KRİTİK ENERJİ ALTYAPI GÜVENLİĞİ KAVRAMI 7 KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE YÖNELİK POTANSİYEL TEHDİTLERİN ANALİZİ 12. Risk ve Tehdit Değerlendirmesi

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "KRİTİK ENERJİ ALTYAPI GÜVENLİĞİ KAVRAMI 7 KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE YÖNELİK POTANSİYEL TEHDİTLERİN ANALİZİ 12. Risk ve Tehdit Değerlendirmesi"

Transkript

1

2

3 İçindekiler ENERJİ SİSTEMLERİNİN GÜVENLİK SORUNU 6 KRİTİK ENERJİ ALTYAPI GÜVENLİĞİ KAVRAMI 7 Kritiklik Kavramı Kritik Enerji Altyapıları KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE KARŞI TEHDİTLERİN RİSK DEĞERLENDİRMESİ 11 KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE YÖNELİK POTANSİYEL TEHDİTLERİN ANALİZİ 12 Boru Hatları Güvenliğinin Hayati Önemi Terör Tehdidi Risk ve Tehdit Değerlendirmesi Zafiyet Değerlendirmesi Güvenlik Değerlendirmesi Alınan Dersler Siber Güvenliğe İlişkin Tavsiyeler SCADA VE SİBER GÜVENLİK 23 FİZİKSEL KORUMA TEDBİRLERİ 29 Fiziksel Güvenlik Tedbirlerinin Uygulanması Boru Hattı Operatörleri İçin Uygulanabilir Fiziksel Koruma Önerileri GÜVENLİK OLAYI YÖNETİM PLANI 36 Siber Güvenlik Olaylarının Soruşturulmasında İzlenmesi Gereken Prosedürler Boru Hattı Operatörleri İçin Uygulanabilir Öneriler İLETİŞİM VE BİLGİ PAYLAŞIMI Kritik Altyapıların Korunmasında Bilgi Paylaşımı: Temel Bileşenler ve Sorunlar Koordinasyon ve Planlama GÜVENLİK DENETİMİ Güvenlik Denetimlerinde Model Örnek: Kanada 3

4 ÖNSÖZ Hazar Strateji Enstitüsü Genel Sekreter Haldun Yavaş Enerji sektörünün doğası gereği bünyesinde barındırdığı zaaflar, politika yapıcıların mutlaka hesaba katması gereken konuların ilk sıralarında yer almaktadır. Kritik altyapılar, aksamaları ya da bozulmaları halinde sosyal ve ekonomik yaşama ciddi zarar verebilecek fiziksel mekânlar, sistemler veya organizasyonlar olarak tanımlanmaktadır. Bu çerçevede enerji, su ve gıda altyapıları, kilit ulaşım ağları ve mali kuruluşlar en önemli kritik altyapılar arasında sayılmaktadır. Kritik altyapılar kavramı dünyada ilk olarak Amerika Birleşik Devletleri nde gündeme gelmiş ve 1996 da dönemin ABD Başkanı Bill Clinton tarafından Kritik Altyapıların Korunmasından Sorumlu Komisyon kurulmuştur. Günümüzde ise terör, sabotaj, doğal ya da insan kaynaklı afetlerin ülke ve vatandaş güvenliğini ciddi şekilde tehdit etmesi ile beraber birçok ülkenin güvenlik kavramını gözden geçirdiğini, kritik altyapıların korunmasına ilişkin ulusal seviyede kurumlar oluşturduğunu ve konu ile ilgili özel politikalar ürettiğini görmekteyiz. Özellikle ABD de yaşanan 11 Eylül terör saldırılarının ve 2007 yılında Estonya, 2008 yılında ise Gürcistan ın tüm kritik altyapılarını çökertmeyi hedeflemiş siber saldırıların konuya dair farkındalığı küresel ölçekte arttırdığını vurgulamak mümkündür. Enerji, tüm ülkelerin olmazsa olmaz yapı taşıdır ve ekonomiyi bütünüyle etkileyen bir özelliğe sahiptir. Enerjiyi sürekli olarak ve düzenli bir şekilde son kullanıcıya ulaştıracak tedarik zincirinde yaşanabilecek aksamalar, sağlık ve refahı tehdit etmekte, ekonomiyi direkt etkilemektedir. Enerji kaynakları, nakil hatları ve santraller gibi enerji altyapıları, diğer tüm kritik altyapıları etkileyen ve sonucu değiştiren bir özelliğe sahip olduğu için gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerin en kritik ögeleridir. Ülkelerde enerji altyapıları elektrik, petrol ve doğal gaz olmak üzere üç ana segmente ayrılabilir. Elektrik, her ülkede farklı oranlara sahip olmakla birlikte, kömür, doğal gaz, nükleer, hidro, petrol, güneş, jeotermal ve rüzgardan elde edilmektedir. Avrasya ve Kuzey Amerika gibi kaynak ülkeler ile alıcı ülkelerin aynı kara parçalarında yer aldığı coğrafyalarda doğal gaz ve petrol büyük oranda boru hatlarıyla taşınmaktadır. Enerji sektörünün doğası gereği bünyesinde barındırdığı zaaflar, politika yapıcıların mutlaka hesaba katması gereken konuların ilk sıralarında yer almaktadır. Ayrıca bütün sektörlerin elektrik ve yakıta olan bağımlılığı, enerji altyapılarının muhtemel saldırılara karşı mukavemetini arttırma zorunluluğunu ve sorumluluğunu beraberinde getirmektedir. Gelişmiş ülkelerdeki kritik altyapıların korunmasına yönelik uygulamalara bakıldığında fiziki ve siber saldırılara karşı tedbirler alınmasının yanı sıra, sektör çalışanlarının arasındaki tecrübe paylaşımının da etkili yöntemlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Enerji altyapılarının güvenliği konusunda devlet ve özel sektörün koordinasyonu ile bütüncül yaklaşılarak enerji sektörüne özel bir program geliştirilmelidir. Her ülkenin kendine mahsus tehditleri ve politik pozisyonu değerlendirilmeli ve buna göre uygulamalar yapılmalıdır. Özellikle günümüzde çeşitli ulusal ve uluslararası projelerle bir enerji merkezi olma yolunda önemli adımlar atan Türkiye için enerji altyapılarının korunması özelinde adımların atılması, kamu-özel sektör işbirliğinin geliştirilmesi ve bu bağlamda enerji güvenliğine farklı bir bakış açısı getirilmesi zorunluluk olarak görülmektedir. Bu çerçevede, Hazar Strateji Enstitüsü Kritik Altyapılarının Korunması Programı nın hazırlamış olduğu Kritik Enerji Altyapılarının Güvenliği raporu, Türkiye deki enerji profesyonelleri ve politika yapıcılara kapsayıcı bir yol haritası sunmayı hedeflemektedir. Bu hedef doğrultusunda, enerji altyapıları için risk değerlendirmeleri, temel tehdit analizlerinin hazırlanması, zafiyet değerlendirmeleri, siber güvenlik ve fiziksel güvenlik konuları kapsamlı şekilde ele alınmış, çalışmada özellikle sektöre yönelik tavsiyelere ve en iyi uygulamalara yer verilmiştir. Kritik enerji altyapılarının güvenliği konusundaki kapsamlı çalışmamızın enerji sektörü profesyonellerine, politika yapıcılara, konuyla ilgili uzman ve araştırmacılara faydalı olmasını temenni ederim. 4

5 Türkiye nin karşı karşıya olduğu bölgesel güvenlik riskleri, terör ve son yıllarda artmakta olan siber tehditler göz önüne alındığında, kritik altyapıların korunması konusundaki çalışmalar ve araştırmalar daha fazla önem kazanmıştır. Kritik altyapıların korunması kapsamında petrol ve doğal gaz boru hatlarının güvenliği en önemli başlıklar arasındadır. Enstitümüzce hazırlanan bu rapor, giderek daha da entegre hale gelen kritik altyapılardan özellikle petrol ve doğal gaz boru hatlarının korunması konusunda hazırlanmıştır. Türkiye son yıllarda bölgemizde gerçekleştirilen enerji projeleriyle çok önemli bir üs haline gelmiş, uluslararası boru hattı projeleri gerçekleştirmiş ve yılları arasında yüksek basınçlı boru hatlarının uzunluğunu yedi kat artırmıştır. Türkiye nin karşı karşıya olduğu bölgesel güvenlik riskleri, terör ve son yıllarda artmakta olan siber tehditler göz önüne alındığında, kritik altyapıların korunması konusundaki çalışmalar ve araştırmalar daha fazla önem kazanmıştır. Fakat ülkemizde konuya ilişin kaynak ve okumalar gereken düzeyde değil. Bu çerçevede, enerji boru hatlarının güvenliğine ilişkin hazırladığımız çalışmayla bu alana katkı sağlamayı hedefliyoruz. Kritik altyapıların korunmasına ilişkin uluslararası tecrübelerin ve politikaların öğrenilmesi yerel güvenlik politikalarının geliştirilmesi için büyük bir önem taşımaktadır. Özellikle 2001 yılında yapılan 11 Eylül saldırısından sonra bu konuda nitelikli politika ve araştırmalara imza atan Amerika Birleşik Devletleri ve üyesi olduğumuz NATO nun tecrübelerine başvurmak oldukça önemli. Bu bağlamda enstitümüzün hazırlamış olduğu bu rapor güzel bir örnek olacaktır. Hazar Strateji Enstitüsü Kritik Altyapıların Korunması Programı tarafından hazırlanan Boru Hattı Güvenlik Raporu, kritik altyapıların korunmasına ilişkin yapılmış akademik ve siyasa çalışmalarının kapsayıcı şekilde incelenmesi ve konuyla ilgili otorite kuruluşların görüşlerine başvurulması sonucunda ortaya çıkarılmıştır. Boru hatlarının fiziksel ve siber güvenliği üzerine yayınlanmış raporlar, analizler, kitaplar taranmış ve bu kaynaklardan yapılan çıkarımlar enstitümüz bünyesinde yapılan çalıştaylar aracılığıyla Türkiye nin güvenlik dinamiklerine uygun şekilde referans bir çalışmaya dönüştürülmüştür. Ayrıca proje ekibimiz kritik altyapıların korunması alanında uzman uluslararası kuruluşlar, şirketler ve devlet kurumları ile Avrupa, Amerika ve Türkiye de mülakatlar ve toplantılar gerçekleştirmiş, çalışmanın daha da nitelikli olması adına bu görüşmelerin önemli katkısı olmuştur. Alanında uzman, multi-disipliner ve nitelikli bir kadro tarafından hazırlanan bu projede emeği geçen tüm arkadaşlarımıza ayrıca teşekkür ediyorum. Raporumuzun devlet, özel sektör ve akademi camiasında kritik altyapı alanında çalışmalarda bulunan ve politikalar geliştiren profesyoneller için kıymetli bir referans kaynağı olacağı kanaatindeyim. SUNUŞ Hazar Strateji Enstitüsü Strateji ve Politika Koordinatörü Dr. Efgan Nifti 5

6 Petrol ve doğal gaz boru hattı tesislerinde kesintisiz akış ve arz güvenliği ile kaçak olmamasına dayalı, sürdürülebilir, çevreyle uyumlu bir güvenlik kuralı ve politikasının hayata geçirilmesi esastır. XXI. yüzyılın ilk çeyreğinde Türkiye ekonomik kalkınma potansiyeline bağlı olarak gerek kendi iç pazarında artan enerji talebinin karşılanmasında kaynak çeşitliliğini sağlamak gerekse arz güvenliğini güçlendirmek için çaba sarf etmektedir. İkinci hayati gelişme parabolü olarak ise bir transit ülke olarak Türkiye, Hazar Havzası ve Ortadoğu gaz ve petrol boru hatlarının dağıtım noktasında yer alarak, bölgesinde önemli bir enerji üssü olma yolunda hızlı adımlarla ilerlemesini sürdürmektedir. Türkiye, Avrasya-Ortadoğu enerji çaprazının kritik coğrafi konumu itibarıyla küresel petrol ve gaz rezervlerinin yüzde 75 inin yer aldığı bölgede konuşlanmaktadır. Jeopolitik avantajı nedeniyle Türkiye, Batı enerji pazarının kaynak çeşitlendirme, arz ve güzergâh güvenliği sağlamaları için en önemli ülke olarak tanımlanmaktadır. Avrupa Birliği için bir enerji koridoru niteliğindeki Türkiye den yeni petrol ve doğal gaz boru hatları geçmesi planlanmaktadır. İşte bu yeni süreçte enerjinin can damarını teşkil eden boru hatları ve dağıtım şebekelerinin güvenliği özel bir önem kazanmaktadır. Modern devletlerde olduğu üzere, kamu ve özel sektörün enerji güvenliği politikalarında ortak hareket etmeleri ve kamuoyunda konunun önemi hakkında farkındalık yaratılması büyük önem arz etmektedir. Modern devletin ekonomik refahı ve kalkınması, ileri teknoloji kullanımı ile üretim-kalkınma düzeyinin gelişiminde enerji kaynakları ile enerjinin etkin olarak kullanımını sağlayan altyapı gü- 6

7 venliğinin teminat altına alınması, ulusal güvenlik politikalarının vazgeçilmez bir temel unsurudur. Kömür, petrol ve doğal gazın yanı sıra nükleer enerjinin yaygın kullanımı, enerjinin kullanımını temin eden enformasyon teknolojileri ve dağıtım sistemlerini oluşturan kritik altyapıların emniyet ve güvenliğinin sağlanarak, günlük yaşamda kullanılan akaryakıt, gaz ve elektriğin kesintisiz akışını zorunlu kılmıştır. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), dengeli enerji politikaları oluşturmanın üç hayati unsurunu, enerji güvenliği, ekonomik gelişme ve çevrenin korunması olarak yeniden tanımlamaktadır. Buna göre, enerji güvenliği, petrol ve gaz tedarikinin yanı sıra yenilenebilir enerji kaynakları ve istikrarlı enerji piyasalarının oluşmasını sağlayacak yeni politik tedbirlerin koordinasyonunu öngörmektedir. Zira temelde, enerji güvenliğinde ortaya çıkan risk veya tehditler; ülkenin enerji ithalat-ihracat dengesinde, devlet bütçesinde ve genel olarak enerji politikasında alternatif tedbirlerin alınmasını gündeme getirebilmektedir. Bu itibarla, enerji sektörünün kritik altyapı güvenliği, tedarikçi-transit-ithalatçı konumundaki ekonomik-siyasal açıdan paydaş statüsündeki ülkelerin fiziki, çevresel ve toplumsal kaotik tehditlerden korunmasını sağlayan organize bir işletme güvenliğinin temini, tüm aktörlerin müşterek çıkarlarının karşılanması ile sağlıklı bir zemine oturabilir. Enerji nakil hatlarına yönelik yapılan terörist saldırılar, bu hatlardan gerçekleştirilen hırsızlıklar, kaynakların yoğun olarak bulunduğu yerlerdeki askeri çatışmalar, küresel ısınma sorunsalı vb. belirsizlikler içeren parametreler, enerji güvenliği konusunu dünya gündeminin ilk sıralarında tutmaya devam etmektedir. Enerji güvenliğinde savaş hali dışında ortaya çıkan söz konusu yeni tehdit ve riskler karşısında boru hatlarının sorunsuz, kesintisiz olarak çalıştırılması ve arz güvenliğinin sağlanmasının, ülke milli güvenliği, ekonomik kalkınma ve siyasal istikrar politikaları açısından hayati önem taşıdığı kuşkusuzdur. Bu nedenle, petrol ve doğal gaz boru hattı tesislerinde kesintisiz akış ve arz güvenliği ile kaçak olmamasına dayalı, sürdürülebilir, çevreyle uyumlu bir güvenlik kuralı ve politikasının hayata geçirilmesi esastır. 7

8 1ENERJİ SİSTEMLERİNİN GÜVENLİK SORUNU Enerji güvenliğini koruyucu politikalar geliştirmenin başlıca şartı, sistemin ve korunması gereken varlığın tam olarak tanımlanması ve bu tanımın periyodik olarak güncellenmesidir. Enerji sistemleri, kamu ve özel sektörün ekonomik faaliyetlerinin kesintisiz olarak sürdürülmesi açısından, sistemlerin her zaman güvenli olarak faal olmasını gerekli kılmaktadır. Enerji güvenliğini koruyucu politikalar geliştirmenin başlıca şartı, sistemin ve korunması gereken varlığın tam olarak tanımlanması ve bu tanımın periyodik olarak güncellenmesidir. Doğal gaz boru hattı sistemi; iletim ve dağıtım hatlarının yanı sıra depolama ve işleme tesislerinden oluşur. Bunlarla ilgili siber altyapı ise bilgilerin işlenmesi, depolanması ve dağıtımı için kullanılan elektronik sistemler, iletişim sistemleri, bunlara ait yazılım ve donanımdan meydana gelir. SCADA gibi kontrol sistemleri de bu tanıma dâhil edilmektedir. Hazar Strateji Enstitüsü tarafından hazırlanan bu raporda sistem tanımına birkaç önemli unsur daha eklenmiştir. Bu unsurlardan bazıları şunlardır: Sistemin fiziksel, mantıksal ve güvenlik mimarisi, Enerji güvenliğinin mantıksal ve fiziksel sınırları, Dâhili ve harici olarak gerekli görülen bileşenler ve kaynaklar, Enerji güvenlik sisteminin misyonu ve fonksiyonları, Bilgi akışı, bilgilerin depolanması ve hassasiyeti, Sistemin faaliyetlerinin denetlenmesini sağlayan mevcut güvenlik kontrolleri. 8

9 KRİTİK ENERJİ ALTYAPI GÜVENLİĞİ KAVRAMI 2 Petrol kuyusundan binlerce kilometre uzaklıktaki elektrik şalterine kadar olan arz/tedarik güvenliğinin kesintisiz olarak sağlanması hayati öneme sahiptir. Uluslararası sistemde küreselleşme olgusunun önem kazanması enerji sektöründe devletlerarası karşılıklı bağımlılığı ve bunun neticesinde işbirliği çabalarını hızlandırmıştır. Sermaye, hizmet ve malların serbest dolaşımının yanında enerjinin de dünya pazarlarına devamlı akışını sağlayacak strateji ve politikaların gerçekleştirilmesini gündeme getirmiştir. Bu bağlamda modern devletin, artan nüfusa ve sanayi üretimine bağlı olarak küresel düzlemdeki enerji arzı ve talebini hızlandırmakla kalmayıp, kesintisiz, ucuz ve güvenli enerjinin çevresel boyutlarını da dikkate alarak yeni ve yaratıcı politikalar geliştirmesi gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle, uluslararası rekabet ortamında devletler, enerjinin arzı ve taşınması, üretimin sürekliliğinin teminatı konularında iyi planlanmış bir takım çalışmasına ulaşmayı arzu etmektedirler. Örnek vermek gerekirse, petrol ve gaz üreten kaynak, transit ve pazar ülkeler arasındaki zincirin ilk ve son halkaları arasında; diğer bir deyişle petrol kuyusundan binlerce kilometre uzaklıktaki elektrik şalterine kadar olan arz/tedarik güvenliğinin kesintisiz olarak temin edilmesi hayati önem arz etmektedir. 1 1 Mesut Hakkı Caşın, Kritik Enerji Altyapı Güvenliğinin Kurumsal Çerçevesi-Kritik Enerji Altyapı Güvenliği, Hazar Strateji Enstitüsü, İstanbul, 2014, ss

10 Kritiklik Nedir? Boru hattı endüstrisinde neyin, ne zaman korunacağının belirlenmesi, uygun maliyetli altyapı korumasında önemli bir faktördür. Türkçede tam karşılığı olmamakla beraber, stratejik bir değere sahip olmasıyla özdeşleştirilebilecek kritiklik (criticality) ifadesini anlamak, kritik enerji altyapılarını korumak için atılacak adımlar ve uygulanacak politikaların belirlenmesi anlamında önemli bir başlangıç noktasıdır. Nitekim yer altından çok sayıda boru hattının geçtiği düşünüldüğünde, güvenlik tedbirlerine hangi boru hattının daha fazla ihtiyaç duyduğunun belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır. Öte yandan, boru hattı endüstrisinde neyin, ne zaman korunacağının belirlenmesi, uygun maliyetli altyapı korumasında önemli bir faktördür. 2 Her tesiste güvenliğin tam anlamıyla sağlanması faydacı bir yaklaşım değildir, hatta güvenliğin yüzde yüz sağlanması mümkün olmayabilir. Bu sebeple, bir ülkenin ve o ülkedeki enerji sektörünün işleyişi için en kritik konumda olan tesislerin ve altyapıların güvenliğinin sağlanması gerekmektedir. Bir tesisin kritiklik durumunun belirlenmesi ve bunun test edilmesi hayati önem taşımaktadır. ABD Kongresi Araştırma Servisi tarafından hazırlanan bir rapor, kritiklik unsurunu belirli bir varlığın kaybı veya bozulmasından doğan sonuçların ölçülmesi olarak tanımlamaktadır. Bu kaynağa göre, bir varlığın kaybı; varlığın sahiplerinin, yakın çevredekilerin veya bu varlığa bağlı olanların (tüm ulus dâhil) hayatta kalmasını veya yaşama kabiliyetini ne kadar çok tehdit ediyorsa, o varlık o kadar kritik sayılmaktadır. 3 Söz konusu varlığın kaybının sonuçları mali, teknolojik, ekonomik, çevresel, sağlık ve zamanla ilgili farklı kategoriler ve boyutlarla değerlendirilebilmektedir. kaza, zincirleme bir etki yaratarak diğer kritik altyapılarda da hasara sebep olabilir. 4 Örneğin, elektrik santraline bağlı bir gaz iletim boru hattında meydana gelecek bir patlama, santrale giden doğal gaz akışının kesilmesine sebep olacağından, elektrik enerjisi tedarikini de tehdit edecektir. Öyleyse, etkili bir boru hattı güvenlik değerlendirmesinde ilk adım, kritiklik derecesinin belirlenmesidir. Bu adımda boru hattı veya tesisin genel güvenlik tedbirlerine mi yoksa daha sıkı tedbirlere mi tabi olacağına karar verilecek, bu sayede güvenlik protokolleri ve teknolojilerine daha çok ihtiyaç duyulan varlıklar tespit edilmiş olacaktır. 2 Özellikle zaman kategorisinin önemli ve çoğu zaman gözden kaçabilecek bir sonuç olduğunu da ifade etmek gerekir. Daha somut bir ifadeyle, tesisin tekrar kullanılabilir hale gelmesi için gereken süre, saldırının ilk etkileri kadar önem taşımaktadır. Örneğin, herhangi bir boru hattına yönelik saldırı, ilk anda büyük bir etki yaratabilir. Fakat söz konusu boru hattı kısa zamanda tamir edilebilir veya yenisi ile değiştirilebilir ise ilk anda daha az hasar almış fakat tamiri daha uzun zaman sürmüş bir başka tesise kıyasla daha az zarar görecektir. Bugün dünyadaki tüm operatörler ve devletler, kritik altyapılarının birbirine bağlılık ve bağımlılık düzeyini iyi analiz etmelidir. Nitekim herhangi bir boru hattı tesisinde gerçekleşecek saldırı veya 2 The White House, The National Strategy for the Physical Protection of Critical Infrastructures and Key Assets, Şubat 2003, ss. 58-9, Erişim: a pdf 3 CRS Report for Congress, Risk Management and Critical Infrastructure Protection: Assessing, Integrating, and Managing Threats, Vulnerabilities and Consequences, Şubat 2005, ss. 5 4 The White House, Risk Management and Critical Infrastructure Protection: Assessing, Integrating, and Managing Threats, Vulnerabilities and Consequences, Şubat 2003, ss

11 KRİTİK ENERJİ ALTYAPI GÜVENLİK KALKANI Tehdit ve risk analizi Saldırı önleyici tedbirler almak Tespit, teşhis, gözlem Zararı asgariye indirmek Kurumlar arası ortak işbirliği Acil eylem planları uygulamak Soruşturma-raporlama 1 3 İSTİHBARAT GÖZLEM ACİL MÜDAHALE 2 4 Koruyucu güvenlik tedbirleri geliştirmek Kriz yönetimi Fiziki ve teknolojik güvenlik Çevresel güvenlik Hukuki koruma tedbirleri SALDIRIYI ÖNLEMEK CAYDIRICI ÖNLEMLER Kamu ve özel sektör ortak güvenlik işbirliği Yerel yönetim desteği Sivil toplum kuruluşları Personel eğitim Kamuoyu algısı ile tehdit hakkında bilgilendirme Kritik altyapı kavramı, devletin ve ekonominin işlemesi için gerekli olan fiziksel ve mantıksal sistemlerin bütünü olarak tanımlanabilir. Söz konusu bütün, hem özel sektör hem de devlet tarafındaki telekomünikasyon, enerji, bankacılık ve finans, taşımacılık vb. alanları içermekte fakat sadece bunlarla sınırlı kalmamaktadır. Modern toplumun gündelik yaşamının ayrılmaz bir parçasını teşkil eden sistemlerin bütünü kritik altyapı çerçevesinde ele alınabilir. Söz konusu sistemler arasındaki bağlantının gelişmesi ile iki ana eğilim ortaya çıkmıştır. Bunlardan ilki teknolojinin gelişme hızı, diğeri ise kritik altyapının farklı toplumlarda ne anlama geldiği ile ilgilidir. Kritik altyapı güvenliğini sağlayacak kalkanı; İstihbarat/gözlem, Saldırıyı önleme, Acil müdahale ve Caydırıcı önlemler olarak sınıflandırmak mümkündür. 11

12 Kritik Enerji Altyapıları Bilindiği üzere, devletlerin enerji ihtiyaçlarının barış ve savaş zamanlarında kesintisiz olarak karşılanması, stratejik anlamda sürdürülebilir kalkınma ve rekabetin, toplumsal barış ve huzurun asli unsurları arasında yer alır. Elektrik ve suyu olmayan okullar, yakıtı olmayan ulaştırma araçları, tüm enformasyon ve istihbarat sistemleri çöken bir ülkenin banka ve finans sistemleri, hastane ve sağlık teşkilatları işlemez hale gelebilir. Bu felaket halleri, ülke savunmasını sağlayan orduların tank, uçak, savaş gemisi ve denizaltılarına yakıt verilememesi hayati bir ulusal güvenlik ve beka sorunu olarak karşımıza çıkabilir. Bu itibarla, enerji sistemini oluşturan kritik enerji altyapısının işlerliğini tamamen veya kısmen kesintiye uğratabilecek fiziki veya siber saldırılar, hayati öneme sahip ulusal güvenlik sorunlarıdır. 5 müşterek ajandasında yer almaktadır. Zira bilindiği üzere, küresel düzlemden ele alındığında, dünyadaki ham petrolün yüzde 35 i, doğal gazın ise yüzde 75 i boru hatları vasıtasıyla taşınmaktadır. Bu itibarla, devletler gerek enerji yatırımlarında gerekse üretimden dağıtıma kadar olan enerji transfer zincirinde ortaya çıkabilecek siyasal, ekonomik aksaklıkların giderilmesi ve olası fiziki, askeri tehditlerin ortadan kaldırılarak kritik tesislerin sürekli olarak korunması, kritik enerji altyapı güvenliğini hayati bir önceliğe sahip kılmaktadır. Enerji sistemini Oluşturan kritik enerji altyapısının İşlerliğini tamamen veya kısmen Kesintiye Uğratabilecek fiziki veya siber saldırılar, hayati öneme Sahip ulusal Güvenlik Sorunlarıdır. 2 Enerji güvenliğinin tanımlanmasında aşağıdaki unsurların öncelikli olduğu görülmektedir: 6 Bulunabilirlik, Ekonomik olarak tercih edilebilirlik, Erişilebilirlik, Kabul edilebilirlik, Sürdürülebilirlik. Akademik açıdan irdelendiğinde, öncelikle, enerjinin farklı kaynaklardan (hidrokarbon, hidroelektrik, nükleer, termik, yenilenebilir, vb.) temin edilmesi dikkate alındığında, enerji güvenliğinin belirleyici unsurları; Enerjinin mevcudiyeti, Erişilebilir olması, Yakıt olarak kabul edilebilir (güvenli ve çevre ile uyumlu) olması ve Maliyetlerinin düşük olması olarak nitelendirilebilir. İkinci parametre olarak ise enerji güvenliği; Arama, sondaj, AR-GE çalışmaları, Üretim, iletim, çevrim, ulaşım (boru hatları, deniz ve kara ulaşım araçları) ve Dağıtım, pazarlama, tüketim ağı faaliyetlerinin, her türlü askeri ve terör saldırılarına karşı sürekli olarak korunması şeklinde ifade edilebilir. Enerji üreticisi, tüketicisi ülkeler ve transit ülkeler arasında enerji güvenliğini ön planda tutan ortak politikalar ve diyalog platformlarının geliştirilmesi, uluslararası toplumun ve uluslararası örgütlerin 5 Mesut Hakkı Caşın, Sina Kısacık, Kritik Enerji Altyapı Güvenliği, Hazar Strateji Enstitüsü, İstanbul, 2014, ss Daniel Yergin, The Quest: Energy, Security and the Remaking of the Modern World, (London: Penguin Books, 2012), ss

13 KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE KARŞI TEHDİTLERİN RİSK DEĞERLENDİRMESİ 3 Kritik enerji altyapı güvenliği, kritik altyapılarda, ülke ekonomisinin uluslararası rekabet gücünü artıracak kapsamlı, güvenli ve emniyet tedbirlerinin kamu-özel sektör işbirliği içinde planlı ve ortak hareket etmesini öngörmektedir. Kritik enerji altyapı güvenliğinin işlerliğini kesintiye uğratabilecek tehditler; savaş ve iç çatışmalar, ambargolar, terör eylemleri, hırsızlık, siber saldırılar, sabotajlar ve teknoloji casusluğu, ambargolar, kazalar ve mücbir sebep halleri (deprem, yangın, sel baskını, doğal afetler vb.) olarak gruplandırılabilir. Bu tür saldırılar neticesinde ortaya çıkan olağanüstü hallerde, ağır maliyet içeren insan kaybı ve maddi zararlar; nihai sonuçları itibarı ile devletlerin güvenlik, savunma, saygınlık ve güvenirliğini beklenmedik ölçüde hasara uğratabilir, toplumsal çatışma ve kargaşa ortamlarının ortaya çıkmasına sebep olabilir. Kritik enerji altyapı güvenliği politikası, enerji güvenliğini kesintiye uğratabilecek potansiyel tehdit ve risklerin doğru bir zamanlama ile saldırı/kaza öncesi doğru istihbarat ile tespit/ teşhis edilerek koruyucu mukabil önlemlerin operatif olarak, ivedilikle alınmasını ve olası zararların gerçekleşmeden bertaraf edilmesini öngörmektedir. Zira modern devletin altyapı güvenliği, tehdit ve risklerin geleneksel yapısının değişmesi nedeniyle ulusal güvenlik perspektifi kapsamında askeri, sosyal, ekonomik, hukuki ve siyasal caydırıcı tedbirlerin hayata geçirilmesini zorunlu hale gelmiştir. Kritik enerji altyapı güvenliği, kritik altyapılarda, ülke ekonomisinin uluslararası rekabet gücünü artıracak kapsamlı, güvenli ve emniyet tedbirlerinin kamu-özel sektör işbirliği içinde planlı ve ortak hareket etmesini öngörmektedir. Kritik enerji altyapı güvenliği politikasının sürekliliğini kesintiye uğratabilecek saldırılar ve toplumun karşı karşıya kaldığı tehdit/risklerin acil müdahale ile önlenmesi, saldırganın caydırılmasını esas alan hususları kapsar. Bu kritik ve mütekabiliyete dayalı durum, ekonomik kalkınmanın ihtiyacı olan enerji arz faaliyetlerinin kesintisiz ve emniyetli olarak temin edilmesini ve olası kesinti risklerine karşı güvenlik önlemlerinin alınmasını zorunlu kılmaktadır. Bir başka ifade ile enerji güvenliğinde meydana gelebilecek risk ve tehditler devlerin enerji ithalat ve ihracat dengelerini olumsuz etkilemekle kalmayıp, devletin bütçesinde ve enerji politikalarında da olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir. 13

14 4KRİTİK ALTYAPI TESİSLERİNE YÖNELİK POTANSİYEL TEHDİTLERİN ANALİZİ 14 Terörist, anarşist veya dijital araçlar kullanarak düşmanlarına zarar veren veya onların çalışmalarını kesintiye uğratan devlet dışı aktörler de siber alandaki diğer potansiyel tehditler olarak öne çıkmaktadırlar. Enerji kaynaklarının taşınmasında savunmasız olan tek rota türü deniz taşımacılığı değildir. Enerji güvenliğine yönelik tehditler farklı bir coğrafyadan da ileri gelebilmektedir ki bu alan günümüzde siber alan olarak tanımlanmaktadır.1960 ve 1970 lerde bilgisayarlar, elektriğin üretimi ve dağıtımının yanı sıra bunları ağlarla bütünleştirmek için kullanılmaktaydı. O zamandan beri, sistem daha karmaşık ve bütüncül hale gelmiştir. Bu, sistemi çok daha etkin kılmasına karşın aynı zamanda daha savunmasız yapmaktadır. Siber alanda potansiyel tehditler sisteme, yetkinliği ve yeterli eğitimi olmayan bir çalışanın verebileceği kadar büyük zararlar verebilir. Bu kişiler para, fikri mülkiyet çalma, ticari avantajlar sağlama ya da kendilerinin faydalanabileceği durumlar yaratma arayışında olan siber suçlular olabilir. Aynı zamanda, casusluk faaliyetlerine katılan ülkeler veya siber savaş için konumlanan/yürüten hükümetler de siber alanda zararlı faaliyetlerde bulunabilirler. Terörist, anarşist veya dijital araçlar kullanarak düşmanlarına zarar veren veya onların çalışmalarını kesintiye uğratan devlet dışı aktörler de siber alandaki diğer potansiyel tehditler olarak öne çıkmaktadırlar. Tüm bu aktörler için, örneğin elektrik şebekesi çok somut bir hedeftir. Zira elektrik şebekesinin kesilmesi durumunda ülkenin büyük bir bölümü hareketsiz kalabilir ve ciddi zararlar doğabilir. Siber saldırganlar için çok çeşitli araçlar mevcuttur. Bilgisayarların ağlarını servisin bozulmasını hedefleyerek sistemlerin kapanmasına yol açacak şekilde bot attack yapıp onları harekete geçirebilirler. Sistemlerin işlememesine yol açacak

15 şekilde zararlı yazılım yükleyebilirler/ tanıtabilirler. Veri, güvenli bilgi veya fikri mülkiyet çalabilirler. Veyahut kontrol yerlerinden sistemlerin kontrolünü ele geçirme ve sistemi kesintiye uğratma arayışında olabilirler. 7 Giriş noktalarından biri ise her yerde bulunan, her türlü endüstriyel süreci gözetleyen, kontrol eden ve mevcut durumda daha büyük bilgi sistemlerine bağlı olan bilgisayarlar kanalıyla olmaktadır. Kötü niyetli kişiler yalnızca bir başparmak sürücüsü veya masa üstü bilgisayar kanalıyla erişim sağlayabilirler. Çoklu yeni giriş noktaları, kablosuz araçların yayılması, evler ve elektrik dağıtım sistemi arasında iki yönlü iletişim tesis eden akıllı metreler aracılığıyla da erişim mümkün kılınmaktadır. Boru Hatları Güvenliğinin Hayati Önemi Boru hatlarındaki enerji nakil faaliyetlerinde ortaya çıkabilecek aksaklıklardan kaynaklanan operasyon maliyeti, bakım ve tamirat masrafları, milli ekonomiye bedeli oldukça ağır tahribatlar yaratmaktadır. 4 Bununla beraber, risk altında olan yalnızca güç sistemleri değildir. Enerji üretimini, boru hatlarını ve suyu da içeren diğer sistemler bir ekonomik yapı için önemli olduğu gibi belli savunmasızlıkları da paylaşmaktadır. Uluslar bu tehditle mücadele etmek için politikalar geliştirmeye çalışmaktadırlar. ABD Savunma Bakanlığı, bir Siber Güvenlik Komutanlığı kurmuştur. Kritik enerji altyapılarına yönelik önemli bir saldırıda askeri karşılık vermeyi meşrulaştıran bir savaş durumu oluşturabilecek yeni bir doktrin geliştirmektedir. Avrupa Konseyi, ulusal politikalara rehberlik etmesi için siber güvenlik konusunda bir konvansiyon oluşturmuştur. Fakat bu politikaların özel firmaların çabalarıyla desteklenmesinin yanı sıra siber güvenlik anlamında önemli yatırımlara Enerjinin üretimi ve pazardaki kullanımı, boru hatları ve dağıtım şebekelerinin bir bütün halinde faaliyetlerinin devamlılığını zorunlu kılmaktadır. Fabrikalar elektrik kesintisi olması durumunda çalışamayacağı gibi sağlık merkezleri, okullar, kamu binaları, haberleşme ve ulaştırma sistemleri de enerji olmaksızın verimli olarak faaliyet gösteremezler. Günümüzde petrol ve gaz boru hatlarının güvenliğinin sağlanması devletin ulusal güvenlik konularının başında gelmektedir. Ancak boru hatlarının güvenliği günümüzde kamu ve özel sektörün ortak hareket etmesini gerektirmektedir. Devletlerin egemenlik alanlarındaki boru hatlarının güvenliği meselesi, ekonomik ve stratejik olarak çok büyük önem arz etmektedir. Türkiye de faaliyette bulunan mevcut boru hatlarının sabotajlar, terörist saldırılar, hırsızlık tehditleri, deprem ve yangınlar gibi doğal afet hasarlarına karşı 7/24 gözetim ve denetim altında bulundurulması ve bu altyapılar için acil koruyucu tedbirlerin geliştirilmesi gerekmektedir. da ihtiyaç duyulmaktadır. Böyle bir güvenliğin olmadığı zamanlarda tasarlanan sistemlere yeni güvenlik mimarileri tanıtılmalıdır. Ayrıca bu çalışmalar diğer ülkelerle de koordine edilmelidir. 8 7 Testimony of Joseph McClelland Director, Office of Electric Reliability Federal Energy Regulatory Commission before the Committee on Energy and Natural Resources United States Senate, 5 Mayıs 2011, (5-3-11%20Final).pdf, (Erişim Tarihi: 17 Haziran 2013). 8 Mesut Hakkı Caşın, Understanding Critical Energy Infrastructure Protection CIP Policies in Modern States: A Complicated and Tough Mission, Geniş arazilerde sürdürülen petrol ve gaz üretim-sondaj çalışmalarının daha emniyetli, verimli ve etkin bir şekilde yürütebilmesi, boru hatları ve dolum tesislerinin hassas sensörler vasıtası ile fiziki ve görsel gözetleme ve takibinin yapılması, enerji güvenliğinin kesintisiz sağlanmasında bir diğer önemli unsurdur. Kullanılan yüksek teknolojik sensörler, insansız hava aracı, uçak, helikopter vb. platformlar, uydu erken ihbar istihbarat keşif gözetleme sistemleri ile boru hatları 7/24 gözetim ve denetime tabi kılınmaktadır. Bu suretle boru hatları güzergâhı ve çevresi üç boyutlu haritalama ve coğrafi bilgi sistemleri ile takibe alınarak, önleyici koruma sağlanmaktadır. Zira boru hatlarındaki enerji nakil faaliyetlerinde ortaya çıkabilecek aksaklıklardan kaynaklanan operasyon maliyeti, bakım ve tamirat masrafları, milli ekonomiye bedeli oldukça ağır tahribatlar yaratmakta, ayrıca siyasal anlamda uluslararası sistemde çok ciddi prestij ve itibar kayıplarını içeren ağır faturaların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. 9 9 Mesut Hakkı Caşın, Kritik Enerji Altyapı Güvenliği ve Boru Hatları, a.g.e, ss

16 Enerji boru hatları dağıtım sistemi 10 Yerli Ham Petrol İşlenmemiş Petrol ve Harmanlama Bileşenleri İthalatı Rafineriler İthalat Rafine Ürünler İhracat Kontrol Merkezi Jet Yakıtı Motor Yakıtı Pompalama İstasyonu Diğer Özel Ağlar Kamu Ağları Ham Petrol İthalatı Stratejik Petrol Rezerv Potansiyel Motor/Kapak Rafine Ürün Arzı Doğal Gaz Sıvıları Boru Hattı Barçı Damıtılmış Akaryakıt Ham Petrol İhracatı Artık Akaryakıt Sıvılaştırılmış Petrol Terör Tehdidi Birçok bölgede petrol ve doğal gazın stratejik kaynaklar halini almasıyla bu kaynaklar terörizm açısından da stratejik hedefler olarak 4 görülmeye başlanmıştır. Enerji güvenliğinin değişen yapısı, savaş ve olağanüstü haller dışında terör saldırıları ile de tehdit edilmektedir. Geçtiğimiz 60 yıl boyunca en önemli petrol rezervleri keşiflerinin dünyanın fiziksel, politik, sosyal açıdan istikrarsız bölgelerinde yapıldığı görülmektedir. 11 Petrol arama ve üretim firmaları, bu zorlu durumlarla mücadele etme hususunda tecrübe kazanmışlardır. Ancak, bunlar yapılırken söz konusu firmalar bu süreç esnasında sıklıkla oluşabilen insani ve mali kayıpları da kabullenmek durumunda kalmışlardır. Ticari olarak kullanılabilir rezervlerin artmasından dolayı petrol sahasındaki faaliyetler küreselleşmiş ancak buna ilaveten dünya daha tehlikeli ya da en azından öngörülemeyen bir yer haline gelmiştir. Devlet dışı aktörler ve özellikle teröristler çok uluslu şirketleri meşru hedefler olarak algılamaktadır. Aynı zamanda birçok bölgede petrol ve doğal gazın stratejik kaynaklar halini almasıyla bu kaynaklar terörizm açısından da stratejik hedefler olarak görülmeye başlanmıştır. 12 Büyük bölümü toprağın üstünde yer alan yüz binlerce kilometrelik petrol, petrol ürünleri ve doğal gaz boru hatları evreni boydan boya geçmektedir. Bunlar görünür ve büyük oranda korunmasız hedefler olup, boru hatlarına hizmet eden kompresör ve pompalama istasyonları, acil baypas boru hatları ve ilgili tesisler gibi birçok altyapı tesislerini de kapsamaktadır Ali M. Köknar, The Epidemic of Energy Terrorism, Gal Luft, Anne Korin (Ed.), Energy Security Challenges for the 21st Century: A Reference Handbook, (Santa Barbara, California: Praeger Security International, 2009), ss Mesut Hakkı Caşın, Uluslararası Terörizm, Nobel Yayınevi, İstanbul, 2008, ss

17 ENERJİ GÜVENLİK KALKANI AĞIR İNSAN KAYBI VE MADDİ ZARARLAR TEHDİT VE RİSKLER ULUSLARARASI KAMUOYUNDA GÜVEN VE PRESTİJ KAYBI SAVAŞ VE İÇ ÇATIŞMALAR AMBARGOLAR TERÖR EYLEMLERİ KORSANLIK ASKERİ GÜVENLİK HIRSIZLIK FORCE MAJEURE YANGIN DEPREM SEL BASKINI DOĞAL AFETLER SABOTAJLAR SİBER SALDIRILAR TEKNOLOJİ CASUSLUĞU SOSYAL EKONOMİK KAOS VE KARGAŞA KİTLE OLAYLARI Terörist grupları petrol ve gaz sektörlerini hedef almaya yönelten motive edici bazı faktörler söz konusudur: 1. Ülke ekonomisinde büyük zarara yol açma potansiyeli, 2. Aşırı bir grup tarafından cevap verme, saldırı düzenleme ya da durumundan memnun olmayan bir şirket çalışanının özel bir talep veya emir alması, genel veya kişisel sebeplerden dolayı kuruma duyduğu nefret, 3. Herhangi bir hükümetin kendi kritik altyapısını ve vatandaşlarını koruma konusunda yetersiz kaldığının görülmesini sağlama, 4. Herhangi bir ülkenin altyapısının önemli parçalarının saldırıya karşı savunmasız olduğu algısını yaratarak toplumun tümünde panik yaratma isteğidir. Teröristler kendi politik ve ekonomik ihtiyaçları için petrol ve gaz kaynaklarının öneminin her zaman bilincinde olmuşlardır ve bu kaynaklara yönelttikleri saldırıları çeşitli amaçlara ulaşmak için kullanmışlardır: Petrol ve gaz tesislerine saldırmak suretiyle ciddi ekonomik zorluklara yol açabilirler ve savaştıkları hükümetlerin iç istikrarını tehlikeye düşürebilirler. Böylelikle güç arayışlarını kolaylaştırabilirler. Birçok vakada, petrol ve gaz kaynaklarının hedef alınması bulundukları bölgelerde stratejik ve ekonomik çıkar- 17

18 lara sahip olmuş yabancı güçlere karşı mücadelenin önemli bir aşaması olarak görülmektedir. Bu çerçevede meşru hükümeti destekleyip bu kaynakların geliştirilmesinde ve kullanılmasında dahli olan uluslararası firmalara karşı hareketlerde bulunabilirler. Sonuç olarak teröristler, kendi hükümetlerinin petrol gelirlerinden elde ettikleri finansal zenginliği operasyonlarını fonlamak için dolaylı olarak kullanabileceklerinin farkındalardır. Dünyada bilinen petrol kaynaklarının dörtte üçünün bulunduğu ve yardımın İslam kanunlarına göre yürütüldüğü Müslüman dünyada nüfusun harcanabilir geliri ne kadar büyük olursa, hayır örgütlerine giden paranın miktarı da o kadar artar ve buna sempati duyanlar terör örgütlerinin gündemlerine, doğrudan olmasa bile, destek olabilirler. Enerji terörizminin hedeflerini iki başlıkta toplamak mümkündür: Elektrik santralleri Doğal gaz ve petrol altyapısı. Terörizmin boru hatlarına vereceği zararların azaltılması için hem hükümet hem de enerji endüstrisinin alması gereken önlemler şu şekilde sıralanabilir: Artan koruma Alternatif enerji rotalarının oluşturulması Hükümetler arası yardım Dış kaynaklara başvurma. Terör örgütleri, kullandıkları şiddet ve sabotaj taktikleri ile boru hattı güzergâhındaki bölgelerin sosyoekonomik koşullarda belli sıkıntılara yol açabilmektedir. Bu çerçevede, kısa vadede teknolojik imkânlar kullanılarak, boru hatlarına yapılan saldırıların caydırılması ve olası eylemlerin takip ve tespitinin modern teknoloji ürünü koruyucu güvenlik sistemleri ile daha etkin hale getirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda, boru hatları ve dağıtım tesislerinin sevk ve idare edildiği birimlerde sabotaj ve saldırılara, olası hırsızlık eylemlerine karşı fiziki koruma sağlanabilmesi için ileri teknolojiye dayalı entegre güvenlik sistemlerine ihtiyaç duyulmaktadır. İkinci temel kriter olarak esasen hassas bölge statüsündeki enerji boru hattı güzergâhlarına yönelik terör saldırıları ve hırsızlık eylemlerinin caydırılabilmesi için, mevcut hukuki yasal düzenlemele rin etkili olacağı düşünülmektedir. Orta ve uzun vadede alınabilecek kurumsal tedbirler ise boru hattı güzergâhlarına odaklanan kalıcı kurumsal düzenlemeleri ve bölgesel sorunların çözümünü gerekli kılmaktadır. Boru hatlarının geçtiği güzergâhlarda risk haritaları hazırlanarak, konjonktürel değişime bağlı olarak koruyucu güvenlik unsurların konuşlanması ve niteliklerinin gözden geçirilmesi, risklerin minimize edilmesi konusunda katkı sağlayabilir. Aynı zamanda bölge insanı ile kurumlar arasındaki işbirliğinin güçlendirilmesine dönük sosyal ve toplumsal farkındalık projeleri geliştirilerek yaygınlaştırılması da etkili olacaktır. Uzun vadede ise bölgesel kalkınma projeleri ile sosyoekonomik dinamiklerin iyileştirilmesi ve diplomasi yolu ile geliştirilecek işbirliği mekanizmaları bu risklerin büyük oranda azaltılmasında fayda sağlayacaktır. Bu sayede terör, hırsızlık ve vandalizm gibi enerji hatlarını doğrudan ilgilendiren riskler azaltılarak Türkiye nin tesis etmeyi başardığı güvenli ülke imajı daha da güçlenecektir. Risk ve Tehdit Değerlendirmesi İyi ve eksiksiz bir enerji koruma sistemine ulaşılması risk 4 bileşenlerinin ortaya konulması ile doğru orantılıdır. Kritik enerji altyapı kavramının anlaşılması ve tesislere yönelik olası saldırıların önlenebilmesi için sistemin algıladığı risk potansiyelinin tespit ve analizinin yapılması gereklilik arz etmektedir. Bu itibarla, iyi ve eksiksiz bir enerji koruma sistemine ulaşılmasının risk bileşenlerinin ortaya konulması ile doğru orantılı olacağı kuşkusuzdur. Risk yönetimindeki üst düzey sorumluların aşağıda belirlenen adımları takip ederek, risk süreçlerini, sürekli aylık ve haftalık periyodik kontrolleri takviye etmeleri gerekmektedir. Tehdit değerlendirmeleri, olası saldırıları caydıracağı gibi aynı zamanda saldırı veya hırsızlık hallerinde güvenlik birimlerinin mukabil reaksiyon süresini azaltarak güvenlik açıklarının önceden kapanmasına imkân sağlayacaktır. Enerji sistemlerinin kesintisiz devamı için takip edilmesi gereken adımlar aşağıdaki gibi izah edilebilir: Risk Yönetimi Uygulamasının Bileşenleri Risk yönetimi sürecini uygulayanlar; tehditler, zafiyetler ve sonuçları göz önünde bulundurarak aşağıdaki adımlara önem vermelidir: Kritiklik değerlendirmeleri (tesisin kritiklik düzeyinin belirlenmesi), Tehdit değerlendirmeleri (bilinen veya potansiyel tehditlerin tanımlanması), Zafiyet değerlendirmeleri (güvenlik açıklarının tanımlanması), 18

19 Risk değerlendirmeleri (tehdit, zafiyet ve kritiklik değerlendirmelerinin sonuçları temel alınarak), Risk azaltma (risk azalt maya karşı tedbirlerin belirlenmesi ve uygulanması), Sürekli risk yönetimi (programın izlenmesi, yeniden değerlendirilmesi ve düzeltilmesi). Tehdit Değerlendirmesi Her enerji sisteminin algıladığı güvenlik açığı farklı parametrelerde mevcut olabilir. Sisteme yönelik tehditler farklı sınıflandırmalara tabi kılınarak, güvenlik riskleri ve potansiyel tehditler önceden tanımlanabilir. Bu suretle, olası aksaklıkların ortaya çıkmasında panik ve kaos ortamının da önüne geçilmesi sağlanabilir. Öte yandan bu yöntem, personelin sürekli alarm ve saldırılara karşı hazırlıklı olmasına da imkân verebilecektir. Daha somut ifadesiyle kurulacak doğru sistem, tehlike halinde takip edilecek işlemlerde kimin neyi, nasıl yapacağı yolundaki görev tanımlamaları fiilen hayata geçirilmiş olur. Doğru bilgi ve istihbarat, bir sistemin güvenli ve sağlıklı çalışmasındaki en önemli unsurdur. Bilindiği üzere, güvenlik riski, en rasyonel şekilde, potansiyel tehditlerin analizi yapılarak değerlendirilebilir. Kötü niyetli girişimler, doğal afetler ve kazalar gibi tehditlerin yapısal olarak birbirinden farklı olduğunun altı çizilmelidir. Öte yandan, tehdit düzeyinin bilinmesi, koruma sisteminin ne kadar etkili olacağının hesaplanması açısından gereken bilgilerin toplanması için yeterlidir. Bilgiler toplandıktan sonra tehdit türü, tehdidin kapasitesi ve aciliyet, saldırı kolaylığı tedbirleri ve doğal tehditler/kazalar gibi kaynaklara göre sınıflandırma yapılır. Sonuçların Değerlendirilmesi Kuşkusuz, bir enerji merkezi veya dağıtım işletme sistemine karşı ortaya çıkabilecek saldırı ve tehdit potansiyelinin çok iyi analiz edilmesi ve tanımlanması gereklidir. Sistemde meydana gelen aksaklık insan merkezli olabileceği gibi, farklı senaryolar neticesinde ortaya çıkan sonuçların da akılda canlandırılması şarttır. Bir başka deyişle sonuçlar; insan merkezli, ekonomik, kamu güveni ve devletin gücü olmak üzere dört grup altında irdelenebilir. Bunlar da üç seviyede incelenmelidir: varlık/tesis, sistem/sektör ve bölge/ulus. Genel olarak tehdit değerlendirmelerinin üç farklı şekilde yapıldığı görülmektedir: Yaygın Tehdit Senaryoları: Yaygın olarak kullanılan saldırı taktikleriyle genel tehdit ortamı oluşturulabilir. Genel Tehdit Ortamı Değerlendirmeleri: Tahminlerde bulunmak amacıyla kullanılan uzun dönemli eğilimler sektöre özgü olarak kurgulanabilir. Özel Tehdit Bilgileri: Gerçek zamanlı istihbarat kullanılarak özel, tanımlı tehditlere ilişkin daha somut ve özel tehdit değerlendirmeleri gerçekleştirilebilir. 14 Temel Tehdit Analizinin Hazırlanması Güvenlik birimlerinin, bir yandan olası senaryolara karşı hazırlıklarını sürdürürken, diğer yandan da potansiyel tehditlere yönelik bilgileri toplayıp bunların üstesinden gelebilmek için hedefleri tespit ve teşhis etmeleri gereklidir. Tüm tehdit bilgilerinin toplanması ve analiz edilmesinin ardından ise, risk yönetiminden sorumlu olan veya risk anında karar verme yetkisine sahip kişi tehdit bilgilerini gözden geçirmeli ve koruma sistemleri için tehdit düzeyine göre yeni hedefler koymalıdır. Enerji boru hatlarına ve dağıtım şebekelerine yönelik saldırılarda kullanılan taktikler, teknikler ve prosedürlerin değerlendirilmesi, yalnızca ülkenin ulusal güvenliği değil, aynı zamanda uluslararası güvenlik açısından da çok önemlidir. Uluslararası tehditlerin, tıpkı yurt içinde meydana gelen terörist eylemlerde olduğu gibi patlayıcılar, yangın ve sabotaj teknikleri veya siber saldırı yöntemleri kullanılarak planlanabileceği de akıldan çıkarılmamalıdır Transportation Security Administration Office of Intelligence, Pipeline Modal Threat Assessment, Ocak Department of Homeland Security, Department of Energy, Energy Sector-Specific Plan: An Annex to the National Infrastructure Protection Plan, 2010, ss , Erişim: 19

20 Şemada da görüleceği üzere, saldırıların türü, kapasitesi, doğal afetler ve kazalar sınıflandırılırken, sorunun ulusal veya uluslararası boyutu da mutlaka akılda tutulmalıdır. Örneğin Çernobil nükleer kazasında meydana gelen patlama neticesinde ortaya çıkan nükleer kirlenme, sınır aşan özelliği ile uluslararası bir güvenlik çevre sorunu haline gelmiştir. Ayrıca saldırının terörist bir eylem veya belli gruplar tarafından icra edileceği gibi, özellik olarak da siber saldırı şeklinde gerçekleşmesinin mümkün olacağı dikkate alınarak sınıflandırılmalıdır. Bu ilk tespit sayesinde, tesise yapılan saldırıda kullanılan silah ve teçhizat, zarar ve tahribatın boyutları ile yol açtığı yangın, zehirli gaz, kimyasal zehirli atıkların yayılması gibi sonuçların teşhis ve tespiti ve bu sonuçlara istinaden koruyucu tedbirlerin acilen hayata geçirilmesi gibi hayati önlemlerin alınması da mümkün hale gelecektir. Saldırı Türü Teröristler Saldırganlar Suçlular Zorbalar Siber Saldırılar Kurum İçi Saldırı Kapasitesi Saldırgan Sayısı Ekipman Araçlar Silahlar SINIFLANDIRMA ÇİZELGESİ Doğal Afetler Deprem Sel Kazalar Uçak Kazaları Yurt Dışı Kaynaklardan Gelen Sel Yurt İçi Kaynaklardan Gelen Sel Yangınlar Ulaştırma ile İlgili Kazalar Zehirli Gazlar CIS Security, 2013, ss Resilience and Pipeline Model Threat Assessment, Tehdit Kaynakları Uluslararası Yurt İçi Saldırılar Kurum İçi Tehditler Şüpheli Olaylar ve Faaliyetler Muhtemel Denetim Güvenlik Testi Şüpheli Olaylar Güvenlik Kamerası Sensör 3G/4G Modem RSM 8R8 Konsol Sunucu + Güç Denetim Kontrolü 3G/4G Modem Yönlendirici Anahtar Alarm Yöneticisi Baz İstasyonu Gözetim İstasyonu Uzaktan Çalıştırma ve Yeniden Başlatma Kontrolü Uzaktan Yönetim Merkezi Gözetim İstasyonu Uzaktan Konsol Portu Erişimi Boru hatları denetim sistemlerinin sensör ve yazılımları 20

İŞ YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. İŞ SÜREKLİLİĞİ PLANLAMASI A. AMAÇ

İŞ YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. İŞ SÜREKLİLİĞİ PLANLAMASI A. AMAÇ Sayfa No: 1/7 A. AMAÇ Bu politika, nin deprem, yangın, fırtına, sel gibi doğal afetler ile sabotaj, donanım veya yazılım hatası, elektrik ve telekomünikasyon kesintileri gibi önceden tahmin edilebilen

Detaylı

6. İSLAM ÜLKELERİ DÜŞÜNCE KURULUŞLARI FORUMU

6. İSLAM ÜLKELERİ DÜŞÜNCE KURULUŞLARI FORUMU STRATEJİK VİZYON BELGESİ ( TASLAK ) 6. İSLAM ÜLKELERİ DÜŞÜNCE KURULUŞLARI FORUMU İslam Ülkelerinde Çok Boyutlu Güvenlik İnşası ( 06-08 Mart 2015, Serena Hotel - İslamabad ) Güvenlik kavramı durağan değildir.

Detaylı

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR

2013/101 (Y) BTYK nın 25. Toplantısı. Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] KARAR 2013/101 (Y) Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin İzlenmesi [2013/101] BTYK nın 2009/102 no.lu kararı kapsamında hazırlanan ve 25. toplantısında onaylanan Üstün Yetenekli Bireyler Stratejisi nin koordinasyonunun

Detaylı

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Başlarken Acil Durum Yönetim Sistemi Kendilerini acil durumlarda da çalışmaya hedeflemiş organizasyon ve kurumların komuta, kontrol ve koordinasyonunu sağlama

Detaylı

ULUSAL SİBER GÜVENLİK STRATEJİ TASLAK BELGESİ

ULUSAL SİBER GÜVENLİK STRATEJİ TASLAK BELGESİ ULUSAL SİBER GÜVENLİK STRATEJİ TASLAK BELGESİ Prof. Dr. Şeref SAĞIROĞLU Gazi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Bilgi Güvenliği Derneği II. Başkan 1 Neden İhtiyaç Duyuldu Diğer Ülke Örnekleri

Detaylı

Ulaştırma Sektöründe Riskten Korunma Stratejileri Küresel Gelişmeler ve Yeni Trendler. 2015 SMM Bilişim. Tüm Hakları Saklıdır.

Ulaştırma Sektöründe Riskten Korunma Stratejileri Küresel Gelişmeler ve Yeni Trendler. 2015 SMM Bilişim. Tüm Hakları Saklıdır. Ulaştırma Sektöründe Riskten Korunma Stratejileri Küresel Gelişmeler ve Yeni Trendler 1 İçerik Ulaşım Sektörünün Yapısı Ulaşım Sektöründe Yeni Risk Algısı Ulaşım Sektörüne Özgü Kurumsal Risk Yönetimi Türkiye

Detaylı

Siber Güvenlik Risklerinin Tanımlanması / Siber Güvenlik Yönetişimi

Siber Güvenlik Risklerinin Tanımlanması / Siber Güvenlik Yönetişimi KURUMLAR İÇİN SİBER GÜVENLİK ÖNLEMLERİNİ ÖLÇME TESTİ DOKÜMANI Kurumlar İçin Siber Güvenlik Önlemlerini Ölçme Testi Dokümanı, kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör temsilcilerinin siber güvenlik adına

Detaylı

Özet. Gelişen küresel ekonomide uluslararası yatırım politikaları. G-20 OECD Uluslararası Yatırım Küresel Forumu 2015

Özet. Gelişen küresel ekonomide uluslararası yatırım politikaları. G-20 OECD Uluslararası Yatırım Küresel Forumu 2015 G-20 OECD Uluslararası Yatırım Küresel Forumu 2015 Gelişen küresel ekonomide uluslararası yatırım politikaları Ekonomi Bakanligi Ev Sahipliginde Özet 5 Ekim 2015 Hilton Istanbul Bosphorus Hotel İstanbul,

Detaylı

Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık

Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık İÇİNDEKİLER FİNANS, BANKACILIK VE KALKINMA 2023 ANA TEMA SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA: FİNANS VE BANKACILIK ALT TEMALAR Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Finans Sektörü İlişkisi AB Uyum Sürecinde Finans ve Bankacılık

Detaylı

Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler

Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler Elektrik Altyapılarında Bilgi Güvenliği Riskleri ve Çözümler M. Fikret OTTEKİN 27 Nisan 2013 Akıllı Şebekeler Sempozyumu, Ankara Elektrik Altyapı Sistemlerinde Hiyerarşi Çeşitli ürünler Diğer kullanıcılar

Detaylı

GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi. Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015

GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi. Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015 GDF SUEZ de Su Ayak İzi ve Su Risklerinin Yönetimi Peter Spalding: HSE Manager, GDF SUEZ Energy International April 2015 GDF SUEZ Önemli Rakamlar 2013 de 81,3 milyar gelir 147,400 dünyada çalışan sayısı

Detaylı

İSTANBUL ATIK MUTABAKATI

İSTANBUL ATIK MUTABAKATI İSTANBUL ATIK MUTABAKATI 2013 ün Mayıs ayında İstanbul da bir araya gelen dünyanın farklı bölgelerinden belediye başkanları ve seçilmiş yerel/bölgesel temsilciler olarak, küresel değişiklikler karşısında

Detaylı

Resmî Gazete Sayı : 29361

Resmî Gazete Sayı : 29361 20 Mayıs 2015 ÇARŞAMBA Resmî Gazete Sayı : 29361 TEBLİĞ Orman ve Su İşleri Bakanlığından: HAVZA YÖNETİM HEYETLERİNİN TEŞEKKÜLÜ, GÖREVLERİ, ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI HAKKINDA TEBLİĞ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam,

Detaylı

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür TEYDEB Ar-Ge Projesi Projenin Adı : Coğrafi bilgi sistemi temelli, mobil

Detaylı

Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık

Türk Bankacılık ve Banka Dışı Finans Sektörlerinde Yeni Yönelimler ve Yaklaşımlar İslami Bankacılık İÇİNDEKİLER FİNANS, BANKACILIK VE KALKINMA 2023 ANA TEMA SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA: FİNANS VE BANKACILIK ALT TEMALAR Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Finans Sektörü İlişkisi AB Uyum Sürecinde Finans ve Bankacılık

Detaylı

KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ

KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ HAVA KUVVETLERİ KOMUTANLIĞI VİZYON 2035 KITASINDA ETKİN BÖLGESİNDE LİDER ÖNSÖZ Vizyon-2035 Dokümanı, Hv.K.K.lığının geleceğe yönelik hedeflerini belirlemek amacıyla; Dünya ve Türkiye de güvenlik anlayışındaki

Detaylı

ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI

ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI ŞUBE MÜDÜRLÜKLERİ GÖREV TANIMLARI Valilik Makamının 04/11/2015 tarih ve 1260 Sayılı Olur ları kapsamında şube müdürlüklerinin görev tanımları yeniden düzenlenmiştir. Buna göre; I- PLANLAMA VE ZARAR AZALTMA

Detaylı

Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Konuşma Metni

Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Konuşma Metni GSO-TOBB-TEPAV Girişimcilik Merkezinin Açılışı Kredi Garanti Fonu Gaziantep Şubesi nin Açılışı Proje Değerlendirme ve Eğitim Merkezi nin Açılışı Dünya Bankası Gaziantep Bilgi Merkezi Açılışı 23 Temmuz

Detaylı

SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU. Ankara Deklarasyonu

SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU. Ankara Deklarasyonu SÜRDÜRÜLEBİLİR ARAZİ YÖNETİMİ İŞ FORUMU Ankara Deklarasyonu Özet 2015 yılının Eylül ayında, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi kapsamında Arazi Bozulumunun Dengelenmesi

Detaylı

5.5. BORU HATLARI 5.5-1

5.5. BORU HATLARI 5.5-1 5.5. BORU HATLARI Türkiye coğrafi ve jeopolitik açıdan çok önemli bir konumda yer almaktadır. Ülkemiz, dünyanın en büyük ham petrol ve doğal gaz rezervlerinin bulunduğu Ortadoğu ve Orta Asya ülkeleri ile

Detaylı

Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi. Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05.

Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi. Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05. Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05.2013 İÇERİK Risk, Risk Yönetimi Kavramları Kurumsal Risk Yönetimi (KRY)

Detaylı

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ BİLGİ GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ, TS ISO/IEC 20000-1 BT HİZMET YÖNETİM SİSTEMİ Sunucu: Gürol GÖKÇİMEN 1 Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi Bilgi : anlamlı veri, (bir kurumun

Detaylı

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI 1. Sorunun öneminin saptanması Pnömokonyoz ülkemizde en sık görülen mesleki akciğer hastalıklarından biri olup, önlenebilir meslek hastalıklarının başında gelmektedir.

Detaylı

Dünyada Enerji Görünümü

Dünyada Enerji Görünümü 22 Ocak 2015 Dünyada Enerji Görünümü Gelir ve nüfus artışına paralel olarak dünyada birincil enerji talebi hız kazanmaktadır. Özellikle OECD dışı ülkelerdeki artan nüfusun yanı sıra, bu ülkelerde kentleşme

Detaylı

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ TS ISO/IEC 27001 BİLGİ GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ, TS ISO/IEC 20000-1 BT HİZMET YÖNETİM SİSTEMİ Sunucu: Gürol GÖKÇİMEN 25.10.2014 Türk Standardları Enstitüsü 1 Güvenlik;

Detaylı

ÜLKEMİZDE SİBER GÜVENLİK

ÜLKEMİZDE SİBER GÜVENLİK ÜLKEMİZDE SİBER GÜVENLİK Emine YAZICI ALTINTAŞ Siber Güvenlik Daire Başkanı HABERLEŞME GENEL MÜDÜRLÜĞÜ MEVZUAT SİBER GÜVENLİK Click to edit Master title style Çalışmaları konusundaki çalışmalar 2012 yılında

Detaylı

SAĞLIK DİPLOMASİSİ Sektörel Diplomasi İnşası

SAĞLIK DİPLOMASİSİ Sektörel Diplomasi İnşası STRATEJİK VİZYON BELGESİ SAĞLIK DİPLOMASİSİ Sektörel Diplomasi İnşası Yakın geçmişte yaşanan küresel durgunluklar ve ekonomik krizlerden dünyanın birçok ülkesi ve bölgesi etkilenmiştir. Bu süreçlerde zarar

Detaylı

İŞ SÜREKLİLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ İÇİN KRİTİK BAŞARI FAKTÖRLERİ

İŞ SÜREKLİLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ İÇİN KRİTİK BAŞARI FAKTÖRLERİ İŞ SÜREKLİLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ İÇİN KRİTİK BAŞARI FAKTÖRLERİ Ali Dinçkan, BTYÖN Danışmanlık İş sürekliliği, kurumun kritik süreçlerinin belirlenmesi, bu süreçlerin sürekliliği için gerekli çalışmaların

Detaylı

GİTES OTOMOTİV EYLEM PLANI

GİTES OTOMOTİV EYLEM PLANI GİTES OTOMOTİV EYLEM PLANI HEDEF -1 1.1 1.2 MOTOR VE AKTARMA ORGANLARINDA YURT İÇİ ÜRETİM VE KATMA DEĞERİN ARTIRILMASI Otomotiv ana sanayinin motor ve aktarma organları yatırımlarının ülkemize çekilmesine

Detaylı

İŞLETME 2020 MANİFESTOSU AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK

İŞLETME 2020 MANİFESTOSU AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK İŞLETME 2020 MANİFESTOSU AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK Daha kapsayıcı bir toplum için sözlerini eyleme dökerek çalışan iş dünyası ve hükümetler AVRUPA DA İHTİYACIMIZ OLAN GELECEK Avrupa da önümüzdeki

Detaylı

ANKARA KALKINMA AJANSI. www.ankaraka.org.tr

ANKARA KALKINMA AJANSI. www.ankaraka.org.tr ANKARA KALKINMA AJANSI www.ankaraka.org.tr TÜRKİYE'NİN En Genç Kalkınma Ajansı Ankara Kalkınma Ajansı bölge içi gelişmişlik farklarını azaltmak, bölgenin rekabet gücünü artırmak ve gelişimini hızlandırmak

Detaylı

Arz Güvenliğini Etkileyen Faktörleri

Arz Güvenliğini Etkileyen Faktörleri Arz Güvenliği Mevsimsel Gaz Çekişlerin dengelenmesi Ani gaz Çekişlerinin Karşılanması Kesintisiz Gaz Arzının Sağlanması Alım Satım Taahhütlerinin Yerine Getirilmesi Gaz Alım Satışlarına Esneklik Kazandırılması

Detaylı

AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP)

AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP) AKDENİZ EYLEM PLANI SEKRETARYASI (AEP) Türkçe Adı Akdeniz Eylem Planı Sekretaryası (AEP) İngilizce Adı Secretariat on Mediterrenaen Action Plan (MAP) Logo Resmi İnternet Sitesi http://www.unepmap.org Kuruluş

Detaylı

1. İŞLETMECİ BİLGİ GÜVENLİ YÖNETİM SİSTEMİ (BGYS) KURULACAK VE İŞLETECEKTİR.

1. İŞLETMECİ BİLGİ GÜVENLİ YÖNETİM SİSTEMİ (BGYS) KURULACAK VE İŞLETECEKTİR. 13.07.2014 tarih ve 29059 sayılı resmi gazete ile yürürlüğe giren Elektronik Haberleşme Sektöründe Şebeke ve Bilgi Güvenliği Yönetmeliği ile Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) elektronik haberleşme

Detaylı

ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER

ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası FĐNANSAL EĞĐTĐM VE FĐNANSAL FARKINDALIK: ZORLUKLAR, FIRSATLAR VE STRATEJĐLER Durmuş YILMAZ Başkan Mart 2011 Đstanbul Sayın Bakanım, Saygıdeğer Katılımcılar, Değerli Konuklar

Detaylı

SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ VE STRATEJİK İLETİŞİM PLANLAMASI

SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ VE STRATEJİK İLETİŞİM PLANLAMASI SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ VE STRATEJİK İLETİŞİM PLANLAMASI Stratejik İletişim Planlaması -1 İletişim temelinde, plan ve strateji vardır. Strateji bilgi üretimine dayanır. Strateji, içinde bulunduğumuz noktadan

Detaylı

1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254

1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254 1 Şubat 2015 PAZAR Resmî Gazete Sayı : 29254 BÜYÜKŞEHİR BELEDİYELERİ VE İL ÖZEL İDARELERİ TARAFINDAN AFET VE ACİL DURUMLAR İLE SİVİL SAVUNMAYA İLİŞKİN YATIRIMLARA AYRILAN BÜTÇEDEN YAPILACAK HARCAMALARA

Detaylı

Risk Değerlendirmesi ve Yönetimi

Risk Değerlendirmesi ve Yönetimi Risk Değerlendirmesi ve Yönetimi 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. 6331 sayılı İş Sağlığı ve

Detaylı

Dünyada Enerji Görünümü

Dünyada Enerji Görünümü 09 Nisan 2014 Çarşamba Dünyada Enerji Görünümü Dünyada, artan gelir ve nüfus artışına paralel olarak birincil enerji talebindeki yükseliş hız kazanmaktadır. Nüfus artışının özellikle OECD Dışı ülkelerden

Detaylı

Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ

Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ 10.05.2013 EnerjiSA & Başkent Elektrik Dağıtım AŞ Türkiye nin en büyük sanayi ve finans topluluklarından

Detaylı

11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ

11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ INSTITUTE FOR STRATEGIC STUDIES S A E STRATEJİK ARAŞTIRMALAR ENSTİTÜSÜ KASIM, 2003 11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ 11 EYLÜL SALDIRISI SONUÇ DEĞERLENDİRMESİ FİZİKİ SONUÇ % 100 YIKIM

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ

AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ 1. Genel Süreç Çevre Faslı Müzakere Sürecine ilişkin; Çevre Faslı Tanıtıcı Tarama Toplantısı 03-11 Nisan 2006, Çevre Faslı Ayrıntılı Tarama Toplantısı 29 Mayıs

Detaylı

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ Ülkü Füsun ERTÜRK Maden atıkları ve Tehlikesiz Atıkların Yönetimi Şube Müdürlüğü Kimya Müh. Antalya, 24-26.04.2012 Maden Atıklarının Yönetimi Projesi

Detaylı

BİLGİ GÜVENLİĞİ YÖNETİMİ POLİTİKASI

BİLGİ GÜVENLİĞİ YÖNETİMİ POLİTİKASI KOD BY. PO.01 YAY. TRH 16.12.2015 REV. TRH REV. NO SAYFA NO 1/7 1. Amaç BGYS politikası, T.C. Sağlık Bakanlığı, TKHK İstanbul Anadolu Kuzey Genel Sekreterliği bünyesinde yürütülen bilgi güvenliği yönetim

Detaylı

Tanımı Rolü Temel Fonksiyonları Afet Yönetiminde Lojistik. Afete Hazırlık Süreci Afet Müdahale Süreci Afet Müdahale Sonrası

Tanımı Rolü Temel Fonksiyonları Afet Yönetiminde Lojistik. Afete Hazırlık Süreci Afet Müdahale Süreci Afet Müdahale Sonrası AFET LOJİSTİĞİ LOJİSTİK Tanımı Rolü Temel Fonksiyonları Afet Yönetiminde Lojistik Afete Hazırlık Süreci Afet Müdahale Süreci Afet Müdahale Sonrası Kızılay Lojistik Yönetim Sistemi LOJİSTİK NEDİR? İhtiyaçları

Detaylı

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 KOBİ lere Yönelik Destekler -Kalkınma Ajansları -KOSGEB -TÜBİTAK -Bilim Sanayi

Detaylı

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler ECA Bölge Perspektifi Marius Koen TÜRKİYE: Uygulama Destek Çalıştayı 6-10 Şubat 2012 Ankara, Türkiye 2 Kapsam ve Amaçlar

Detaylı

İş Sürekliliği Yönetimi ve İşe Etki Analizi için bir uygulama örneği

İş Sürekliliği Yönetimi ve İşe Etki Analizi için bir uygulama örneği İş Sürekliliği Yönetimi ve İşe Etki Analizi için bir uygulama örneği Zeki Yazar, Siemens Sanayi ve Ticaret A.Ş. Sayfa 1 Bir uygulama örneği olarak Siemens İş Sürekliliği Yönetimi İşe Etki Analizi Sayfa

Detaylı

ÇEŞME YARIMADASI RÜZGÂR SANTRALLERİNİN İLETİM SİSTEMİNE BAĞLANTISI

ÇEŞME YARIMADASI RÜZGÂR SANTRALLERİNİN İLETİM SİSTEMİNE BAĞLANTISI 1 ÇEŞME YARIMADASI RÜZGÂR SANTRALLERİNİN İLETİM SİSTEMİNE BAĞLANTISI İ. Kürşat BÜLBÜL 1 ÖZET Bu çalışmada; rüzgâr santrallerinin güç sistemlerine entegrasyonu, iletim sistemi operatörünün bakış açısından

Detaylı

Onur ELMA TÜRKIYE DE AKILLI ŞEBEKELER ALT YAPISINA UYGUN AKILLI EV LABORATUVARI. Yıldız Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği

Onur ELMA TÜRKIYE DE AKILLI ŞEBEKELER ALT YAPISINA UYGUN AKILLI EV LABORATUVARI. Yıldız Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği 1 TÜRKIYE DE AKILLI ŞEBEKELER ALT YAPISINA UYGUN AKILLI EV LABORATUVARI SMART HOME LABORATORY FOR SMART GRID INFRASTRUCTURE IN TURKEY Yıldız Teknik Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Sunan Onur ELMA 2

Detaylı

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri MerSis Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri Bilgi Teknolojileri risklerinize karşı aldığınız önlemler yeterli mi? Bilgi Teknolojileri Yönetimi danışmanlık hizmetlerimiz, Kuruluşunuzun Bilgi

Detaylı

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür

TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR. Osman İYİMAYA Genel Müdür TABİAT VARLIKLARINI KORUMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ENERJİ VE ÇEVRE POLİTİKALARI AÇISINDAN RESLER VE KORUNAN ALANLAR Osman İYİMAYA Genel Müdür Enerji hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olarak başta sanayi, teknoloji,

Detaylı

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ. Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ. Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi RAPORUN AMACI Türk İnşaat Sektörünün rekabet gücünün arttırılması amacıyla

Detaylı

Siber Güvenlik Basın Buluşması. C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015

Siber Güvenlik Basın Buluşması. C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015 Siber Güvenlik Basın Buluşması C.Müjdat Altay 15 Haziran 2015 Kısaca Netaş Ülkemizin her türlü bilgi ve iletişim teknolojisi ihtiyacını karşılamak için çalışıyoruz. Bugüne kadar gerçekleştirilen birçok

Detaylı

GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER

GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER GIDA GÜVENLİĞİ VE YENİ TARIM POLİTİKASINA İLİŞKİN ÖNERİLER 30 10 2013 topraksuenerji-ulusal güvenlik denince çoğu zaman zihnimizde sınırda nöbet tutan askerler, fırlatılmaya hazır füzeler, savaş uçakları

Detaylı

KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK?

KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? Dünyada mal ve hizmet hareketlerinin uluslararası dolaşımına ve üretimin uluslararasılaşmasına imkan veren düzenlemeler (Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası

Detaylı

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,

Detaylı

TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007

TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007 TEB KOBİ AKADEMİ İLLER GELECEKLERİNİŞEKİLLENDİRİYOR: ADANA GELECEK STRATEJİSİ KONFERANSI 5 ARALIK 2007 1 Adana Gelecek Stratejisi Konferansı Çalışmanın amacı: Adana ilinin ekonomik, ticari ve sosyal gelişmelerinde

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR Ayla EFEOGLU Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü AB İle İlişkiler Şube Müdürü İÇERİK AB Su Çerçeve Direktifi hakkında genel

Detaylı

Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN

Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Tedarik Zinciri Bileşenleri Tedarik zincirlerinde üç temel bileșenden söz edilebilir: Aktörler: Tedarik zinciri

Detaylı

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ SAYFA NO 1/6 1. AMAÇ KAPSAM: Hastanede yeni bir bölüm açarken veya devam eden bölümlerin tehlikelerinin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi, İSG programlarının oluşturulması ve gerekli kontrol ölçümlerinin

Detaylı

G20 BİLGİLENDİRME NOTU

G20 BİLGİLENDİRME NOTU G20 BİLGİLENDİRME NOTU A. Finans Hattı Gündemi a. Büyüme Çerçevesi Güçlü, sürdürülebilir ve dengeli büyüme için küresel politikalarda işbirliğinin sağlamlaştırılması Etkili bir hesap verebilirlik mekanizması

Detaylı

TÜRKİYE ÇEVRE POLİTİKASINA ÖNEMLİ BİR DESTEK: AVRUPA BİRLİĞİ DESTEKLİ PROJELER

TÜRKİYE ÇEVRE POLİTİKASINA ÖNEMLİ BİR DESTEK: AVRUPA BİRLİĞİ DESTEKLİ PROJELER Technical Assistance for Implementation Capacity for the Environmental Noise Directive () Çevresel Gürültü Direktifi nin Uygulama Kapasitesi için Teknik Yardım Projesi Technical Assistance for Implementation

Detaylı

TÜRKİYE NİN RÜZGAR ENERJİSİ POLİTİKASI ZEYNEP GÜNAYDIN ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI ENERJİ İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

TÜRKİYE NİN RÜZGAR ENERJİSİ POLİTİKASI ZEYNEP GÜNAYDIN ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI ENERJİ İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE NİN RÜZGAR ENERJİSİ POLİTİKASI ZEYNEP GÜNAYDIN ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI ENERJİ İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ GİRİŞ POTANSİYEL MEVZUAT VE DESTEK MEKANİZMALARI MEVCUT DURUM SONUÇ Türkiye Enerji

Detaylı

KAMU İDARELERİNDE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ. Burhanetin AKTAŞ Müsteşar Yardımcısı

KAMU İDARELERİNDE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ. Burhanetin AKTAŞ Müsteşar Yardımcısı KAMU İDARELERİNDE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ Burhanetin AKTAŞ Müsteşar Yardımcısı 1 Sunum Planı I. Kamu İdarelerinde Risk Yönetimi II. Uluslararası Tecrübeler İngiltere ABD III. Hazine Müsteşarlığı Deneyimi

Detaylı

İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ

İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ Ohsas 18001 Endüstrinin değişik dallarında faaliyet gösteren kuruluşların, faaliyet konularını yerine getirirken, İş Sağlığı ve Güvenliği konusunda da, faaliyet

Detaylı

Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası

Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası Bu politika, Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. nin (Banka) faaliyetlerinin kapsamı ve yapısı ile stratejileri, uzun vadeli hedefleri ve risk yönetim yapısına

Detaylı

Yakın n Gelecekte Enerji

Yakın n Gelecekte Enerji Yakın n Gelecekte Enerji Doç.Dr.Mustafa TIRIS Enerji Enstitüsü Müdürü Akademik Forum 15 Ocak 2005 Kalyon Otel, İstanbul 1 Doç.Dr.Mustafa TIRIS 1965 Yılı nda İzmir de doğdu. 1987 Yılı nda İTÜ den Petrol

Detaylı

UE.18 Rev.Tar/No:09.05.2011/03 SAYFA 1 / 5

UE.18 Rev.Tar/No:09.05.2011/03 SAYFA 1 / 5 UE.18 Rev.Tar/No:09.05.2011/03 SAYFA 1 / 5 1. AMAÇ Türksat İnternet ve İnteraktif Hizmetler Direktörlüğü nün bilgi güvenliğini yönetmekteki amacı; bilginin gizlilik, bütünlük ve erişilebilirlik kapsamında

Detaylı

www.pwc.com.tr/siberguvenlik Dijital geleceğinizi güven altına almak için Bilgi Güvenliği ve Siber Güvenlik Hizmetlerimiz

www.pwc.com.tr/siberguvenlik Dijital geleceğinizi güven altına almak için Bilgi Güvenliği ve Siber Güvenlik Hizmetlerimiz www.pwc.com.tr/sibergunlik Dijital geleceğinizi gün altına almak için Bilgi Günliği Siber Günlik Hizmetlerimiz Günli bir gelecek için Herşeyi günli hale getirmek mümkün değil. Kurumsal Öncelikleriniz kurumunuz

Detaylı

KALİTE SİSTEM YÖNETİCİSİ EĞİTİMİ

KALİTE SİSTEM YÖNETİCİSİ EĞİTİMİ FMEA-HATA TÜRLERİ VE ETKİ ANALİZİ Tanımlama Mevcut veya olası hataları ortaya koyan, bu hataların yaratabileceği etkileri göz önünde bulunduran ve etkilerine göre hataları önceliklendirerek oluşmalarının

Detaylı

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum

Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti. Politika ve Strateji Geliştirme. Ozon Tabakasının Korunması. İklim Değişikliği Uyum Politika ve Strateji Geliştirme Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti Ozon Tabakasının Korunması İklim Değişikliği Uyum 1 Birleşmiş Milletler İklim değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve ilgili uluslararası

Detaylı

GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013

GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013 GÜNEY EGE BÖLGE PLANI 2010-2013 SUNUM AKIŞI Bölge Planı Hazırlık Süreci Paydaş Analizi Atölye Çalışmalarının Gerçekleştirilmesi Mevcut Durum Analizi Yerleşim Yapısı ve Yerleşmeler Arası İlişki Analizi

Detaylı

Yapı Kredi Finansal Kiralama A. O. Ücretlendirme Politikası

Yapı Kredi Finansal Kiralama A. O. Ücretlendirme Politikası Yapı Kredi Finansal Kiralama A. O. Ücretlendirme Politikası Bu politika, Yapı Kredi Finansal Kiralama A.O. nın ( Şirket ) faaliyetlerinin kapsamı ve yapısı ile stratejileri, uzun vadeli hedefleri ve risk

Detaylı

AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ...

AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ... İÇİNDEKİLER 1. Bölüm: AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ... 1 BÜTÜN DOĞAL AFETLERDE ORTAK SAĞLIK SORUNLARI... 3 Toplumsal Tepkiler... 3 Bulaşıcı Hastalıklar... 4 Nüfusun Başka Bir Yere Taşınması...

Detaylı

STANDART VE STANDARDİZASYON

STANDART VE STANDARDİZASYON STANDART VE STANDARDİZASYON İnsanoğlu yaratıldığı günden bu yana karışıklıktan kurtulma ve belirli bir düzen tesis etme gayreti içerisinde olmuştur. Bu düzenleme sürecinin tabiî bir neticesi olarak ortaya

Detaylı

Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015. Ömer KEDİCİ

Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015. Ömer KEDİCİ Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015 Ömer KEDİCİ Tanım Enerji yönetimi ; Planlama, Koordinasyon ve Kontrol gibi birbirinden bağımsız olduklarında etkisiz kalabilecek işlevlerin bir araya gelerek oluşturdukları

Detaylı

www.ankaraisguvenligi.com

www.ankaraisguvenligi.com İş sağlığı ve güvenliği temel prensiplerini ve güvenlik kültürünün önemini kavramak. Güvenlik kültürünün işletmeye faydalarını öğrenmek, Güvenlik kültürünün oluşturulmasını ve sürdürülmesi sağlamak. ILO

Detaylı

Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm

Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm Bursa Yakın Çevresi Deprem Tehlikesi ve Kentsel Dönüşüm Oğuz Gündoğdu ACİL DURUMLAR PANELİ KalDer Bursa Şubesi Çevre ve İş Güvenliği Kalite Uzmanlık Grubu 27 Mayıs 2015 Ülkemizde çağdaş anlamda Afet Yönetimi

Detaylı

Sunum İçeriği. 1. Siber Savaş (Siber Terör) 2. Siber Savunma 3. USOM

Sunum İçeriği. 1. Siber Savaş (Siber Terör) 2. Siber Savunma 3. USOM Sunum İçeriği 1. Siber Savaş (Siber Terör) 2. Siber Savunma 3. USOM Siber Savaş Siber Savaş Siber Saldırı Casusluk Sabotaj Servis Dışı Bırakma (DDOS) Siber Savaş Estonya 2007: DDOS saldırılarıyla ülkenin

Detaylı

Afetlere Müdahale ve İyileştirme Kapasitesini Etkin Risk Yönetimi ile Geliştirmek

Afetlere Müdahale ve İyileştirme Kapasitesini Etkin Risk Yönetimi ile Geliştirmek Stratejik Amaç 8 Afetlere Müdahale ve İyileştirme Kapasitesini Etkin Risk Yönetimi ile Geliştirmek Stratejik Hedef 1 Zarar Önleyici/Azaltıcı Faaliyetleri Gerçekleştirmek 1. AKOMAS Afet Bilgi Sistemine

Detaylı

2013 SEKTÖR RAPORU TEMSAN TÜRKİYE ELEKTROMEKANİK SANAYİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2013 SEKTÖR RAPORU TEMSAN TÜRKİYE ELEKTROMEKANİK SANAYİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TEMSAN TÜRKİYE ELEKTROMEKANİK SANAYİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ DÜNYADA ELEKTRİK ENERJİSİ SEKTÖRÜNÜN GÖRÜNÜMÜ Bilindiği üzere, elektrik enerjisi tüketimi gelişmişliğin göstergesidir. Bir ülkedeki kişi başına düşen

Detaylı

AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids. Mehmet TÜMAY Taner TOPAL

AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids. Mehmet TÜMAY Taner TOPAL AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids Mehmet TÜMAY Taner TOPAL Özet Günümüzde elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım teknolojilerinde bilişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaşmaktadır. Akıllı şebekeler

Detaylı

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı,

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı, Türkiye nin İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı nın Geliştirilmesi Projesi nin Açılış Toplantısında Ulrika Richardson-Golinski a.i. Tarafından Yapılan Açılış Konuşması 3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği

Detaylı

Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığığ Ülke ve Kamu Kurumları Düzeyinde Strateji Yönetimi Anıl YILMAZ Stratejik t Planlama l Dairesi i Bşk. ODTÜVT Yönetim ve Mühendislik Günleri 2 Mart 2008 Gündem Ülkesel

Detaylı

KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU

KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU ANKARA- 13 /04/2016 1 Araştırma ve Geliştirme Yönetim Sistemi 2 Araştırma ve Geliştirme Araştırma Stratejisi ve Hedefleri Araştırma Kaynakları Araştırma

Detaylı

Uluslararası Mevzuatta Biyosidal Kullanımı ve İyi Uygulama Örnekleri

Uluslararası Mevzuatta Biyosidal Kullanımı ve İyi Uygulama Örnekleri ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA MERKEZİ Uluslararası Mevzuatta Biyosidal Kullanımı ve İyi Uygulama Örnekleri Deniz Boz Eravcı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim Uzmanı İçerik -

Detaylı

RİSK ANALİZİ TALİMATI

RİSK ANALİZİ TALİMATI AĞRI İL AMBULANS SERVİSİ BAŞHEKİMLİĞİ RİSK ANALİZİ TALİMATI DÖK. KOD NO : AĞRI-112-YÖN-TL- 22 YAY. TRH: 31.02.2014 REV.TRH: REV.NO: SA YFA NO: 5 1. AMAÇ: Ağrı İl Ambulans Servisi Başhekimliğinde hizmet

Detaylı

YÖNETİM SİSTEMLERİ. Alev ACAR Çevre Mühendisi Yönetim Sistemleri Uzmanı

YÖNETİM SİSTEMLERİ. Alev ACAR Çevre Mühendisi Yönetim Sistemleri Uzmanı YÖNETİM SİSTEMLERİ Alev ACAR Çevre Mühendisi Yönetim Sistemleri Uzmanı Genel Bilgilendirme Çevre Yönetim Sistemi (ISO 14001) İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi (OHSAS 18001) Sosyal Sorumluluk Standardı

Detaylı

CSG Özel Güvenlik ve Koruma Hizmetleri A.Ş. City Security Group. Daha Güvenli Okullar, Daha Güvenli Yarınlar

CSG Özel Güvenlik ve Koruma Hizmetleri A.Ş. City Security Group. Daha Güvenli Okullar, Daha Güvenli Yarınlar City Security Group Daha Güvenli Okullar, Daha Güvenli Yarınlar CSG GÜVENLİ OKUL Eğitim Denetim Akreditasyon Çırağan Cad. No:47 Beşiktaş/İSTANBUL 0212 381 01 18 Sayfa 1 CSG BAU iş birliği ile 2013 yılında

Detaylı

Küme Bazlı Yerel Ekonomik Kalkınma Girişimleri ve Yenilikçilik

Küme Bazlı Yerel Ekonomik Kalkınma Girişimleri ve Yenilikçilik AGORADA 2012 BÖLGESEL İNOVASYON STRATEJİSİNİN UYGULANMASI: BİR ADIM SONRASI 19.10.2012 / Samsun Küme Bazlı Yerel Ekonomik Kalkınma Girişimleri ve Yenilikçilik Bülent Açıkgöz BM Ortak Program Yöneticisi

Detaylı

TR83 Bölgesi nde Ar-Ge ve İnovasyon ile Yenilenebilir Enerji Anket Sonuçları

TR83 Bölgesi nde Ar-Ge ve İnovasyon ile Yenilenebilir Enerji Anket Sonuçları TR83 Bölgesi nde Ar-Ge ve İnovasyon ile Yenilenebilir Enerji Anket Sonuçları Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı gelecek dönemdeki çalışmalarına yol vermesi amacıyla 128 paydaşın katılımı ile TR83 Bölgesi nde

Detaylı

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE SUNUM PLANI 1. RİSK VE RİSK YÖNETİMİ: TANIMLAR 2. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ 3. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ DÖNÜŞÜM SÜRECİ

Detaylı

Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar

Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Taşkın ve Kuraklık Yönetim Planlaması Dairesi Başkanlığı Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar

Detaylı

POL.01 Rev.Tar/No:22.02.2012/1.0 HĠZMETE ÖZEL

POL.01 Rev.Tar/No:22.02.2012/1.0 HĠZMETE ÖZEL SAYFA 1 / 6 1. AMAÇ TÜRKSAT ın bilgi güvenliğini yönetmekteki amacı; bilginin gizlilik, bütünlük ve erişilebilirlik kapsamında değerlendirilerek içeriden ve/veya dışarıdan gelebilecek, kasıtlı veya kazayla

Detaylı

Türkiye Klinik Kalite Programı

Türkiye Klinik Kalite Programı Türkiye Klinik Kalite Programı 3 Mayıs 2013 Dr. Hüseyin ÖZBAY Amaç: Türkiye de klinik kalitenin izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik mevcut durum tespitinin yapılması ve klinik kalite ölçme ve değerlendirme

Detaylı

Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları

Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları Yrd. Doç. Dr. Hacer Şekerci Yaşar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü (Bina Enerji Yöneticisi)

Detaylı

TEBLİĞ. Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığından: SİBER OLAYLARA MÜDAHALE EKİPLERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE

TEBLİĞ. Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığından: SİBER OLAYLARA MÜDAHALE EKİPLERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE 11 Kasım 2013 PAZARTESİ Resmî Gazete Sayı : 28818 TEBLİĞ Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığından: SİBER OLAYLARA MÜDAHALE EKİPLERİNİN KURULUŞ, GÖREV VE ÇALIŞMALARINA DAİR USUL VE ESASLAR HAKKINDA

Detaylı

AFET YÖNETİM SİSTEMLERİ

AFET YÖNETİM SİSTEMLERİ AFET YÖNETİM SİSTEMLERİ AFET YÖNETİM SİSTEMLERİ Ülkelerin Kriz Yönetim Sistemleri -Amerika Birleşik Devletleri, -Kanada, -Japonya, -Fransa, -İsrail, -İngiltere Birleşik Krallığı, -Rusya Federasyonu, -Almanya,

Detaylı