önemli Sektörler 1,5,7,16,29,32,56,62,66,67,68,72,75,76,77,83 16 DGB Önemli Sektörler 1,12,17,29,33,38,39,47,67,68,72, DGB Önemli Olduğu Sektörler 12,18,69,70 4 TGB Önemli Sektörler 1,7,17,29,32,33,38,39,43,44,47,62,66,67,68,72,75,77,83 19 DGB Önemli Sektörler 1,13,15,20,29,38,47,62,67,68,72, DGB Önemli Olduğu Sektörler 2,13,16,17,70,82 6 TGB Önemli Sektörler 1,7,9,15,20,29,32,33,36,38,43,47,62,66,67,68,72,73,75,77,83 21 DGB Önemli Sektörler 2,29,33,38,62,67,68,72, DGB Önemli Olduğu Sektörler 70 1 TGB Önemli Sektörler 1,2,7,13,16,29,32,33,38,43,62,66,67,68,72,77,83 17 DGB Önemli Sektörler 1,67,68, DGB Önemli Olduğu Sektörler 2,13,16,17,18,69,70 7 TGB Önemli Sektörler 1,3,7,32,33,62,66,67,68,72,77,83 12 DGB Önemli Sektörler 1,13,15,16,17,33,35,36,67,68, DGB Önemli Olduğu Sektörler 2,5,10,16 4 TGB Önemli Sektörler 1,7,9,13,15,17,20,32,33,35,36,62,66,67,68,72,77,83 18 DGB Önemli Sektörler 1,2,13,15,17,29,32,33,38,67,68,72, DGB Önemli Olduğu Sektörler 5,12,16,17,18,69,70,82 8 TGB Önemli Sektörler 1,2,7,13,15,29,32,33,36,38,43,44,62,66,67,68,72,75,77, Fidel Aroche Reyes (2002). Structural Transformations and Important Coefficients in the North American Economies, Economic Systems Research, Vol.14., No. 2, Tablo 6 da önemli sektörlerin sıralaması katsayıların büyüklüğüne göre değil, sektör kodlarına göre yapılmıştır. Önemli Katsayılar hesaplanırken ilgili hücre değeri (ilgili kısmî bağlantı katsayısının bulunduğu hücre) ortalamadan büyükse sektör önemli olarak işaretlenmekte, ortalamadan küçükse boş bırakılmaktadır. 136

161 Tablo 122 yi yine 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması ürünleri imalatı sektörü için yorumlarsak; 10 nolu sektörün doğrudan geri bağlantılı olduğu sektör sayısı 7 dir. Bu sektörlerin kısmî doğrudan geri bağlantı katsayıları, 10 nolu sektörün doğrudan geri bağlantı katsayısısın ortalamasından daha büyüktür. Bu önemli sektörler (tabloda DGB Önemli Sektörler olarak ifade edilmiştir); 1 nolu bitkisel ürünlerin yetiştirilmesi; bostan, meyve ve sebze yetiştirilmesi sektörü, 2 nolu hayvancılık ve hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik) sektörü, 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması sektörü, 16 nolu hazır hayvan yemleri imalatı,,72 nolu diğer kara taşımacılığı ve boru hattı taşımacılığı sektörleridir. Tabloda DGB Önemli Olduğu Sektörler ifadesi ise 10 nolu sektörün hangi sektörde önemli bir girdi tedarikçisi olduğunu göstermektedir. Burada da ise 10 nolu sektörün ilgili sektörün doğrudan geri bağlantı katsayısının ortalamasının üzerinde bir kısmî doğrudan geri bağlantısına sahip olması şartı aranmaktadır. Tablo 122 den ise 10 nolu sektörün 6 adet sektörde ortalamanın üzerinde bir kısmî bağlantı katsayısı ile önemli girdi tedarikçisi olduğu görülmektedir. Bu sektörler ise 2 nolu hayvancılık ve hayvancılıkla birlikte bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği (karma çiftçilik)sektörü, 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması sektörü, 24 nolu kürkün işlenmesi ve boyanması; kürk mamulleri imalatı sektörü,..., 70 nolu lokantalar sektörleridir. Tablo 122 deki TGB Önemli Sektörler ifadesi 10 nolu sektöre nihai talep bir birim arttığında bu sektörün toplam kısmî geri bağlantı kanalıyla üretimlerini ortalamanın üzerinde tetiklediği sektörleri göstermektedir. Bu niteliğe sahip (10 nolu sektörün ortalama toplam geri bağlantı katsayısından daha büyük değere sahip toplam kısmî geri bağlantı katsayılı sektörler) 12 sektör bulunmaktadır. Bu sektörler ise; 1 nolu Bitkisel Ürünlerin Yetiştirilmesi; Bostan, Meyve ve Sebze Yetiştirilmesi, 2 nolu Hayvancılık ve Hayvancılıkla Birlikte Bitkisel Ürünlerin Yetiştiriciliği (Karma Çiftçilik), 13 nolu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı,..., 77 nolu mali aracı kuruluşlar ve bunlara yardımcı faaliyetler sektörleridir. Son olarak, toplam geri bağlantı için yapılan hesaplamada sektörün kendisinin kısmî bağlantı katsayısı (bu katsayı her zaman 1 den büyük olacağı ve ortalamayı saptıracağı için) ortalamaya dahil edilmemiştir. 137

162 Gıda Sektörlerinin İthalata Bağımlılığı I/O tabloları kullanılarak yapılabilecek bir diğer analiz de sektörlerin girdi teminlerindeki ithalat bağımlılığıdır. Bunun için 2002 yılına ait ithalat tablosu kullanılarak her bir sektör için ithal girdi kullanımlarının toplam üretim değeri içindeki payları ile, ithalat yapılan sektörlerin büyüklüğüne göre sıralaması Tablo 123 de verilmiştir. Tablo 123: İlgili Sektörlerin Kısmî İthalat Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları Sektör Toplam 10 Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Katsayı NACE Kodu Tablo 123 bulgularını 10 nolu et ve et ürünleri imalatı, işlenmesi ve saklanması ürünleri imalatı sektör için yorumlarsak; Sektörün bir birim üretim değeri içinde ithal girdilerin payı dir. Sektörün en fazla ithal girdi kullandığı tedarikçi sektör, lük katsayı ile 1 nolu bitkisel ürünlerin yetiştirilmesi; bostan, meyve ve sebze yetiştirilmesi sektörüdür. İkinci sırada lük katsayısı ile 33 nolu ana kimyasal maddelerin imalatı sektörü yer almaktadır. Üçüncü sırada ise lik katsayı ile 13 nolu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağları sektörü yer almaktadır. Tablo 123 de toplam üretim değeri içindeki ithalat doğrudan geri bağlantı katsayıları verilen sektörlerin kullandıkları ara girdiler içindeki paylarını da özet olarak görebilmek amacıyla Tablo 124 hazırlanmıştır. Tablo 124 den gıda sektörlerinden 13 nolu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağları sektörünün ara girdilerinin %18.1 ini ithalat yoluyla karşılayarak en fazla ithal girdiye bağımlı (ithal girdi maliyetinin ara girdiler içinde payı en yüksek olan) sektör olduğu görülmektedir. Gıda sektörleri arasında ithal girdiye bağımlılığı en yüksek ikinci sektör ise 138

163 16 nolu hazır hayvan yemleri sektörü olup, söz konusu sektörün ithal girdi payı %13.2 oranında tespit edilmiştir. Üçüncü sırada yer alan ve 17 nolu diğer gıda maddeleri imalatı sektörüdür. Söz konusu sektörde ithal girdilerin toplam ara girdiler içindeki payı %7.2 oranında tespit edilmiştir. Tablo 124: İlgili Sektörlerin ithal Girdilerinin Ara Girdiler İçindeki Payı Sektör Sıra No İthal Girdi Katsayısı (1) Doğrudan Girdi Katsayısı (2) İthal Girdi/Toplam Ara Girdi (1)/(2) (%) Tablo 123 ve Tablo 124 bulguları birlikte değerlendirilerek, 2002 yılı verilerinden hareketle hesaplanan ithal bağımlılıklarının (aynen devam etse dahi) bölgede oluşturulacak gıda neticesinde de devam edeceği söylenebilir. Bu noktada, gıda sektörlerinin yalnızca kendilerine (8 sektör) odaklanarak geliştirilecek bir yapılanma girdi tedariki ve girdileri üretecek sektörlerin dikkate alınmasını da zorunlu kılacaktır. Aksi takdirde, nihai sektörün ortaya çıkaracağı katma değerle sınırlı kalacak bir etki ortaya çıkacak, bölgedeki istihdamı, iş hayatını, kısaca katma değer zincirini tetiklemesi amacıyla gerçekleştirilecek yatırımlar düşünülen çabalar istenilen sonucu tam olarak veremeyecektir İstihdam Durumu Gıda ürünleri sanayi yarattığı istihdam açısından imalat sanayi içinde giyim eşyası sektöründen sonra ikinci sırada yer almaktadır. TÜİK verilerine göre 2003 yılında gıda ürünleri imalatı sektöründe 264,834 kişi istihdam edilirken, sektörde çalışan sayısı döneminde istikrarlı bir şekilde artarak 2010 yılında 371,624 kişiye yükselmiştir döneminde istihdamdaki artış oranı imalat sanayi istihdam artış oranının üzerinde gerçekleşmiştir. Sözkonusu dönemde imalat sanayi genelinde toplam istihdamdaki artış oranı %30.7 olarak gerçekleşirken, gıda ürünleri sektöründeki istihdam artışı %40.3 olarak gerçekleşmiştir. Gıda ürünleri sektöründeki istihdam artışının imalat 139

164 sanayi genelindeki istihdam artışının üzerinde gerçekleşmesi, ekonomik krizin imalat sanayinin genelinde gıda sektörüne göre daha fazla hissedilmesinden kaynaklanmaktadır. İmalat sanayi genelinde 2009 yılında istihdam düzeyinde %9.6 oranında düşüş görülürken, aynı yıl, gıda ürünleri sektöründe %6.1 oranında artış görülmektedir. Gıda ürünleri imalatı sektöründe istihdam edilenlerin imalat sanayi istihdamı içindeki payı 2003 yılında %12.1 iken, bu oran 2010 yılında %13 düzeyine yükselmiştir. Tablo 125: Türkiye Gıda Ürünleri Sektörü İstihdamı Kodu Sektör Adı Gıda Ürünleri 264, , , , , , , , Etin İşl.Sak.ve Et Ür.İmalatı 22,353 24,474 26,416 27,290 26,645 29,242 28,380 33, Balık,Su Ü. İşlenmesi Sak. 3,440 3,864 4,832 5,226 4,362 4,621 3,835 4, Sebze ve Meyvelerin İş.Sak. 34,658 32,967 35,382 36,215 40,071 39,729 41,872 45, Bitkisel ve Hayvansal Yağlar 11,927 12,710 11,589 11,926 11,086 12,250 11,732 11, Süt Ürünleri İmalatı 16,589 18,515 21,479 22,449 24,603 26,698 26,330 31, Öğü.Tahıl Ür.Nişasta,Niş. Ür. 19,732 20,865 20,917 21,166 21,683 23,370 21,486 28, Fırın ve Unlu Mamuller İm. 100, ,563 98, , , , , , Diğer Gıda Maddelerinin İm. 49,405 49,435 54,233 59,177 61,803 59,871 62,649 62, Hazır Hayvan Yemleri İm. 5,548 7,056 7,346 7,707 7,731 7,506 7,567 7,156 C İmalat Sanayi 2,181,718 2,404,342 2,583,747 2,684,240 2,776,303 2,858,485 2,584,773 2,852,352 Gıda/İmalat ( %) Kaynak: TÜİK İş İstatistiklerinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Not: 10.8 kodlu alt sektörün 2003 ve 2004 yılına ait bilgileri, veri gizliliği nedeniyle verilmediğinden tahmin edilmiştir. Grafik 19:İstihdamın Gelişimi 140

165 Gıda ürünleri imalatı sektöründeki istihdam alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde en fazla istihdamın 10.7 kodlu fırın ve unlu mamuller imalatında olduğu görülmektedir yılı itibariyle gıda sektöründeki toplam istihdamın %39.6 sı, 147,197 kişi ile fırın ve unlu mamuller imalatında, %16.8 i 62,474 kişi ile diğer gıda maddelerinin imalatında, %12.2 si 45,274 kişi ile sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanmasında, %9.0 ı 33,435 kişi ile etin işlenmesi, saklanması ve et ürünleri imalatında, %8.4 ü 31,104 kişi ile süt ürünleri imalatında, %7.6 sı 28,279 kişi ile öğütülmüş tahıl ürünleri,nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatında, %3.2 si 11,891 kişi ile bitkisel ve hayvansal yağlar imalatında, %1.9 u 7,156 kişi ile hazır hayvan yemleri imalatında ve %1.3 ü 4,814 kişi ile balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması alt sektöründe yer almaktadır. Grafik 20: Sektördeki İstihdamın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Kişi) NOT: 10.7-Fırın ve unlu mamuller imalatı; Diğer gıda maddelerinin imalatı; Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması ; Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı Gıda ürünleri imalatı sektöründe ücretli çalışanların sayısı ise 2003 yılında 228,917 iken, 2010 yılında 333,021 kişiye yükselmiştir. Sektörde 2010 yılı itibariyle ücretli çalışanların sayısı, toplam istihdamın %89.6 sını oluşturmaktadır yılı verilerine göre, sektördeki ücretli çalışanların %76.8 ini erkekler oluştururken, %23.2 sini de kadın çalışanlar 141

166 oluşturmaktadır. Ücretli çalışanlar sayısı döneminde %45.5 oranında artış gösterirken, ücretli kadın çalışanlar sayısındaki artış oranı %68.8, erkek çalışanlar sayısındaki artış oranı ise %39.6 düzeyinde gerçekleşmiştir Ücretli Çalışan Başına Üretim ve Katma Değer Gıda ürünleri sanayi, ücretli çalışan başına üretim değeri ve katma değer göstergeleri açısından incelendiğinde, ücretli çalışan başına başına üretim değeri açısından imalat sanayi ortalamasından daha iyi konumda olduğu, ücretli çalışan başına katma değer açısından ise imalat sanayi ortalamasının altında kaldığı görülmektedir yılı itibariyle ücretli çalışan başına üretim değeri imalat sanayinde 204,532 TL, gıda ürünleri imalatı sanayinde 221,087 TL olup, gıda ürünleri sanayi ücretli çalışan başına üretim değeri, imalat sanayi ortalamasından %17 daha yüksek bir değere sahiptir. Ücretli çalışan başına katma değer açısından ise gıda ürünleri sektörü, 2010 yılı itibariyle 34,925 TL gibi bir değere sahip olup, imalat sanayi ortalamasından (38,697 TL) %9.7 daha az bir değere sahiptir. Grafik 21: Ücretli Çalışan Başına Üretim Değeri ve Katma Değer (2010) 142

167 İstihdam Endeksi Gıda ürünleri sanayi ve imalat sanayi, 2005=100 temel yıllı sanayi istihdam endeksine göre incelendiğinde, gıda ürünleri sanayinde istikrarlı bir artış trendi gözlenirken, imalat sanayinde 2008 yılında duraklama ve 2009 yılında çarpıcı bir düşüş gözlenmektedir yılı ve sonrasında imalat sanayi genelinde de istihdam endeksi artış trendine girmektedir. İstihdam endeksinde görülen bu gelişmeler, imalat sanayi genelinde ekonomik krizin istihdam üzerine çarpıcı bir şekilde olumsuz etki yaparken, gıda ürünleri sanayinin istihdamında ise fazla bir etkilenme olmadan, istihdamda artış trendinin devam ettiğini göstermektedir yılında 100 olan istihdam endeksi değeri, 2012 yılında, imalat sanayi genelinde e, gıda ürünleri imalatı sektöründe e yükselmiştir. Ekonomik kriz dönemlerinde gıda ürünleri sanayinin istihdam artışını devam ettirmesi, sektörün gıda gibi temel tüketim malları üreten sektör olmasından kaynaklanmaktadır. Tablo 126: İstihdam Endeksi (2005=100) İktisadi faaliyet NACE Rev Gelişim (%) İmalat Sanayi Kaynak: TÜİK İstihdam endeksi, alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde; döneminde gıda ürünleri imalatında en fazla artışın %83.1 ile hazır hayvan yemleri imalatında olduğu görülmektedir. İstihdam endeksinde artış görülen diğer alt sektörler sırasıyla şöyledir: Fırın ve unlu mamuller imalatı %56.2 oranında artış, süt ürünleri imalatı %45.3 oranında artış, etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı %43.9 oranında artış, öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı %37.5 oranında artış, diğer gıda maddeleri imalatı %12.2 oranında artış, sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması %3.6 oranında artış. Aynı dönemde istihdam endeksinde, balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi saklanmasında %27.3 oranında ve bitkisel ve hayvansal sıvı 143

168 ve katı yağların imalatında %10.9 oranında azalış kaydedilmiştir. Gıda ürünleri imalatında balık ve deniz ürünleri ile bitkisel ve hayvansal yağlar alt sektörlerinde istihdam düzeyinde azalma varken diğer alt sektörlerde istihdam düzeyinde artışlar görülmektedir. Grafik 22: İstihdam Endeksinin Gelişimi Verimlilik Üretimde Çalışılan Saat Endeksi Gıda ürünleri sanayi ve imalat sanayi, 2005=100 temel yıllı üretimde çalışılan saat endeksine göre incelendiğinde önemli ölçüde istihdam endeksindeki gelişmelerle benzerlik olduğu görülmektedir.üretimde çalışılan saat endeksinde de gıda ürünleri sanayinde istikrarlı bir artış trendi gözlenirken, imalat sanayinde 2008 yılında duraklama ve 2009 yılında çarpıcı bir düşüş gözlenmektedir yılı ve sonrasında imalat sanayi genelinde de üretimde çalışılan saat endeksi artış trendine girmektedir. Ekonomik kriz imalat sanayi genelini üretimde çalışılan saat endeksi açısından olumsuz etkilerken, gıda ürünlerinde etkilenmenin minimal düzeyde olduğu ve endeksin artış trendinin devam ettiği görülmektedir yılında 100 olan çalışılan saat endeks değeri, 2012 yılında, 144

169 imalat sanayi genelinde a yükselirken, gıda ürünleri imalatı sektöründe ya yükselmiştir. Tablo 127: Çalışılan Saat Endeksi (2005=100) İktisadi faaliyet NACE Rev Gelişim (%) İmalat Sanayi Kaynak: TÜİK Üretimde çalışılan saat endeksi, alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde; istihdam endeksinde olduğu gibi, döneminde gıda ürünleri imalatında en fazla artışın %82.8 ile hazır hayvan yemleri imalatında olduğu görülmektedir. Üretimde çalışılan saat endeksinde artış görülen diğer alt sektörler sırasıyla şöyledir: Fırın ve unlu mamuller imalatı %50.6 oranında artış, süt ürünleri imalatı %44.4 oranında artış, etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı %37.6 oranında artış, öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı %36.0 oranında artış, diğer gıda maddeleri imalatı %9.2 oranında artış, sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması %3.9 oranında artış. Aynı dönemde çalışılan saat endeksinde, balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi saklanmasında %22.4 oranında ve bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatında %12.9 oranında azalış kaydedilmiştir. Gıda ürünleri imalatında balık ve deniz ürünleri ile bitkisel ve hayvansal yağlar alt sektörlerinde üretimde çalışılan saat düzeyinde azalma varken diğer alt sektörlerde üretimde çalışılan saat düzeyinde artışlar görülmektedir. 145

170 Grafik 23: Üretimde Çalışılan Saat Endeksinin Gelişimi Üretimde Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Üretimde çalışan kişi başına üretim olarak adlandırılan emek verimlilik endeksi, döneminde, imalat sanayi genelinde %15.6 oranında artış göstermesine karşın, gıda ürünleri imalatı sektöründe %3.4 oranında azalış eğilimi göstermiştir de 100 olan endeks değeri, 2012 yılında, imalat sanayi genelinde olurken, gıda ürünleri imalatı sektöründe 96.6 olmuştur. Emek verimliliği endeksinin, gıda ürünleri imalatında, imalat sanayi geneline göre daha düşük olması, gıda ürünleri imalatında istihdam düzeyinin yüksek olmasına, yani çalışan sayısının diğer sektörlere göre daha fazla olduğu, emek-yoğun üretim yapılan sektör olmasına bağlıdır. Tablo 128: Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi (2005=100) İktisadi faaliyet NACE Rev * Gelişim (%) İmalat Sanayi Kaynak: Bilim,Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü (*): TÜİK verilerinden kendi hesaplamalarımız. 146

171 Üretimde çalışan kişi başına üretim (emek verimlilik) endeksi, alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde; döneminde gıda ürünleri imalatında en fazla emek verimliliği artışının %38.8 ile sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanmasında olduğu görülmektedir. Emek verimliliği endeksinde artış görülen diğer alt sektörler sırasıyla şöyledir: Süt ürünleri imalatı %16.3 oranında artış, etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı %10.9 oranında artış, bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı %9.4 oranında artış, balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması %8.2 oranında artış, diğer gıda maddeleri imalatı %3.4 oranında artış. Aynı dönemde emek verimliliği endeksinde azalış görülen alt sektörler de sırasıyla şöyledir: Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı %17.2 oranında azalış, fırın ve unlu mamuller imalatı %9.2 oranında azalış, hazır hayvan yemleri imalatı %6.7 oranında azalış. Grafik 24: Çalışan Başına Üretim Endeksinin Gelişimi Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi Gıda ürünleri imalatı, verimlilik analizi için kullanılan başka bir gösterge olan çalışılan saat başına üretim endeks değerleri açısından incelendiğinde, döneminde, 147

172 imalat sanayi genelinde endeks değerlerinin gıda ürünleri imalatı endeks değerlerinin üzerinde seyrettiği görülmektedir. Diğer bir ifadeyle, gıda ürünleri sanayinde verimlilik, çalışılan saat başına üretim endeksi açısından daha düşüktür yılında 100 olan endeks değeri, döneminde, imalat sanayi genelinde %19.1 oranında artarak e yükselirken, gıda ürünleri imalatı sektöründe %0.7 oranında artarak değerine yükselmiştir. Tablo 129: Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (2005 =100) İktisadi faaliyet NACE Rev * Gelişim (%) İmalat Sanayi Kaynak: Bilim,Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü (*): TÜİK verilerinden kendi hesaplamalarımız. Verimlilik analizinde, çalışılan saat başına üretim endeksi, alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde; döneminde gıda ürünleri imalatında çalışılan saat başına üretim anlamında en fazla verimlilik artışının %38.4 ile sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması alt sektöründe olduğu görülmektedir. Çalışılan saat başına üretim endeksinde artış görülen diğer alt sektörler sırasıyla şöyledir: Süt ürünleri imalatı %16.3 oranında artış, etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı %16.0 oranında artış, bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı %11.9 oranında artış, diğer gıda maddeleri imalatı %6.2 oranında artış, balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması %1.4 oranında artış. Aynı dönemde çalışılan saat başına üretim endeksinde azalış görülen alt sektörler de sırasıyla şöyledir: Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı %16.2 oranında azalış, hazır hayvan yemleri imalatı %6.5 oranında azalış, fırın ve unlu mamuller imalatı %5.5 oranında azalış. Verimlilik analizinde kullanılan çalışan başına üretim endeksi(emek verimliliği) ve çalışılan saat başına üretim endekslerine göre, döneminde gıda ürünleri imalatının aynı alt sektörleri her iki endekse göre de verimlilik artışı ya da azalışı 148

173 göstermektedir. Buna göre, gıda ürünleri sektöründe, sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması, süt ürünleri imalatı, etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı, bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı, diğer gıda maddeleri imalatı, balık kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması alt sektörlerinde verimlilik artışları görülürken, öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı, fırın ve unlu mamuller imalatı ve hazır hayvan yemleri imalatı alt sektörlerinde verimlilik azalışları görülmektedir. Grafik 25: Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksinin Gelişimi 3.4. Sektörün Dış Ticaret Durumu Gıda ürünleri imalatı sektöründe 2008 yılı itibariyle 11.2 milyar USD olan dış ticaret hacmi, 2012 yılında en yüksek düzeyi olan 15.9 milyar USD a yükselmiştir. Sektör ihracatı ve ithalatında döneminde ekonomik kriz yılı olan 2009 hariç genellikle artış trendi izlenmektedir. Gıda ürünleri imalatı sektörü genel olarak dış ticaret fazlası veren bir sektördür. Sektör,2008 yılında 3.1 milyar USD dış ticaret fazlası verirken, 2012 yılında 5.1 milyar USD dış ticaret fazlası vermiştir. 149

174 Tablo 130:Gıda Ürünleri Dış Ticaret Hacmi (Bin USD) İhracat İthalat Dış Ticaret Hacmi Açık/Fazla ,141,964 4,034,369 11,176,333 3,107, ,554,233 3,039,027 10,992,278 3,515, ,465,023 3,591,428 11,056,451 3,873, ,809,162 5,064,945 14,874,107 4,744, ,484,561 5,402,626 15,887,187 5,081,935 Kaynak: TÜİK Grafik 26: Dış Ticaretin Gelişimi İhracat Gıda ürünleri imalatı sektöründe 2008 yılı itibariyle 7.1 milyar USD düzeyinde olan ihracat, 2009 yılı hariç yıllar itibariyle artış göstererek 2012 yılında 10.5 milyar USD düzeyine yükselmiştir yılında küresel krizin etkisiyle bir önceki yıla göre %8.2 oranında azalış gösteren ihracat düzeyi 6.6 milyar USD olarak gerçekleşirken, 2010 yılında %13.9 oranında artarak kriz öncesi dönemin üzerine çıkarak 7.5 milyar USD olarak gerçekleşmiştir. Kriz döneminde imalat sanayi toplam ihracatındaki düşüş %23.8 gibi daha sert bir oranda gerçekleşmişken gıda sanayi ürünleri ihracatındaki düşüş daha ılımlı olmuştur. 150

175 Tablo 131: İhracatın Gelişimi Yıllar İmalat Sanayi Gıda Ürünleri İmalat Sanayi Bin USD Değişim % Bin USD Değişim % İçindeki Payı (%) ,187,659-7,141, ,449, ,554, ,466, ,465, ,962, ,809, ,266, ,484, Kaynak: TÜİK döneminde, gıda ürünleri ihracatının, imalat sanayi toplam ihracatı içindeki payının genellikle arttığı görülmektedir yılında sektör ihracatının imalat sanayi ihracatı içindeki payı %5.7 oranında iken, bu payın 2012 yılında görülmektedir. %7.3 e yükseldiği Gıda ürünleri imalatı sektöründeki ihracat alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde 2012 yılı itibariyle en fazla ihracatın, gıda sektöründeki toplam ihracatın %37.2 sini gerçekleştiren 10.3 kodlu sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması alt sektöründe olduğu görülmektedir. İhracatın büyüklüğü açısından gıda ürünleri imalatında ikinci sırada yer alan alt sektör 10.8 kodlu diğer gıda maddelerinin imalatı olup, gıda ürünleri ihracatından aldığı pay %17.1 dir. Diğer gıda ürünleri imalatı ihracatının %53.1 ini kakao, çikolata ve şekerleme, %45.3 ünü başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri, %1.4 ünü şeker ve %0.1 ini de hazır yemek ürünlerinin ihracatı oluşturmaktadır. İhracatın büyüklüğü açısından gıda ürünleri imalatında üçüncü sırada, %11.8 pay ile 10.6 kodlu öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı ve dördüncü sırada %11.7 pay ile 10.4 kodlu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı yer almaktadır. Gıda ürünleri imalatı sektöründe 2012 yılı itibariyle ihracatın büyüklüğü açısından diğer alt sektörler de şöyle sıralanmaktadır: Fırın ve unlu mamuller imalatı, sektör ihracatında payı %10.5, Etin işlenmesi ve saklanması, et ürünleri, sektör ihracatında payı %6.0, Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması, sektör ihracatında payı %2.5, Süt ürünleri imalatı, sektör ihracatında payı %2.2, Hazır hayvan yemleri imalatı, sektör ihracatında payı % döneminde imalat sanayi genelinde %14.4 oranında ihracat artışı görülürken, gıda ürünleri sektöründe, imalat sanayi ihracat artışının oldukça üzerinde %46.8 oranında ihracat artışı görülmektedir. Aynı dönemde bütün alt sektörlerde ihracat artışı 151

176 gerçekleşmiş olup, en fazla ihracat artışı %340.5 oranı ile etin işlenmesi ve saklanması, %213,9 oranı ile hazır hayvan yemleri sektörlerinde olmuştur. İhracat artış oranının en düşük olduğu alt sektör ise %24.7 sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanmasıdır. Milyon USD Tablo 132: İhracatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı Gıda Ürünleri Milyon Sanayi USD İçindeki Payı (%) İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) İmalat Sanayi İçindeki Payı (%) Gıda Ürünleri Sanayi İçindeki Payı (%) Dönemi Değişim (%) İmalat Sanayi 125, , , , , , , , , , , Not: Alt sektörlerin dış ticaret rakamları, ISIC Rev.4 tanımları NACE Rev.2 tanımlarına uyarlanarak elde edilmiştir. Kaynak: TÜİK Grafik 27: İhracatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon USD) NOT: Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması;10.8- Diğer gıda maddeleri imalatı; Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı; Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı; 10.7-Fırın ve unlu mamuller imalatı. 152

177 İhracatın Ülkelere Göre Dağılımı Gıda ürünleri imalatı sektörü ihracatının ülkelere göre dağılımına bakıldığında, çok sayıda ülkeye ihracat yapıldığı görülmektedir. Türkiye gıda sanayi ürünleri ihracatı, ağırlıklı olarak Orta Doğu ve Avrupa Birliği ülkelerine yönelmekle birlikte dünyanın hemen hemen her yerine ihracat yapılabilmektedir ve 2012 yılları itibariyle, gıda ürünleri ihracatı yapılan ilk yedi ülke Irak, Almanya, İtalya, Fransa, Hollanda, İngiltere ve ABD dir. Toplam gıda ürünleri ihracatının, 2008 yılında %46.6 sının ve 2012 yılında %51.7 sinin bu yedi ülkeye yapıldığı görülmektedir. Gıda ürünleri imalatı sanayinin ihracatında en büyük payı alan Irak a 2012 yılında 2,609 milyon USD gıda ürünleri ihracatı yapılmıştır. Irak ın 2008 yılında toplam gıda ürünleri ihracatındaki payı %13.75 iken, 2012 yılında bu payın %24.89 a yükseldiği görülmektedir. Irak a yapılan ihracatta önemli oranda artış olmuşken, diğer altı ülkeye yapılan ihracat paylarında azalma olduğu görülmektedir. Tablo 133: Gıda Ürünleri İhracatının Ülkelere Göre Dağılımı (2008, 2012 ) Ülke Adı İhracat (Bin USD) Pay (%) Ülke Adı İhracat (Bin USD) Pay (%) Irak 982,150, Irak 2,609,226, Almanya 812,485, Almanya 918,070, İtalya 433,274, İtalya 476,212, Fransa 300,483, Fransa 402,940, Hollanda 291,411, Hollanda 348,380, İngiltere 267,503, İngiltere 348,291, ABD 242,971, ABD 325,253, Rusya 185,088, Libya 266,660, Suriye 183,004, Suudi Arabistan 232,233, Belçika 150,167, İran 156,216, Libya 149,919, İsrail 155,372, Suudi Arabistan 144,834, Rusya 150,034, Endonezya 120,948, Belçika 148,334, İsrail 113,771, Azerbaycan 132,749, İspanya 108,618, Kanada 127,431, Cezayir 106,348, Cezayir 125,571, Azerbaycan 97,709, BAE 119,053, İsviçre 97,305, İspanya 118,775, KKTC 85,029, Polonya 116,164, Avustralya 83,371, Mısır 110,628, Romanya 80,127, Avusturya 104,918, BAE 80,020, Avustralya 99,139, Japonya 74,773, İsviçre 98,115, Ukrayna 74,758, Suriye 95,422, Avusturya 72,814, Lübnan 95,143, Diğerleri 1,803,072, Diğerleri 2,604,218, TOPLAM 7,141,964, TOPLAM 10,484,560,

178 Kaynak: TÜİK Gıda ürünleri ihracatında ikinci sırada yer alan Almanya ya 2008 yılında 812 milyon USD ihracat yapılırken, 2012 yılında 918 milyon USD ihracat yapılmıştır. Almanya nın 2008 yılında toplam gıda ürünleri ihracatından %11.38 pay alırken, 2012 yılında %8.75 pay aldığı görülmektedir. İtalya, Fransa, Hollanda, İngiltere ve ABD ye yapılan gıda ürünleri ihracatında, 2008 yılına göre 2012 yılında artışlar sözkonusu olmakla birlikte bu ülkelerin toplam ihracattan aldıkları paylarda düşüş olduğu gözlenmektedir İthalat Gıda ürünleri imalatı sektöründe 2008 yılı itibariyle 4.0 milyar USD düzeyinde olan ithalat, 2009 yılı hariç yıllar itibariyle artış göstererek 2012 yılında 5.4 milyar USD düzeyine yükselmiştir yılında küresel krizin etkisiyle bir önceki yıla göre %24.7 oranında azalış gösteren ithalat düzeyi 3.0 milyar USD olarak gerçekleşirken, 2010 yılında %18.2 oranında artarak 3.6 milyar USD olarak gerçekleşmiştir. Gıda ürünleri ithalatında en büyük sıçrama %41 oranında artışla 2011 yılında olmuş, 5.1 milyon USD ithalat yapılmıştır yılında ise gıda ürünleri ithalat artışı %6.7 gibi daha düşük bir oranda gerçekleşirken, imalat sanayi genelinde ithalatın %4.2 oranında azaldığı görülmektedir. Tablo 134: İthalatın Gelişimi Yıllar İmalat Sanayi Gıda Ürünleri İmalat Sanayi Değişim Değişim Bin USD Bin USD İçindeki Payı (%) % % ,252,335-4,034, ,030, ,039, ,366, ,591, ,930, ,064, ,234, ,402, Kaynak: TÜİK döneminde, gıda ürünleri ithalatının, imalat sanayi toplam ithalatı içindeki payının %2.5 ile %3.1 arasında değiştiği görülmektedir yılında sektör ithalatının imalat sanayi ithalatı içindeki payı %2.7 oranında iken, bu payın 2012 yılında %3.1 e yükseldiği görülmektedir. Gıda ürünleri imalatı sektörü ithalatı alt faaliyet kolları itibariyle incelendiğinde 2012 yılı itibariyle en fazla ithalatın, gıda sektöründeki toplam ithalatın %46.5 ini gerçekleştiren 154

179 10.4 kodlu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı alt sektöründe olduğu görülmektedir. İthalatın büyüklüğü açısından gıda ürünleri imalatında ikinci sırada yer alan alt sektör 10.8 kodlu diğer gıda maddelerinin imalatı olup, gıda ürünleri ithalatından aldığı pay %18.4 tür. Diğer gıda ürünleri imalatı ithalatının %65.7 sini başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri, %23.4 ünü kakao, çikolata ve şekerleme, %10.7 sini şeker ve %0.2 ini de hazır yemek ürünlerinin ithalatı oluşturmaktadır. İthalatın büyüklüğü açısından gıda ürünleri imalatında üçüncü sırada, %12.4 pay ile 10.1 kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünleri imalatı yer almaktadır. Gıda ürünleri imalatı sektöründe 2012 yılı itibariyle ithalatın büyüklüğü açısından diğer alt sektörler de şöyle sıralanmaktadır: Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı, sektör ithalatında payı %7.9, 10.3-Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması, sektör ithalatında payı %5.1, Balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması, sektör ithalatında payı %4.0, Hazır hayvan yemleri imalatı, sektör ithalatında payı %2.3, Süt ürünleri imalatı, sektör ithalatında payı %2.0, Fırın ve unlu mamuller imalatı, sektör ithalatında payı %1.3. Milyon USD Tablo 135: İthalatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı Gıda İmalat İmalat Ürünleri Sanayi Milyon Sanayi Sanayi İçindeki USD İçindeki İçindeki Payı (%) Payı (%) Payı (%) Gıda Ürünleri Sanayi İçindeki Payı (%) Dönemi Değişim (%) İmalat Sanayi 150, , , , , , Not: Alt sektörlerin dış ticaret rakamları, ISIC Rev.4 tanımları NACE Rev.2 tanımlarına uyarlanarak elde edilmiştir. Kaynak: TÜİK döneminde imalat sanayi genelinde %17.3 oranında ithalat artışı görülürken, gıda ürünleri sektöründe, imalat sanayi ithalat artışının oldukça üzerinde %33.9 oranında 155

180 ithalat artışı görülmektedir. Aynı dönemde yedi alt sektörde ithalat artışı, iki alt sektörde ise ithalat azalışı gerçekleşmiştir. En fazla ithalat artışı %74.4 oranı ile fırın ve unlu mamuller imalatında, en fazla ithalat azalışı %12.9 ile öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatında olmuştur. Grafik 28 : İthalatın Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı (Yüzde ve Milyon USD) NOT: Bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı; Diğer gıda maddelerinin imalatı; Etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatı; Öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünlerin imalatı; Sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması İthalatın Ülkelere Göre Dağılımı Gıda ürünleri imalatı sektörü ithalatının ülkelere göre dağılımına bakıldığında, çok sayıda ülkeden ithalat yapıldığı görülmektedir. Türkiye gıda sanayi ürünleri ithalatında 2012 yılı itibariyle önemli ilk 10 ülke; Rusya, Ukrayna, Almanya, ABD, Endonezya, Malezya, İspanya, Hollanda, İtalya ve Polonya dır. Toplam gıda ithalatının %70 i bu ülkelerden yapılmaktadır. Gıda ürünleri ithalatında en büyük payı alan Rusya dan 2012 yılında milyon USD gıda ürünleri ithalatı yapılmıştır. Rusya nın 2008 yılında toplam gıda ürünleri ithalatındaki payı %4.76 iken, 2012 yılında bu payın %17.39 a yükseldiği görülmektedir. 156

181 Gıda ürünleri ithalatında ikinci sırada yer alan Ukrayna dan 2008 yılında milyon USD ithalat yapılmışken, 2012 yılında milyon USD ithalat yapılmıştır. Ukrayna nın 2008 yılında toplam gıda ürünleri ithalatından %11.76 pay alırken, 2012 yılında %9.14 pay aldığı görülmektedir. Gıda ürünleri ithalatında üçüncü sırada yer alan Almanya dan yapılan ithalatın 2008 yılına göre artarak 2012 yılında milyon USD olduğu ve Almanya nın toplam gıda ürünleri ithalatından %7.26 pay aldığı görülmektedir yılında Türkiye gıda ithalatında milyon USD ile ilk sırada yer alan ABD den yapılan ithalatın, 2012 yılında milyon USD ye düştüğü, ABD nin toplam gıda ürünleri ithalatından %7.13 pay aldığı görülmektedir. Türkiye nin 2012 yılı itibariyle gıda ürünleri ithalatında önem kazanan diğer ülkelerin toplam gıda ürünleri ithalatından aldıkları paylar ise sırasıyla şöyledir: Endonezya %6.49, Malezya %5.80, İspanya %5.59, Hollanda %4.68, İtalya %3.22 ve Polonya %3.17. Tablo 136: Gıda Ürünleri İthalatının Ülkelere Göre Dağılımı (2008, 2012 ) (Bin USD) Ülke Adı İthalat Pay (%) Ülke Adı İthalat Pay (%) ABD 559,382, Rusya 939,853, Ukrayna 474,606, Ukrayna 493,544, Malezya 462,345, Almanya 392,507, Arjantin 280,029, ABD 385,131, Endonezya 193,206, Endonezya 350,463, Rusya 191,956, Malezya 313,630, İtalya 184,051, İspanya 302,425, Almanya 171,414, Hollanda 252,729, Hollanda 154,834, İtalya 173,905, İspanya 107,769, Polonya 171,086, Fransa 92,253, Arjantin 130,094, Çin 83,627, Fransa 111,916, Polonya 76,637, Hindistan 111,253, Tayland 71,337, Bulgaristan 106,332, İngiltere 68,235, Çin 85,886, Bulgaristan 57,458, İngiltere 74,998, Mısır 57,324, Norveç 72,353, Norveç 53,999, Peru 58,283, Yunanistan 51,342, İsviçre 58,227, Peru 42,946, Avustralya 49,624, İsviçre 40,084, Yunanistan 49,565, Hindistan 39,487, İrlanda 48,022, Belçika 38,997, Belçika 48,022, Brezilya 38,710, Mısır 35,515, Diğerleri 442,329, Diğerleri 587,252, TOPLAM 4,034,368, TOPLAM 5,402,625, Kaynak: TÜİK 157

182 İhracatın İthalatı Karşılama Oranı Gıda ürünleri sektörü, dış ticaret dengesi ve ihracatın ithalatı karşılama oranı açısından değerlendirildiğinde, imalat sanayi geneline göre daha olumlu bir görünüm sergilediği görülmektedir dönemi itibariyle imalat sanayi, hep dış ticaret açığı verirken, gıda ürünleri sanayi hep dış ticaret fazlası vermektedir. Sözkonusu dönemde, sektörde dış ticaret dengesinin Türkiye nin lehine geliştiği görülmektedir. Başka bir deyişle, sektörün ödemeler dengesi üzerindeki döviz kazandırıcı net etkisi pozitif olmaktadır. Aynı dönemde, imalat sanayinde ihracatın ithalatı karşılama oranı 100 değerinin altında kalarak aralığında gerçekleşmiş olup imalat sanayinde yapılan ihracatın yine imalat sanayinde yapılan ithalat değerini karşılamadığı görülmektedir. Genel olarak imalat sanayinin dışa bağımlı yapısı ihracatın ithalatı karşılama oranlarında kendisini göstermektedir. Gıda ürünleri sanayinde ise ihracatın ithalatı karşılama oranının 100 ün üzerinde değerler aldığı görülmektedir. Sektörde yapılan ihracat düzeyi imalat sanayi genelinin tersine yine sektörde yapılan ithalat düzeyini karşılamakta ve artı değer yaratmaktadır. Tablo 137: Yıllar İtibariyle Dış Ticaret Dengesi ve İhracat/İthalat Oranı Yıllar İmalat Sanayi X-M (Bin USD) X / M (%) Gıda Ürünleri Sanayi X-M (Bin USD) X / M (%) ,064, ,107, ,581, ,515, ,900, ,873, ,967, ,744, ,967, ,081, Kaynak: TÜİK Gıda ürünleri imalatı sektöründe, döneminde dış ticaret dengesinde gözlenen dış ticaret fazlası artış trendi izlemektedir. Sektörün dış ticaretinde ihracat lehine gelişen bu yapılanma sonucunda, ihracatın ithalatı karşılama oranları da yüksek düzeyde bulunmaktadır yılında %177 olan X/M parametresi, 2009 da en yüksek değerine ulaşarak %216 olmuştur. Ekonomik kriz yılı olan 2009 da sektör ithalatının önceki yıla göre düşüş göstermesi ihracatın ithalatı karşılama oranının en yüksek düzeyine 158

183 ulaşmasına neden olmuştur yılında, %208 olan X/M oranı, 2011 ve 2012 yıllarında %194 olarak gerçekleşmiştir. Grafik 29 : İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (X/M) Gıda ürünleri sanayinde dış ticaret dengesi, döneminde alt sektörler itibariyle incelendiğinde, altı alt sektörde dış ticaret fazlası verildiği, üç alt sektörde ise dış ticaret açığı verildiği görülmektedir. Sektörde, en fazla dış ticaret fazlası olan sektör, 10.3 kodlu sebze ve meyvelerin işlenmesi ve saklanması alt sektörüdür yılı itibariyle 3,626 milyon USD dış ticaret fazlasının gerçekleştiği bu alt sektörde ihracatın ithalatı karşılama oranı (X/M) da %1,414 gibi yüksek bir düzeyde gerçekleşmiştir. Dış ticaret fazlası açısından ikinci sırada yer alan 10.7 kodlu fırın ve unlu mamuller alt sektörünün dış ticaret fazlası 1,029 milyon USD ve X/M oranı %1,613 tür. Bu sektör, X/M oranı açısından gıda ürünleri sanayinin en yüksek değere sahip alt sektörüdür. Dış ticaret fazlası açısından üçüncü sırada yer alan 10.6 kodlu öğütülmüş tahıl ürünleri, nişasta ve nişastalı ürünler alt sektörünün dış ticaret fazlası 807 milyon USD ve X/M oranı %289 dur. 159

184 Sektörde dördüncü sırada dış ticaret fazlası veren alt sektör, 10.8 kodlu diğer gıda maddelerinin imalatı olup, dış ticaret fazlası 798 milyon USD ve X/M oranı %180 dir kodlu süt ürünleri imalatı 115 milyon USD dış ticaret fazlası ile beşinci sırada yer alırken X/M oranı da %204 tür kodlu balık, kabuklu deniz hayvanları ve yumuşakçaların işlenmesi ve saklanması alt sektörü de 41 milyon USD dış ticaret fazlası ile altıncı sırada yer alırken, X/M oranı da %119 dur. Gıda ürünleri sektöründe dış ticaret açığı veren alt sektörlere bakıldığında en fazla dış ticaret açığının 1,281 milyon USD ile 10.4 kodlu bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağların imalatı sektörü olduğu görülmektedir. Bu alt sektörün X/M oranı da %49 ile gıda ürünleri sanayinin içinde en düşük X/M değeri olmaktadır. Bu da göstermektedir ki, Türkiye bitkisel ve hayvansal yağ sektöründe dışa bağımlı bir yapı sergilemektedir. Dış ticaret açığı veren ikinci sıradaki alt sektör 10.1 kodlu etin işlenmesi ve saklanması ile et ürünlerinin imalatıdır. Sektörün dış ticaret açığı 41 milyon USD ve X/M oranı %94 tür. Dış ticaret açığı veren üçüncü alt sektör ise 10.9 kodlu hazır hayvan yemleri imalatı olup, dış ticaret açığı 13 milyon USD ve X/M oranı da %90 dır. Et ve et ürünleri ile yem alt sektörleri de gıda ürünleri sektörü genelinde dışa bağımlılık eğilimleri açısından üzerinde önemle durulması gereken alt sektörlerdir. Tablo 138: Alt Sektörler Bazında Dış Ticaret Dengesi ve İhracat/İthalat Oranı X-M (Milyon USD) X / M (%) X-M (Milyon USD) X / M (%) İmalat Sanayi -25, , , , ,886 1,283 3,626 1, , ,554 1,029 1, Kaynak: TÜİK 160

185 3.5. Türkiye de Gıda Ürünleri İşleme Sektörünün Vizyonu İmalat sanayinin önemli alt sektörlerinden olan gıda ürünleri imalatı sanayi gelişmek için, öncelikli olarak Türkiye nüfusunun yeterli, sağlıklı ve dengeli beslenmesi hedefine ve dış pazarlara yönelik olarak ta dünya standartlarında ve dünya gıda sanayinin dinamiklerine uyum sağlayabilen ileri teknolojili üretim yapabilen, kalıcı pazar paylarına sahip, dünyada markalaşmış bir üretim hedefine odaklanmış olarak yapılanmalıdır. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı nın Stratejik Planı nda gıda ve tarım alanında vizyonun, üretici ve tüketici memnuniyetini en üst düzeyde sağlamak ve Türkiye yi bölgesinde lider, dünyada küresel aktör haline getirmek olduğu belirtilmiştir. Gıda ürünleri sektörünün temel vizyonu ise, Dokuzuncu Kalkınma Planı ( ) Gıda Sanayii Özel ihtisas Komisyonu Raporu na göre şöyle belirlenmektedir: Gıda sanayiinin vizyonu, tarım sektörüyle entegrasyon sürecini tamamlamış, yeterli ve güvenli gıda üreten, teknoloji gücü yüksek, çevre bilinci gelişmiş, biyoçeşitliliği korumaya özen gösteren, dış pazarlara yönelik üretimini artıran ve sürdürülebilir bir rekabet gücüne sahip bir yapı ile faaliyetini devam ettirmektir Türkiye de Gıda Ürünleri İşleme Sektörünün Gelecekteki Eğilimi Türkiye de öncelikli olarak yurtiçi tüketim için yapılanmış gıda ürünleri sanayinde, artan nüfusun gıda gereksinimini karşılamak için sektörde faaliyet gösteren işletmelerin, iç piyasada güvenilir gıda üretimi ve farklı ürün gruplarıyla pazarda yer alma faaliyetleri sektörün gelecekteki eğilimi için önem kazanmaktadır. Ülkenin gelir düzeyi, beslenme alışkanlıkları ve sosyo-demografik yapısı gıda ürünleri sanayinin talebini belirleyen en önemli unsurlardır. Gıda ürünleri sanayinin talep artışı, büyük ölçüde nüfus artışı ile doğru orantılı olarak gelişecektir. Uzun vadede gıda sanayinde büyümenin, nüfus artış hızındaki yavaşlama ve tarım sektöründeki büyümenin doğal koşullara ve orta-uzun vadeli verim artışlarına bağlı olarak belirlenmesi beklenmektedir. Son zamanlarda organik tarım ürünlerine olan talebin artması, gıda tüketiminde güvenilir gıda ürünleri talebinin artışı, sektörel üretimin de bu yönde gelişmesini gerekli kılmakta, gıda sanayinin ileri teknolojili üretime yönelik yatırımlara ve Ar-Ge çalışmalarına önem vermesi gerekmektedir. 161

186 Gıda ürünleri sanayinin, dış pazarlarda rekabet olanakları ve bazı ürünlerde rekabet şansının düşük oluşu, aynı zamanda iç pazarda karşılaşılan ithal ürünlerin rekabeti de gıda sanayinin gelişiminde belirleyici faktörler olmaktadır. Avrupa Birliği ne uyum çalışmaları ile birlikte uluslararası malların serbest dolaşıma girmesi ve Türkiye nin de üye olduğu Dünya Ticaret Örgütü yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gıda ürünleri sanayi üzerinde ithalat baskısını güçlendirmektedir. Türkiye gıda ürünleri sanayinin, AB ye uyum sürecinde, gıda sanayi firmalarının dış piyasalarda rekabet gücünü artırabilmeleri için üretim maliyetlerinin düşürülmesi, buna bağlı olarak tarımsal destekleme politikalarının düzenlenmesi gerekmektedir. Tarımsal üretimi teşvik edici, tarımsal üreticinin gelir düzeyini artırıcı, yurtiçi tüketim ve ihracatla uyumlu sürdürülebilir bitkisel ve hayvansal hammadde teminini sağlayabilecek stratejik politika ve uygulamalara gerek duyulmaktadır. Gıda ürünleri sanayi için önemli pazarlar olan Ortadoğu ve Rusya pazarlarında da etkinliğin sürekliliği ve pazar payının artırılması için, bu piyasalara yönelik talep ve pazar araştırmaları, yöresel ürün geliştirme çalışmaları da sektörün geleceği için önem arz etmektedir. Türkiye gıda ürünleri sanayinin gerek iç gerekse dış pazarlarda büyüme ve gelişmesinde, Dünya Ticaret Örgütü nün kuralları da etkili olmuştur. Dünya Ticaret Örgütü, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması na (GATT) istinaden yürütülen çok taraflı ticaret müzakere turu olan Uruguay Turu nun ( ) sonucunda 1995 yılında kurulmuş olup Türkiye de DTÖ nün kurucu üyeleri arasında yer almaktadır. DTÖ nün kurallarına göre, devlet desteğinin, yani korumacılığın azaltılması öngörüldüğünden sanayi, tarım ve hizmet sektörleri de bu kurallardan etkilenmiş, DTÖ kapsamındaki özellikle iki anlaşma, Tarım Anlaşması ve Sağlık ve Bitki Sağlığı Anlaşması, tarım ve gıda sektörlerini etkilemiştir. Tarım Anlaşması na göre taraf ülkeler, pazara giriş, iç destekler ve ihracat teşvikleri konusunda indirim taahhütlerini belirlemektedirler. Sağlık ve Bitki Sağlığı Anlaşması nın (SPS) amacı, insan, hayvan ve bitki sağlığının katkı, kontaminant, mikotoksin, zararlı ve hastalık risklerine karşı korunmasıdır dönemini kapsayan bu uygulama, Türkiye nin içinde yer aldığı gelişme yolundaki ülkeler için beklenen gelişmeyi sağlamamıştır. Gelişmiş ülkeler, taahhütlerine tam olarak uymamış, gelişme yolundaki ülkelerin tarımsal üretim yapısı bozulmuş ve gıda ithalatında artış ve 162

187 bağımlılık olmuştur. SPS limitlerine aykırılık nedeni ile de Türkiye nin geleneksel gıda ihraç ürünlerinde (kuru üzüm, yer fıstığı, kırmızı biber vb.) sorunlarla karşılaşılmıştır. Rusya nın 2012 yılı Ağustos ayından itibaren Dünya Ticaret Örgütü ne üye olması ile DTÖ küresel ekonominin %97 sini kapsar hale gelmiştir li yıllarda, Merkez ve Doğu Avrupa ülkelerinin AB ye katılımı ile Avrupa da tarım nüfusu ve tarım alanları artmıştır. Gıda güvenliği, kalitesi, sürdürülebilir tarım, tarımda çalışanlar için gelir istikrarı, tarım-dışı istihdam ile çiftçi ve ailelerine destek gibi amaçlar ile Avrupa Modeli Tarım kurulmuştur. Bu model, doğrudan ödemeler, çapraz uyum ile kırsal kalkınma üzerine kurulmuş, doğrudan ödemeler ile üretim ve gelir desteği arasındaki ilişki kesilerek, üretici ne üretirse üretsin gelir desteği sağlanmaktadır. Çapraz uyum ile de çevre, bitki, hayvan sağlığı koşullarına uygunluk, toprağın korunmasına karşılık destek verilmektedir. Avrupa Birliği nde 1962 yılından itibaren verimlilik ve gıda arzının güvence altına alınması amaçlı yürütülen ortak tarım politikası, günümüzde kalite ve çevre faktörünün öne çıktığı tarım politikasına dönüşmüştür. Öncelikle AB ve dünyada, kaliteli ve çevreyi korumaya duyarlı gıdalara yönelim, gıda ürünleri üreticilerini de bu alanda uzmanlaşmaya yönlendirmektedir. Türkiye gıda ürünleri sanayinin de gelişim rotası bu eksende olmalıdır. Gıda ürünleri sanayinin gelişimi, aynı zamanda, tarımsal yatırım planlaması yapılan, arazi kullanımı ve rasyonel üretim deseni ile girdi temini ve ürün pazarlamasına kadar üretici ve tüketici lehine örgütlenmiş bir üretici kesimin varlığı ile bilgi ve teknolojinin kullanılarak, üretim maliyetlerinin azaltılıp, verimliliğin yükseltildiği bir tarım sektörünün hayata geçirilmesi ile de orantılıdır. Dünyada küreselleşme olgusuna paralel olarak, sağlıklı, güvenilir gıda tüketiminin yaygınlaşmasıyla, gıda üretiminde ve gıda ticaretinde yeni gelişimler sözkonusu olmaktadır. Dünyada ve Türkiye de genel olarak gıda tüketiminin eğilimi; Taze ve dondurulmuş gıda ürünleri, beyaz et ürünleri, su ürünleri ve hazır yemekler, Organik gıdalar, tüketime hazır gıdalar, Doğal katkı maddeleri kullanılan ya da daha az kimyasal katkı maddesi kullanılan gıdalar, Genetiği değiştirilmiş organizmaların (GDO) denetlendiği, GDO lu ürünlerin hammadde olarak işlenmediği gıdalar, 163

188 Düşük tuz, şeker, asit ve yağ içeriği olan ürünler, Tatlandırıcılar, Sağlıklı ve fonksiyonel gıdalar, Sağlık, güvenlik ve besleyici özlliklerin ürün etiketi üzerinde yer aldığı gıdalar, Talebe uyumlu ambalajlanmış ürünler, Markalı ve kalitenin vurgulandığı ürünlerin tüketimine yönelik olarak artmaktadır. Gıda ürünleri işleme sanayi de bu çerçevede yatırım planlaması yaparak, gıda sanayi üretimini şekillendirmeli, gıda ürünleri talebinin değişim sürecine uyabilen teknoloji ve üretim kompozisyonunda gelecek planlaması yapmalıdır Türkiye de Sektöre Yönelik Sorun ve Öneriler Türk gıda ürünleri işleme sanayinin başlıca sorunları, hammadde arzı ve temini, atıl kapasite, teknoloji düzeyi, araştırma ve geliştirme, üretim maliyetleri, finansman olanakları, iç ve dış pazarlama, satış ve rekabet olanakları gibi sorunlardır. Genel olarak gıda sanayinin hammadde arzını oluşturan tarımsal ürünlerin üretiminde Türkiye kaynakları yeterli olmakla birlikte tarım sektöründe uygulanan politikalar ve sorunlar, mevsimsel etkiler, hammadde arzında sorunlar yaratabilmekte, hammadde ithalatı gündeme gelebilmektedir. SEK ve EBK gibi kurumların özelleştirilme uygulamaları sonucunda, tarımsal üretimde destekleyici ve düzenleyici kurumların olmayışı, örgütlenmemiş üretici kesimin üretimini daraltmasına ya da üretimden vazgeçmesine neden olmuştur. Özellikle bitkisel yağ üretiminde yoğun hammadde ithalatı görülmekte, et ve et ürünleri işleme sanayinin de hammadde temininde ithalat gündeme gelmektedir. Tarım sektöründe uygulanan politikalar, gıda ürünleri işleme sanayinin hammadde arzını doğrudan etkilemektedir. Gıda ürünleri işleme sanayinde hammadde arzında süreklilik ve yeterliliğin sağlanması için gerekli miktar, kalite ve uygun fiyatlarda hammadde temininde, sözleşmeli üretim ve ürün borsalarının geliştirilmesi önem kazanmaktadır. Sanayide sözleşmeli tarım yoluyla hammadde temini sağlayan firmalara, verilecek teşvik ve ayrıcalıklarla sözleşmeli tarım modeli desteklenebilir. Gıda ürünleri işleme sanayinin gerek duyduğu kalitede ve güvenilir, sağlıklı, güvenilir gıda üretiminde gerekli koşulları sağlayan tarımsal üretim için AB ve dünya uygulamaları örnek alınarak, 164

189 dünya standartlarında tarımsal üretimin sağlanması, üreticinin örgütlenmesi ve üreticiyi teşvik edecek fiyatlardan tarımsal üretimin yapılanması gerekmektedir. Gıda ürünleri işleme sanayinde, kapasite fazlası, talep eksikliği, hammadde yetersizliği, üretim-tüketim zincirindeki sorunlar, mevsimsel özelliklere bağımlı üretim gibi çeşitli nedenlerden dolayı kapasite kullanımı sorunu (atıl kapasite) yaşanmaktadır. Örneğin, un ve unlu mamuller, makarna, yem üretimi gibi alt sektörlerde atıl kapasite bulunduğundan, komple yeni yatırımlara gerek duyulmamaktadır. Sektörde mevcut kapasitelerin kullanılamaması, üretim maliyetlerini artırmakta, verimlilik oranları üzerine olumsuz etki yapmaktadır. Gıda ürünleri sanayinde yatırım kararları verilirken, her alt sektör detaylı analiz edilmeli, kapasite fazlası olan sektörlerde komple yeni yatırımlardan çok, modernizasyon, yenileme, kalite düzeltme ve tevsi yatırımlarına gidilmelidir. Sektörün en önemli sorunlarından birisi ileri teknolojili modern tesisler yanında, daha çok geleneksel üretim tarzı ile ilkel tekniklerle üretim yapan çok sayıda tesisin bir arada bulunmasıdır. Gıda ürünlerinin temel tüketim maddesi olması nedeniyle, gelir düzeyine göre ucuz, kalitesiz ve sağlıksız ürünlerin de pazar bulabilmesi sektörün önemli sorunlarından birisidir. Sağlıklı ve güvenilir gıda tüketimi ve sektörde yaratılan katma değerin artması için sektörün, düşük teknolojili üretimden modern ve ileri teknolojili üretime doğru yapılanmasına gerek vardır. Toplumun gelir düzeyinin artması ile birlikte tüketim kalıplarının gıda ürünleri işleme sanayinin ürünlerinin tüketiminin lehine yaygınlaşması, sektörün gelişimini de beraberinde getirecektir. Türkiye de gıda ürünleri sanayi işletmelerinin çoğunluğunun küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşması, teknolojik düzeyin modernizasyonunu da etkilemektedir. Değişen talebe göre esnek üretimin kurgulanması, teknolojik ilerlemenin izlenmesi ile mümkündür. Bu da işletmelerin belli ölçek büyüklüklerine ulaşarak, Ar-Ge faaliyetlerine önem vermeleriyle gerçekleşebilir. Türkiye de ise Ar-Ge faaliyetlerinin yetersizliği, Ar-Ge faaliyetlerinin gerektirdiği finansman maliyetlerinin yüksekliği, ileri ve yeni teknolojilerin sanayi üretiminde kullanılmasını kısıtlayıcı etki yapmakta, modern ve yeni teknolojiler yerine eski teknolojiye dayalı ve geleneksel üretim teknikleri yaygın olarak kullanılmaktadır. Gıda sanayi işletmelerinin, teknopark ve teknolojik serbest bölgelerde daha fazla yer almaları özendirilmelidir. Gıda ürünleri sanayine yönelik bilgilendirme çalışmaları, gıda sanayi üretiminin bilimsel ölçütlere göre yapılmasını destekleyecektir. 165

190 Üniversitelerle işbirliği yaparak, çeşitli fonların araştırma alt yapısının geliştirilmesinde kullanılması, ortak araştırma laboratuvarları kurularak, geniş kapsamlı kullanımın yaygınlaştırılması Ar-Ge faaliyetlerinin etkinliğini artıracaktır. Gıda ürünleri sanayinde işletmelerin üretim maliyetleri de önemli sorunlardan birisidir. Üretimde hammadde ve enerji maliyetlerini düşürücü önlemlerin yanında, işletmelerin, ölçek ekonomilerine uygun büyüklüklerde tesis edilmesi de ölçek ekonomisi ile verimliliğin artışında fayda sağlayacaktır. Üretim maliyetlerinin azaltılması, devletin teşvik politikaları ile birlikte işletmelerin üretim ve yönetim politikaları ile de ilgilidir. Tarımsal teşviklerin üreticiye zamanında verilmesi bile hammadde piyasa fiyatlarını düzenleyerek sanayi işletmelerinin maliyetlerini azaltıcı etki yapacaktır. Gıda ürünleri sanayi firmalarının, iç ve dış pazarlarda yer edinebilmeleri için, mevcut ürün-pazar bağımlılığının kırılmasına yönelik pazarlama ve satış politikaları önemlidir. İç piyasada, güvenilir ve sağlıklı gıda ürünlerinin, soğuk hava zinciri ile tüketim noktalarına ulaştırılması ve markalaşma yolunda tanıtım ve reklam kampanyaları piyasada kalıcı yer edinmek açısından önemlidir. Türkiye gıda ürünleri işleme sanayinin, dış pazarlarda kalıcı ve artan oranlarda pazar payı elde edebilmesi için bu amaca uygun stratejilerin belirlenerek, dünya standartlarında üretim teşvik edilmeli, dış pazarlarda ürün-pazar bağımlılığının aşılmasına yönelik faaliyetler desteklenmelidir. AB ile uyum sürecinde gıda sanayi firmalarının rekabet gücünün artırılabilmesi için tarım sektörünün, dünya standartlarında üretim yapan, sanayinin kaliteli ve sürekli hammadde ihtiyacını karşılayabilecek şekilde organize edilmesi ve desteklenmesi gerekmektedir. Türk gıda ürünleri firmalarının dış pazarlarda işbirliklerini geliştirecek platform ve örgütlenmenin de desteklenmesi önemlidir. İhracatın geliştirilmesinde uzmanlaşmış sektörel dış ticaret firmalarının varlığı, ürün konseylerinin düzenlenmesi ve özel sektör-üretici organizasyonlarının ve ürün tanıtım gruplarının oluşturulması yararlı olacaktır. Özellikle dış pazarlara yönelik ürünlerde standartların sağlanması, kalitenin geliştirilmesi, üretim-tüketim zincirlerinin hammaddeden başlayarak, nihai ürünün satış noktalarına ulaştırılması aşamasına kadar organize edilerek, dağıtım ve satış kanallarının oluşturulması sürdürülebilir bir rekabet politikası için büyük önem arz etmektedir. 166

191 Sektörün dış pazarlarda dinamik koşullara uyum sağlayarak varlığını sürdürebilmesi, dünya standartlarında yeni teknolojilerle üretime, ambalajlama, depolama, dağıtım ve kalite kontrolü yapılmasına, araştırma ve geliştirme faaliyetlerine önem verilmesine ve markalaşma yolunda üretim ve pazarlama tekniklerinin yoğun kullanımına bağlıdır. Gıda ürünleri işleme sektörünün başka bir önemli sorunu da kayıt dışılıktır. Türkiye de tarım ve gıda sektörleri en fazla kayıt dışılığın rastlandığı sektörlerin başında gelmektedir.kaçak üretim yapan ya da merdiven altı olarak nitelendirilen işyerleriyle etkin bir mücadele yapılamadığı için, kontrolsüz ve güvenilir olmayan gıda ürünlerinin daha düşük fiyatlardan tüketime sunulması, sektörde haksız rekabet ortamı yaratmaktadır Türkiye de Gıda Ürünleri İşleme Sektörünün Sosyo-Ekonomik Hedefleri Türkiye de gıda ürünleri işleme sektörünün birincil sosyo-ekonomik hedefi, gıda gibi vazgeçilmez temel tüketim maddesi üreten bir sektör olarak, sağlıklı bir toplum yapısına kavuşmak için, sağlıklı, güvenilir gıda ürünlerinin uygun fiyatlardan tüketime sunulmasıdır. İmalat sanayinin en önemli alt sektörlerinden biri olarak gıda ürünleri işleme sanayinin diğer önemli sosyo-ekonomik hedefi de, gerek sanayi alanında gerekse geri etkileriyle tarım kesiminde, ileri etkileriyle ticaret sektöründe yaratacağı istihdam hacmi ile ülkenin istihdamına yapacağı büyük katkıdır. Türkiye de gıda sektörü, ileri ve geri etkileriyle birlikte düşünüldüğünde, kalifiye/kalifiye olmayan en fazla istihdam olanaklarının yaratıldığı sektörlerdendir. Bu nedenle sektörün, sağlıklı gelişimi ve büyümesinin sosyoekonomik etkileri de doğru orantılı olarak gelişecektir. Gıda ürünleri sektörünün, ileri teknolojili üretim yapısına kavuşması ile sektörde yaratılan katma değer artacak, sektörün dışsatım olanaklarının artması ile ekonominin cari açığını düzenleyici etkisi de daha fazla olacaktır. Sektörün küreselleşen dünyada, gıda alanındaki yenilikleri yakından izlemesi, yeni bilimsel tekniklerin talebini artıracak, bu da üniversite, sanayi çevrelerinin işbirliği ile yeni teknolojilerin kullanılmasını ya da teknolojik gelişmenin hızını artırıcı etki yaratacaktır. 167

192 4. TR72 DÜZEY 2 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ İŞLEME SEKTÖRÜ 4.1.TR72 Bölgesi İmalat Sanayinin Boyutu TR72 Bölgesi imalat sanayisinin büyüklüğü açısından Türkiye genelinde orta sıralarda yer almaktadır yılı itibariyle Türkiye geneli imalat sanayindeki işyeri sayısının %2.8 ini oluşturan TR72 Bölgesi, istihdamın %3.0 ünü, ciro ve yatırımların ise %2.0 sini oluşturmaktadır. TR72 Bölgesi, imalat sanayinde işyeri sayısı açısından 26 düzey 2 bölgesi arasında 14 üncü sırada bulunurken, istihdam açısından 9 uncu, ciro büyüklüğü açısından 13 üncü ve yatırımların büyüklüğü açısından 12 inci sırada yer almaktadır (Tablo 139). Tablo 139: Türkiye ve TR72 Bölgesi İmalat Sanayine İlişkin Temel Göstergeler (2010) İşyeri Sayısı (Adet) İstihdam (Kişi) Ciro (Milyon TL) Sabit Sermaye Yatırımı (Milyon TL) Türkiye 328,440 2,842, ,813 33,716 TR72 Bölgesi 9,230 84,057 10, Bölge/Türkiye (%) Düzey 2 Sırası Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesindeki imalat sanayi alt sektörlerinin Türkiye imalat sanayi alt sektörleri içindeki payları Tablo 140 da verilmektedir. Tabloda dört ayrı kriter (işyeri sayısı, istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımları) kullanılarak sektörel büyüklüğün farklı açılardan ele alınması hedeflenmiştir. Tablo 140 verileri bazında TR72 Bölgesindeki imalat sanayi alt sektörlerinin büyüklüğüne bakıldığında; Gıda sektörünün işyeri sayısına göre ilk sırada yer aldığı görülmektedir. TR72 Bölgesi Gıda sektörü Türkiye Gıda sektörü işyeri sayısının yüzde 5.4 ünü oluştururken, istihdamın yüzde 3.3 ünü, cironun yüzde 2.0 sini ve sabit sermaye yatırımlarının da yüzde 2.6 sını oluşturmaktadır. Bölgedeki Gıda sektörü temsilcilerinin işyeri sayısındaki büyük paylarına rağmen istihdam ve cirodaki daha küçük paylarından hareketle genelde küçük ölçekli tesislerden oluşmakta oldukları söylenebilir. Türkiye Mobilya sektörü işyeri sayısının yüzde 3.9 unu karşılayarak TR72 Bölgesi imalat sanayiinde büyüklük açısından ikinci sırada yer alan Mobilya sektörü istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımları kriterlerinde de ilk sıralarda yer alarak diğer sektörlerden 168

193 ayrışmaktadır. Türkiye Mobilya sektörü istihdamının yüzde 15.3 ünü, cirosunun yüzde 26.6 sını ve sabit sermaye yatırımlarının yüzde 23.0 ünü TR72 Bölgesi karşılamaktadır. Tablo 140: TR72 Bölgesi İmalat Sanayi Alt Sektörlerinin Büyüklüğü (2010, Yüzde Pay) NACE Rev. 2 Sektörler İşyeri Sayısı İstihdam Ciro Sabit Sermaye Yatırımı 10-Gıda Tekstil Giyim Eşyası Deri ve Ürünleri Ağaç, Ağaç ürünleri Kağıt ve Kağıt Ürünleri Basım Yayın Kok, Rafine Petrol Kimyasal Ürünler Kauçuk&Plastik Mineral Ürünler Ana Metal Metal Eşya Elektronik ve Optik Elektrikli Teçhizat Makine ve Ekipman Motorlu kara taşıtı vb Mobilya Diğer imalat Kurulum ve Onarım İmalat Sanayi Toplamı Bölgede Elektrikli Teçhizat ve Metal Eşya sektörleri, Türkiye imalat sanayiinde dört kriter bazında da önemli büyüklüğe sahip olan diğer önemli imalat sanayi alt sektörleridir. Türkiye Elektrikli Teçhizat sektörü işyeri sayısının yüzde 3.7 si, istihdamının yüzde 4.8 i, cirosunun yüzde 3.3 ü ve sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4.4 ü ile Türkiye Metal Eşya sektörü işyeri sayısının yüzde 3.2 si, istihdamının yüzde 3.5 i, cirosunun yüzde 3 ü ve sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4 ü TR72 Bölgesi tarafından temsil edilmektedir. Bölgede, Türkiye işyeri sayısını temsil kabiliyeti açısından ön plana çıkan diğer sektörler ise; yüzde 3.7 pay ile Kauçuk ve Plastik, yüzde 3.4 pay ile Ağaç ve Ağaç Ürünleri ve yüzde 3.0 pay ile Diğer Mineral Ürünleri sektörleridir. Bölgedeki bu sektörlerin, istihdam ve ciro yaratma kapasitelerinden hareketle genelde küçük ölçekli bir yapıya sahip oldukları söylenebilir. Büyüklük açısından Tekstil sektörü verilerine bakıldığında ise, Türkiye Tekstil 169

194 sektörü işyeri sayısının yüzde 1.6 sına sahip olan Bölgedeki tesislerin istihdam ve ciro paylarının boyutu orta ve büyük ölçekli işletmelerden oluştukları yönünde ipuçları vermektedir TR72 Bölgesi Sanayi Yoğunlaşması TR72 bölgesindeki yatırımların sektörel dağılımı, yoğunlaşması ve kümelenmesi analizi İşyeri Sayısı, İstihdam, Ciro ve Sabit Sermaye Yatırımı kriterlerine göre incelenecektir. TR72 Bölgesi ve Türkiye genelindeki iktisadi faaliyetlerin 2010 yılı itibarıyla işyeri sayısı, istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımı bazında dağılımı Tablo 141 de verilmiştir. Buna göre her dört kritere göre de TR72 Bölgesi ve Türkiye nin iktisadi faaliyet yoğunlaşmasının çoğu yerlerde benzerlik gösterdiği görülmektedir. Tablo 141: Türkiye ve TR72 Bölgesi için İktisadi Faaliyetin Ana Sektörler İtibariyle Dağılımı NACE Rev. 2 Sektörler (2010, Yüzde Pay) Sabit Sermaye İşyeri Sayısı İstihdam Ciro Yatırımı TR TR72 TR TR72 TR TR72 TR TR72 Madencilik ve Taş ocakçılığı İmalat Sanayii Elektrik, Gaz ve Buhar Su, Kanalizasyon, Atık İnşaat Ticaret ve Taşıt Araç. Onarımı Ulaştırma ve Depolama Konaklama ve Yiyecek Bilgi ve İletişim Gayrimenkul Faaliyetleri Mesleki, Bilimsel vb. Faaliyetler İdari ve Destek Hizmetleri Eğitim Sağlık ve Sosyal Hizmetler Kültür, Sanat, Eğlence, Spor Diğer Hizmetler Toplam Kaynak: TÜİK verilerinden hareketle kendi hesaplamamız. 170

195 İşyeri sayısına göre bakıldığında hem TR72 Bölgesi hem de Türkiye için en büyük paya sahip faaliyet alanı Ticaret ve Taşıt Araçlarının Onarımı ana sektörüdür. Bu faaliyet dalındaki işyeri sayısı, TR72 Bölgesinde toplam işyeri sayısının yaklaşık %44 ünü oluştururken Türkiye de %41 ini oluşturmaktadır. İkinci sırada ise TR72 Bölgesi ve Türkiye için sırasıyla yüzde 18.7 ve yüzde 16.9 paylarla yine hizmetler ana sektörünün bir alt dalı olan Ulaştırma ve Depolama Faaliyetleri yer alırken, bu faaliyet dalını da sırasıyla yüzde 14.3 ve yüzde 13.2 lik paylarla İmalat Sanayiinin takip ettiği görülmektedir. İstihdam kriterine göre ise, hem TR72 Bölgesi hem de Türkiye için sırasıyla yüzde 33.0 ve yüzde 27.9 luk paylarla İmalat Sanayi ilk sırada yer almaktadır. İstihdam açısından Ticaret ve Taşıt Araçları Onarımı faaliyeti TR72 Bölgesi için yüzde 27.2, Türkiye için ise yüzde 26.1 lik paylarla ikinci sırada gelmektedir. İstihdamdan aldığı pay açısından, hem TR72 Bölgesi hem de Türkiye için sırasıyla Ulaştırma ve Depolama ve İnşaat faaliyet alanları üçüncü ve dördüncü sıralarda yer almaktadır. Ciro açısından incelendiğinde, TR72 Bölgesinde yaratılan hasılanın yüzde 43.3 ünün Ticaret ve Taşıt Araçları Onarımı faaliyetinden gelmekte olduğu (Türkiye için yüzde 44.6), ikinci sırada ise yüzde 32.3 lük payla İmalat Sanayiinin geldiği (Türkiye için yüzde 28.7) görülmektedir. Türkiye geneli ile paralel bir seri sergileyen İnşaat faaliyetinin TR72 Bölgesinde yaratılan cirodan aldığı pay ise yüzde 6.1 civarındadır. TR72 Bölgesinde sabit sermaye yatırımlarının ana sektörler itibarıyla dağılımına bakıldığında, bu kez İmalat Sanayinin toplam sanayi yatırımlarının yüzde 39.6 sını teşkil ettiği ve ilk sırada yer aldığı dikkat çekmektedir. Türkiye açısından bakıldığında ise toplam sanayi yatırımlarının yüzde 30.2 si İmalat Sanayiinde toplanmıştır. Bölgede sabit sermaye yatırımından ikinci ve üçüncü sırada pay alan faaliyet alanları ise sırasıyla Ticaret ve Taşıt Araçları Onarımı (yüzde 18.3) ile Ulaştırma ve Depolama faaliyetleri (yüzde 11.3) dir. TR72 Bölgesinde bilhassa imalat sanayine dikkat edildiğinde; dört kriterdeki önem sırası açısından Türkiye geneli ile benzerlik gösterdiği görülmektedir (Hem TR72 Bölgesinde hem de Türkiye genelinde imalat sanayi toplamdan aldığı pay açısından; İşyeri Sayısı kriterine göre üçüncü, İstihdam kriterine göre birinci, Ciro kriterine göre ikinci ve Sabit Sermaye Yatırımı kriterine göre birinci sırada yer almıştır). Ancak bu benzer yapının 171

196 imalat sanayi alt sektörleri bazında farklılaşıp farklılaşmadığını da görmek gerekmektedir. Bu sayede, TR72 Bölgesinin üretim yapısı ile Türkiye nin üretim yapısının benzeşip benzeşmediği (yine işyeri sayısı, istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımları kriterleri bazında) anlaşılabilecektir. TR72 Bölgesindeki imalat sanayi alt sektörlerinin toplam imalat sanayi içindeki payları Türkiye ile karşılaştırmalı olarak Tablo 142 de verilmektedir. Tabloda dört ayrı kriter (işyeri sayısı, istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımları) kullanılarak sektörel yoğunlaşmanın farklı açılardan ele alınması hedeflenmiştir. Tablo 142: Türkiye ve TR72 Bölgesi İçin İmalat Sanayinin Alt Sektörler İtibariyle Dağılımı NACE Rev. 2 Sektörler (2010, Yüzde Pay) İşyeri Sayısı İstihdam Ciro Sabit Sermaye Yatırımı TR TR72 TR TR72 TR TR72 TR TR72 10-Gıda Tekstil Giyim Eşyası Deri ve Ürünleri Ağaç, Ağaç ürünleri Kağıt ve Kağıt Ürünleri Basım Yayın Kok, Rafine Petrol Kimyasal Ürünler Kauçuk&Plastik Mineral Ürünler Ana Metal Metal Eşya Elektronik ve Optik Elektrikli Teçhizat Makine ve Ekipman Motorlu kara taşıtı vb Mobilya Diğer imalat Kurulum ve Onarım Diğer/Dağıtılmayan İmalat Sanayi Toplamı Kaynak: TÜİK verilerinden hareketle kendi hesaplamamız. 172

197 Tablo 142 verileri bazında sektörlerin yoğunlaşmasına bakıldığında; en dikkat çekici verilerin Mobilya sektöründe olduğu görülmektedir. Bu sektör TR72 Bölgesinde işyeri sayısı içinde yüzde 14.2 lik payla üçüncü sırada yer almasına karşın istihdam, ciro ve sabit sermaye yatırımları kriterlerinde ilk sırada bulunarak diğer sektörlerin çok ilerisinde bir yoğunlaşma ve temsil gücü sergilemektedir. TR72 Bölgesi toplam imalat sanayi istihdamının yüzde 27.6 sı, yaratılan cironun yüzde 26.2 si ve sabit sermaye yatırımının yüzde 22.3 ü bu sektörde toplanmaktadır. Bölgede Mobilya sektörünün bu baskınlığının Türkiye geneli ile kıyaslanamayacak büyüklükte olduğu görülmektedir. Hem TR72 Bölgesinde hem de Türkiye genelinde dört kriter bazında yüzde 10 un üzerinde pay alan tek sektörün Gıda sektörü olduğu dikkat çeken bir diğer durumdur. İşyeri sayısı açısından TR72 Bölgesi imalat sanayi işyerlerinin yüzde 17.2 sine sahip olarak ikinci sırada yer alan Metal Eşya sektörü, istihdamın yüzde 10.6 sını, cironun yüzde 8.0 ini ve toplam sabit yatırımların yüzde 11.7 sini temsil edebilmektedir. Türkiye geneli için de benzerlik gösteren bu yapıdan hareketle, Metal Eşya sektöründe genellikle küçük ölçekli (muhtemelen küçük sanayi sitelerinde yoğunlaşan), işletme başına az işçi çalıştıran ve düşük ciro üreten işletmelerin çoğunlukta olduğu görülmektedir. Aynı şekilde Giyim eşyası imalatı, Ağaç ve ağaç ürünleri imalatı ve Kauçuk ve plastik imalatı sektörleri de benzer bir durum sergilemektedir. TR72 Bölgesi imalat sanayiinde yoğunlaşmanın görüldüğü diğer bir sektör de Tekstil sektörüdür. Bu sektör, işyeri sayısının ancak yüzde 3.8 ini temsil etmesine rağmen istihdamın yüzde 9.1 ini, cironun yüzde 12.1 ini ve sabit sermaye yatırımlarının yüzde 12.5 ini oluşturmaktadır. Az sayıda işletmenin faaliyet gösterdiği ancak yüksek cirolar ve istihdamlar gerçekleştirdikleri anlaşılan Bölgedeki Tekstil sektöründe, Türkiye geneline benzemekle beraber gerek ciro gerekse sabit sermaye yatırımları kriterleri açısından daha fazla yoğunlaşmanın olduğu anlaşılmaktadır. Bölgede ve Türkiye genelinde istihdam, ciro ve sabit yatırım tutarı açısından ön plana çıkan bir diğer sektör de Elektrikli Teçhizat sektörüdür. Elektrikli Teçhizat sektörünün, hem Türkiye genelinden daha yüksek bir yoğunlaşma gösterdiği hem de genelde orta ve büyük işletmelerden oluştuğu kriterlerden aldığı yüzde paylardan anlaşılmaktadır. Tablo 142 yi her sektör için ayrı ayrı analiz etmek yerine, geliştirilecek bir yöntemle sektörlerin Türkiye geneline göre yoğunlaşma özelliklerini belirtilen kriterler bazında 173

198 oluşturulacak bir endeksleme ile değerlendirilmesi mümkündür. Bu amaçla hazırlanan Tablo 143 de ilk üç sütunda imalat sanayi sektörlerinin Türkiye imalat sanayi içindeki payları 100 kabul edilerek TR72 Bölgesi içindeki payları endeks olarak hesaplanmıştır. Son üç sütunda ise Türkiye imalat sanayi alt sektörlerinin hesaplanan üç oranı 100 kabul edilerek, TR72 Bölgesi için imalat sanayi alt sektörlerinin endeks değerleri bulunmuştur. Burada hesaplanan oranlarla ilgili kısaca bilgi vermek gerekirse; İstihdam/İşyeri Oranı: Türkiye için alt sektörler bazında sektör istihdamı/sektördeki işyeri sayısı oranı 100 kabul edilerek, TR72 Bölgesi için alt sektörler bazında sektör istihdamı/işyeri sayısı endeks değeridir. Bu oran Türkiye yi 100 kabul ederek alt sektör bazında işyeri başına düşen istihdamı, bu anlamda da alt sektördeki işyerinin istihdam kriterine göre Türkiye geneline göreli büyüklüğünü ifade etmektedir. Oranın 100 den büyük çıkması, bu sektör için birim istihdam açısından Türkiye ortalamasının üzerinde bir işletme büyüklüğü olduğunu gösterecektir. Ciro/İşyeri Oranı: Türkiye için alt sektörler bazında sektör cirosu/sektördeki işyeri sayısı oranı 100 kabul edilerek, TR72 Bölgesi için alt sektörler bazında sektör cirosu/işyeri sayısı endeks değeridir. Bu oran Türkiye yi 100 kabul ederek alt sektör bazında işyeri başına düşen ciroyu, bu anlamda da alt sektördeki işyerinin ciro kriterine göre Türkiye geneline göreli büyüklüğünü ifade etmektedir. Oranın 100 den büyük çıkması, bu sektör için birim işletmede üretilen ciro açısından Türkiye ortalamasının üzerinde bir satış potansiyeli olduğunu gösterecektir. Ciro/İstihdam Oranı: Türkiye için alt sektörler bazında sektör cirosu/sektördeki istihdam oranı 100 kabul edilerek, TR72 Bölgesi için alt sektörler bazında sektör cirosu/istihdam endeks değeridir. Bu oran Türkiye yi 100 kabul ederek alt sektör bazında çalışan başına düşen ciroyu, bu anlamda da alt sektörün verimlilik oranının Türkiye geneline göreli düzeyini ifade etmektedir. Oranın 100 den büyük çıkması, bu sektör için birim çalışan başına elde edilen ciro açısından Türkiye ortalamasının üzerinde bir verimlilik düzeyi olduğunu gösterecektir. 174

199 Tablo 143: TR72 Bölgesi ve Türkiye İmalat Sanayi Karşılaştırması (2010, Endeks) NACE Rev. 2 Sektörler Türkiye Payı=100 İçin TR72 Endeksi Türkiye Oranları=100 İçin TR72 Endeksi İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İstihdam/İşyeri Ciro/İşyeri Ciro/istihdam 10-Gıda Tekstil Giyim Eşyası Deri ve Ürünleri Ağaç, Ağaç ürünleri Kağıt ve Kağıt Ürünleri Basım Yayın Kok, Rafine Petrol Kimyasal Ürünler Kauçuk&Plastik Mineral Ürünler Ana Metal Metal Eşya Elektronik ve Optik Elektrikli Teçhizat Makine ve Ekipman Motorlu kara taşıtı vb Mobilya , Diğer imalat Kurulum ve Onarım İmalat Sanayi Kaynak: TUİK İş İstatistiklerinden kendi hesaplamalarımız Not: Kare içine alınan hücrelerdeki değerler, TR72 Bölgesinin göreli büyüklüğünü/üstünlüğünü göstermektedir. Tablo 143 için İmalat Sanayi genel sonuçları TR72 Bölgesi bazında değerlendirildiğinde, TR72 Bölgesi imalat sanayi profilinin işletme büyüklüğü (hem istihdam hem ciro açısından) ve verimlilik bazında bakıldığında birkaç sektörde Türkiye nin üzerinde bir performans gösterdiği dikkati çekmektedir. Türkiye imalat sanayi geneli 100 kabul edildiğinde TR72 Bölgesi endeks değerleri; işletme başına istihdam açısından 105.2, işletme başına ciro açısından 70.3, çalışan başına ciro (verimlilik) açısından ise 66.8 değerini almaktadır. Bölgede imalat sanayiinde Türkiye ortalamasına göre işyeri başına daha fazla işçi çalıştırılmasına rağmen işyerlerinin ciro yaratma ve çalışan başına verimlilik seviyelerinin Türkiye ortalamasının altında yer aldığı görülmektedir. Sektörler bazında Tablo 143 bulgularını özetlemek için Tablo 144 hazırlanmıştır. Tablo 144 de TR72 Bölgesi alt sektörler itibarıyla Türkiye geneli ile kıyaslanarak, gerek göreli 175

200 öneme göre (Tablo 143 in ilk üç sütunundaki değerler), gerekse de göreli büyüklüğe ve üstünlüğe göre kriterler bazında öne çıkan sektörler belirtilmiştir. Tablo 144: TR72 Bölgesi İmalat Sanayiinde Öne Çıkan Sektörler ve Performansları Göreli Önem Taşıdığı Kriter Göreli Büyüklük/Üstünlük Sağladığı Oran NACE Rev. 2 Sektörler İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İstihdam/İşyeri Ciro/İşyeri Ciro/istihdam 10-Gıda X X X 13-Tekstil X X X X 14-Giyim Eşyası X 16-Ağaç, Ağaç ürünleri X 17-Kağıt ve Kağıt Ürünleri 18-Basım Yayın 22-Kauçuk&Plastik X X X X X 23-Mineral Ürünler X 24-Ana Metal X 25-Metal Eşya X X X X 27-Elektrikli Teçhizat X X X X 28-Makine ve Ekipman X 31-Mobilya X X X X X X İmalat Sanayi X X X X Kaynak: TÜİK verilerinden hareketle kendi hesaplamamız. Tablo 144 verileri kullanılarak TR72 Bölgesinde farklı kriterler ve oranlar bazında öne çıkan sektörlerin analiz edilmesi mümkün olacaktır. Bu noktada, yapılan analizin mutlak üstünlük analizi değil, göreli üstünlük analizi olduğu ve tüm kriterler için Türkiye ortalaması değerlerinin üzerinde kalan sektörlerin oransal değerlendirmesi yapıldığı unutulmamalıdır. Ayrıca Tablo 144 kriterler bazında (yatay olarak) yorumlanabileceği gibi, sektörlerin öne çıktığı kriterler bazında birbirlerine göre üstünlüklerine göre (dikey olarak) de yorumlanabilir. Buna göre sektörler incelenirse; Mobilya sektörü, bölgede işyeri sayısı, istihdam ve cirodaki temsil payının yanı sıra, ölçek büyüklüğü, işyeri başına ciro ve verimlilik oranı anlamında da Türkiye ortalamasının üzerinde performans sergilemektedir. Aynı zamanda tüm kriterlerde birden öne çıkan, tek sektör konumundadır. Metal Eşya ve Elektrikli Teçhizat sektörleri bölgede işyeri sayısı, istihdam ve cirodaki temsil payının yanı sıra, ölçek büyüklüğü oranı anlamında da Türkiye ortalamasının 176

201 üzerinde performans sergilemektedirler. İşyeri başına ciro oranları Türkiye ortalamasının biraz altındadır. Gıda sektörü bölgede işyeri sayısı, istihdam ve ciro kriterleri açısından öne çıkmaktadır. Bu sektör ölçek büyüklüğü, işyeri başına ciro ve verimlilikte Türkiye nin oldukça altındadır. Tekstil sektörü bölgede ciro kriteri açısından öne çıkmaktadır. Bu sektör ölçek büyüklüğü, işyeri başına ciro ve verimlilikte Türkiye genelinin oldukça üzerinde performans oranlarına sahiptir. Kauçuk ve Plastik ürünleri sektörü sadece işyeri sayısı ve ciro kriterleri bakımından öne çıkarken Kağıt ve Kağıt Ürünleri sektörü de ölçek büyüklüğü ve işyeri başına ciro oranı açısından bölgede göreli bir avantaja sahiptir. Ağaç ve Ağaç Ürünleri ve Mineral Ürünler sektörleri sadece işyeri sayısı bakımından, Ana Metal ve Makine ve Ekipman sektörleri de ölçek büyüklüğü oranı açısından bölgede göreli bir avantaja sahiptir. Farklı kriterler bazında TR72 Bölgesinde öne çıkan sektörlerle Türkiye genelinde öne çıkan sektörlerin benzeşmesini (ya da farklılığını) göstermek amacıyla Tablo 148 hazırlanmıştır. Tablo 145 de işyeri sayısı, istihdam ve ciro açısından toplam imalat sanayinden aldıkları pay itibarıyla sektörler büyüklüklerine göre sıralanarak bölge/ülke karşılaştırmasının sektörler bazında daha net görülmesi mümkün olmaktadır. Ayrıca, belirtilen bu kriterler bazında sektörel yoğunlaşma oranları (Concentration Ratio CR) hesaplanarak Türkiye geneli ile karşılaştırma imkânı da sağlanmıştır. İşyeri sayısının dağılımı açısından bakıldığında; Türkiye geneli ile TR72 Bölgesi ilk beş sırada yer alan sektörler bakımından benzerlik gösterirken, sektörlerin sırası ve yoğunlaşma oranları açısından ise farklılıklar olduğu görülmektedir. Gıda, Metal Eşya, Mobilya, Giyim ve Ağaç sektörleri ilk beş sırada yer alan ortak sektörlerken, TR72 Bölgesinde işyeri sayısı bakımından Gıda sanayinin baskınlığı söz konusudur. Ayrıca CR5 (beşinci sıradaki yoğunlaşma katsayısı) da Türkiye için yüzde 62.0 iken, TR72 Bölgesi için yüzde 73.4 dür. Dolayısıyla TR72 Bölgesi, işyeri sayısı açısından Türkiye geneline göre daha heterojen bir dağılım göstermektedir. 177

202 İstihdam açısından bakıldığında; Türkiye ile TR72 Bölgesinin imalat sanayii yine ortak özellikler göstermektedir. İlk beş sırada yer alan sektörlerden Giyim, Gıda, Tekstil ve Metal Eşya sektörleri hem Türkiye için hem de TR72 Bölgesi için istihdam açısından baskınlık gösterirken, TR72 Bölgesinde Mobilya sektörü yüksek bir oranla (%27.6) ön plana çıkmaktadır (Türkiye de Mobilya sektörü 8. sırada yer almaktadırlar). Türkiye de istihdamın en fazla olduğu beşinci sektör olan Diğer mineral ürünler imalatı sektörü, TR72 Bölgesinde 7. sırada yer almaktadır. CR5 olarak bakıldığında ise TR72 Bölgesinde ilk beş sektör toplam istihdamın yüzde 69.2 sini oluştururken, Türkiye geneline göre (yüzde 54.4) oldukça heterojen bir dağılım sergilemektedir. Ciro açısından bakıldığında; Gıda, Ana Metal ve Tekstil imalatı sektörleri ilk beş sırada yer alan ortak sektörlerdir. TR72 Bölgesinde Mobilya sektörü ciro bakımından yine büyük bir baskınlıkla (yüzde 26.2) ilk sırada yer alırken, Elektrikli teçhizat sektörü ilk beşte yer alan diğer önemli sektör olmuştur. Türkiye genelinde bu sektörlerin yerini Kara taşıtları ve Giyim sektörleri almaktadır. CR5 düzeyinde bakıldığında Türkiye de ilk beş sektörün toplam cironun yüzde 48.9 unu oluşturduğu, TR72 Bölgesinde ise bu oranın yüzde 71.5 ile yine oldukça yüksek bir seviyede olduğu görülmektedir. Gıda sektörü hem Türkiye için hem de TR72 Bölgesi için üç kriterde de yüksek yoğunlaşmanın olduğu ortak sektördür. Türkiye için işyeri sayısı ve istihdama göre Giyim sektörü, ciroya göre Gıda sektörü ilk sırada yer alırken; TR72 Bölgesinde işyeri sayısına göre Gıda sektörü, istihdama ve ciroya göre de Mobilya sektörü ilk sırada yer alan sektörlerdir. Yoğunlaşma oranı yukarı doğru çıktıkça sektörel uzmanlaşmanın ileri bir safhada olduğu düşünülürken, aynı zamanda sektörel risk bakımından da dikkatle takip edilmesi gerekecektir. Sektörel uzmanlaşma ve sektörel risk anlamında TR72 Bölgesinin her üç kritere göre Türkiye genelinin oldukça üzerinde bir uzmanlaşma ve dolayısıyla da sektörel risk seviyesine sahip olduğu görülmektedir. 178

203 Tablo 145: Türkiye ve TR72 Bölgesi İçin Sektörlerin Yoğunlaşması (2010) Sıra No İşyeri Sayısına Göre İstihdama Göre Ciroya Göre Türkiye Geneli % Pay CR TR72 Bölgesi % Pay CR Türkiye Geneli % Pay CR TR72 Bölgesi % Pay CR Türkiye Geneli % Pay CR TR72 Bölgesi % Pay CR 1 14-Giyim Gıda Giyim Mobilya Gıda Mobilya Metal Eşya Metal Eşya Gıda Gıda Ana Metal Gıda Gıda Mobilya Tekstil Metal Eşya Kara taşıtı Tekstil Mobilya Giyim Metal Eşya Tekstil Tekstil Elektrikli Tç Ağaç Ağaç Mineral Ür Giyim Giyim Ana Metal Tekstil Kauçuk&Pls Kauçuk&Pls Elektrikli Tç Mineral Ür Metal Eşya Kauçuk&Pls Mineral Ür Makine Mineral Ür Elektrikli Tç Kauçuk&Pls Mineral Ür Tekstil Mobilya Kauçuk&Pls Kimyasal Ür Mineral Ür Makine Elektrikli Tç Kara taşıtı Ana Metal Metal Eşya Giyim Basım Yayın Makine Elektrikli Tç Makine Kauçuk&Pls Makine Diğer im Basım Yayın Ana Metal Ağaç Rafine Petrol Kağıt Elektrikli Tç Diğer im Ağaç Diğer im Makine Ağaç Deri Kurulum Kimyasal Ür Kağıt Kağıt Diğer im Kurulum Ana Metal Deri Basım Yayın Mobilya Kimyasal Ür Kara taşıtı Kara taşıtı Basım Yayın Kara taşıtı Diğer im Kara taşıtı Kimyasal Ür Deri Diğer im Kimyasal Ür Ağaç Kurulum Ana Metal Kimyasal Ür Kağıt Kurulum Elektronik Basım Yayın Kağıt Kağıt Kurulum Deri Basım Yayın Deri Elektronik Rafine Petrol Elektronik Rafine Petrol Deri Rafine Petrol Rafine Petrol Elektronik Rafine Petrol Elektronik Kurulum Elektronik Dağıtılmayan Dağıtılmayan Dağıtılmayan Dağıtılmayan Dağıtılmayan Dağıtılmayan

204 TR72 Bölgesel İmalat Sanayi Kümelenmesi TR72 Bölgesi imalat sanayi sektörleri için Üç Yıldız Tekniği kullanılarak kümelenme analizi gerçekleştirilecektir. Üç yıldız analizi, Avrupa Komisyonu nca finanse edilen European Cluster Observatory 24 platformu tarafından geliştirilen bir tekniktir. Üç yıldız tekniğinde hemen tüm uygulamalarda sektörel istihdamlar (kısıtlı sayıdaki bazı çalışmalarda işyeri sayısı) temel olarak alınmaktadır. TR72 Bölgesi için yapılacak bu analizde ise istihdamın yanı sıra işyeri sayısı ve ciro verileri de kullanılacak ve bu verilerin her birisine göre ayrı ayrı üç yıldız tekniği uygulanacaktır. Üç yıldız analizinde üç temel kriter seçilmekte ve her sektör (bölge) için bu kriterlerin değerleri hesaplanmaktadır. Bu kriterleri ifade etmek gerekirse; Büyüklük (Size) (e i /E i ): Bölgedeki sektör verisinin, sektörün toplam (Türkiye) verisine oranı, Baskınlık (Dominance) (e i /e n ): Bölgedeki sektör verisinin, bölge toplam verisine oranı, Uzmanlaşma (Specialization) *(e i /e n ) / (E i /E n )] 25 : Sektörün bölgedeki payının, sektörün ülkedeki payına oranını göstermektedir. Burada; e i : TR72 Bölgesindeki i sektörü değerini, E i : i sektörünün Türkiye toplam değerini, e n : TR72 Bölgesinin toplam değerini, E n : Türkiye toplam değerini, ifade etmektedir. Üç yıldız analizinde, her bir kriter (büyüklük, baskınlık ve uzmanlaşma) için bir eşik değer belirlenmekte ve kriterin hesaplanan değeri bu eşik değerini aşarsa, ilgili sektör bu kriterden bir yıldız almaktadır. Bölgeler bazında analiz edilen sektörler eşik değeri aştığı her kriter bazında bir yıldız aldığından, herhangi bir kriterin eşik değerini aşan sektör bir yıldız, herhangi iki kriterin eşik değerini aşan sektör iki yıldız, üç kriterde de eşik değerini aşan sektör üç yıldız almaktadır. Üç yıldız alan sektörün o bölgede kümelenme gösterdiği kabul edilmektedir Buradaki katsayı, Location Quotitent (LQ) katsayısı olarak farklı alanlarda (coğrafi uzmanlaşma, ihracat uzmanlaşması vb.) da kullanılmaktadır. 180

205 Üç yıldız analizinde temel sorun, eşik değerin belirlenmesidir. Eşik değerin uygulanmasında genelde ilk iki kriter için (büyüklük ve baskınlık) eşik değer yüzde 7 olarak alınırken, uzmanlaşma katsayısı için genellikle 1 olarak alınmaktadır. Burada bilhassa, ilk iki kriter için seçilecek değerin teorik ya da tematik bir değeri bulunmadığından, farklı çalışmalarda farklı eşik değerler kullanıldığı görülmektedir. TR72 Bölgesi için yapılacak bu değerlendirmede ise, imalat sanayinin mekânsal dağılımında ve eşik değerin belirlenmesinde daha objektif ve daha rasyonel bir değer tespit edilmesi için şu yöntem izlenmiştir: Analiz imalat sanayi için yapılacağından toplam işyeri, istihdam ve ciro rakamları için imalat sanayi toplamı dikkate alınmıştır. TUİK verileri 26 Düzey 2 (NUTS 2) bölgeleri (26 bölge) bazında ve NACE Rev. 2 ikili kırılım düzeyinde açıklandığından, ikili sektör kodlamaları kullanılmıştır. TR72 Bölgesinde imalat sanayiinin verisi bulunan 20 alt sektörü bulunmaktadır. Sonuç olarak, eşik değerin belirlenmesinde; Büyüklük kriteri için bölgedeki ilgili sektörün sektör Türkiye toplamı içindeki payı (e i /E i ) kriteri için toplam 26 Düzey 2 bölgesi olduğundan ve her bir bölgede bu sektörün ülke geneli içindeki payının beklenen değeri (1/26= ) olacağından, bu değer büyüklük kriteri için eşik değer olarak alınmıştır. Baskınlık kriteri için (e i /e n ), değerlendirmeye alınan imalat sanayi 20 alt sektörü bulunduğundan ve her bir alt sektörün bölgedeki imalat sanayi içindeki payının beklenen değeri de (1/20=0.05) olacağından, bu değer eşik değer olarak kabul edilmiştir. Uzmanlık katsayısı için de [(e i /e n ) / (E i /E n )] beklenen değer 1 olacağından (sektörün bölgedeki payının sektörün ülkedeki payına oranının eşit olması bekleneceğinden), eşik değer olarak 1 alınmıştır. Dolayısıyla üç yıldız analizinde sektörlerin yıldızlarının belirlenmesinde; Büyüklük (Size) (e ij /E i ) > ise sektör bir yıldız (daha) 27, Baskınlık (Dominance) (e ij /e nj ) > 0.05 ise sektör bir yıldız (daha) Uzmanlaşma (Specialization) *(e ij /e nj ) / (E i /E n )+ > 1 ise sektör bir yıldız (daha) almaktadır. 26 Hesaplamalar TUİK, İş İstatistikleri, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri, 2010 verileri kullanılarak yapılmıştır. 27 Buradaki daha ifadesi sektörlerin yıldız almasında bunları hangi kriterden aldığının önemli olmadığını göstermek için kullanılmaktadır. Örneğin bir sektör büyüklük ve uzmanlaşma kriterinden, büyüklük ve baskınlık kriterinden ya da baskınlık ve uzmanlaşma kriterinden iki yıldız alabilmektedir. 181

206 Çalışmamızda kullanılan ve imalat sanayinin mekânsal dağılımını yoğunlaşmayı da içerecek şekilde verecek olan üç yıldız analizinde, yalnızca eşik değerlerini aşan sektörlerin dikkate alındığı bir kez daha vurgulanmalıdır. Sektörlerin aldıkları yıldızlara göre kümelenme karakteristiklerinin isimlendirilmesinde; üç yıldız alan sektörler için olgun kümeler, iki yıldız alan sektörler için potansiyel kümeler ve tek yıldız alan sektörler için de aday kümeler ifadeleri kullanılacaktır. TR72 Bölgesi için işyeri sayısı, istihdam ve ciro kriterlerine göre yapılan kümelenme analizi sonuçları Tablo 146 da verilmiştir. Gösterim rahatlığı için sektörlerin hesaplanan değerleri tabloda yüzde olarak ifade edilmiştir. 182

207 Tablo 146: TR72 Bölgesi İmalat Sanayi Alt Sektörlerinin Kümelenme Analizi (2010, yüzde) YILDIZ SAYISI TEK YILDIZ İKİ YILDIZ ÜÇ YILDIZ KRİTERLER İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro SEKTÖRLER / KATSAYILAR Gıda Tekstil Giyim Eşyası Ağaç, Ağaç ürünleri Kauçuk&Plastik Mineral Ürünler Ana Metal Metal Eşya Elektrikli Teçhizat Mobilya Kaynak: TUİK, İş İstatistikleri, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri, 2010 dan yararlanarak kendi hesaplamalarımız Not: 1. katsayı büyüklüğü (e i /E i ), 2.katsayı baskınlığı (e i /e n ), 3. katsayı ise uzmanlaşmayı *(e i /e n ) / (E i /E n )+ göstermektedir. 183

208 Aday Küme Potansiyel Küme Olgun Küme Tablo verilerinden hareketle özet bir değerlendirme yapabilmek amacıyla, TR72 Bölgesinde herhangi bir şekilde (aday, potansiyel ya da olgun) kümelenme özelliği gösteren sektörler, kümelenme özelliği gösterdiği katsayılara göre (büyüklük, baskınlık, uzmanlaşma) aşağıda verilmiştir. Tablo 147: TR72 Bölgesi İmalat Sanayi Sektörlerinin Kümelenmesi Hangi Katsayılara Göre Büyüklük, Baskınlık, Uzmanlık Büyüklük ve Baskınlık Büyüklük ve Uzmanlık Baskınlık ve Uzmanlık Büyüklük Baskınlık Uzmanlık Kaynak: Tablo 149 verileri Hangi Kritere Göre İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro İşyeri Sayısı İstihdam Ciro Sektörler Gıda, Mobilya Elektrikli Teçhizat, Mobilya Mobilya Ağaç, Kauçuk&Plastik, Metal Eşya Gıda, Metal Eşya Gıda, Tekstil, Kauçuk&Plastik, Metal Eşya, Elektrikli Teçhizat Giyim Eşyası Tekstil, Giyim Eşyası, Kauçuk&Plastik, Mineral Ürünler, Mineral Ürünler, Ana Metal Mineral Ürünler, Elektrikli Teçhizat Tablo 147 nin yorumlanmasının kolaylığı ve tablonun sistematiğinin açıklanması açısından şu noktanın belirtilmesi faydalı olacaktır: Tablo 147 de herhangi bir kriterde (işyeri sayısı, istihdam ya da ciro) örneğin üç yıldız alarak o kriter bazında olgun küme özelliği gösteren bir sektör, aynı kriter bazında potansiyel küme ya da aday küme kategorisinde yer almamalıdır (Örneğin; Gıda sektörü işyeri sayısı kriterine göre üç yıldız aldığı için potansiyel ya da aday kümelerin işyeri sayısı kriterlerinin yer aldığı satırlarda yer almamıştır). Aynı açıklama 184

209 potansiyel ya da aday kümelerde yer alan sektörler için de geçerlidir. Bunun yanında, herhangi bir sektör üç yıldız almadığı bir kriter için iki ya da tek yıldız alarak potansiyel ya da aday küme özelliği gösterebilir (Örneğin; Gıda sektörü istihdam ve ciro kriterlerinden üç yıldız almadığı için, bu kriterler için baskınlık ve uzmanlık katsayısına göre potansiyel küme statüsünde yer alabilmiştir). Genel olarak, herhangi bir sektör aynı anda ancak ve ancak bir kriterin yer aldığı satırda yer alabilir, buna karşın farklı kriterlerde farklı katsayılar bazında olgun küme, potansiyel küme ya da aday küme içinde yer alabilir. Tablo 147 den TR72 Bölgesinde farklı kriterlerde 3 sektörün üç yıldız alarak olgun küme özelliği taşıdığı görülmektedir (Gıda ve Mobilya sektörleri işyeri sayısı açısından, Elektrikli Teçhizat ve Mobilya sektörleri istihdam açısından ve Mobilya sektörü ciro açısından). TR72 Bölgesinde iki yıldız alarak baskınlık ve uzmanlık kriterlerine göre potansiyel küme niteliği taşıyan sektörler şöyle sıralanabilir: Ağaç, Kauçuk ve Plastik Ürünleri ve Metal Eşya işyeri sayısına göre; Gıda ve Metal Eşya istihdama göre, Gıda, Tekstil, Kauçuk ve Plastik, Metal Eşya ve Elektrikli Teçhizat sektörleri de ciro kriterine göre potansiyel küme özelliği göstermektedirler. Bölgede büyüklük ve baskınlık ve büyüklük ve uzmanlık katsayıları açısından potansiyel küme özelliği taşıyan herhangi bir sektör yoktur. Aday küme özeliği gösteren (tek yıldız alan) sektörlere bakıldığında, baskınlık ve uzmanlık kriterlerine göre tek yıldız aldıkları dikkat çekmektedir. Yani büyüklük kriterine göre aday küme özelliği taşıyan herhangi bir sektörler bulunmamaktadır. Baskınlık kriterine göre tek yıldız alarak aday küme olan sektörler; Giyim Eşyası sektörü işyeri sayısına göre; Tekstil, Giyim Eşyası, Kauçuk ve Plastik ile Mineral Ürünler sektörleri istihdama göre; Mineral Ürünler ve Ana Metal sektörleri ciro kriterine göre tek yıldız alarak aday küme olmuşlardır. Uzmanlık kriterine göre tek yıldız alan sektörlerden Mineral Ürünler ve Elektrikli Teçhizat sektörleri de işyeri sayısı kriterine göre aday küme olmuşlardır TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İşleme Sektörü Dış Ticaret Analizi TR72 Bölgesi nde gıda ürünleri imalatı sektöründe 2008 yılı itibariyle 45.9 milyon USD olan dış ticaret hacmi, 2012 yılında 66.7 milyon USD olmuştur. Sektörün, bölgede dış ticaret hacminin en fazla 89.5 milyon USD ile 2011 yılında gerçekleştiği görülmektedir. Bölgede, gıda ürünleri imalatı sektörü, dış ticaret fazlası veren bir sektördür. Bölgede, gıda sektörü,

210 yılında 7.6 milyon USD dış ticaret fazlası verirken, 2012 yılında 26.4 milyon USD dış ticaret fazlası vermiştir. Tablo 148:TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri Dış Ticaret Hacmi (Bin USD) İhracat İthalat Dış Ticaret Açık/Fazla Hacmi ,823 19,157 45,980 7, ,860 10,974 39,834 17, ,285 30,428 69,713 8, ,729 34,792 89,521 19, ,568 20,158 66,726 26,410 Kaynak: TÜİK Grafik 30:TR72 Bölgesi Dış Ticaretinin Gelişimi TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatı TR72 Bölgesi nde gıda ürünleri ihracatı, dönemi itibariyle genellikle artış trendi göstermektedir. Bölgede 2008 yılında 26.8 milyon USD olan gıda ürünleri ihracatı, 2011 yılında en yüksek değerine ulaşarak 54.7 milyon USD olmuştur yılında ise önceki yıla göre %14.9 oranında düşerek 46.6 milyon USD düzeyinde gerçekleşmiştir. TR72 Bölgesi gıda ürünleri ihracatının Türkiye gıda ürünleri ihracatındaki payı, 2008 yılında %0.38 ve 2012 yılında %0.44 gibi oldukça önemsiz düzeylerde gerçekleşmiştir. 186

211 Tablo 149:TR72 İmalat Sanayi İhracatında Gıda İhracatının Payı Bölgenin İmalat S. İhracatı Gıda Ürünleri İhracatı Bölge İmalat Sanayi Yıllar Değişim Değişim İhracatı Bin USD Bin USD % % İçindeki Payı (%) ,175,176-26, ,011, , ,226, , ,548, , ,685, , Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesi nin imalat sanayi ihracatı içinde gıda ürünleri ihracatının payına bakıldığında, bu payın dönemi itibariyle, %2.28-%3.53 aralığında değiştiği görülmektedir. Gıda ürünleri ihracatı, TR72 Bölgesinin toplam imalat sanayi ihracatından ortalama %2.9 oranında pay almaktadır. Başka bir ifadeyle gıda ürünleri ihracatı, bölge ihracatında önemli bir paya sahip görünmemektedir. Tablo 150: TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatının Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı Faaliyet Adı USD Payı % USD Payı % Mezbahacılık , Balık ürünleri 3,702, ,843, İşlenmiş sebze ve meyveler 4,393, ,528, Bit.,hay. sıvı ve katı yağlar 4,326, ,777, Süt ürünleri 60, , Öğütülmüş tahıl ürünleri 8,012, ,080, Nişasta ve nişastalı ürünler 103, , Fırın ürünleri 5,038, ,607, Şeker 277, , Kakao, çikolata ve şekerleme 427, , Makarna, şehriye vb. unlu mam. 148, , B.y.s. gıdalar 332, , TOPLAM 26,822, ,568, Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesi nin gıda ürünleri ihracatı, ürün bazında değerlendirildiğinde, 2012 yılı itibariyle bölge toplam gıda ürünleri ihracatının %40.46 sının balık ürünleri olduğu görülmektedir. Bu ihracatın tamamı da Kayseri İline aittir. Bölge gıda ürünleri ihracatında, fırın ürünlerinin %20.63 ile ikinci sırada yer aldığı görülmektedir. Fırın ürünleri ihracatında da, ihracatın %99.97 si Kayseri İline, kalanı Yozgat İline aittir. Üçüncü sırada yer alan öğütülmüş tahıl ürünlerinin bölge gıda ürünleri ihracatından aldığı pay %13.06 olup, bu ihracatın %87.84 ü Kayseri İline, %12.11 i Sivas İline ve %0.05 i Yozgat İline aittir. Bölgeden ihraç edilen diğer ürünler sırasıyla bitkisel ve hayvansal yağlar, işlenmiş sebze ve meyveler, şeker, başka yerde 187

212 sınıflandırılmamış gıda ürünleri, kakao, çikolata, şekerleme, mezbahacılık (et ve et ürünleri), makarna, şehriye vb. unlu mamuller, süt ürünleri ve nişasta ve nişastalı ürünlerdir. TR72 Bölgesi gıda ürünleri ihracatının illere göre dağılımına bakıldığında, bölge ihracatında Kayseri İlinin ağırlığı çarpıcı bir şekilde görülmektedir. Kayseri İlinin bölgenin gıda ürünleri ihracatından aldığı pay, 2012 yılı itibariyle %96.36 oranında iken, Sivas İli % 3.40 oranında pay ve Yozgat İli %0.24 oranında pay almaktadır. Tablo 151: TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatının İllere Göre Dağılımı (USD) İller İhracat % İhracat % Kayseri 21,126, ,871, Sivas 2,237, ,584, Yozgat 3,458, , Toplam 26,822, ,568, Kaynak: TÜİK Grafik 31 : TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatının İllere Göre Dağılımı TR72 Gıda İhracatı (2008, %) TR72 Gıda İhracatı (2012, %) 12,89 3,4 0,24 8,34 Kayseri Sivas Yozgat Kayseri Sivas Yozgat 78,77 96, TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İthalatı TR72 Bölgesi nde gıda ürünleri ithalatı, ihracatın altında gerçekleşmektedir yılında 19.2 milyon USD gıda ürünleri ithalatı yapılmışken, 2012 yılında 20.2 milyon USD ithalat yapıldığı görülmektedir dönemi itibariyle en fazla ithalatın 2011 yılında 34.8 milyon USD olarak gerçekleştiği görülmektedir. TR72 Bölgesi gıda ürünleri ithalatının Türkiye gıda ürünleri ithalatındaki payı, 2008 yılında %0.47 ve 2012 yılında %0.37 gibi oldukça önemsiz düzeylerde gerçekleşmiştir. 188

213 Tablo 152: TR72 Bölgesi İmalat Sanayi İthalatında Gıda İthalatının Payı Bölgenin İmalat S. İthalatı Gıda Ürünleri İthalatı Bölge İmalat Sanayi Yıllar Değişim Değişim İthalatı Bin USD Bin USD % % İçindeki Payı (%) ,444,679-19, ,102, , ,552, , ,833, , ,697, , Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesi nin toplam imalat sanayi ithalatı içinde gıda ürünleri ithalatının payına bakıldığında, bu payın dönemi itibariyle, %0.99-%1.96 aralığında değiştiği görülmektedir. Gıda ürünleri ithalatı, TR72 Bölgesinin imalat sanayi ithalatından ortalama %1.5 oranında pay almaktadır. Başka bir ifadeyle gıda ürünleri ithalatı, bölge imalat sanayi ithalatında önemli bir paya sahip görünmemektedir. Tablo 153: TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İthalatının Alt Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı Faaliyet Adı USD Payı % USD Payı % Mezbahacılık 38, ,481, Balık ürünleri 198, İşlenmiş sebze ve meyveler 23, , Bit.,hay. sıvı ve katı yağlar 15,624, ,080, Süt ürünleri 36, , Öğütülmüş tahıl ürünleri 38, , Nişasta ve nişastalı ürünler 3,127, ,182, Hazır hayvan yemleri 51, , Fırın ürünleri 17, , Kakao, çikolata ve şekerleme , B.y.s. gıdalar , TOPLAM 19,157, ,158, Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesi nin gıda ürünleri ithalatı, ürün bazında değerlendirildiğinde, 2012 yılı itibariyle bölge toplam gıda ürünleri ithalatının %79.77 sinin bitkisel ve hayvansal sıvı ve katı yağlar olduğu görülmektedir. Bu ithalatın tamamı da Kayseri İline aittir. Bölge gıda ürünleri ithalatında nişasta ve nişastalı ürünlerin %10.83 ile ikinci sırada yer aldığı görülmektedir. Nişasta ve nişastalı ürünler ithalatında da, ithalatın %99.92 si Kayseri İline, kalanı Yozgat İline aittir. Üçüncü sırada yer alan mezbahacılık ürünlerinin bölge gıda ürünleri ithalatından aldığı pay %7.35 olup, bu ithalatın %94.92 si Kayseri İline, kalanı Yozgat İline aittir. Bölgeye ithal edilen diğer ürünler sırasıyla işlenmiş sebze ve meyveler, süt ürünleri, kakao, çikolata, şekerleme, öğütülmüş tahıl ürünleri, hazır hayvan yemleri, fırın ürünleri ve başka yerde sınıflandırılmamış gıda ürünleridir. 189

214 TR72 Bölgesi gıda ürünleri ithalatının illere göre dağılımına bakıldığında, bölge ithalatında Kayseri İlinin ağırlığı çarpıcı bir şekilde görülmektedir. Kayseri İlinin bölgenin gıda ürünleri ithalatından aldığı pay, 2012 yılı itibariyle %99.45 oranında iken, Yozgat İli % 0.55 oranında pay almakta olup, Sivas İlinin ise gıda ürünleri ithalatı bulunmamaktadır. Tablo 154:TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İthalatının İllere Göre Dağılımı (USD) İller İthalat % İthalat % Kayseri 18,879, ,047, Sivas Yozgat 277, , Toplam 19,157, ,158, Kaynak: TÜİK TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri Dış Ticaretinin Ülkelere Göre Dağılımı TR72 Bölgesi gıda ürünleri imalatı sektörü ihracatının ülkelere göre dağılımına bakıldığında, ihracatın ağırlıklı olarak Almanya ve Irak a yapıldığı görülmektedir yılında 46,571 bin USD olan bölge ihracatının %44.56 sı Almanya ya, %15.27 si Irak a yapılmıştır. Bölge ihracatının yöneldiği üçüncü ülke ise %12.47 pay ile Polonya olmuştur. Kayseri Serbest Bölgesi ne yönelen gıda ihracatı %8.50 iken, bölge gıda ürünleri ihracatında payı %1 in üzerinde olan ülkeler ise ABD, İsrail, Malezya, KKTC ve Libya dır. Bölge gıda ürünleri ihracatının %93.28 i Almanya, Irak, Polonya, Kayseri Serbest Bölge ve payı %1 in üzerinde olan ülkelere aittir. Tablo 155: TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İhracatının Ülkelere Göre Dağılımı (2008, 2012 ) Ülke Adı İhracat (Bin USD) Pay (%) Ülke Adı İhracat (Bin USD) Pay (%) Almanya 10, Almanya 20, Irak 6, Irak 7, Kayseri Serb.B. 1, Polonya 5, ABD 1, Kayseri Serb.B. 3, İsrail 1, ABD 1, KKTC İsrail 1, İngiltere Malezya 1, Toplam 23, KKTC Diğerleri 3, Libya Toplam 43, Diğerleri 3, TOPLAM 26, TOPLAM 46, Kaynak: TÜİK 190

215 Avrupa, Orta Doğu, Uzak Doğu ve Afrika da yer alan diğer ülkelere de ihracat yapılabilmekle birlikte bu ihracatların payı önemsiz düzeylerdedir. Bu ülkelerin payı %1 in altında olmakla birlikte gelecekte ihracat miktarını artırmak açısından potansiyel gösterebilirler. TR72 Bölgesi gıda ürünleri imalatı sektörü ithalatının ülkelere göre dağılımına bakıldığında, ithalatın ağırlıklı olarak Malezya ve Endonezya dan yapıldığı görülmektedir yılında 20,543 bin USD olan bölge ithalatının %46.82 si Malezya dan, %29.84 ü Endonezya dan yapılmıştır. Bölge ithalatında payı %1 in üzerinde olan diğer ülkeler ise %7.70 ile Almanya, %5.96 ile Polonya ve %2.98 ile Hollanda dır. Mersin Serbest Bölgesi nden ise toplam ithalatın %1.28 i oranında ithalat yapılmıştır. Bölge ithalatının %5.42 si ithalat yapılan diğer ülkelere ait olup bu ülkelerin ithalattan aldıkları pay %1 in altında önemsiz düzeylerdedir. Tablo 156: TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri İthalatının Ülkelere Göre Dağılımı (2008, 2012 ) Ülke Adı İthalat (Bin USD) Pay (%) Ülke Adı İthalat (Bin USD) Pay (%) Malezya 9, Malezya 9, Endonezya 6, Endonezya 6, Mersin Serb.B Almanya 1, Kayseri Serb.B Polonya 1, Toplam 15, Hollanda Diğerleri Mersin Serb.B Toplam 19, Diğerleri 1, TOPLAM 15, TOPLAM 20, Kaynak: TÜİK Grafik 32 : TR72 Bölgesi Gıda Ürünleri Dış Ticaretinin Ülkelere Göre Dağılımı Bölge İhracatının Ülkelere Göre Dağılımı 2012,% Bölge İthalatının Ülkelere Göre Dağılım 2012,% 2,81 2,86 3,34 8,5 1,68 1,79 6,72 44,57 Almanya Irak Polonya Kayseri S.B. 5,96 2,98 1,28 5,42 7,7 46,82 Malezya Endonezya Almanya 12,46 15,27 ABD İsrail Malezya 29,84 Polonya Hollanda Mersin S.B. KKTC Diğerleri Libya 191

4.3.1.2.2. Gıda Sanayi 1

4.3.1.2.2. Gıda Sanayi 1 4.3.1.2.2. Gıda Sanayi 1 1. Gıda ürünlerinin imalatı, NACE REV. 2 sınıflandırmasına göre üçlü düzeyde 9 alt sektör, dörtlü düzeyde ise 25 alt sektörden oluşmaktadır (EK). Gıda sektörü gelişmekte olan ülkelerin

Detaylı

TEKSTİL İMALATI SANAYİ SEKTÖR RAPORU

TEKSTİL İMALATI SANAYİ SEKTÖR RAPORU TEKSTİL İMALATI SANAYİ SEKTÖR RAPORU İÇİNDEKİLER YÖNETİCİ ÖZETİ 1.BÖLÜM TEKSTİL İMALATI SANAYİNİN TANIMI VE KAPSAMI 1.1 TEKSTİL İMALATI SANAYİ 1.2 TEKSTİL İMALATI SANAYİNİN KAPSAMI 2.BÖLÜM SEKTÖRÜN GELİŞİMİ

Detaylı

MAKİNE VE TEÇHİZATI HARİÇ; METAL EŞYA SANAYİİ Hazırlayan Mustafa TOSUN Kıdemli Uzman 450 1. SEKTÖRÜN TANIMI Makine ve teçhizatı hariç; metal eşya sanayii, ISIC Revize 3 sınıflandırmasına göre, imalat sanayii

Detaylı

Gıda Ürünleri ve. Ömür GENÇ Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Müdür Yardımcısı

Gıda Ürünleri ve. Ömür GENÇ Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Müdür Yardımcısı 15 İçecek Gıda Ürünleri ve İmalatı Ömür GENÇ Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Müdür Yardımcısı Sektöre İlişkin Özet Bilgiler Gıda ve İçecek Sanayi İçindeki Payı (%) İçindeki Sıralaması İşyeri

Detaylı

BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ ELEKTRİKLİ MAKİNE VE CİHAZLARIN İMALATI Hazırlayan Birgül OĞUZOĞLU Kıdemli Uzman 540 1. SEKTÖRÜN TANIMI Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı

Detaylı

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve DIŞ İLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EKONOMİK VE TEKNİK İLİŞKİLER DAİRE BAŞKANLIĞI 2014 YILI OCAK-EYLÜL DÖNEMİ DIŞ TİCARET VERİLERİ Hazırlanma tarihi:

Detaylı

GSYİH içindeki pay. 289.666 milyon dolar. İhracat. 39.583 adet %11,1 11.858 5.806. 13 adet %18,6 %195,9 %14,4. İthalat 6.052 %7 %14.7.

GSYİH içindeki pay. 289.666 milyon dolar. İhracat. 39.583 adet %11,1 11.858 5.806. 13 adet %18,6 %195,9 %14,4. İthalat 6.052 %7 %14.7. www.gidahatti.com İçindekiler Veriler Hazırlayan: Prof. Dr. Adem ŞAHİN - TOBB-ETÜ Öğretim Üyesi ücretsiz özel ekidir. Yayıncı: Comart Kurumsal İletişim Hizmetleri Ltd. Şti. Derleme - Düzenleme: Dr. İsmail

Detaylı

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve DIŞ İLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EKONOMİK VE TEKNİK İLİŞKİLER DAİRE BAŞKANLIĞI 2014 YILI OCAK-AĞUSTOS DÖNEMİ DIŞ TİCARET VERİLERİ Hazırlanma tarihi:

Detaylı

KOK KÖMÜRÜ, RAFİNE EDİLMİŞ PETROL ÜRÜNLERİ VE NÜKLEER YAKIT İMALATI Hazırlayan Seher OZAN DÜNDAR Kıdemli Uzman 302 1. SEKTÖRÜN TANIMI Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı

Detaylı

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman 516 1. SEKTÖRÜN TANIMI Büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı ISIC Revize 3 ve NACE Revize 1 sınıflandırmasına

Detaylı

GSYİH içindeki pay. 300.265 milyon dolar. İhracat. 40.719 adet %2,9 11.200 5.487. 9 adet %18,9 %197,7. İthalat 5.617 %10,6 %3,7. İşletme sayısı %3,2

GSYİH içindeki pay. 300.265 milyon dolar. İhracat. 40.719 adet %2,9 11.200 5.487. 9 adet %18,9 %197,7. İthalat 5.617 %10,6 %3,7. İşletme sayısı %3,2 www.gidahatti.com İçindekiler Veriler Hazırlayan: Prof. Dr. Adem ŞAHİN - TOBB-ETÜ Öğretim Üyesi işbirliği ile hazırlanmıştır. Derleme - Düzenleme Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı: Esra Çalışkan, Yusuf

Detaylı

GIDA İŞLEME MAKİNALARI SANAYİİ RAPORU

GIDA İŞLEME MAKİNALARI SANAYİİ RAPORU GIDA İŞLEME MAKİNALARI SANAYİİ RAPORU Gıda İşleme, ekonomik açıdan uygun yöntemleri kullanarak tarım ürününü yapısal, duyumsal ve besleyici özellikleri olan maddelere dönüştürmektir Bu işlem içinde kullanılan

Detaylı

TIBBİ CİHAZLAR SEKTÖR ANALİZİ

TIBBİ CİHAZLAR SEKTÖR ANALİZİ TIBBİ CİHAZLAR SEKTÖR ANALİZİ 1. Tıbbi cihazlar sektörü dünyada çok hızla büyüyen, dinamizmi yüksek ve temel özellikleri zamanla gelişmiş ülkeler/dev firmalar lehine oluşmuş bir yapıya sahiptir. Dünya

Detaylı

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI

T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI T.C. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve DIŞ İLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EKONOMİK VE TEKNİK İLİŞKİLER DAİRE BAŞKANLIĞI 2015 YILI OCAK DÖNEMİ DIŞ TİCARET VERİLERİ Hazırlanma Tarihi: 27 Şubat

Detaylı

Gıda Endüstrisi-Gıda Mevzuatı, Sektörel etki Analizi, Eğitim, İşbirliği ve Avrupa Ağı-Uzaktan Eğitimi TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK SANAYİ RAPORU

Gıda Endüstrisi-Gıda Mevzuatı, Sektörel etki Analizi, Eğitim, İşbirliği ve Avrupa Ağı-Uzaktan Eğitimi TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK SANAYİ RAPORU YAŞAMBOYU ÖĞRENME PROGRAMI Proje No: 2012-1-TR1-LEO05-35116 Gıda Endüstrisi-Gıda Mevzuatı, Sektörel etki Analizi, Eğitim, İşbirliği ve Avrupa Ağı-Uzaktan Eğitimi TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK SANAYİ RAPORU fiel.gantep.edu.tr

Detaylı

ANA METAL SANAYİİ Hazırlayan Leyla DOLUN Kıdemli Uzman

ANA METAL SANAYİİ Hazırlayan Leyla DOLUN Kıdemli Uzman ANA METAL SANAYİİ Hazırlayan Leyla DOLUN Kıdemli Uzman 422 1. SEKTÖRÜN TANIMI Ana metal sanayii ISIC Revize 3 sınıflandırmasına göre, imalat sanayii alt ayrımında 27 no lu gruplandırma içinde yer almaktadır.

Detaylı

BAŞKA YERDE SINIFLANDIRILMAMIŞ MAKİNE VE TEÇHİZAT İMALATI Hazırlayan Erdal ERTUĞRUL Kıdemli Uzman 484 1. SEKTÖRÜN TANIMI Başka yerde sınıflandırılmamış (bys) makine ve teçhizat imalatı, ISIC Revize 3 sınıflandırmasına

Detaylı

TC. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GAP ULUSLARARASI TARIMSAL ARAŞTIRMA VE EĞİTİM MERKEZİ. Diyarbakır Tarımsal Ticaret / Nüsha 4

TC. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GAP ULUSLARARASI TARIMSAL ARAŞTIRMA VE EĞİTİM MERKEZİ. Diyarbakır Tarımsal Ticaret / Nüsha 4 Sayfa1 TC. GIDA TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI GAP ULUSLARARASI TARIMSAL ARAŞTIRMA VE EĞİTİM MERKEZİ GAPUTAEM GÜNCEL Diyarbakır Tarımsal Ticaret / Nüsha 4 ARALIK 2013 - YIL:1 SAYI:1 / ISSN :2148-1962.

Detaylı

PLASTİK VE KAUÇUK ÜRÜNLERİ İMALATI Hazırlayan Orkun Levent BOYA Kıdemli Uzman

PLASTİK VE KAUÇUK ÜRÜNLERİ İMALATI Hazırlayan Orkun Levent BOYA Kıdemli Uzman PLASTİK VE KAUÇUK ÜRÜNLERİ İMALATI Hazırlayan Orkun Levent BOYA Kıdemli Uzman 364 1. SEKTÖRÜN TANIMI Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı ISIC Revize 3 sınıflandırmasına göre, imalat sanayii alt ayrımında

Detaylı

TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK

TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK TÜRKİYE GIDA VE İÇECEK yayınıdır. ALKİDER ALKOLLÜ İÇKİ ÜRETİCİLERİ VE İTHALATÇILARI DERNEĞ ASÜD AMBALAJLI SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SANAYİCİLERİ DERNEĞİ BALDER ARI ÜRÜNLERİ İLE SAĞLIKLI YAŞAM PLATFORMU BEBESAD

Detaylı

KIRŞEHİR SANAYİ RAPORU

KIRŞEHİR SANAYİ RAPORU KIRŞEHİR SANAYİ RAPORU KIRŞEHİR SANAYİ RAPORU KIRŞEHİR SANAYİ RAPORU Şekil 1 Kırşehir Sanayi Rekabetçilik Eksenleri İş Yapma Düzeyi Yenilikçilik potansiyeli Girişimcilik Düzeyi Teşviklerden yararlanma

Detaylı

GIDA İŞLEME MAKİNELERİ

GIDA İŞLEME MAKİNELERİ GIDA İŞLEME MAKİNELERİ 1. SEKTÖRÜN TANIMI VE SINIFLANDIRILMASI 8417.20 Ekmek, pasta, bisküvi fırınları (elektriksiz) 8419.31 Tarım ürünleri için kurutucular 8419.89 Pastörize, kondanse etme vb. işler için

Detaylı

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $)

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $) 4.2. HİZMETLER 1. Hizmetler sektörünün ekonomideki ağırlığı bir refah kriteri olarak değerlendirilmektedir (1). (2) tarafından bildirildiği üzere, sanayileşmeyle birlikte, ulaştırma hizmetleri ve belirli

Detaylı

TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü. Temmuz 2010 ANKARA

TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü. Temmuz 2010 ANKARA Belirli Göstergelerle İmalat Sanayindeki Aylık Gelişmeler TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Temmuz 21 ANKARA Hazırlayanlar Sektör Adı Sayfa No Dr. Serdar Şahinkaya

Detaylı

TARSUS TİCARET BORSASI

TARSUS TİCARET BORSASI TARSUS TİCARET BORSASI Ülkemizde yetiştirilen tarımsal ürünlerden, tarımsal üretimin bir kısmı doğrudan tüketilirken, bir kısmı sanayide hammadde olarak işlenerek değişik gıdalara dönüştürülmektedir. Tarımsal

Detaylı

DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014

DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014 DİYARAKIR DIŞ TİCARETİ 2014 Nisan 2015 Hikmet DENİZ İçindekiler 1. İhracat... 2 1.1. İhracat Yapılan Ülkeler... 3 1.2. 'ın En Büyük İhracat Partneri: Irak... 5 1.3. İhracat Ürünleri... 6 2. İthalat...

Detaylı

TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007

TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007 TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007 1 Adana Gelecek Stratejisi Konferansı Çalışmanın amacı: Adana ilinin ekonomik, ticari ve sosyal gelişmelerinde

Detaylı

HUBUBAT, BAKLİYAT, YAĞLI TOHUMLAR VE MAMULLERİ SEKTÖRÜ

HUBUBAT, BAKLİYAT, YAĞLI TOHUMLAR VE MAMULLERİ SEKTÖRÜ HUBUBAT, BAKLİYAT, YAĞLI TOHUMLAR VE MAMULLERİ SEKTÖRÜ I- DÜNYA DEĞİRMENCİLİK ÜRÜNLERİ TİCARETİ 2013 yılında dünya değirmencilik sektörü ihracatı bir önceki yıla göre %2,8 oranında artış göstererek 18,6

Detaylı

KİMYASAL MADDE VE ÜRÜNLERİN İMALATI Hazırlayan Fulya BAYRAKTAR Kıdemli Uzman 332 1. SEKTÖRÜN TANIMI Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı ISIC Revize 3 sınıflandırmasına göre, imalat sanayii alt ayrımında

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ DIYARBAKıR ın İÇİNDE BULUNDUĞU EKONOMİK ORTAM 2 DIYARBAKıR GENEL BİLGİLER Nüfus Diyarbakır: 1.607.437 Türkiye:76.667.864 KOBİ

Detaylı

TARIMSAL ÜRÜNLER DIŞ TİCARETİ VE POLİTİKA ARAÇLARI T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI

TARIMSAL ÜRÜNLER DIŞ TİCARETİ VE POLİTİKA ARAÇLARI T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI TARIMSAL ÜRÜNLER DIŞ TİCARETİ VE POLİTİKA ARAÇLARI T.C. EKONOMİ BAKANLIĞI İhracat Genel Müdürlüğü Tarım Ürünleri Dairesi Başkanlığı 06.06.2014 Sunum Planı Tarım Ürünleri İhracatımız Dahilde İşleme Rejimi

Detaylı

Siirt İlinde Desteklenecek Proje Konuları

Siirt İlinde Desteklenecek Proje Konuları ÖNEMLİ HATIRLATMA: Kalkınma Ajansların Yönetim Sistemi (KAYS) üzerinden yapılacak başvuruda Proje Genel Bilgileri bölümü Ana Faaliyet Alanı kısmında sektör belirlenirken, Başvuru Sahibi proje konusunun

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI EKİM 2015

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI EKİM 2015 Türkiye-Kahramanmaraş Açılan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Kapanan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Yatırım Teşvikleri Türkiye-Kahramanmaraş Yıllar İtibariyle İhracat ve İthalatı Türkiye-Kahramanmaraş

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI TEMMUZ 2015

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI TEMMUZ 2015 Türkiye-Kahramanmaraş Açılan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Kapanan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Yatırım Teşvikleri Türkiye-Kahramanmaraş Yıllar İtibariyle İhracat ve İthalatı Türkiye-Kahramanmaraş

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI HAZİRAN 2015

KAHRAMANMARAŞ TİCARET VE SANAYİ ODASI HAZİRAN 2015 Türkiye-Kahramanmaraş Açılan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Kapanan Şirketler Türkiye-Kahramanmaraş Yatırım Teşvikleri Türkiye-Kahramanmaraş Yıllar İtibariyle İhracat ve İthalatı Türkiye-Kahramanmaraş

Detaylı

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Bilecik Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 25 Nisan 2013 BİLECİK

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Bilecik Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 25 Nisan 2013 BİLECİK 2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Bilecik Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 25 Nisan 2013 BİLECİK İklim değişikliği Biyoçeşitliliğin Korunması Biyoyakıt Odun Dışı Orman

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ ESKİŞEHİR İN İÇİNDE BULUNDUĞU EKONOMİK ORTAM 2 ESKİŞEHİR GENEL BİLGİLER Nüfus; Eskişehir:799.724 Türkiye:76.667.864 Sosyo Ekonomik

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ MERSİN GENEL BİLGİLER Nüfus Mersin: 1.705.774 Türkiye: 76.667.864 Okur Yazarlık Oranı (6+Yaş) Mersin: %95 Türkiye: %93 İlçe

Detaylı

1 KURULUŞ TARİHİ 01.01.1993 01.01.1995 22.08.2007 2 ARSANIN TOPLAM YÜZÖLÇÜMÜ 79,5 Hektar 111.8 Hektar 75 hektar 34 Sanayi Parseli.

1 KURULUŞ TARİHİ 01.01.1993 01.01.1995 22.08.2007 2 ARSANIN TOPLAM YÜZÖLÇÜMÜ 79,5 Hektar 111.8 Hektar 75 hektar 34 Sanayi Parseli. 1. İlin Sanayi Yapısı Amasya da sanayi; 1926 yılında kurulan Eski Çeltek Kömür İşletmesi ve 1955 yılında kurulan Yeni Çeltek Kömür İşletmesi ile fabrika ölçeğindeki sanayileşme hareketi ise 1954 yılında

Detaylı

EKONOMİK VE SOSYAL GÖSTERGELER 2014

EKONOMİK VE SOSYAL GÖSTERGELER 2014 EKONOMİK VE SOSYAL GÖSTERGELER 214 SOSYAL YAPI EĞİTİM İŞGÜCÜ EKONOMİK DIŞ TİCARET BANKACILIK TURİZM SOSYAL YAPI GÖSTERGELERİ YILLAR VAN TÜRKİYE 199 637.433 56.473.35 2 877.524 67.83.524 21 1.35.418 73.722.988

Detaylı

Tekstil-Hazır Giyim Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 2014

Tekstil-Hazır Giyim Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 2014 Tekstil-Hazır Giyim Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Kasım 2014 Sektöre Bakış Tekstil ve hazır giyim sektörleri, GSYH içinde sırasıyla %4 ve %3 paya sahiptir. Her iki sektör

Detaylı

IMALAT. SANAYI RAPORU

IMALAT. SANAYI RAPORU .. YOZGAT ILI. IMALAT. SANAYI RAPORU .. ỴOZGAT ILI IMALAT. SANAYI RAPORU ÖNSÖZ Kayseri, Sivas ve Yozgat illerini kapsayan Orta Anadolu Kalkınma Ajansı (ORAN); kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum

Detaylı

Birleşik Arap Emirlikleri İhracat Raporu. 17.02.2014 İstanbul Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği

Birleşik Arap Emirlikleri İhracat Raporu. 17.02.2014 İstanbul Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği Birleşik Arap Emirlikleri İhracat Raporu 17.02.2014 İstanbul Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri İhracatçıları Birliği İçindekiler 1- Hububat, Bakliyat, Yağlı Tohumlar ve Mamulleri Sektörü...

Detaylı

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ (Taslak Rapor Özeti) Faruk Aydın Hülya Saygılı Mesut Saygılı Gökhan Yılmaz Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü

Detaylı

Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023

Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023 Orta Karadeniz Bölgesel İnovasyon Stratejisi 2013-2023 İÇERİK Amaç, Vizyon Hazırlık Süreci İnovasyona Dayalı Mevcut Durum Stratejiler Kümelenme ile ilgili faaliyetler Sorular (Varsa) İNOVASYON & KÜMELENME

Detaylı

Sunu planı. Sunu Planı. Slayt No 3-6 Tekstil ve Hazır Giyim Sektörlerinin Brüt Katma Değeri. 7-8 Sektörlerin Büyüme Eğilimleri

Sunu planı. Sunu Planı. Slayt No 3-6 Tekstil ve Hazır Giyim Sektörlerinin Brüt Katma Değeri. 7-8 Sektörlerin Büyüme Eğilimleri YÖNETİCİ ÖZETİ Sunu planı Sunu Planı Slayt No 3-6 Tekstil ve Hazır Giyim Sektörlerinin Brüt Katma Değeri 7-8 Sektörlerin Büyüme Eğilimleri 9-11 Tekstil ve Hazır Giyim İstihdamı 12 İşyeri Sayısı 13 Sektörün

Detaylı

AYDIN TİCARET BORSASI

AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE ŞUBAT 2015 TÜRKİYE NİN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211

Detaylı

AYDIN TİCARET BORSASI

AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE TEMMUZ 2015 TÜRKİYE NİN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211

Detaylı

TR42 DOĞU MARMARA BÖLGESİ 2011 YILI OCAK-ŞUBAT-MART AYLARI EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU

TR42 DOĞU MARMARA BÖLGESİ 2011 YILI OCAK-ŞUBAT-MART AYLARI EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU TR42 DOĞU MARMARA BÖLGESİ 2011 YILI OCAK-ŞUBAT-MART AYLARI EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU T.C. DOĞU MARMARA KALKINMA AJANSI NİSAN, 2011 BÖLÜM 1: DOĞU MARMARA TR42 BÖLGESİ NE GENEL BAKIŞ BÖLÜM 2: ULUSAL GÖSTERGELER

Detaylı

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER...

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER... ÖZET Eylül ayında tüketici fiyatları yüzde,7 oranında artarken yıllık enflasyon yüzde,1 e düşmüştür. Para Politikası Kurulu nun Eylül ayı değerlendirmesinde de öngörüldüğü gibi, temel fiyat göstergelerinin

Detaylı

SON ÜÇ YILDA ADANA İLİNE VERİLEN YATIRIM TEŞVİK BELGELERİ

SON ÜÇ YILDA ADANA İLİNE VERİLEN YATIRIM TEŞVİK BELGELERİ SON ÜÇ YILDA ADANA İLİNE VERİLEN YATIRIM TEŞVİK BELGELERİ MEHMET KARAKUŞ 11 ARALIK 2015 Adana Sanayi Odası Son Üç Yılda Adana İline Verilen Yatırım Teşvik Belgeleri-Özet Türkiye nin 2023 vizyonu ile üretim,

Detaylı

Radyo, Televizyon, Haberleşme Teçhizatı Cihazları İmalatı. Emrah ERSOY Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Uzman Yardımcısı

Radyo, Televizyon, Haberleşme Teçhizatı Cihazları İmalatı. Emrah ERSOY Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Uzman Yardımcısı 32 ve Radyo, Televizyon, Haberleşme Teçhizatı Cihazları İmalatı Emrah ERSOY Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Uzman Yardımcısı Sektöre İlişkin Özet Bilgiler Radyo, TV, Haberleşme Teçhizatı ve

Detaylı

GAMBİYA ÜLKE RAPORU. Türkiye İşadamları ve Sanayiciler Konfederasyonu Afrika Koordinatörlüğü http://www.tuskon.org africa@tuskon.

GAMBİYA ÜLKE RAPORU. Türkiye İşadamları ve Sanayiciler Konfederasyonu Afrika Koordinatörlüğü http://www.tuskon.org africa@tuskon. GAMBİYA ÜLKE RAPORU 1. Nüfus: 1.797.860 (Dünyada 149.) 2. Nüfus artış oranı: % 2,4 (Dünyada 32.) 3. Yaş yapısı: 0-14yaş: % 40 15 64 yaş: % 57 65 yaş ve üstü: % 3 4. Şehirleşme: % 58 5. En büyük şehir:

Detaylı

$40,00 $30,00 $20,00 $10,00 $- 2013 2014 2015

$40,00 $30,00 $20,00 $10,00 $- 2013 2014 2015 Milyonlar Sinop Ekonomi Verileri - Değerlendirmesi Bu kısa analiz ile Sinop ilinin son 3 yıldaki dış ticaret performansı, açılan firma sayısı ve şirketlerin kurulu sermayesi, yatırım teşvik belge sayısı

Detaylı

HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI EKONOMİK ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI EKONOMİK ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI EKONOMİK ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ AYLIK EKONOMİK GÖSTERGELER EKİM 2015 Hazine Müsteşarlığı Matbaası Ankara, 22 Ekim 2015 İÇİNDEKİLER TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER i I. ÜRETİM I.1.1.

Detaylı

Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2012 0

Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2012 0 Türkiye Cumhuriyeti-Ekonomi Bakanlığı, 2012 0 GIDA İŞLEME MAKİNELERİ SEKTÖRÜN TANIMI VE SINIFLANDIRILMASI 8417.20 Ekmek, pasta, bisküvi fırınları (elektriksiz) 8419.31 Tarım ürünleri için kurutucular 8419.89

Detaylı

SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER. Yrd. Doç. Dr. Tahsin KARABULUT

SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER. Yrd. Doç. Dr. Tahsin KARABULUT SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER SİVAS İMALAT SANAYİİNDE ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER Ülkemizin en önemli sorunlarından birisi sanayimizin niteliğine ve niceliğine ilişkin sağlıklı bir envanterin bulunmamasıdır. Bu

Detaylı

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER...

ÖZET ...DEĞERLENDİRMELER... 9.11 1. 3.. 7. 9. 1.13 3.13.13 7.13 9.13 9.11 1. 3.. 7. 9. 1.13 3.13.13 7.13 9.13 9.11 1. 3.. 7. 9. 1.13 3.13.13 7.13 9.13 9.11 1. 3.. 7. 9. 1.13 3.13.13 7.13 9.13 ÖZET Eylül ayında tüketici fiyatları

Detaylı

aylık ekonomi bülteni

aylık ekonomi bülteni ADANA TİCARET ODASI Ocak 212 *Aylık bültenimiz ilgili ay içinde açıklanan en son verilere göre İç Ticaret Müdürlüğümüzce düzenlenmiştir. 211 KASIM AYINDA GEÇEN YILIN AYNI DÖNEMİNE GÖRE İHRACAT %33,7 İTHALAT

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ NEVŞEHIR GENEL BİLGİLER Nüfus Nevşehir: 285.460 Türkiye: 76.667.864 Okur Yazarlık Oranı (6+Yaş) Nevşehir: %95 Türkiye: %93

Detaylı

Ocak-Haziran 2015. Su Ürünleri Sektör Şefliği AKİB SU ÜRÜNLERİ VE HAYVANSAL MAMULLER İHRACAT RAKAMLARI DEĞERLENDİRMESİ

Ocak-Haziran 2015. Su Ürünleri Sektör Şefliği AKİB SU ÜRÜNLERİ VE HAYVANSAL MAMULLER İHRACAT RAKAMLARI DEĞERLENDİRMESİ Ocak-Haziran 2015 Su Ürünleri Sektör Şefliği AKİB SU ÜRÜNLERİ VE HAYVANSAL MAMULLER İHRACAT RAKAMLARI SU ÜRÜNLERİ VE HAYVANSAL MAMULLERİ SEKTÖREL İHRACAT RAKAMLARININ TÜRKİYE VE AKİB 2015 yılı Ocak-Haziran

Detaylı

aylık ekonomi bülteni

aylık ekonomi bülteni ADANA TİCARET ODASI Haziran 212 *Aylık bültenimiz ilgili ay içinde açıklanan en son verilere göre İç Ticaret Müdürlüğümüzce düzenlenmiştir. 212 NİSAN AYINDA GEÇEN YILIN AYNI DÖNEMİNE GÖRE İHRACAT %14,1

Detaylı

aylık ekonomi bülteni

aylık ekonomi bülteni ADANA TİCARET ODASI Haziran 211 *Aylık bültenimiz ilgili ay içinde açıklanan en son verilere göre İç Ticaret Müdürlüğümüzce düzenlenmiştir. 211 NİSAN AYINDA GEÇEN YILIN AYNI DÖNEMİNE GÖRE İHRACAT %17,1

Detaylı

Turizm Ekim 2014. Özge YALÇIN - Mali Analiz. TSKB Araştırma

Turizm Ekim 2014. Özge YALÇIN - Mali Analiz. TSKB Araştırma Ekim 2014 Özge YALÇIN - Mali Analiz TSKB Araştırma Turizm sektörünün analizi amacıyla hazırlanmış olan bu rapor, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş. nin uzman kadrosunca güvenilir ola rak kabul edilen

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER İÇİNDEKİLER Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1.Bölüm: TEMEL İŞLETMECİLİK KAVRAM VE TANIMLARI... 2 Giriş... 3 1.1. Temel Kavramlar ve Tanımlar... 3 1.2. İnsan İhtiyaçları... 8 1.3.

Detaylı

Kuraklıkta Son Durum. Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar erteke@tskb.com.tr

Kuraklıkta Son Durum. Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar erteke@tskb.com.tr Esin ERTEK TSKB Ekonomik Araştırmalar erteke@tskb.com.tr Ağustos 2014 2013-2014 kış döneminde ülke genelinde etkisi hissedilen meteorolojik kuraklık, 2014 ün ilk yarısında bölgesel olarak devam etti. Türkiye

Detaylı

Türkiye de hayvancılık sektörünün önündeki sorunları iki ana başlık altında toplamak mümkündür. Bunlar;

Türkiye de hayvancılık sektörünün önündeki sorunları iki ana başlık altında toplamak mümkündür. Bunlar; Tarımı gelişmiş ülkelerin çoğunda hayvancılığın tarımsal üretim içerisindeki payı % 50 civarındadır. Türkiye de hayvansal üretim bitkisel üretimden sonra gelmekte olup, tarımsal üretim değerinin yaklaşık

Detaylı

TR62 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ VE İÇECEK İMALATI SEKTÖREL ANALİZ RAPORU

TR62 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ VE İÇECEK İMALATI SEKTÖREL ANALİZ RAPORU TR62 BÖLGESİ GIDA ÜRÜNLERİ VE İÇECEK İMALATI SEKTÖREL ANALİZ RAPORU HAZIRLAYAN: Mesut ÖZCAN (Uzman) TEMMUZ 2015 03 TABLOLAR 05 ŞEKİLLER 06 KISALTMALAR 07 GİRİŞ 08 SEKTÖRÜN TANIMI,KAPSAMI VE SINIFLANDIRILMASI

Detaylı

K R Ü E R SEL L K R K İ R Z SON O R N A R S A I TÜR Ü K R İ K YE E KO K N O O N M O İSİND N E D İKT K İSAT A P OL O İTİKA K L A AR A I

K R Ü E R SEL L K R K İ R Z SON O R N A R S A I TÜR Ü K R İ K YE E KO K N O O N M O İSİND N E D İKT K İSAT A P OL O İTİKA K L A AR A I KÜRESEL KRİZ SONRASI TÜRKİYE EKONOMİSİNDE İKTİSAT POLİTİKALARI Prof. Dr. Adem ahin TOBB-ETÜ Öğretim Üyesi 14 Mayıs 2010, İSTANBUL KRİZLER 2008 2001 İç Kaynaklı Finansal Derinliği Olan Olumlu Makro Ekonomik

Detaylı

EKONOMİ BAKANLIĞI. UGANDA T.C. Kampala Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği

EKONOMİ BAKANLIĞI. UGANDA T.C. Kampala Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği EKONOMİ BAKANLIĞI UGANDA T.C. Kampala Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği E-mail: kampala@ekonomi.gov.tr Tel: 00 256 414 500 182 Adres: Turkish Embassy Office of the Commercial Counsellor Elgon Terrace Plot

Detaylı

BATI AKDENİZ KALKINMA AJANSI (BAKA) TARIM VE KIRSAL KALKINMAYI DESTEKLEME KURUMU (TKDK) DESTEKLERİ

BATI AKDENİZ KALKINMA AJANSI (BAKA) TARIM VE KIRSAL KALKINMAYI DESTEKLEME KURUMU (TKDK) DESTEKLERİ BATI AKDENİZ KALKINMA AJANSI (BAKA) TARIM VE KIRSAL KALKINMAYI DESTEKLEME KURUMU (TKDK) DESTEKLERİ Selin ŞEN Eylül 2012 SUNUM PLANI I. SÜT ÜRETEN TARIMSAL İŞLETMELERE YATIRIM II. ET ÜRETEN TARIMSAL İŞLETMELERE

Detaylı

2014 İKİNCİ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr

2014 İKİNCİ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr Tüketim artışı aheste, kapasite fazlası sürüyor Yılın ilk yarısında elektrik tüketimi 2013 yılının aynı dönemine kıyasla %3,6 artış gösterdi. Yıllık tüketim artış hızı ilk çeyrekte %3 olarak gerçekleşirken,

Detaylı

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 07 Mayıs 2013 ESKİŞEHİR

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 07 Mayıs 2013 ESKİŞEHİR 2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Tarım, Tarıma Dayalı Sanayi ve Ormancılık İhtisas Komisyonu Çalışmaları 07 Mayıs 2013 ESKİŞEHİR İklim değişikliği Biyoçeşitliliğin Korunması Biyoyakıt Odun Dışı Orman

Detaylı

* Ticaret verileri Nace Revize 2 sınıflandırmasına göre 45 ve 46 kodlu sektörleri içermektedir. Kaynak: (Türkiye İstatistik Kurumu, u)

* Ticaret verileri Nace Revize 2 sınıflandırmasına göre 45 ve 46 kodlu sektörleri içermektedir. Kaynak: (Türkiye İstatistik Kurumu, u) 1.1. Ticaret Türkiye ye paralel olarak TR82 Bölgesi nde de hizmetler sektörünün ekonomideki payının artmasıyla öne çıkan alanlardan biri de ticarettir. 2010 TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistiklerine

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ MALATYA NIN İÇİNDE BULUNDUĞU EKONOMİK ORTAM 2 MALATYA GENEL BİLGİLER Nüfus; Malatya: 762.538 Türkiye:76.667.864 Sosyo Ekonomik

Detaylı

ONAY KAPSAMINDAKİ GIDA İŞLETMELERİ. Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği kapsamındaki gıda işletmeleri:

ONAY KAPSAMINDAKİ GIDA İŞLETMELERİ. Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği kapsamındaki gıda işletmeleri: ONAY KAPSAMINDAKİ GIDA İŞLETMELERİ Ek-1 Hayvansal Gıdalar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği kapsamındaki gıda işletmeleri: 1- GENEL FAALİYET GÖSTEREN İŞLETMELER a) Muhafaza şartları sıcaklık kontrolünü

Detaylı

YÖNETMELİK. Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete'nin. 17/12/2011 28145 Yönetmelikte Değişiklik Yapan Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete'nin

YÖNETMELİK. Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete'nin. 17/12/2011 28145 Yönetmelikte Değişiklik Yapan Yönetmeliğin Yayımlandığı Resmî Gazete'nin 10 Ocak 2013 PERŞEMBE Resmî Gazete Sayı : 28524 YÖNETMELİK Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından: GIDA İŞLETMELERİNİN KAYIT VE ONAY İŞLEMLERİNE DAİR YÖNETMELİKTE DEĞİŞİKLİK YAPILMASI HAKKINDA YÖNETMELİK

Detaylı

OMSK BÖLGESİNIN GENEL TANITIMI

OMSK BÖLGESİNIN GENEL TANITIMI OMSK BÖLGESİNIN GENEL TANITIMI OMSK BÖLGESİ Sibirya Federal Bölgesine Dahildir Batı Sibirya Ovası'nın güneyinde bulunmaktadır. Güneyinde - Kazakistan Cumhuriyeti, batı ve kuzeyde Tyumen bölgesi ve doğuda

Detaylı

AYDIN TİCARET BORSASI

AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE NİSAN 2015 TÜRKİYE NİN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211

Detaylı

Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği

Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Doç.Dr.Tufan BAL I.Bölüm Tarım Ekonomisi ve Politikası Not: Bu sunuların hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.İ.Hakkı İnan ın Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Kitabından

Detaylı

DOĞAKA- TR63 Bölgesi FOODEX 2014 Fuarı Hazırlık

DOĞAKA- TR63 Bölgesi FOODEX 2014 Fuarı Hazırlık DOĞAKA- TR63 Bölgesi FOODEX 2014 Fuarı Hazırlık DOĞAKA- TR63 Bölgesi FOODEX 2014 Fuarı Hazırlık DOĞAKA- TR63 Bölgesi FOODEX 2014 Fuarı Hazırlık Mevcut Durum Değerlendirmesi: Dünya ticaretinde gıda sektörü

Detaylı

Büro Makineleri ve 30Bilgisayar İmalatı. Birgül OĞUZOĞLU Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman

Büro Makineleri ve 30Bilgisayar İmalatı. Birgül OĞUZOĞLU Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman Büro Makineleri ve 30Bilgisayar İmalatı Birgül OĞUZOĞLU Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman Sektöre İlişkin Özet Bilgiler Büro Makineleri ve Bilgisayar Imalatı İçindeki Payı (%) İçindeki

Detaylı

2023 E DOĞRU BARTIN TARIMI

2023 E DOĞRU BARTIN TARIMI T.C. BARTIN VALİLİĞİ İL TARIM MÜDÜRLÜĞÜ 2023 E DOĞRU BARTIN TARIMI YUSUF ALAGÖZ İL TARIM MÜDÜRÜ BARTIN DA DEMOGRAFİK YAPI 2009 YILI ADRESE DAYALI NÜFUS TESPİT ÇALIŞMASI SONUCUNDA İLİN TOPLAM NÜFUSU 188.449

Detaylı

Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Teçhizat İmalatı. Orkun Levent BOYA Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman

Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Teçhizat İmalatı. Orkun Levent BOYA Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman 29 Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Teçhizat İmalatı Orkun Levent BOYA Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü Kıdemli Uzman Sektöre İlişkin Özet Bilgiler B.y.s. Makine ve Teçhizat İmalatı İçindeki

Detaylı

AKHİSAR TİCARET BORSASI

AKHİSAR TİCARET BORSASI AKHİSAR TİCARET BORSASI 2014 YILI RAPORU HAZIRLAYAN: GÖKBEN DİKİLİ ALTAŞ / GENEL SEKRETER ÜYELİK FAALİYET ALANI ÜYE SAYISI (2014 Yılı) %DAĞILIM Belirli bir mala tahsis edilmiş mağazalarda et perakende

Detaylı

2014 ÜÇÜNCÜ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim Yavaş, Kapasite Hızlı Artıyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr

2014 ÜÇÜNCÜ ÇEYREK ELEKTRİK SEKTÖRÜ. Tüketim Yavaş, Kapasite Hızlı Artıyor. Yael Taranto tarantoy@tskb.com.tr Tüketim Yavaş, Kapasite Hızlı Artıyor Yılın ilk dokuz ayında elektrik tüketimi 2013 yılının aynı dönemine kıyasla %4,6 artış gösterdi. Yıllık tüketim artış hızı ilk çeyrekte %3, ikinci çeyrekte %4,2 olarak

Detaylı

AYDIN TİCARET BORSASI

AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN TİCARET BORSASI AYDIN COMMODITY EXCHANGE HAZİRAN 2015 TÜRKİYE NİN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ Ata Mahallesi Denizli Bulv. No:18 09010 AYDIN Tel: +90 256 211 50 00 +90 256 211 61 45 Faks:+90 256 211

Detaylı

2011/1 sayılı Tarım Genelgesi Karşılaştırma (25.04.2014 )

2011/1 sayılı Tarım Genelgesi Karşılaştırma (25.04.2014 ) 2011/1 sayılı Tarım Genelgesi Karşılaştırma (25.04.2014 ) Eski: DİR Kapsamında İthalatına İzin Verilmeyecek Eşyalar Yeni: Dahilde İşleme İzin Belgesi ile İlgili İthalat Listesine İlişkin Hükümler (Değ.:

Detaylı

KIRSAL KALKINMA PROGRAMI IPARD (2007-2013)

KIRSAL KALKINMA PROGRAMI IPARD (2007-2013) KIRSAL KALKINMA PROGRAMI IPARD (2007-2013) 101 TARIMSAL İŞLETMELERİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI VE TOPLULUK STANDARTLARINA ULAŞTIRILMASINA YÖNELİK YATIRIMLAR 2 101 101-1 Süt Üreten Tarımsal işletmeler 101-2

Detaylı

GIDA ÜRETEN İŞLETMECİLERDEN KAYIT BAŞVURUSUNDA İSTENİLEN BİLGİ VE BELGELER

GIDA ÜRETEN İŞLETMECİLERDEN KAYIT BAŞVURUSUNDA İSTENİLEN BİLGİ VE BELGELER GIDA ÜRETEN İŞLETMECİLERDEN KAYIT BAŞVURUSUNDA İSTENİLEN BİLGİ VE BELGELER Ek-3 1- Dilekçe, 2- Beyanname (Ek-4), 3- Şeker üretimi veya şeker paketlemesi konusunda faaliyet gösterecek gıda işletmelerinin

Detaylı

TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ

TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ TORBALI TİCARET ODASI MOBİLYA SEKTÖR ANALİZİ a. Sektörün Dünya Ekonomisi ve AB Ülkelerindeki Durumu Dünya mobilya üretimi 2010 yılında yaklaşık 376 milyar dolar olurken, 200 milyar dolar olan bölümü üretim

Detaylı

Makroekonomik Değerlendirme, İhracat Performansımız ve Bölgesel Gelişmeler. 13 Kasım 2013

Makroekonomik Değerlendirme, İhracat Performansımız ve Bölgesel Gelişmeler. 13 Kasım 2013 Makroekonomik Değerlendirme, İhracat Performansımız ve Bölgesel Gelişmeler 13 Kasım 2013 1 AJANDA 1) Dünya ve Türkiye Ekonomisindeki Görünüm 2) Dış Ticaretteki Gelişmeler 3) Bölgesel Gelişmelerin Dış Ticaret

Detaylı

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER

1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1. GENEL EKONOMİK GÖSTERGELER 1.1. GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) 1. Ekonomik kalkınmanın önemli göstergelerinden biri olan kişi başına düşen GSYİH, TÜİK tarafından en son 2001 yılında hesaplanmıştır.

Detaylı

EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU

EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU EKONOMİK GÖRÜNÜM RAPORU Hazırlayan: Erhan DEMİRCAN Uzman Bu Rapor Karacadağ Kalkınma Ajansı tarafından, Türkiye ve TRC2 (Diyarbakır, Şanlıurfa) Bölgesi güncel ekonomik gelişmelerinin bölge aktörlerince

Detaylı

YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015

YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015 YENİ HÜKÜMET PROGRAMI EKONOMİ VE HAZIR GİYİM SEKTÖRÜ İÇİN DEĞERLENDİRME EKONOMİ VE STRATEJİ DANIŞMANLIK HİZMETLERİ 30 KASIM 2015 HÜKÜMETİN YAPISI VE BAKANLIKLAR EKONOMİ YÖNETİMİ; REFORMLAR İLE HIZLI EKONOMİK

Detaylı

KÜRESELLEŞME STRATEJİLERİ İÇERİSİNDE TÜRKİYE SÜT SEKTÖRÜ NE YAPACAK?

KÜRESELLEŞME STRATEJİLERİ İÇERİSİNDE TÜRKİYE SÜT SEKTÖRÜ NE YAPACAK? KÜRESELLEŞME STRATEJİLERİ İÇERİSİNDE TÜRKİYE SÜT SEKTÖRÜ NE YAPACAK? Dr. İsmail MERT ASÜD Genel Sekreteri 3. TİRE SÜT SEMPOZYUMU 11 Haziran 2015 SÜTÜN ÜRETİM DEĞERİNİN PAYI Üretim Değeri Dünyada: Tarımsal

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ ANTALYA NıN İÇİNDE BULUNDUĞU EKONOMİK ORTAM 2 ANTALYA GENEL BİLGİLER Nüfus Antalya: 2.158.265 Türkiye: 76.667.864 KOBİ Sayısı

Detaylı

TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU

TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU Güldem Berkman YASED Fikri Ve Sınai Mülkiyet Hakları Çalışma Grubu Sorumlu Yönetim Kurulu Üyesi YATIRIMLARIN

Detaylı

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ

Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak. GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ Değişen Dünyada Güçlü İşletmeler Olmak GİRİŞİM EĞİTİM ve DANIŞMANLIK MERKEZİ HATAY ın İÇİNDE BULUNDUĞU EKONOMİK ORTAM 2 HATAY GENEL BİLGİLER Nüfus Hatay: 1.503.066 Türkiye:76.667.864 KOBİ Sayısı Hatay

Detaylı

Tekstil-İplik Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Temmuz 2014

Tekstil-İplik Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Temmuz 2014 Tekstil-İplik Gülay Dincel TSKB Ekonomik Araştırmalar dincelg@tskb.com.tr Temmuz 2014 Tekstil-Hazır Giyim Sektörü Genel Görünüm 1980 ve 1990 lı yıllar boyunca Türkiye de sanayi üretimin ve ihracatın lokomotif

Detaylı