Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download ""

Transkript

1 ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ ISIL İŞLEMİN BİR BENTONİTİN KATYON DEĞİŞTİRME KAPASİTESİ, ADSORPSİYON, GÖZENEKLİLİĞİ, YÜZEY ALANI VE YÜZEY ASİTLİĞİ GİBİ BAZI FİZİKOKİMYASAL ÖZELİKLERİNE ETKİSİ Ebru DEMİR KİMYA ANABİLİM DALI ANKARA 2008 Her hakkı saklıdır

2 ÖZET Doktora Tezi ISIL İŞLEMİN BİR BENTONİTİN KATYON DEĞİŞTİRME KAPASİTESİ, ADSORPSİYON, GÖZENEKLİLİĞİ, YÜZEY ALANI VE YÜZEY ASİTLİĞİ GİBİ BAZI FİZİKOKİMYASAL ÖZELİKLERİNE ETKİSİ Ebru DEMİR Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Kimya Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Müşerref ÖNAL Bir Sungurlu/Çorum bentonitinin bazı fizikokimyasal özeliklerinin ısıl işlem sıcaklığına bağlı olarak değişimi ve bu sırada ortaya çıkan deformasyonların kinetik ve termodinamik olarak incelenmesi bu çalışmanın amacı olarak öngörülmüştür. Orijinal ve kısmen saflaştırılmış bentonit örneklerinin kimyasal analiz (KA), X-ışınları difraksiyonu (XRD), partikül boyut dağılımı (PBD) analizi, diferansiyel termal analiz (DTA), termogravimetrik analiz (TGA), Fourier transform infrared (FTIR) spektroskopisi ve katyon değiştirme kapasitesi (KDK) teknikleri ile karakterizasyonu yapılmıştır. Bentonit örneğinin kil mineralleri olarak kalsiyum simektit (CaS) ve paligorskit (P), kil dışı mineral olarak da kuars içerdiği belirlenmiştir. Saflaştırılmış bentonite O C sıcaklıkları arasında ısıl işlem uygulanmıştır. Isıl işlemler örnekler sabit tartıma ulaşana dek sürdürülmüştür. Değişik sıcaklıklardaki kütle azalmalarının süre ile değişimleri belirlenmiştir. Kütle azalmaları yardımıyla, belirlenen sıcaklıklar için tepkime hız sabiti (k) değerlerine ulaşılarak bu sıcaklıklar arasında gerçekleşen tepkimenin aktivasyon enerjisi (E # ) hesaplanmıştır. Sabit sürede ısıl işlem sıcaklığı değiştirildiğinde ise yine kütle azalmaları belirlenerek dehidratasyon ve dehidroksilasyonun gerçekleştiği bölgeler gözlenmiştir. Dehidratasyon ve dehidroksilasyon için H O, G O ve S O gibi termodinamik veriler belirlenmiştir. KDK nin ısıl işlem sıcaklığı ile değişiminden ana kil mineralinin termal bozunmasına ilişkin dehidratasyon ve dehidroksilasyon bozunma entalpileri ( H O ), Gibbs enerjisi ( G O ) ve entropi ( S O ) değerleri bulunmuştur. Bulunan sonuçlar, 450 O C tan önceki bozunmanın fiziksel, sonraki bozunmanın ise kimyasal nitelikte olduğunu göstermiştir. Saflaştırılmış bentonite ait termal analiz verileri (TGA, DTA) kullanılarak Coats-Redfern yöntemi ile örneklerin dehidratasyon ve dehidroksilasyon aktivasyon enerjileri hesaplanmıştır. Tüm örneklerin KDKleri yanında azot adsorpsiyon/desorpsiyon izotermleri ve yüzey asitlikleri (n m ) belirlenmiştir. Adsorpsiyon izotermlerinden Brunauer-Emmett-Teller (BET) yöntemi ile özgül yüzey alanları (A), desorpsiyon izotermlerinden ise özgül mikro-mezogözenek hacimleri (V) belirlenmiştir. KDK, A, V ve n m niceliklerinin ısıl işlem sıcaklığıyla değişimleri tartışılmıştır. Isıl işlem sıcaklığı yükseldikçe KDK, A ve n m niceliklerinin düşme eğilimi gösterdiği, V nin ise 800 O C a kadar zikzaklı olarak değiştiği, bu sıcaklıktan sonra ise hızla düştüğü görülmüştür. 2008, 167 sayfa Anahtar Kelimeler: Bentonit, simektit, ısıl işlem, yüzey alanı, gözenek hacmi, adsorplama özellikleri, yüzey asitliği ii

3 ABSTRACT Ph.D. Thesis THE EFFECT OF HEAT TREATMENT ON SOME OF THE PHYSICOCHEMICAL PROPERTIES SUCH AS CATION EXCHANGE CAPACITY, ADSORPTION, POROSITY, SURFACE AREA AND SURFACE ACIDITY OF A BENTONITE Ebru DEMİR Ankara University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Chemistry Supervisor: Prof. Dr. Müşerref ÖNAL In this study, it is aimed to examine variations in the certain physicochemical properties of a Sungurlu/Çorum bentonite, depending upon the thermal treatment and also to analyse deformations kinetically and thermodinamically during this process. A bentonit sample supplied from Çorum/Sungurlu was purified. Samples of original and partially purified bentonit was characterized by chemical analysis (CA), X-ray diffraction (XRD), particle size distribution (PSD) analysis, differential thermal analysis (DTA), thermogravimetric analysis, Fourier transform infrared spectroscopy (FTIR) and cation exchange capacity techniques. It was determined that the bentonit sample includes calcium smektit (CaS) and paligorskit (P) as clay minerals and kuars as non-clay minerals. Purified bentonit was subjected to thermal treatment between O C. Thermal treatments were carried on until the samples reached constant weighing. Variations in the mass losses depending upon time were determined in different temperatures. Values of reaction rate constant (k) were obtained for definite temperatures with the help of mass losses and then, activation energy (E # ) of the reaction occured between these temperatures was calculated. When thermal treatment temperature changed at constant duration, mass losses were determined and dehydration and dehydroxylation regions were observed. Thermodynamic data such as H O, G O and S O for dehydration and dehydroxylation were determined. Values of dehydration and dehydroxylation decomposition/degradation enthalpies ( H O ), Gibbs energy ( G O ) and entrophy ( S O ) of thermal decomposition/degradation of main clay minerals were determined as a result of change in cation exchange capacity due to thermal treatment temperature. Results showed that degradation lower than 450 O C is physical and degradation higher than 450 O C is chemical. By Coats-Redfern method, dehdyration and dehydroxylation reaction activation energies of samples were calculated by using thermal analysis data (TGA, DTA) belonging to purified bentonit. Nitrogen adsorption-desorption isotherms and surface acidities (n m ) of all samples as well as cation exchange capacities (CEC) were determined. Specific surface areas (A) were obtained from adsorption isotherms by using Brunauer-Emmett-Teller (BET) method and specific micro-mezopore volumes (V) were obtained from desorption isotherms. Variations in the values of CEC, A, V and n m depending upon the thermal treatment were discussed. It was observed that when thermal treatment temperature increases, values of CEC, A and n m tend to decrease and V follows a zigzag changes at 800 O C, after this temperature, it decreases rapidly. 2008, 167 pages Key Words: Bentonite, smectite, thermal treatment, surface area, pore volume, adsorptive properties, surface acidity iii

4 TEŞEKKÜR Bu çalışmayı hazırlamamda emeği geçen, yakın ilgi ve önerileri ile beni yönlendiren, üniversiteye girdiğim ilk yıllarda da danışmanım olan ve o günlerden bugüne değin uzanan bu zaman zarfında gerek çalışma hayatımda gerek özel hayatımda her zaman sıcaklığını hissettiğim danışman hocam sayın Prof. Dr. Müşerref ÖNAL a, öğrencilik yıllarımdan bu yana daima desteğini gördüğüm, değerli bilgileriyle beni her daim doğruya yönlendiren ve bugünlere gelmemde çok büyük emeği olan değerli hocam sayın Prof. Dr. Yüksel SARIKAYA ya, yanımda olduğunu bana her zaman hissettiren, bilgileriyle ışık tutan değerli hocam sayın Doç. Dr. Osman GÜREL e, yardımlarını esirgemeyen değerli hocam sayın Prof. Dr. Orhan ATAKOL a ve isimlerini sayamadığım kimya bölümündeki tüm değerli hocalarıma teşekkürlerimi sunarım. Birlikte çıktığımız bu yolda dostluğuyla daima yanımda olan, bilgileriyle beni aydınlatan, yardımlarını esirgemeyen sevgili arkadaşım Dr. Hülya NOYAN a, uyumlu ve de yardımsever kişiliğiyle huzurla çalıştığım sevgili arkadaşım Dr. Sibel KAHRAMAN a, yıllardır sessiz ve derinden çok şey paylaştığım ve çalışmalarım süresince konuşmalarıyla hep içimi rahatlatan sevgili arkadaşım Dr. Serap DURKUT a ve tüm arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunarım. Uzun ve zorlu bir yolun sonuna gelirken en mühimi benim bugünlere gelmemde çok emek harcayan ve sabırla bana destek olan sevgili anne ve babam Ülkü ve Bahri DEMİR e, hayatımda hep parlak bir renk olan sevgili kardeşim Tufan Gürhan DEMİR e ve yardımlarını esirgemeyen sevgili abim Erhan DEMİR e sonsuz teşekürlerimi sunarım. Doktora süresince sağladıkları Yurt İçi Doktora Bursu ile çalışmamı destekleyen TÜBİTAK- Bilim Adamı Yetiştirme Grubu na da ayrıca teşekkür ederim. Başarı, yalnız başına şekillenmiyor ve mutluluk onsuz olmuyor. Ebru DEMİR Ankara, Kasım 2008 iv

5 İÇİNDEKİLER ÖZET... i ABSTRACT... ii TEŞEKKÜR... iii SİMGELER DİZİNİ... vi ŞEKİLLER DİZİNİ... viii ÇİZELGELER DİZİNİ... xii 1. GİRİŞ KAYNAK ARAŞTIRMASI Kil Mineralleri Serpentin-kaolin grubu Talk-profillit grubu Simektit grubu Vermikülit grubu İllit-mika grubu Klorit grubu Sepiolit-paligorskit grubu Killere Etki Eden Faktörler Bentonit Bentonitlerin özelikleri Bentonitlerin kullanım alanları Türkiye de ve dünyada bentonit üretimi Bentonitler ve Diğer Killerin İncelenmesi Adsorplama Özelikleri Yüzey Asitliği Katyon Değiştirme Kapasitesi (KDK) Isıl İşlemler Bentonitler Üzerinde Yürütülen Kimyasal Tepkimeler Isıl İşlemler Üzerine Yapılan Çalışmalar MATERYAL ve YÖNTEM Seçilen Materyal Kullanılan Kimyasallar ve Cihazlar Saflaştırma İşlemi Isıl İşlem Kimyasal Analiz (KA) Enstrümental Analizler Diferansiyel termal analiz (DTA) ve termogravimetrik analiz (TGA) Partikül boyut dağılımı (PBD) Fourier transform ınfrared spektroskopi (FTIR) X-ışınları difraksiyonu (XRD) Katyon Değiştirme Kapasitesi (KDK) Azot Adsorpsiyonu ve Desorpsiyonu n-bütilamin Adsorpsiyonu ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA Sungurlu/Çorum Bentonit Örneğinin Karakterizasyonu Kimyasal analiz (KA) v

6 4.1.2 X-ışınları difraksiyonu (XRD) Partikül boyut dağılımı (PBD) Diferansiyel termal analiz (DTA) ve termogravimetrik analiz (TGA) Fourier transform infrared spektroskopisi (FTIR) Mineral Yapısının Isıl İşlem İle Değişimi X-ışınları difraksiyonu (XRD) Fourier transform infrared spektroskopisi (FTIR) Isıl İşlem Kinetiği Coats-Redfern Kinetiği Isıl İşlem Termodinamiği Katyon Değiştirme Kapasitesi Verilerinin Değerlendirilmesi Adsorpsiyon Verileri Yüzey alanının belirlenmesi Gözenek hacminin belirlenmesi Özgül yüzey alanı ve özgül gözenek hacminin ısıl işlem sıcaklığı ile değişimleri Yüzey Asitliği ve Asit Gücü Yüzey asitliği ve asit gücünün ısıl işlem sıcaklığı ile değişimleri SONUÇLAR KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ vi

7 SİMGELER DİZİNİ A Özgül yüzey alanı AAS Atomik absorpsiyon spektroskopisi BET Brunauer-Emmett-Teller c BET denkleminde bir sabit c n-bütilamin çözeltisinin denge derişimi c 0 d(001) D/µm do DTA E # FTIR k K KA KDK KK MGBD n n m n m p p 0 p/p 0 PBD r r k R Çözeltinin başlangıç derişimi Tabaka kalınlığı Partikül boyutu Dioktahedral (ikili düzgün sekizyüzlü) Diferansiyel termal analiz Aktivasyon enerjisi Fourier transfom infrared spektroskopisi Tepkime hız sabiti Adsorpsiyon kinetik denge sabiti Kimyasal analiz Katyon değiştirme kapasitesi Kızdırma kaybı Mezogözenek boyut dağılımı Adsorpsiyon kapasitesi Monomoleküler adsorpsiyon kapasitesi Toplam yüzey asitliği Denge basıncı Doygun buhar basıncı Bağıl denge basıncı Partikül boyut dağılımı Gözenek yarıçapı Kelvin yarıçapı Evrensel gaz sabiti < r > Ortalama mezogözenek yarıçapı t Tabaka kalınlığı vii

8 TGA to V V s V mik V mez XRD z α λ σ Termogravimetrik analiz Trioktahedral (üçlü düzgün sekizyüzlü) Özgül gözenek hacmi Azotun molar hacmi Özgül mikrogözenek hacmi Özgül mezogözenek hacmi X-ışınları difraksiyonu Tabaka yükü Ayrışma kesri Dalga boyu Sıvı azotun yüzey gerilimi viii

9 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 1.1 Mikanın öncelikle illite ardından vermikülit ve montmorillonite dönüşmesi.. 3 Şekil 1.2 Mikaların 2:1 tabakalı kil minerallerine dönüşümünün şematik olarak gösterimi... 3 Şekil 1.3 Killerin ayrışması... 4 Şekil 2.1 a. Tetrahedron yapıtaşı, b. Oktahedron yapıtaşı... 7 Şekil 2.2 a. Tetrahedron yapıtaşı, b. Tetrahedronların hekzagonal yapıda düzenlenmesi ile oluşturulan tetrahedron tabakası, c. Oktahedron yapıtaşı, d. Oktahedron yapıtaşlarının oluşturduğu oktahedron tabakası... 8 Şekil 2.3 Dioktahedral ve trioktahedral yapılar... 9 Şekil 2.4 a. İki katmanlı TO(1:1), b. Üç katmanlı TOT (2:1) kil tabakaları Şekil 2.5 a. TO (1:1) (kaolin, halloysit), b. TOT (2:1) kil tabakaları (montmorillonit, illit) Şekil 2.6 Kil minerallerinin tabakalarının arasına su moleküllerinin girişinin mineralin tabakalı yapısı ile ilişkisi Şekil 2.7 Tetrahedral ve oktahedral katmanlardan oluşan 2:1 tabakası (Simektit) Şekil 2.8 Kaolinit mineralinin şematik gösterimi Şekil 2.9 Talk minerali Şekil 2.10 Montmorillonit mineralinin şematik gösterimi Şekil 2.11 Kristal içinde bir iyonun yerini daha düşük değerlikli diğer bir iyonun alması ile eksi yük fazlalığının doğuşu Şekil 2.12 İllit mineralinin şematik gösterimi Şekil 2.13 Sepiolit ve paligorskitin yapısı Şekil 2.14 Çeşitli bentonitlerin su ile temas ettiklerinde yapılarında oluşan değişim Şekil 2.15 Bentonitin kullanım alanları Şekil 2.16 Türkiye de bentonit yataklarının dağılımı Şekil 2.17 Tane büyüklüğü ile özgül yüzey alanı ilişkisi Şekil 2.18 Kil mineralleri, katyonlar ve anyonların hareketlerinin şematik olarak gösterilmesi Şekil 3.1 n-bütilaminin siklohekzandaki 1,0x10-4 M ile 3x10-2 M konsantrasyonu aralığında λ max =230 nm de çizilen çalışma grafiği Şekil 4.1 a. Orijinal bentonit, b. Saflaştırılmış bentonitin X-ışınları difraksiyonu (XRD) izleri Şekil 4.2 Orijinal bentonitin hacimsel partikül boyut dağılımı eğrisi Şekil 4.3 Orijinal bentonitin diferansiyel termal analiz (DTA) ve termogravimetrik analiz (TGA) eğrileri Şekil 4.4 Saflaştırılmış bentonitin diferansiyel termal analiz (DTA) ve termogravimetrik analiz (TGA) eğrileri Şekil 4.5 Orijinal örneğin FTIR spektrumu Şekil 4.6 Saflaştırılmış örneğin FTIR spektrumu Şekil 4.7 Isıl olarak işlenmiş bentonit örneklerin X-ışınları difraksiyonu (XRD) izleri Şekil 4.8 Orijinal, saflaştırılmış, 550 O C ve 1000 O C ta ısıl işlem görmüş bentonit örneklerinin FTIR spektrumları Şekil 4.9 Kütle azalması kesrinin 100 O C ta süre ile değişimi Şekil 4.10 Kütle azalması kesrinin 350 O C ta süre ile değişimi ix

10 Şekil 4.11 Kütle azalması kesrinin çeşitli sıcaklıklarda ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil O C ta ısıl işlem görmüş örneğin c/c 0 değerlerinin ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil O C ta ısıl işlem görmüş örneğin c/c 0 değerlerinin ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil O C ve 500 O C arasında ısıl işlem görmüş olan tüm örneklerin c/c 0 değerlerinin ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil O C ta ısıl işlem görmüş olan örnek için elde edilen In(c/c 0 ) değerlerinin ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil O C ta ısıl işlem görmüş olan örnek için elde edilen In(c/c 0 ) değerlerinin ısıl işlem süresi ile değişimi Şekil 4.17 Tüm sıcaklıklar için belirlenen k tepkime hız sabiti değerlerinin logaritmasının (In k) mutlak sıcaklığın tersi (1/T) ile değişimi Şekil 4.18 Dinamik ve statik yöntem uyarınca elde edilen TGA eğrileri Şekil 4.19 Statik olarak belirlenen TGA eğrisinden 100 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.20 Dinamik olarak belirlenen TGA eğrisinden 100 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.21 Gözenek suyunun yapıdan uzaklaşmasına ilişkin statik olarak belirlenen α 1 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.22 Gözenek suyunun yapıdan uzaklaşmasına ilişkin dinamik olarak belirlenen α 1 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.23 Statik olarak belirlenen TGA eğrisinden 400 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.24 Dinamik olarak belirlenen TGA eğrisinden 400 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.25 Dehidratasyona ilişkin statik olarak belirlenen α 2 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.26 Dehidratasyona ilişkin dinamik olarak belirlenen α 2 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.27 Statik olarak belirlenen TGA eğrisinden 800 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.28 Dinamik olarak belirlenen TGA eğrisinden 800 O C un altında yer alan her bir sıcaklıktaki kütle kaybının bu sıcaklıktaki toplam kütle kaybına oranı olarak tanımlanan bozunma kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.29 Dehidroksilasyona ilişkin statik olarak belirlenen α 3 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.30 Dehidroksilasyona ilişkin dinamik olarak belirlenen α 3 değerleri kullanılarak elde edilen Coats-Redfern doğrusu Şekil 4.31 Kütle azalması kesrinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.32 Nemin uzaklaşmasına ilişkin keyfi van t Hoff doğrusu x

11 Şekil 4.33 Nemin uzaklaşmasına ilişkin keyfi Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil O C a kadar uygulanan ısıl işlem sırasında nemin uzaklaşmasına ilişkin gerçek van t Hoff doğrusu Şekil 4.35 Nemin uzaklaşmasına ilişkin gerçek Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.36 Dehidratasyona ilişkin keyfi van t Hoff doğrusu Şekil 4.37 Dehidratasyona ilişkin keyfi Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.38 Dehidratasyona ilişkin gerçek van t Hoff doğrusu Şekil 4.39 Dehidratasyona ilişkin gerçek Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.40 Dehidroksilasyona ilişkin keyfi van t Hoff doğrusu Şekil 4.41 Dehidroksilasyona ilişkin keyfi Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.42 Dehidroksilasyona ilişkin gerçek van t Hoff doğrusu Şekil 4.43 Dehidroksilasyona ilişkin gerçek Gibbs enerjisinin sıcaklıkla değişimi Şekil 4.44 Nemin uzaklaşması, dehidratasyon ve dehidroksilasyonla meydana gelen termal deformasyon sonucunda oluşan keyfi ve gerçek van t Hoff doğruları Şekil 4.45 Nemin uzaklaşması, dehidratasyon ve dehidroksilasyonla meydana gelen termal deformasyon için her bir sıcaklıkta Gibbs enerjisindeki keyfi ve gerçek değişimleri gösteren doğrular Şekil 4.46 Katyon değiştirme kapasitesinin ısıl işlem sıcaklığı ile değişimi Şekil 4.47 Termodinamik denge sabiti ile orantılı olduğu varsayılarak tanımlanan keyfi bozunma sabitinin doğal logaritmasının (In K k1 -In K k2 ) mutlak sıcaklığın tersi (1/T) ile O C ve O C arasındaki değişimlerini gösteren doğrular Şekil 4.48 Dehidratasyon ve dehidroksilasyonla meydana gelen termal deformasyon için her bir sıcaklıkta Gibbs enerjisindeki keyfi değişimleri gösteren doğrular Şekil 4.49 Termodinamik denge sabiti ile orantılı olduğu varsayılarak tanımlanan gerçek bozunma sabitinin doğal logaritmasının (In K 1 -In K 2 ) mutlak sıcaklığın tersi (1/T) ile O C ve O C arasındaki değişimlerini gösteren doğrular Şekil 4.50 Dehidratasyon ve dehidroksilasyonla meydana gelen termal deformasyon için her bir sıcaklıkta Gibbs enerjisindeki gerçek değişimleri gösteren doğrular 123 Şekil 4.51 Termodinamik denge sabiti ile orantılı olduğu varsayılarak tanımlanan bozunma sabitinin keyfi ve gerçek değerlerinin doğal logaritmasının (In K-In K k ) mutlak sıcaklığın tersi (1/T) ile O C ve O C arasındaki değişimlerini gösteren van t Hoff doğruları Şekil 4.52 Dehidratasyon ve dehidroksilasyonla meydana gelen termal deformasyon için her bir sıcaklıkta Gibbs enerjisindeki keyfi ve gerçek değişimleri gösteren doğrular Şekil 4.53 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentoniti üzerinde azotun 77 K deki adsorpsiyon ve desorpsiyon izotermi Şekil 4.54 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentoniti üzerinde azotun 77 K deki adsorpsiyon izoterminden çizilen BET doğrusu Şekil 4.55 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentoniti için özgül mikromezogözenek hacminin silindirik varsayılan gözeneklerin yarıçapı ile değişimi xi

12 Şekil 4.56 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentoniti için mezogözenek boyut dağılımı eğrileri Şekil 4.57 Ortalama gözenek yarıçapı değerlerinin (<r>) ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi Şekil 4.58 Özgül yüzey alanı değerlerinin ortalama gözenek yarıçapı ile değişimi Şekil 4.59 Özgül gözenek hacmi değerlerinin ortalama gözenek yarıçapı ile değişimi Şekil 4.60 Sungurlu/Çorum bentoniti üzerinde azotun 77 K deki adsorpsiyon ve desorpsiyon izotermlerinin uygulanan ısıl işlem sıcaklığı ile değişimi Şekil 4.61 Sungurlu/Çorum bentoniti üzerinde azotun 77 K deki adsorpsiyon ve desorpsiyon izotermlerinden çizilen BET doğrularının ısıl işlem sıcaklığı ile değişimi Şekil 4.62 Isıl olarak işlenmiş örneklerin mezogözenek boyut dağılımı (MGBD) eğrileri Şekil 4.63 Sungurlu/Çorum bentonitinin özgül yüzey alanının uygulanan ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi Şekil 4.64 Sungurlu/Çorum bentonitinin özgül mikro- mezogözenek hacminin uygulanan ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi Şekil 4.65 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentonitinin oda sıcaklığında n-bütilamin adsorpsiyon izotermleri Şekil 4.66 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentonitinin oda sıcaklığında n-bütilamin adsorpsiyonuna ilişkin Langmuir doğruları Şekil O C ve 500 O C ta ısıl işleme tabi tutulmuş olan örneklerin oda sıcaklığında n-bütilamin adsorpsiyon izotermleri Şekil O C ve 500 O C ta ısıl işleme tabi tutulmuş olan örneklerin oda sıcaklığında n-bütilamin adsorpsionuna ilişkin Langmuir doğruları Şekil 4.69 Sungurlu/Çorum bentonitinin yüzey asitliğinin ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi Şekil 4.70 Sungurlu/Çorum bentonitinin asitlik gücünün (K) ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi Şekil 4.71 Sungurlu/Çorum bentonitinin özgül yüzey alanı, özgül gözenek hacmi, yüzey asitliği ve katyon değiştirme kapasitesi değerlerinin ısıl işlem sıcaklığıyla değişimi xii

13 ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 2.1 Fillosilikatların (kil minerallerinin) sınıflandırılması Çizelge 2.2 Bentonit gruplarına ait kimyasal bileşimler Çizelge 2.3 Dünya bentonit rezervleri Çizelge 2.4 Bazı önemli kil minerallerinin ph=7 de belirlenmiş katyon değiştirme kapasitesi (KDK) değerleri Çizelge 4.1 Orijinal bentonitin kimyasal analizi Çizelge O C sıcaklıkları arasında belirlenen k sabitleri Çizelge O C sıcaklık aralığı için hesaplanan K k1, G k1 O, G 1 O ve K 1 değerleri Çizelge O C sıcaklık aralığı için hesaplanan K k2, G k2 O, G 2 O ve K 2 değerleri Çizelge O C sıcaklık aralığı için hesaplanan K k3, G k3 O, G 3 O ve K 3 değerleri Çizelge O C sıcaklıkları için hesaplanan K k1, G k1 O, G 1 O ve K 1 değerleri Çizelge O C sıcaklıkları için hesaplanan K k2, G k2 O, G 2 O ve K 2 değerleri Çizelge 4.8 Orijinal ve saflaştırılmış Sungurlu/Çorum bentonitlerinin toplam özgül mikro-mezogözenek hacmi (V), özgül mikrogözenek hacmi (V mik ), özgül mezogözenek hacmi (V mez ) ve <r> değerleri xiii

14 1. GİRİŞ Volkanik kayaçların, güçlü hava akımlarının etkisiyle aşınması sonucu oluşan kil mineralleri ya bulundukları yerde ya da rüzgar ve su ile taşınarak başka yerlerde büyük yataklar halinde depolanmıştır (Loughnan 1969, Sarıkaya 1987). Kendiliğinden 2 µm nin altındaki partiküllere dağılabilen kil mineralleri hidratlaşmış alüminyum, magnezyum ve demir silikatlardır. Killer içinde kaolinit, simektit, illit, klorit, paligorskit ve sepiolit gibi kil mineralleri yanında zeolit, feldispat, karbonat, silika polimorfları gibi çok sayıda kil dışı mineral az ya da çok ölçüde bulunabilmektedir. Kil minerallerinin türü yanında çokluğu ve kil dışı minerallerin azlığı killerin ekonomik değerini yükseltmektedir. Doğada saf bir kil mineraline ender olarak rastlanmaktadır. Mineral içerikleri ve minerallerinin kimyasal bileşimlerine bağlı olarak killerin rengi beyaz, gri, yeşil, pembe ve kahverenginin çeşitli tonlarında olabilmektedir (Grim 1962, Kingery et al. 1976, Sarıkaya 1987). Killer ilk insanlardan bu yana kullanıldığı düşünülen, bilinen en eski ham maddelerdir. M.Ö. Neolitik olarak adlandırılan dönemde Nil ve Fırat nehirleri boyunca görülen tarım yerleşkeleri ve Anadolu daki Çatalhöyük yerleşkesinde karşımıza çıkması, kilin çok eski zamanlardan beri uygarlığın temel malzemesi olduğu gerçeğini desteklemektedir (Tahberer 2006). Yaklaşık olarak dokuz bin yıldan beri inşaat malzemesi olarak kullanıldığı, ilk yazının kil levhalar üzerine yazıldığı ve sabun yerine kullanılan ilk temizlik maddesinin de kil olduğu sanılmaktadır. Killer ve kil mineralleri birçok bilim dalının, sanatın ortak çalışma alanlarından biri olmuştur. Seramik ve heykel sanatının da temel malzemelerinden olan kil, su ile ıslatıldığında plastik çamur haline getirilebilmesi ve bu sayede işlenerek kolaylıkla şekillendirilebilmesi yani kısacası biçimlendirmeye uygunluğu açısından her dönem tercih edilmiştir. Günümüzde, killer plastiklik, nem tutma ve mukavemetleri yanında organik ya da inorganik her türlü iyonla yer değiştirmesi, yüksek adsorplama özeliği ve katalitik etkinlikleri gibi diğer teknolojik özelikleri nedeniyle 100 ü aşkın alanda endüstriyel ham madde olarak kullanılmaktadır. Bu kullanım alanları seramik ve çimento üretiminden; kağıt, petrokimya ve inşaat endüstrisine; bitkisel yağ, bira, şarap ve meyve sularının ağartılmasına; radyoaktif atıkların ve atık suların temizlenmesine; ilaç, sabun, deterjan, diyafram, elektrot, 1

15 katalizör, lastik ve plastik üretimine kadar uzanan geniş bir yelpazeyle sıralanabilir (Adams and Evans 1979, Sarıkaya vd. 1982, Adams 1987, Sarıkaya 1987, Grim 1988, Clarke 1989, Murray 1991, Breen et al. 1997, Falaras et al. 2000, Noyan 2001). Killerin farklı amaçlarla farklı alanlarda kullanılmalarına olanak sağlayan, doğada yaygın olarak bulunuşları ile kil minerallerinin sahip oldukları üstün kimyasal ve fiziksel özelikleridir (Murray 1999). Killerin kullanımından önce mineralojisi ve kimyasal bileşimi yanında termal davranışlarının belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Kil mineralleri volkanik tüflerin değişiminden ya da tabakalı silikatların hidratlanması ile oluşur. Hava koşulları, ph ve ortamdaki katyonlar kil minerallerinin oluşumunda etken olmaktadır. Ortamda yüksek miktarda K +, Na +, Ca 2+ ve Mg 2+ bulunuşu öncelikle montmorillonit ve illit gibi üç katmanlı kil minerallerinin oluşmasına neden olur. Eğer K + iyonları fazla ise illit mineralleri, Mg 2+ iyonları fazla ise montmorillonit mineralleri, çok fazla Mg 2+ iyonunun varlığı halinde de klorit minerali oluşur. Asidik ortamda iki katmanlı kaolinit minerali oluşmaktadır. Mikalar küçük partiküllere ayrıldıkça K + iyonu değiştirme kapasiteleri artar ve illite dönüşürler. İllitin K + kaybı ve de tabakaları aralanmaya devam ederse K + yerine eğer ortamda varsa Ca 2+ ve Mg 2+ geçer. Bu gelişme ile illit, vermikülite veya montmorillonite dönüşür. Bu dönüşümler, Şekil 1.1 ve Şekil 1.2 de şematik olarak özetlenmiştir. 2

16 Potasyum (K + ) Değişebilen Katyonlar Şekil 1.1 Mikanın öncelikle illite ardından vermikülit ve montmorillonite dönüşmesi (w3.balikesir.edu.tr/~ozkan/ads/adsorpsiyon13.pps, 2008) Şekil 1.2 Mikaların 2:1 tabakalı kil minerallerine dönüşümünün şematik olarak gösterimi (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) 3

17 Kil mineralleri ortamın sürekli değişen fizikokimyasal özeliklerine göre Şekil 1.3 te görüldüğü gibi birbirine dönüşebilmektedir. illit klorit vermikülit simektit kaolinit Fe ve Al oksitler Şekil 1.3 Killerin ayrışması (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) Bentonit, ana kil minerali montmorillonit ya da montmorillonitten izomorfik iyon değişimi ile türeyen simektit grubunun bir elemanı olan killer için yaygın ve ticari olarak kullanılan bir terimdir. Bentonitler çok çeşitli alanlarda kullanılmakta olup bu kullanım alanları kimyasal ve mineralojik özelikleri yanında gözenekli yapılarına da bağlı olarak değişmektedir (Grim 1968, Sarıkaya 1987, Sarıkaya vd. 1989). Gözenekli yapıları, kullanım alanlarına uygun şekilde değiştirilerek bentonitler geliştirilebilmekte; adsorplama, ağartma ve katalitik etkinlikleri yükseltilebilmektedir (Adams 1978, Gregg and Sing 1982, Reichle 1985, Murray 1991, Paradas et al. 1993, Breen et al. 1997, Chitnis and Sharma 1997). Bu işlemlerle bentonitlerin ekonomik değerleri büyük 4

18 oranda artmaktadır. (Pinnavaia 1983, Laszlo 1987). Kullanım alanlarının genişletilebilmesi adına bentonitlere ısıl işlem, hidrotermal işlem, asit aktivasyonu ve baz aktivasyonu uygulanabilmekte ve bazı organik maddelerle işlenmektedir. Bu işlemler sırasında bentonitlerin kimyasal ve mineralojik yapılarında değişim meydana gelirken; aynı zamanda yüzey asitliği, yüzey alanı, gözenek hacmi, gözenek boyut dağılımı, katyon değiştirme kapasitesi, partikül boyut dağılımı, ağartma ve katalitik etkinlik gibi fizikokimyasal özelikleri de değişmektedir (Van Olphen 1963, Parfitt and Sign 1976, Barrer 1978, Önal ve Sarıkaya 1997). Bentonitler ülkemizde oldukça önemli bir yer tutan, büyük yataklar halinde bulunan killerin başında gelmektedir. Kullanım alanlarının çeşitliliği ve diğer ham maddelere oranla düşük maliyetli oluşu, bentonite olan talebi giderek arttırmaktadır. Bu nedenle, bentonitlerin kalitesini yükseltecek çalışmaların yapılması, ülke ekonomisine sağlıyacağı katkı açısından son derece önemlidir. Ayrıca, dünyadaki bentonit üretimleri göz önüne alındığında, ülkemizin oldukça zengin bentonit yataklarına sahip oluşuna rağmen üretim payı olarak çok gerilerde kaldığı görülmektedir. Bu durum da, ayrıntılı bilimsel çalışmaların yapılması gerektiği gerçeğini göz önüne sermekte ve bu çalışmaların da önemini ortaya koymaktadır. Söz konusu çalışmalar içerisinde bentonit yataklarının detaylı bir şekilde incelenmesi, mineralojisinin ve fizikokimyasal özeliklerinin belirlenmesi, ısıl işlem uygulanarak kullanım alanlarına göre bentonitlerin zenginleştirilmesi kısacası yüzey özeliklerinin istenilen yönde değiştirilip, geliştirilebilmesi ve termal dehidratasyon-dehidroksilasyon kinetiğinin incelenmesi büyük önem taşımaktadır. Daha önce yapılmış olan çalışmalarda ısıl işlem uygulanmış bentonit örneklerinin fizikokimyasal özelikleri belirlenmiş ve bu özeliklerin birbirleriyle ve de ısıl işlem sıcaklığı ile değişimleri, termal işlemin fizikokimyasal özelikler üzerindeki etkisi incelenmiştir (Sarıkaya et al. 2000, Noyan et al. 2006). Ayrıca doğal, ısıl işlem uygulanmış ve asitle aktiflenmiş bentonit örneklerinin termal bozunma kinetiklerini inceleyen çalışmalar da yapılmıştır (Güler and Sarıer 1990, Tonbul ve Yurdakoç 1997, Sarıkaya et al. 2000, Tonbul and Yurdakoç 2001). 5

19 Seramik ve döküm endüstrilerinde ayrıca katalizör üretiminde yüksek sıcaklıklar söz konusu olduğundan ısıl işlem önemli bir yer tutmaktadır (Ambroise et al. 1987). Isıl işlem sıcaklığına bağlı olarak bentonitlerin kimyasal ve mineralojik yapısının yanı sıra mukavemet, şişme, plastiklik, kohezyon, bastırılabilme, partikül boyutu, gözenek yapısı, yüzey asitliği, özgül yüzey alanı, özgül gözenek hacmi ve katyon değiştirme kapasitesi gibi bazı fizikokimyasal özelikleri de büyük ölçüde değişmektedir (Brandley and Grim 1951, Brindley 1978, Mozas et al. 1980, Reicle 1985, Ceylan et al. 1993, Sarıkaya vd. 1993, Joshi et al. 1994, Sarıkaya et al. 2000). Bentonitlerin içerisinde büyük oranda bulunan simektitler şişme eğilimi gösterdiğinden baraj, yol, köprü ve bina inşaatları sırasında ve ileriki aşamalarda büyük sorunlar ortaya çıkmaktadır. Bu sorunları ortadan kaldırmak amacıyla da temeli çevreleyen bentonitlerin ısıl işleme tabi tutulması ve bu şekilde şişmenin önlenmesi gerekmektedir (Wang et al. 1990). Bu nedenle, Sungurlu/Çorum yöresinden alınan bir bentonitin ısıl işlem ile bazı fizikokimyasal özeliklerindeki değişimlerin belirlenerek uygulanan sıcaklıkla değişimlerinin kinetik ve termodinamik olarak incelenmesi bu çalışmanın amacı olarak öngörülmüştür. 6

20 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI 2.1 Kil Mineralleri Kil minerallerinin tetrahedron (düzgün dört yüzlü) ve oktahedron (düzgün sekiz yüzlü) olmak üzere farklı iki yapıtaşından oluştuğu ilk olarak Pauling (1930) tarafından X- ışınları difraksiyonu ile belirlenmiştir (Brindley and Brown 1980). Killerin yapıtaşları Şekil 2.1 de şematik olarak verilmiştir. Tetrahedronlarda, merkezde silisyum atomu, köşelerde ise dört adet oksijen atomu bulunacak şekilde atom grupları bir araya gelmiştir. Tetrahedronların tabanları aynı düzlemde kalmak koşuluyla köşelerinden oksijen köprüleri ile altılı halkalar vererek birleşmesinden oluşan yapıya tetrahedron katmanı (T) ya da silika katmanı denir. Oktahedronlarda, merkezinde alüminyum atomu, köşelerinde ise altı adet oksijen atomu/hidroksil bulunur. Bu oktahedronların birer yüzeyleri aynı düzlemde kalmak koşuluyla köşelerinden oksijen köprüleri ile birleşmesinden oluşan yapıya oktahedron katmanı (O), gibsit katmanı ya da alümina katmanı adı verilir. Tetrahedron ve oktahedron katmanlarının oluşumu Şekil 2.2 de şematik olarak gösterilmiştir. (a) (b) Şekil 2.1 a. Tetrahedron yapıtaşı, b. Oktahedron yapıtaşı (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) 7

21 Şekil 2.2 a. Tetrahedron yapıtaşı, b. Tetrahedronların hekzagonal yapıda düzenlenmesi ile oluşturulan tetrahedron tabakası, c. Oktahedron yapıtaşı, d. Oktahedron yapıtaşlarının oluşturduğu oktahedron tabakası (Grim 1968) Oktahedral katman, oktahedronların hepsinde veya üçte ikisinde katyon bulunmasına göre trioktahedral ve dioktahedral olmak üzere iki şekilde bulunur (Bailey 1980a). Şekil 2.3 te dioktahedral ve trioktahedral yapılar şematik olarak gösterilmiştir. Yük denkliğinin sağlanabilmesi için alümina katmanındaki oktahedronlardan yalnızca 2/3 sinin merkezinde alüminyum (Al 3+ ) atomu bulunmakta, geri kalan 1/3 i ise boş kalmaktadır. Bu şekilde olduğunda dioktahedral (ikili düzgün sekizyüzlü) yapı oluşmaktadır. Alüminyum (Al 3+ ) yerine merkez iyonu olarak magnezyum (Mg 2+ ) geçtiğinde her oktahedronun merkezi tamamiyle dolu olan brusit katmanı ya da diğer bir adıyla magnezya katmanı meydana gelir (Grim 1968, Sarıkaya 1987, Sarıkaya vd. 1993, Chitnis and Sharma 1997). Bu düzenlemeyle de trioktahedral yapı (üçlü düzgün sekizyüzlü) oluşmaktadır. 8

22 Şekil 2.3 Dioktahedral ve trioktahedral yapılar (www.gly.uga.edu/schroeder/geol6550/cm06.html, 2008) Tetrahedron ve oktahedron katmanlarının üst üste ve yan yana paket şeklinde bir araya getirilmesi ve ortak konumda bulunan oksijen iyonlarıyla birbirine bağlanması ile kil tabakaları oluşur. Bir tetrahedron katman ile bir oktahedron katmanın bağlanmasıyla kalınlığı 0,72 nm olan iki katmanlı kil tabakası (1:1 tabakası), bir oktahedron katmanın iki tarafına birer tetrahedron katmanının bağlanmasıyla kalınlığı 1,0 nm olan üç katmanlı kil tabakası (2:1 tabakası) oluşur. Aynı atomların bulunduğu yüzeylere düzlem, birim yapı taşlarının birbirine bağlanmasıyla oluşan yapılara katman, 2 (TO), 3 (TOT) ve 4 (TOT-O) gibi katmanların birbirine bağlanmasıyla oluşan yapılara ise tabaka adı verilir. Bunlardan iki katmanlı 1:1 (TO) ve üç katmanlı 2:1 (TOT) kil minerallerinin oluşumu Şekil 2.4 ve Şekil 2.5 te gösterilmiştir. Kil mineralleri için verilen katman ve tabaka tanımlarının birbiri ile karıştırılmaması iyi bir anlatım için büyük önem taşımaktadır. 9

23 (a) (b) Şekil 2.4 a. İki katmanlı TO (1:1), b. Üç katmanlı TOT (2:1) kil tabakaları (Ustaoğlu 2007) T katmanı O katmanı TO (1:1) tabakası (a) T katmanı O katmanı TOT (2:1) tabakası T katmanı (b) Şekil 2.5 a. TO (1:1) (kaolin, halloysit), b. TOT (2:1) kil tabakaları (montmorillonit, illit) (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) 10

24 İki katmanlı (TO, 1:1) kil minerallerinde yer alan tetrahedronların oksijenleri, katmanın üst yüzeyinde bir oksijen düzlemi oluştururken, oktahedronların alt yüzeyindeki oksijenlerin açıkta kalan eksi yükleri hidrojen iyonu (H + ) ile OH-düzlemi oluşturmaktadır. İki katmanlı iki tabaka üst üste geldiğinde tetrahedronların oksijenleri ile oktahedronların hidroksitleri arasında hidrojen bağları (O-H-O) oluşur. Bu nedenle, katmanlar arasına su ve benzeri moleküllerin girmesi zorlaşır ve katmanlar arası istenilen ölçüde açılamaz (Şekil 2.6). T H 2 O X O TO (1:1) Tabakalar arasına su giremez ve kil minerali şişmez. T O T : Tetrahedron O : Oktahedron İki katmanlı kil minerali H 2 O T O T T O T TOT (2:1) Tabakalar arasına su girer ve kil minerali şişer. Üç katmanlı kil minerali Şekil 2.6 Kil minerallerinin tabakalarının arasına su moleküllerinin girişinin mineralin tabakalı yapısı ile ilişkisi (w3.balikesir.edu.tr/~ozkan/ads/adsorpsiyon13.pps, 2008) 11

25 Üç katmanlı (TOT, 2:1) simektit tabakasının ortasında bir oktahedron katmanı, alt ve üstte ise birer tetrahedron katmanı bulunmaktadır. Tetrahedronlardan dolayı katmanın iki yüzeyinde de oksijen düzlemleri yer alır. Kil katmanlarının üst üste gelmesi ile oksijen düzlemleri de karşı karşıya gelmiş olurlar. Eksi yüklü oksijen iyonlarını birbirine bağlayan katyon olmadığı için tabakalar birbirini elektriksel olarak çekmez. Bu nedenle, üç tabakalı (2:1) simektit minerallerinde tabakalar arası açıklık çekilen su miktarı arttıkça artarak 1,8 nm ye dek yükselebilir (Şekil 2.7). T O T T Şekil 2.7 Tetrahedral ve oktahedral katmanlardan oluşan 2:1 tabakası (Simektit) 12

26 TO (1:1) veya TOT (2:1) tabakalarının elektrik yükü bakımından nötr olduğu durumlarda, tabakalar arası ya boş kalmakta ya da su ile dolmaktadır. Tabakaların elektrik yükü bakımından nötr olmadığı yapılarda ise yük dengesi, tabakalar arasına giren katyonlarla sağlanır. Tabakalar arasındaki bağlar kovalent ve iyonik yapıda bulunan katmanlar arası bağlara göre zayıftır. Bu nedenle, her türden organik ve inorganik katyonla çözeltide yer değiştirebilirler. Kil mineralleri silikatlar bünyesinde bulunan fillosilikat grubuna aittirler (Bailey 1980a). Fillosilikatlar tabaka türüne (2:1 ya da 1:1), tabaka yüküne ve tabakalar arasına giren birimlere göre sınıflandırılır (Bailey 1980b). Tetrahedral ve oktahedral tabakaların farklı kombinasyonları farklı mineral yapılarının oluşmasına neden olur. Sınıflandırmada oktahedral katmanların dioktahedral veya trioktahedral olma durumuna göre de bir alt sınıflandırma yapılmaktadır. Ayrıca, yapı birimlerinin istifleniş şekli ve kimyasal bileşimi de dikkate alınır. Önemli fillosilikat mineraller arasında en yaygın olarak kaolinit, talk, profillit, simektit, vermikülit, klorit ve mika gelmektedir. Bu mineraller çevre koruma işlerinde de oldukça sık kullanılmaktadır. Yüksek yüzey alanları ve tabaka yüklerinin büyük olması bu minerallerin adsorpsiyon işlemlerinde kullanılmalarında önemli bir etkendir. Çizelge 2.1 de fillosilikatların sınıflandırılması görülmektedir. 13

27 Çizelge 2.1 Fillosilikatların (kil minerallerinin) sınıflandırılması (Eslinger and Pevear 1988, Karakaya 2006) Tabaka türü Tabaka yükü Grup adı Alt grup adı (Oktahedral durum) 1:1 z~0 Serpentin-Kaolin Serpentinler (to) Kaolinler (do) 2:1 z~0 Talk- Talk (to) Profillit Profillit (do) z~0,2-0,6 Simektit Simektit (to) Simektit (do) z~0,2-0,6 Vermikülit Vermikülit (to) Vermikülit (do) 0,6<z<0,9 İllit İllit (to) İllit (do) z~1,0 Mika Mika (to) Mika (do) z~2,0 Kırılgan Mika Kırılgan Mika (do) z~değişken Klorit Klorit (to-to) Klorit (do-do) Klorit (do-to) Klorit (to-do) z~değişken Sepiolit- Sepiolit (to) Paligorskit Paligorskit (do) Türler Krizotil, antigorit, lizardit Kaolinit, dikit, nakrit, halloysit Talk Profillit Saponit, hektorit Montmorillonit,bidellit, nontronit Vermikülit Vermikülit - İllit, glokonit Biyotit, flogopit, lepidolit Muskovit, paragonit Margarit Fe 2+, Mg, Mn, Ni bileşimliler Donbasit Sudoyit, kokeyit (Li) Tür bilinmiyor Sepiolit Paligorskit Serpentin-kaolin grubu TO (1:1) tipi fillosilikatlardan serpentin-kaolin grubu minerallerin dioktahedral alt grubu olan kaolin; kaolinit, halloysit, dikit ve nakrit minerallerinden oluşur. Kaolin grubu kil mineralleri, elektrik yükü bakımından nötr 1:1 katmanlarından meydana gelmektedir (Bailey 1980b). İki tabakalı olan kaolinitte tetrahedronların bulunduğu yüzeyi oksijen tabakası, oktahedronların bulunduğu yüzeyi ise hidroksit tabakası ile kaplıdır. Şekil 2.8 de görüldüğü gibi bu iki tabaka arasında elektriksel bir çekim gücü 14

28 meydana gelir ve bu yüzden kaolinit su alıp şişme özelliği göstermez. Halloysitte, kaolinitin aksine tabakalar arasında su molekülleri yer almaktadır. Su alıp kolayca şişebildiğinden toprakta suyun tutulmasında oldukça faydalı bir kil mineralidir. Trioktahedral bir yapıya sahip olan serpentin alt grubu mineralleri ise kil minerallerinden daha küçük tane boyutuna sahip olup nadir olarak bulunurlar. Şekil 2.8 Kaolinit mineralinin şematik gösterimi (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) Talk-profillit grubu TOT (2:1) tipi fillosilikatların elemanları olan talk ve profillit, sırasıyla en basit trioktahedral ve dioktahedral üç katmanlı minerallerdir. Talk, kimyasal formülü Mg 3 Si 4 O 10 (OH) 2. nh 2 O olan sulu bir magnezyum silikattır. Profillit ise kimyasal formülü Al 2 Si 4 O 10 (OH) 2. nh 2 O olan bir alüminyum silikattır. Her ikisinin de tabakalar arası van der Waals bağları çok zayıftır. Tetrahedronlardaki Si 4+ yerine çok az ölçüde Al 3+ iyonunun girmesi ile bir 15

29 katyon değişimi olmaktadır. Bunun dışında başka bir iyon değişimi yoktur. Talk mineralinin şematik gösterimi Şekil 2.9 da verilmiştir. T O T Şekil 2.9 Talk minerali (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) Simektit grubu Simektitler iki tetrahedral tabakası arasında oksijen iyonlarının paylaşıldığı bir oktahedral tabakasından oluşur. İzomorfik katyon değişimleri simektitlerin farklılaşmasına neden olur. En yaygın olan simektit minerali montmorillonittir. Montmorillonit ve montmorillonitten izomorfik iyon değişimi ile doğal olarak türeyen bidellit, nontronit, hektorit ve saponit gibi kil minerallerinin oluşturduğu sınıf simektit grubu olarak adlandırılır (Grim 1968, Pinnavaia 1983). Montmorillonit dioktahedral yapıda bir mineral olup genel formülü (Na,Ca) 0,33 (Al 1,67 Mg 0,33 )Si 4 O 10 (OH) 2. nh 2 O şeklindedir. Montmorillonitlerde oktahedral tabakada katman yükü oluşurken, genel formülleri sırasıyla Na 0,33 Al 2 (Si 3,67 Al 0,33 )O 10 (OH) 2. nh 2 O Na 0,33 Fe 2 (Si 3,67 Al 0,33 )O 10 (OH) 2. nh 2 O 16

30 şeklinde olan ve dioktahedral yapıda bulunan bidellit ve nontronitte ise tetrahedral tabakada yer değişimleriyle katman yükü oluşur. Fe 3+ ün Al 3+ ile yerdeğiştirmesiyle oluşan nontronit, bidellite çok benzemektedir. Nontronit, bazik kayaçların ilk ayrışma ürünleri hariç, topraklarda çok az bulunur (Sherman et al. 1962). Simektit grubunun trioktahedral yapıda bulunan hektorit ve saponit kil mineralleri ise sırasıyla Na 0,33 (Mg 2,67 Li 0,33 )Si 4 O 10 (OH) 2. nh 2 O Na 0,33 (Mg 2,67 R 0,33 3+ )(Si 3,34 Al 0,66 )O 10 (OH) 2. nh 2 O genel formüleriyle gösterilmektedir (Moore and Reynolds 1997). Hektorit mineralinde oktahedral boşluklardan kaynaklı yüksek oranda Mg 2+ iyonu bulunmakta ve Lioktahedral yer değişimleri önemli ölçüde gözlenmektedir. Saponit minerali ise hektoritte olduğu gibi yüksek oranda Mg 2+ iyonu içermesinin yanı sıra kimyasal analizinde oktahedronda Mg 2+ yerine çok az miktarlarda Al 3+ ve Fe 3+ yer değiştirimi olduğu belirlenmiştir. Montmorillonit mineralinin birim katmanı TOT (2:1) şeklindedir (Berger 1941). Çok sayıda TOT (2:1) birim katmanının paralel olarak üst üste istiflenmesiyle montmorillonit partikülleri, bu partiküllerin gelişigüzel bir araya toplanması ile de montmorillonit minerali meydana gelir (Şekil 2.10). 17

31 Şekil 2.10 Montmorillonit mineralinin şematik gösterimi (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) Silika katmanındaki tetrahedronlardan bazılarının merkezine Si 4+ iyonları yerine Al 3+ ve Fe 3+ gibi, alümina katmanındaki oktahedronlardan bazılarının merkezlerine ise Al 3+ iyonları yerine Fe 2+, Mg 2+, Zn 2+, Ni 2+ ve Li + gibi yükseltgenme basamağı daha düşük olan iyonlar geçer. İyonların değerliklerindeki bu farklılık sebebiyle yapıda negatif yük fazlalığı ya da pozitif yük eksikliği meydana gelir. Oluşan negatif yük fazlalığı da katmanlar arasına giren Na +, Ca 2+ ve Mg 2+ gibi katyonların kil minerallerine bağlanması ile yani bir diğer deyişle katyonların adsorpsiyonu ile dengelenir. Bu şekilde örgü içinde birbirine yaklaşık çapta (aynı koordinasyon sayısına sahip katyonlar) fakat farklı pozitif elektrik yüküne sahip katyonların yer değiştirmesi izomorfik yer değiştirme olarak adlandırılır (Şekil 2.11). İzomorfik yer değiştirmeler özellikle montmorillonit minerallerinde önemlidir. İzomorfik yer değiştirmelerin montmorillonitlerde fazla olması nedeniyle de yüklerin dengelenmesi için bağıl olarak adsorplanan katyonların miktarının fazla olması gerekir ve bu nedenle montmorillonitlerin KDK değerleri yüksektir (Yalçın 2000). İnorganik ve organik tüm katyonlarla yer değiştirebilen Na +, Ca 2+ ve Mg 2+ gibi katyonlar, katmanlar arasında doğal olarak yer alan suyun içinde bulunmaktadırlar. Bu katyonlardan Na + iyonu, katmanlar arasına girdiğinde sodyum montmorillonit (Na-M), Ca 2+ iyonu girdiğinde ise kalsiyum montmorillonit (Ca-M) oluşmaktadır. Na + iyonu Ca 2+ iyonuna göre tabakalar 18

32 arasına oldukça fazla miktarda suyun girmesine ve mineralin çok şişmesine neden olmaktadır (Parker et al. 1980, Pennino et al. 1981). Bu nedenle de Na-M, Ca-M e göre çok daha uzun ömürlü süspansiyonlar verir. Na-M in katman kalınlığı d(001)=1,2 nm iken Ca-M in katman kalınlığı d(001)=1,5 nm dir. Katman kalınlıkları farkı yardımıyla X-ışınları difraksiyonu izlerinden kil içindeki mineralin Na-M ya da Ca-M olduğu kolaylıkla belirlenebilir. İyon değişimi ile Na-M ve Ca-M birbirine tersinir olarak dönüştürülebilmektedir. Net Yük 0 İyonik yer değiştirme -2 Şekil 2.11 Kristal içinde bir iyonun yerini daha düşük değerlikli diğer bir iyonun alması ile eksi yük fazlalığının doğuşu Vermikülit grubu Fillosilikatların bir başka grubunu oluşturan vermikülit montmorillonite oranla daha fazla tabaka yüküne sahiptir. Bu tabaka yükü de tetrahedronda Si 4+ yerine Al 3+ yer değişimlerinden oluşmaktadır. Vermikülitler dioktahedral ya da trioktahedral yapıda olabilirler. Tabakaları arasında Mg 2+ veya Ca 2+ gibi katyonlar ile iki moleküler su (2H 2 O) katmanı bulunur. Tabakaları arasında sulu katyonların bulunması diğer minerallerden ayırt edilmelerinde önemli bir ölçüttür. 19

33 2.1.5 İllit-mika grubu İllit grubu veya mika grubu kil minerallerinin simektit grubundan farkı, potasyum (K + ) içermeleridir. TOT (2:1) tabaka yapısında olmalarının yanı sıra tabakaları negatif yüklüdür. Tabakalar arasında bulunan katyonlar kuvvetli iyonik bağlarla yapıya bağlanmışlardır. Kristallerinin daha küçük olması, az kristalleşmiş olmaları ve daha az potasyum (K + ) içermeleri (%4-6) yanında daha fazla kristal suyuna sahip olmaları nedeniyle illitler mikalardan ayırt edilebilirler. Buna karşılık, diğer kil minerallerinden daha fazla potasyum (K + ) içerdikleri ve mikalara çok benzedikleri için illitler mikamsı kil mineralleri olarak tanınırlar. Montmorillonit mineralinin TOT katmanlarındaki Si 4+ iyonlarının %15-25 i yerine Al 3+, Al 3+ iyonlarının bir kısmı yerine ise Fe 3+ ve Mg 2+ iyonlarının geçmesiyle illit minerali oluşmaktadır (Şekil 2.12). Bu mineralinin genel kimyasal formülü (Si 8-x Al x ) (Al 4, Fe 4, Mg 4, Mg 6 ) O 20 (OH) 4 K x şeklinde olup x değeri 1,0 ve 1,5 arasında değişmektedir. Doğal katman kalınlığı ise d(001)=1,0 nm civarındadır (Wentworth 1970, Eberl and Hower 1976). İllit mineralindeki yük denkliği katmanlar arasında bulunan ve bir başka iyonla kolayca yer değiştiremeyen K + iyonları ile sağlanmaktadır (Wentworth 1970). 20

34 K + iyonları ile bağlanmışlardır. Şekil 2.12 İllit mineralinin şematik gösterimi (www.agri.ankara.edu.tr/soil_sciences/1248_toprak kolloidleri.pdf, 2008) Klorit grubu Tetrahedronların merkezindeki Si 4+ yerine kısmen Al 3+ geçmesiyle eksi yüklenen 2:1 tabakaları ile Mg 2+ yerine kısmen Al 3+ geçmesiyle artı yüklenen burisit tabakası arasındaki iyonik çekim kuvveti nedeniyle dört katmanlı klorit (TOT-O) tabakası oluşur. Kloritlerin dört tabakalı yapısında oluşan katmanların alt yüzünde tetrahedronlara ait oksijen tabakası, üst yüzünde de oktahedronlara ait hidroksilli tabaka bulunur. Bir katmanın oksijen düzlemi ile diğer katmanın hidroksilli düzlemi arasında oluşan hidrojen bağları nedeniyle yüzeyler ve dolayısıyla TOT-O tabakaları birbirine bağlanarak klorit partiküllerini oluşturur. Bu nedenle, klorit grubu killerin aynı kaolinit grubunda olduğu gibi şişmeleri ve tabakalar arası katyonları azdır. Klorit grubu kil mineralleri hidratlaşmış magnezyumlu alüminyum silikatlar olarak nitelenebilir. 21

35 2.1.7 Sepiolit-paligorskit grubu Tabakalı yapıdaki diğer kil mineralleri gibi lifli yapıdaki sepiolit ve paligorskit mineralleri de fillosilikat grubu içinde yer almaktadır. Bu mineraller diğer kil minerallerinden farklı olarak kesikli istiflenen oktahedral katmanları içermektedir. Buna karşın tetrahedron katmanların iki yönlü ve sürekli biçimde bağlanmasından dolayı 2:1 tabakalı silikatlardan kabul edilirler (Brindley and Pedro 1972). Oktahedron (silika) katmanların süreksizliğinden dolayı oluşan lifli silikatların dış yüzeylerinde silanol grupları (Si-OH) yer almıştır. Bu gruplar bazı organik ve inorganik kimyasallarla etkileşerek bu minerallerin kimyasal etkinliğini artırmaktadır (Ruitz-Hitzky 2001). Oldukça yüksek gözenekliliklere sahip olan sepiolit ve paligorskitler en yüksek adsorplama kapasitesine sahip kil mineralleridir (Sabah ve Çelik 2006). Sepiolit magnezyum hidrosilikat, paligorskit (atapulgit) ise magnezyum-alüminyum hidrosilikat bileşimli kil mineralleridir. İki mineralde de tetrahedral yer değişimi az olmakla birlikte, oktahedral konumlar sepiolitte çoğunlukla Mg ile, paligorskitte ise yaklaşık olarak yarısı Mg yarısı da Al ile doldurulmuştur (Weaver and Pollard 1973, Karakaya 2006). Sepiolit trioktahedral, paligorskit ise dioktahedral yapı da olup her iki mineral de lifsi yapıları ile karakterize edilebilmektedir. Nagy and Bradley (1955) modeline göre izomorfik iyon değişiminin olmadığı durumlardaki kimyasal formülleri sırasıyla (Si 12 )(Mg 9 )O 30 (OH 6 )(OH 2 ) 4. 6H 2 O (Mg,Al) 2 Si 4 O 10 (OH). 4H 2 O şeklinde belirlenmiştir. Bu mineraller, yapıları, kimyasal bileşimleri ve jeolojik oluşumları bakımından birbirlerine benzemektedir. X-ışını kırınımı, bu iki mineral için iki belirgin desen verir. Sepiolit ve paligorskit, ardalanmalı terslenmiş oktahedraltetrahedral bağlantılı kısalmış levhalardan oluşmuştur (Şekil 2.13). Levha yapısına sahip olan diğer kil minerallerine göre daha nadir bulunmaları, çok özel şartlarda yataklanmalar göstermeleri, dokusal özelikleri, kristal yapılarındaki süreksizliklere bağlı kanallar tarafından sağlanan yüksek özgül yüzey alanları ile adsorpsiyon özelliği, porozitesi, kristal morfolojisi ile kompozisyonuna bağlı uygun nitelikli fizikokimyasal özelikleri sepiolit ve paligorskit minerallerini tüm dünyada değeri gittikçe artan bir ham 22

36 madde konumuna getirmişlerdir (Anonim 1996). Paligorskit ve atapulgit ifadeleri eşdeğer anlamda olmakla birlikte; atapulgit adı daha çok ticari olarak, paligorskit adı ise bilimsel çalışmalarda kullanılmaktadır. T O T merkezleri Şekil 2.13 Sepiolit ve paligorskitin yapısı (Velde 1992) 2:1 birimleri levha olmayıp, zeolitlerinkine benzer biçimde su ve değişebilir iyonların yerleşebildiği açık bir boşluk oluşturarak bağlanmış şeritlerdir (sayfaya dik olarak uzamakta). Kristalin su (OH birimleri), 2:1 birimlerinin oktahedral tabakalarında bulunur. Tabaka arası değişim yerleri boşluklarda bulunur. 2.2 Killere Etki Eden Faktörler Killerin mineralojik bileşimleri; içerdiği kil dışı minerallerin bileşimi; içerdikleri organik maddeler, yer değiştirebilen iyonlar ve çözünebilen tuzlar ve de yapısı kil mineralinin tanımlanmasında son derece önemli olup aynı zamanda bu etkenler killerin özeliklerini kontrol etmektedir. Kili oluşturan kil minerallerinin türü, bileşimi ve bu minerallerin hangi ölçülerde kil içerisinde bulunduğu o kilin özeliklerini ve dolayısıyla kalitesini büyük ölçüde etkiler. Yine aynı şekilde kilde bulunan kil dışı mineraller de son derece önemlidir. Bu mineraller killerin kullanım alanlarında etkisini göstermektedir. Örneğin, kuars ve pirit seramik killerinde zararlı maddelerdir. 23

37 Killer içerisinde az miktarda bulunan organik maddeler arasında kömür, bitki ve hayvan artıkları yer alır. Organik maddeler boya tesiri yaparak killerin renklenmesine neden olur. Yer değiştirebilen iyonlar ve çözünebilen tuzların killer içerisinde bulunuşu ise killerin kullanım alanlarında son derece önemlidir. Örneğin bazı tuzlar kil taneciklerinin birbirlerine yapışmasına neden olur ve bu durum da endüstriyel alanda kullanımını olumsuz etkiler. Yer değiştirebilen iyonlar killerin plastisite, kuruma ve pişme gibi özeliklerini değişime uğratabildiklerden oldukça önemlidirler. Killerin morfolojisi tanelerin tanelerle ilişkisi şeklinde belirtilebilir. Tane iriliğinin dağılışı, şekli ve taneciklerin yönelmesi olarak düşünülür. Bunlar da killerin özeliklerini ve kullanım alanlarını etkilemektedir. Örneğin tane iriliği seramikte ve kaplamada son derece önemlidir. 2.3 Bentonit Volkanik kül, tüf ve lavların kimyasal ayrışması veya bozulmasıyla oluşan, alüminyum ve magnezyumca zengin ve de içerisinde büyük oranda montmorillonit minerali bulunan killere bentonit denilmektedir. İlk defa 1888 yılında ABD nin Wyoming eyaletinde Fort Benton yakınlarında bulunmuş olan bentonit, Knight (1898) tarafından da bu isimle adlandırılmıştır (Grim 1962). Bentonit, Al 4 Si 8 O 20 (OH) 4. nh 2 O genel formülü ile tanımlanmakta olan, kuvvetli kolloidal özelik gösteren, plastikliği yüksek, yumuşak ve kolaylıkla şekil verilebilen bir çeşit kildir (Gillson 1960, Grim 1988, Murray 1991). Ticari anlamda ise suyla temasa geçince şişebilen, asitle aktiflendirilmiş, sondaj çamurlarını koyulaştıran ve geniş yüzey alanı gösteren bir kil mineralidir (Grim 1968, İpekoğlu vd. 1997). Bentonit içerisinde doğal katkı maddesi olarak kaolin ve illit gibi kil mineralleri ile jips, kuars, rutil, kalsit, dolamit ve volkanik kül gibi kil dışı mineraller de yer almaktadır (Grim and Güven 1978). Bentonitler 24

38 doğada beyaz, gri, yeşil, sarı ve pembe olmak üzere çeşitli renklerde bulunmaktadırlar. Ayrıca bentonit yerine volkanik kil, sabun kil, ağartma kili, ağartma toprağı, adsorlayıcı kil ve adsorplayıcı toprak gibi isimler de kullanılmaktadır (Clarke 1989). Bentonitler su ile temas ettiklerinde az ya da çok şişme özeliği gösterirler. Hem şişme özeliklerine göre hem de değişebilen iyonlara göre bentonitler üç gruba ayrılmaktadır. Bunlar; sodyum bentonit (Na-B), sodyum-kalsiyum bentonit ve kalsiyum bentonit (Ca- B) şeklinde sıralanabilir. Sodyum bentonitler su ile fazla şişerken, sodyum-kalsiyum bentonitler orta derece şişmekte, kalsiyum bentonitler ise oldukça az şişmektedirler. Na- B ve Ca-B karışımı olan sodyum-kalsiyum bentonitlerine ara veya karma bentonitler de denir. Su ile çok şişen Na-B lerin süspansiyonları uzun ömürlü olurken, su ile az şişen Ca-B lerin süspansiyonları kısa ömürlüdür (Mingelgrin et al. 1978, Law and Morgheim 1979). Ham bentonit su ile temasa geçtiğinde en az beş misli şişebiliyorsa ticari bakımdan iyi bir bentonit olarak kabul edilir. Çok daha iyi bentonitler kat kadar şişebilmektedir. Su ile şişme özeliği belli bir sıcaklıktan sonra kaybolan bentonitin kuru haldeki yoğunluğu 2,7-2,8 g/cm 3 olup iyonlaşma kapasitesi oldukça yüksektir. Bentonit toz haline getirildiğinde, yoğunluğu hızlı bir düşüş göstererek 1,6-1,8 g/cm 3 kadar olur. Bentonitlerin kimyasal bileşimleri ile kesin olarak hangi tip bentonit oldukları söylenememekle birlikte tahmin yürütülebilmektedir. Bentonit gruplarına ait kimyasal bileşimler Çizelge 2.2 de verilmiştir. Çizelge 2.2 Bentonit gruplarına ait kimyasal bileşimler (Yüce 1999, Yaylalı vd. 2001) Bileşen (%) Na Bentoniti Ca Bentoniti Ara Bentoniti SiO 2 64,0 59,0 62,0 Al 2 O 3 21,0 19,7 15,9 Fe 2 O 3 3,5 5,9 3,0 MgO 2,3 5,5 2,6 CaO 0,5 1,7 4,5 Na 2 O 2,6 0,2 2,0 K 2 O 0,4 0,2 1,0 25

39 Çizelgeye baktığımızda Na 2 O+K 2 O/CaO+MgO değeri 1 ve 1 den büyük olanlar Na-B, 1 den küçük ve 1/3 e kadar olanlar ara bentonit, 1/3 den küçük olanlar ise Ca-B olarak kabul edilir. Yukarıdaki doğal sınıflandırmanın yanı sıra bentonitler sülfürik asite (H 2 SO 4 ) karşı gösterdikleri reaksiyonlara göre de sınıflandırılırlar. Bu şekilde bentonitlerin alkali veya toprak alkali bentonit olup olmadıkları da anlaşılabilmektedir (Yaylalı vd. 2001). Bu reaksiyonlara göre bentonitler dört gruba ayrılırlar. a) Alkali Bentonitler: Asitle reaksiyona girdiklerinde özeliklerini koruyan ve kolaylıkla yer değiştirebilen alkali gruplar içeren bentonitlerdir. b) Alkali Yarı Bentonitler: Kolayca yer değiştirebilen alkali gruplar içeren bentonitlerdir. Ancak asitle reaksiyona girdiklerinde özeliklerini kaybederler. c) Toprak Alkali Bentonitler: Kolayca yer değiştiren alkali gruplar içerirler. Asitle reaksiyona girmeden önce veya sonra bir alkali tuzun eklenmesi sonucunda meydana gelen reaksiyonla alkali bentonit haline dönüşebilirler. d) Toprak Alkali Yarı Bentonitler: Kolayca yer değiştirebilen alkali gruplar içerirler, ama asitle reaksiyona girdiklerinde alkali bentonit özeliklerini kaybederler. Bentonitler asit, baz, tuz ve çeşitli organik maddelerle işlenerek özelikleri daha da geliştirilebilmekte; adsorplama, ağartma ve katalitik etkinlikleri yükseltilebilmektedir (Bayram 1991, Noyan 2001) Bentonitlerin özelikleri Bentonitler için en önemli ayırt edici özelik bünyelerinde su tutabilmeleridir (Şekil 2.14). Bentonitin bünyesine fiziksel su alması ve kristal yapısının genişlemesine şişme denmektedir. Bentonitlerin şişmesi 2:1 tabakaları arasındaki katyonların türü ve miktarı ile yakından ilgilidir (Suquet et al. 1975, Slade et al. 1991, Sato et al. 1992). 2:1 tabakaları arasında doğal olarak genellikle Na + ve Ca 2+ katyonları bulunmakta olup Na + /Ca 2+ eşmolar oranı arttıkça şişme de artmaktadır (Laird and Shang 1997). 26

40 T O Şekil 2.14 Çeşitli bentonitlerin su ile temas ettiklerinde yapılarında oluşan değişim (Özdemir ve Özcan 2007) Bentonitlerin partikül şekli, partikül boyutu, partikül boyut dağılımı, yüzey yük yoğunluğu, jelleştirme gücü, şişmesi, süspansiyonlaşabilmesi, süspansiyon bulanıklığı, zeta potansiyeli, süspansiyonların çamurlaşabilmesinin birer ölçüsü olan viskozite ve akma gerilimi gibi reolojik nicelikler kolloidal özelikler arasında yer almaktadır (Van Olphen 1963, Dalgada et al. 1986, Bozdoğan 1990). Bu kolloidal özelikler de bentonitin ne tip bir bentonit olduğu oldukça önemlidir (Brandenburg and Lagaly 1988). Bentonitler montmorillonit mineralinden gelen değişken plastisite özeliğine sahiptir. Bu özeliği gösteren bentonitler su içeriği sabit kaldığı halde, basınç ve sarsıntı gibi etkenlerle plastisitelerini değiştirirler ve hatta fazla basınç altında akıcı hale de gelebilirler. 27

41 2.3.2 Bentonitlerin kullanım alanları Bentonitlerin yapısı ve bileşimi endüstride kullanımı açısından son derece önemlidir. Tane boyu, tane şekli, yüzey kimyası, yüzey alanı, renk, aşındırma, viskozite, plastisite, absorpsiyon ve adsorpsiyon gibi çeşitli özelikleri endüstriyel alanlardaki kullanımını büyük ölçüde etkilemektedir (İpekoğlu vd. 1997). Geniş bir kullanım alanı olan bentonitin en önemli tüketildiği alan sondaj sektörüdür. Sondaj sektörü başta olmak üzere aşağıda sıralanmış olan pek çok endüstriyel alanda da önemli ölçüde kullanılmaktadır. Kullanım alanlarına göre bentonitin çeşidi değişmekte ve bu kullanım alanlarına göre hazırlanmaktadır. Şekil 2.15 te kullanım alanlarının dağılımı şematik olarak gösterilmiştir. Kullanım alanlarının bir kısmı da aşağıda sıralanmıştır (Anonim 2001). - Döküm kumu bağlayıcısı olarak kalıpların hazırlanmasında (1600 O C a kadar dayanmaktadır); - Demir çelik sanayisinde demir tozlarının peletlenmesinde; - İnşaat mühendisliğinde temel ve baraj yapılarında su ve sıvı sızdırmazlığı elde etmede; - Yemeklik sıvı yağların ağartılmasında; - Gıda sanayisinde hayvan yemine katkı olarak; - Şarap ve meyve sularının berraklaştırılmasında; - İlaç, kağıt, lastik sanayisinde dolgu maddesi olarak; - Çimento ve seramik sanayisinde katkı maddesi olarak; - Evcil hayvanların altlarına yayılacak atıkların kolay temizlenmesinde; - Petrol rafinasyonunda; - Atık suların temizlenmesinde; - Gübre yapımı ve toprak ıslahında; - Kurşun kalem, renkli kalem, pastel boya, camcı macunu ve tutkal yapımında dolgu veya ara madde olarak; - Boya sanayisinde, yangın söndürücülerde ve birçok kimya sanayisinde katalizör olarak kullanılabilmektedir. 28

42 Diğer; %15 Sondaj; %40 Yağ Sanayi; %20 Döküm; %25 Şekil 2.15 Bentonitin kullanım alanları (Özdemir ve Özcan 2007) Türkiye de ve dünyada bentonit üretimi Bentonit Türkiye de magmatik kayalar, volkanik ara katkılı çökel ve salt çökel birimlerinin içinde bulunmaktadır. Türkiye oldukça geniş bentonit yataklarına sahip bir ülkedir. Yataklar ağırlıklı olarak Marmara, Orta Karadeniz ve Orta Anadolu bölgelerinde bulunur (Anonim 2001). Bu yatakların küçük bir bölümü sondaj bentoniti, büyük bir bölümü ise paletleme ve döküm bentoniti özeliğindedir. Kütahya, Ünye- Fatsa, Tirebolu-Giresun gibi yataklar ise son yıllarda önemi giderek artmakta olan beyaz bentonit özeliğinde olup kağıt ve deterjan sanayisinde ve de ayrıca yağların ağartılmasında kullanım alanı bulmaktadır (İpekoğlu vd. 1997, Anonim 2001). Türkiye bentonit rezervleri yaklaşık milyon tondur (İpekoğlu vd. 1997). Ülkemizde 1960 lı yıllardan bu yana bentonit tüketimi giderek artış göstermiştir (Anonim 2001). Türkiye nin en önemli bentonit yatakları Enez (Edirne), Kütahya, 29

43 Eskişehir, Kalecik (Ankara), Eldivan-Kurşunlu-Ilgaz (Çankırı), Reşadiye (Tokat), Ünye-Fatsa (Ordu) bentonit yataklarıdır. Bunlara ilaveten Balıkesir, Konya, Trabzon, Giresun, Malatya ve Elazığ bölgelerinde de yataklar bulunmaktadır (İpekoğlu vd. 1997, Yaylalı vd. 2001). Ülkemizdeki başlıca bentonit yataklarının dağılımı Şekil 2.16 da verilen haritada görülmektedir. Şekil 2.16 Türkiye de bentonit yataklarının dağılımı (http://www.maden.org.tr, 2008) Dünya bentonit rezervi yaklaşık olarak 1870 milyon ton civarındadır. Dünyanın en önemli bentonit rezervleri ABD, Rusya, Yunanistan, Almanya, Japonya, İtalya, İspanya ve İngiltere de bulunmaktadır. Çizelge 2.3 te ülkelere göre bentonit rezervi dağılımları verilmiştir. 30

44 Çizelge 2.3 Dünya bentonit rezervleri (Anonim 2001) Ülke Rezerv (milyon ton) AMERİKA 950 Kuzey Amerika 900 Güney Amerika 50 AVRUPA 720 SSCB 250 Türkiye 370 Diğer 100 AFRİKA - ASYA - AVUSTRALYA 50 DİĞER 150 TOPLAM Bentonitler ve Diğer Killerin İncelenmesi Killerin tanımlanması için birbirinden farklı birçok yöntem geliştirilmiştir. Ancak bu yöntemlerden sadece birini kullanarak bu kayaçlar hakkında karar vermek son derece güçtür. Bu nedenle, birkaç yöntem uygulanarak sonuçların birleştirilmesiyle bentonitler içinde bulunan kil ve kil dışı mineraller belirlenebilmektedir. Uygulanmakta olan bu yöntemlerden başlıcaları kimyasal analiz (KA), X-ışınları difraksiyonu (XRD), termal analizler (DTA-TGA) şeklinde sıralanabilir. Daha ayrıntılı araştırmalar için taramalı elektron mikroskopi (SEM), infrared spektroskopi (IR), petrografik mikroskopi, boya adsorpsiyonu ve diğer bazı optik yöntemler kullanılmaktadır (Sailey and Karichoff 1973). Kimyasal analiz yöntemi en eski ve en fazla bilinen yöntemlerden olup bentonitlerin incelenmesinde gerekli, fakat yeterli değildir. Kimyasal analiz sonuçlarının diğer uygulanan yöntemlerin sonuçları ile birleştirilmesi neticesinde bentonitler kesin olarak tanımlanabilmektedir. 31

45 Bentonitler içindeki kil ve kil dışı minerallerin belirlenmesinde X-ışınları difraksiyonu (XRD) kullanılan en önemli ve en yaygın yöntemdir. Çok az miktarda maddeye gereksinim duyan bu yöntem bentonit içindeki minerallerin kristal yapılarını etkilemez. Bentonit içinde yer alan minerallerin nitel ve bazen yarı-nicel analizleri XRD ile yapılır. Bu yöntem uyarınca kil içerisindeki ana mineral yanında az miktarda bulunan diğer kil mineralleri ve kuars, kalsit, pirit, feldispat gibi kil dışı mineraller de kolaylıkla belirlenebilir. Minerallerin XRD diyagramları parmak izi olarak adlandırılmıştır (Grim 1968). Elde edilen XRD diyagramları her bir mineral için karekteristik olan referans XRD diyagramları ile kıyaslanarak kilin nitel ve nicel analizleri yapılabilir (Thomson et al. 1972). Kil örneği üzerine dalga boyu belli X-ışınları düşürüldüğünde parıldayan ışınların kristal düzlemi ile yaptıkları θ açısı ölçülerek 2dsinθ = nλ (2.1) şeklindeki Bragg denklemi yardımıyla kristal katı içinde yer alan atom düzlemleri arasındaki d uzaklığı hesaplanır. Her bir mineral için karekteristik olan bu uzaklık yardımıyla kil mineralleri birbirinden ayırt edilebilmektedir (Tettenhorst and Doberson 1973). Termal analiz yöntemlerinin temeli, bir maddenin kontrollü olarak ısıtılması ve soğutulması sırasında oluşan fiziksel ve kimyasal değişimlerin, sıcaklığın bir fonksiyonu olarak standart bir malzemeye göre belirlenmesine dayanır. Termal analiz metotlarından en çok kullanılanlarından başlıcaları termogravimetik analiz (TGA) ve diferensiyel termal analiz (DTA) yöntemleridir. DTA de ölçülen fiziksel büyüklük, örnek ile standart madde arasındaki sıcaklık farkı T iken, TGA de ölçülen büyüklük malzemenin kütlesidir. Sıcaklığa karşı kütle kaybı değerleri grafiğe geçirildiğinde TGA eğrileri, sıcaklığa karşı ısı alış verişleri hızları grafiğe geçirildiğinde ise DTA eğrileri elde edilir. Termal analiz yöntemleri polimerlerin, alaşımların, killerin, diğer minerallerin komplekslerinin, tuzların, tuz karışımlarının ve ilaçların incelenmesinde kullanılır. 32

46 FTIR ise görünür bölge ile mikrodalga bölgesi arasında kalan enerjinin moleküller veya kimyasal gruplar tarafından absorplanmasının ölçümünü esas alan bir yöntemdir. Her molekülün titreşim ve dönme hareketi farklı olduğundan infrared spektrumundan bir molekülün hangi molekül olduğu ya da moleküldeki hangi bağın titreşimi veya dönmesi olduğu anlaşılabilir (Küçükçelebi 1997, Taşer 1998, Yılmaz 2004). Bu yöntem daha çok organik bileşiklerde kullanılmakla birlikte mineraloji ve kil minerallerinin yapısını aydınlatmada da kullanılmaktadır. Kil minerallerinde frekans olarak cm -1 aralığı geçerli alınmaktadır. OH grupları cm -1 de absorpsiyon yaparken, adsorbe su 3400 cm -1 ve 1640 cm -1 de absorpsiyon yapmaktadır cm -1 de silikat minerallerinde görülen absorpsiyon bantı ise minerallere göre değişim göstermekte ve mineralin tanınmasında yardımcı olmaktadır (Stubican and Rustum 1961). 2.5 Adsorplama Özelikleri Bentonitlerin adsorplama kapasitesi, partiküllerin gözenekli yapısından kaynaklanmaktadır (Sarıkaya 1987). Moleküler elek olarak adlandırılan yapay zeolitlerde gözenek büyüklükleri birbirine çok yakın olmasına karşın çeşitli adsorplayıcılarda gözenekler farklı boyutlara sahiptir. Katıların içinde ve görünen yüzeylerinde bulunan boşluk, oyuk, kanal ve çatlaklara genel olarak gözenek adı verilir. Doğadaki gözeneklerin şekil ve boyutları büyük farklılık göstermektedir. Silindirik, küresel, silindir-küre bağlantılı, düzlemsel tabaka, mürekkep şişesi vb. şekilde olan gözenekler katı içinde tümüyle kapalı olarak veya birbirleriyle bağlantılı şekilde bulunmaktadır. Bazı gözeneklerin bir ucu kapalı bir ucu açık, bazılarının ise iki ucu da açık olabilmektedir (Everett and Stone 1958, Ulusoy 1987). IUPAC tarafından yapılan sınıflandırmada gözenekler üç grupta toplanmıştır. Genişliği 2 nm den küçük olan gözeneklere mikrogözenek, 2 nm ile 50 nm arasında olanlara mezogözenek, 50 nm den büyük olanlara ise makrogözenek adı verilir (Gregg and Sing 1982). Yalnızca mikro-, mezo- veya makrogözenekli katılar bulunabildiği gibi mezo- ve makrogözenekleri birlikte içeren katılar da bulunmaktadır. Mikrogözenek boyutları katının oluşumuna bağlı olduğundan dış fiziksel işlemlerle değiştirilememekte, sadece 33

47 kimyasal işlemlerle değiştirilebilmektedir. Mezogözenekler ise kimyasal işlem ve sıcaklıkla önemli ölçüde değişir (Ulusoy 1987). Killer içinde her türlü gözenek bulunmaktadır. Bir gram katının içerdiği gözeneklerin toplam hacmine özgül gözenek hacmi denir. Özgül gözenek hacmi mikro- ve mezogözeneklerin yanı sıra büyük ölçüde makrogözeneklerden de kaynaklanmaktadır (Sarıkaya 1987). Yine bir gram katı içerisindeki gözeneklerin sahip olduğu duvarların toplam yüzeyi de özgül yüzey alanı olarak tanımlanır. Özgül yüzey alanı ise önemli ölçüde mikro- ve mezogözenek duvarlarından kaynaklanmakta, makrogözenek duvarlarının özgül yüzey alanına katkısı ihmal edilecek kadar az olmaktadır. Tane büyüklüğü ne kadar küçülürse, dış özgül yüzey alanı da o ölçüde artmaktadır (Şekil 2.17). Buna rağmen, gözenekli katılardaki dış yüzey alanı gözeneklilikten kaynaklanan yüzey alanı yanında ihmal edilebilecek ölçüde küçüktür. Şekil 2.17 Tane büyüklüğü ile özgül yüzey alanı ilişkisi Gözeneklerin yarıçaplarının dağılımına ise gözenek boyut dağılımı denir. Gözenek hacminin gözenek yarıçapına bağlı olarak değişimini veren gözenek boyut dağılımı eğrilerinin dönüm noktalarından ortalama gözenek yarıçapı <r> bulunabilmektedir. Bunun yanı sıra silindirik olduğu varsayılan mikro- ve mezogözenekler için toplam özgül gözenek hacmi (V) ve özgül yüzey alanına bağlı olarak ortalama gözenek yarıçapı 34

JEO 358 Toprak Mekaniği Ders Notları. Bu derste...

JEO 358 Toprak Mekaniği Ders Notları. Bu derste... JEO 358 Toprak Mekaniği Ders Notları Bu derste... Toprak zeminlerin fiziksel ve mekanik özelliklerinin anlaşılması Toprak zeminlerin gerilim-deformasyon davranışlarının tanımlanması Toprak zeminlerde konsolidasyon

Detaylı

KİLİN YAPISI. Şekil 1) (a) Tetrahedral yapı, (b) silikat tabakası

KİLİN YAPISI. Şekil 1) (a) Tetrahedral yapı, (b) silikat tabakası KİLİN YAPISI Kil; kayaçların ve maden kütlelerinin yavaş aşınmasıyla oluşan, su ihtiva eden aliminyum silikatlardır. Kil mineralleri tetrahedron (düzgün dört yüzlü) ve oktahedron (düzgün sekiz yüzlü) olarak

Detaylı

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ)

TOPRAK TOPRAK TEKSTÜRÜ (BÜNYESİ) TOPRAK Toprak esas itibarı ile uzun yılların ürünü olan, kayaların ve organik maddelerin türlü çaptaki ayrışma ürünlerinden meydana gelen, içinde geniş bir canlılar âlemini barındırarak bitkilere durak

Detaylı

Bazı atomlarda proton sayısı aynı olduğu halde nötron sayısı değişiktir. Bunlara izotop denir. Şekil II.1. Bir atomun parçaları

Bazı atomlarda proton sayısı aynı olduğu halde nötron sayısı değişiktir. Bunlara izotop denir. Şekil II.1. Bir atomun parçaları 8 II. MİNERALLER II.1. Element ve Atom Elementlerin en ufak parçasına atom denir. Atomlar, proton, nötron ve elektron gibi taneciklerden oluşur (Şekil II.1). Elektron negatif, proton pozitif elektrik yüküne

Detaylı

İÇİNDEKİLER TEMEL KAVRAMLAR - 2. 1. Atomlar, Moleküller, İyonlar...36. 1.2. Atomlar...36. 1.2. Moleküller...37. 1.3. İyonlar...37

İÇİNDEKİLER TEMEL KAVRAMLAR - 2. 1. Atomlar, Moleküller, İyonlar...36. 1.2. Atomlar...36. 1.2. Moleküller...37. 1.3. İyonlar...37 vi TEMEL KAVRAMLAR - 2 1. Atomlar, Moleküller, İyonlar...36 1.2. Atomlar...36 1.2. Moleküller...37 1.3. İyonlar...37 2. Kimyasal Türlerin Adlandırılması...38 2.1. İyonların Adlandırılması...38 2.2. İyonik

Detaylı

Seramik malzemelerin kristal yapıları

Seramik malzemelerin kristal yapıları Seramik malzemelerin kristal yapıları Kararlı ve kararsız anyon-katyon görünümü. Kırmızı daireler anyonları, mavi daireler katyonları temsil eder. Bazı seramik malzemelerin atomlararası bağlarının iyonik

Detaylı

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ FARKLI BENTONİTLERİN NEM ALICI (DESİKANT) ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ FARKLI BENTONİTLERİN NEM ALICI (DESİKANT) ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ FARKLI BENTONİTLERİN NEM ALICI (DESİKANT) ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Maden Müh. Munkhjargal CHİMEDDORJ Anabilim Dalı : MADEN MÜHENDİSLİĞİ

Detaylı

HACETTEPE ÜNĐVERSĐTESĐ EĞĐTĐM FAKÜLTESĐ ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL GELĐŞTĐRME

HACETTEPE ÜNĐVERSĐTESĐ EĞĐTĐM FAKÜLTESĐ ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL GELĐŞTĐRME HACETTEPE ÜNĐVERSĐTESĐ EĞĐTĐM FAKÜLTESĐ KĐMYA ÖĞRETMENLĐĞĐ ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL GELĐŞTĐRME 8. SINIF FEN VE TEKNOLOJĐ DERSĐ 3. ÜNĐTE: MADDENĐN YAPISI VE ÖZELLĐKLERĐ KONU: BAZLAR ÇALIŞMA YAPRAĞI

Detaylı

MMM291 MALZEME BİLİMİ

MMM291 MALZEME BİLİMİ MMM291 MALZEME BİLİMİ Ofis Saatleri: Perşembe 14:00 16:00 ayse.kalemtas@btu.edu.tr, akalemtas@gmail.com Bursa Teknik Üniversitesi, Doğa Bilimleri, Mimarlık ve Mühendislik Fakültesi, Metalurji ve Malzeme

Detaylı

ATOMLAR ARASI BAĞLAR Doç. Dr. Ramazan YILMAZ

ATOMLAR ARASI BAĞLAR Doç. Dr. Ramazan YILMAZ ATOMLAR ARASI BAĞLAR Doç. Dr. Ramazan YILMAZ Sakarya Üniversitesi, Teknoloji Fakültesi, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü Esentepe Kampüsü, 54187, SAKARYA Atomlar Arası Bağlar 1 İyonik Bağ 2 Kovalent

Detaylı

GÜNLÜK YAŞAM OLAYI: Kedi kumunun emici, koku giderici ve toksik tutucu özelliklerinin kaynağını açıklama

GÜNLÜK YAŞAM OLAYI: Kedi kumunun emici, koku giderici ve toksik tutucu özelliklerinin kaynağını açıklama KEDĐM VE TUVALETĐ GÜNLÜK YAŞAM OLAYI: Kedi kumunun emici, koku giderici ve toksik tutucu özelliklerinin kaynağını açıklama KĐMYA KONUSUYLA ĐLGĐSĐ: Günlük hayatımızda minerallerin kullanım yeri alanı ve

Detaylı

ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ BAZI HALLOYSİT-POLİMER NANOKOMPOZİTLERİN HAZIRLANMASI VE KARAKTERİZASYONU NİHAL ESER KİMYA ANABİLİM DALI ANKARA 2010 Her hakkı saklıdır 1

Detaylı

CALLİSTER - SERAMİKLER

CALLİSTER - SERAMİKLER CALLİSTER - SERAMİKLER Atomik bağı ağırlıklı olarak iyonik olan seramik malzemeler için, kristal yapılarının atomların yerine elektrikle yüklü iyonlardan oluştuğu düşünülebilir. Metal iyonları veya katyonlar

Detaylı

YARASA VE ÇİFTLİK GÜBRESİNİN BAZI TOPRAK ÖZELLİKLERİ ve BUĞDAY BİTKİSİNİN VERİM PARAMETRELERİ ÜZERİNE ETKİSİ

YARASA VE ÇİFTLİK GÜBRESİNİN BAZI TOPRAK ÖZELLİKLERİ ve BUĞDAY BİTKİSİNİN VERİM PARAMETRELERİ ÜZERİNE ETKİSİ ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ YARASA VE ÇİFTLİK GÜBRESİNİN BAZI TOPRAK ÖZELLİKLERİ ve BUĞDAY BİTKİSİNİN VERİM PARAMETRELERİ ÜZERİNE ETKİSİ TARIMSAL YAPILAR VE SULAMA ANABİLİM

Detaylı

BETONDA KARBONATLAŞMA. Çimento Araştırma ve Uygulama Merkezi

BETONDA KARBONATLAŞMA. Çimento Araştırma ve Uygulama Merkezi BETONDA KARBONATLAŞMA Çimento Araştırma ve Uygulama Merkezi Karbonatlaşma Nedir? Çimento hidratasyon ürünleri özellikle (Kalsiyum Hidroksit) zamanla havadaki ve yağmur sularındaki karbondioksit ile birleşir

Detaylı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 7 Seramikler. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 7 Seramikler. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı MMT113 Endüstriyel Malzemeler 7 Seramikler Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2014-2015 Güz Yarıyılı Aşınmaya dayanıklı parçalar Kesici takımlar Dekorasyon ve sanat Yalıtkan malzemeler Elektronik http://www.flickr.com

Detaylı

Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408

Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408 PUDRAMDAKĐ MĐNERAL PUDRAMDAKĐ MĐNERAL Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408 Günlük Yaşam Olayı: Günlük hayatta kullandığımız talk pudranın içerdiği mineralden yola çıkarak

Detaylı

Hidroklorik asit ve sodyum hidroksitin reaksiyonundan yemek tuzu ve su meydana gelir. Bu kimyasal olayın denklemi

Hidroklorik asit ve sodyum hidroksitin reaksiyonundan yemek tuzu ve su meydana gelir. Bu kimyasal olayın denklemi KİMYASAL DENKLEMLER İki ya da daha fazla maddenin birbirleri ile etkileşerek kendi özelliklerini kaybedip yeni özelliklerde bir takım ürünler meydana getirmesine kimyasal olay, bunların formüllerle gösterilmesine

Detaylı

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek GÜNEŞ 1- Büyüklük Güneş, güneş sisteminin en uzak ve en büyük yıldızıdır. Dünya ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometre, çapı ise 1.392.000 kilometredir. Bu çap, Yeryüzünün 109 katı, Jüpiter in de 10

Detaylı

ANADOLU ÜNivERSiTESi BiliM VE TEKNOLOJi DERGiSi ANADOLU UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY CiltlVo!': 4 - Sayı/No: 2 : 223-228 (2003)

ANADOLU ÜNivERSiTESi BiliM VE TEKNOLOJi DERGiSi ANADOLU UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY CiltlVo!': 4 - Sayı/No: 2 : 223-228 (2003) ANADOLU ÜNivERSiTESi BiliM VE TEKNOLOJi DERGiSi ANADOLU UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY CiltlVo!': 4 - Sayı/No: 2 : 223-228 (2003) ARAŞTIRMA MAKALESiiRESEARCH ARTICLE ESKişEHiR MiHALIÇÇıK

Detaylı

Eczacıbaşı Topluluğu

Eczacıbaşı Topluluğu Eczacıbaşı Topluluğu Eczacıbaşı Topluluğu toplam 41 kuruluşu, 12.115 çalışanı ve 2013 sonu itibariyle 6,7 milyar TL cirosu ile Türkiye nin önde gelen sanayi toplulukları arasında yer almaktadır. Eczacıbaşı

Detaylı

ÜNİTE 4 DÜNYAMIZI SARAN ÖRTÜ TOPRAK

ÜNİTE 4 DÜNYAMIZI SARAN ÖRTÜ TOPRAK ÜNİTE 4 DÜNYAMIZI SARAN ÖRTÜ TOPRAK ÜNİTENİN KONULARI Toprağın Oluşumu Fiziksel Parçalanma Kimyasal Ayrışma Biyolojik Ayrışma Toprağın Doğal Yapısı Katı Kısım Sıvı Kısım ve Gaz Kısım Toprağın Katmanları

Detaylı

Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi/ Journal of The Institute of Natural & Applied Sciences 17 (1):6-12, 2012

Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi/ Journal of The Institute of Natural & Applied Sciences 17 (1):6-12, 2012 Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi/ Journal of The Institute of Natural & Applied Sciences 17 (1):6-12, 2012 Araştırma Makalesi/Research Article BaCl 2 -Ba(H 2 PO 2 ) 2 -H 2 O Üçlü

Detaylı

METALİK MALZEMELERİN GENEL KARAKTERİSTİKLERİ BAHAR 2010

METALİK MALZEMELERİN GENEL KARAKTERİSTİKLERİ BAHAR 2010 METALİK MALZEMELERİN GENEL KARAKTERİSTİKLERİ BAHAR 2010 WEBSİTE www2.aku.edu.tr/~hitit Dersler İÇERİK Metalik Malzemelerin Genel Karakteristiklerİ Denge diyagramları Ergitme ve döküm Dökme demir ve çelikler

Detaylı

YAPI MALZEMESİ. Romalılar devrinde ise su kireci bulunmuş ve su içi inşaatlarında kullanılmıştır.

YAPI MALZEMESİ. Romalılar devrinde ise su kireci bulunmuş ve su içi inşaatlarında kullanılmıştır. Bilinen en eski bağlayıcılardan birisi olan kireç, eski Babil, Mısır, Finikeliler, Hitit ve Persler tarafından hava kireci olarak yapıda kullanılmıştır. Romalılar devrinde ise su kireci bulunmuş ve su

Detaylı

Trakya Kalkınma Ajansı. www.trakyaka.org.tr. Bentonit Bilgi Notu

Trakya Kalkınma Ajansı. www.trakyaka.org.tr. Bentonit Bilgi Notu Trakya Kalkınma Ajansı www.trakyaka.org.tr Bentonit Bilgi Notu Ek 7: EDİRNE YATIRIM DESTEK OFİSİ BENTONİT MADENİ EDİRNE İLİ İÇİN BİR İNCELEME Giriş Bentonit sanayi, tarım, madencilik ve mühendislik jeolojisinde

Detaylı

5.111 Ders Özeti #22 22.1. (suda) + OH. (suda)

5.111 Ders Özeti #22 22.1. (suda) + OH. (suda) 5.111 Ders Özeti #22 22.1 Asit/Baz Dengeleri Devamı (Bölümler 10 ve 11) Konular: Zayıf baz içeren dengeler, tuz çözeltilerinin ph sı ve tamponlar Çarşamba nın ders notlarından 2. Suda Baz NH 3 H 2 OH Bazın

Detaylı

ÖĞRENME ALANI : MADDE VE DEĞİŞİM ÜNİTE 4 : MADDENİN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ

ÖĞRENME ALANI : MADDE VE DEĞİŞİM ÜNİTE 4 : MADDENİN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ ÖĞRENME ALANI : MADDE VE DEĞİŞİM ÜNİTE 4 : MADDENİN YAPISI VE ÖZELLİKLERİ E BİLEŞİKLER VE FRMÜLLERİ (4 SAAT) 1 Bileşikler 2 Bileşiklerin luşması 3 Bileşiklerin Özellikleri 4 Bileşik Çeşitleri 5 Bileşik

Detaylı

KAOLİNİN FLOKÜLASYONU

KAOLİNİN FLOKÜLASYONU KAOLİNİN FLOKÜLASYONU Çetin GÜLER(*) Nuran BÖKE(**) ÖZET Bu çalışmada, değişik ph'lı kaolin su sisteminin flokulasyonu değişik türde polıakrılamıd kullanarak incelenmiştir Optimum flokulant konsantrasyonu,

Detaylı

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir.

Şekilde görüldüğü gibi Gerilim/akım yoğunluğu karakteristik eğrisi dört nedenden dolayi meydana gelir. Bir fuel cell in teorik açık devre gerilimi: Formülüne göre 100 oc altinda yaklaşık 1.2 V dur. Fakat gerçekte bu değere hiçbir zaman ulaşılamaz. Şekil 3.1 de normal hava basıncında ve yaklaşık 70 oc da

Detaylı

ÖNEMLİ BOR BİLEŞİKLERİ

ÖNEMLİ BOR BİLEŞİKLERİ ÖNEMLİ BOR BİLEŞİKLERİ Melike YILDIRIM, Berkay İLYAS Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Kimya Mühendisliği Bölümü, Kurupelit / Samsun mellike_yldrm@hotmail.com, berkayilyas@gmail.com Bu

Detaylı

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ MALZEME LABORATUARI II DERSİ AKIMLI VE AKIMSIZ KAPLAMALAR DENEY FÖYÜ

BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ MALZEME LABORATUARI II DERSİ AKIMLI VE AKIMSIZ KAPLAMALAR DENEY FÖYÜ BARTIN ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ MALZEME LABORATUARI II DERSİ AKIMLI VE AKIMSIZ KAPLAMALAR DENEY FÖYÜ Gelişen teknoloji ile beraber birçok endüstri alanında kullanılabilecek

Detaylı

7. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi 4. Ünite: Madde ve Yapısı Konu: Elementler ve Sembolleri

7. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi 4. Ünite: Madde ve Yapısı Konu: Elementler ve Sembolleri ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL GELĐŞĐMĐ 7. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi 4. Ünite: Madde ve Yapısı Konu: Elementler ve Sembolleri Çalışma Yaprağı Konu Anlatımı-Değerlendirme çalışma Yaprağı- Çözümlü

Detaylı

POLİÜRETAN NANO-KOMPOZİT SENTEZİNDE KULLANILMAK ÜZERE NANO-BÖHMİT ÜRETİMİ VE İŞLEVSELLEŞTİRİLMESİ

POLİÜRETAN NANO-KOMPOZİT SENTEZİNDE KULLANILMAK ÜZERE NANO-BÖHMİT ÜRETİMİ VE İŞLEVSELLEŞTİRİLMESİ POLİÜRETAN NANO-KOMPOZİT SENTEZİNDE KULLANILMAK ÜZERE NANO-BÖHMİT ÜRETİMİ VE İŞLEVSELLEŞTİRİLMESİ Gülden EROĞLU 1, Güngör GÜNDÜZ 1,2, Üner ÇOLAK 3, Bora MAVİŞ 4 1 ODTÜ, Polimer Bilim ve Teknolojisi Bölümü,

Detaylı

Kireçtaşlarından Çöktürülmüş Kalsiyum Karbonat Üretimi Doç. Dr. Özen KILIÇ

Kireçtaşlarından Çöktürülmüş Kalsiyum Karbonat Üretimi Doç. Dr. Özen KILIÇ Kireçtaşlarından Çöktürülmüş Kalsiyum Karbonat Üretimi Doç. Dr. Özen KILIÇ Ç.Ü. Müh. Mim. Fak. Maden Müh. Bölümü e-posta: zenkilic@cu.edu.tr PCC (ÇKK) NEDİR? PCC (Precipitated Calcium Carbonate), çöktürülmüş

Detaylı

MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ

MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ ANTALYA, 24 NİSAN 2012 ÜLKEMİZDE MADENCİLİK Türkiye üretilen madensel kaynak çeşitliliği Açısından 152 ülke

Detaylı

NANO KURġUN ÜRETĠMĠ VE KARAKTERĠZASYONU

NANO KURġUN ÜRETĠMĠ VE KARAKTERĠZASYONU NANO KURġUN ÜRETĠMĠ VE KARAKTERĠZASYONU AHMET GÜNGÖR MERSĠN ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ KĠMYA MÜHENDĠSLĠĞĠ ANA BĠLĠM DALI YÜKSEK LĠSANS TEZĠ MERSĠN TEMMUZ 2015 NANO KURġUN ÜRETĠMĠ VE KARAKTERĠZASYONU

Detaylı

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen ix xiii xv xvii xix xxi 1. Çevre Kimyasına Giriş 3 1.1. Çevre Kimyasına Genel Bakış ve Önemi

Detaylı

T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI

T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI KİL MİNERALLERİ AÇISINDAN İNCE DANELİ ZEMİNLERİN FİZİKO-KİMYASAL ÖZELLİKLERİ İLE KIVAM LİMİTLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER YUNUS

Detaylı

PERĐYODĐK ÇĐZELGE. Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK

PERĐYODĐK ÇĐZELGE. Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK PERĐYODĐK ÇĐZELGE Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK 8.1. PERĐYODĐK ÇĐZELGENĐN GELĐŞMESĐ 8.2. ELEMENTLERĐN PERĐYODĐK SINIFLANDIRILMASI Katyon ve Anyonların Elektron Dağılımları 8.3.FĐZĐKSEL ÖZELLĐKLERDEKĐ

Detaylı

HAZIRLAYAN Mutlu ŞAHİN. Hacettepe Fen Bilgisi Öğretmenliği DENEY NO: 5 DENEYİN ADI: SUYUN ELEKTRİK ENERJİSİ İLE AYRIŞMASI

HAZIRLAYAN Mutlu ŞAHİN. Hacettepe Fen Bilgisi Öğretmenliği DENEY NO: 5 DENEYİN ADI: SUYUN ELEKTRİK ENERJİSİ İLE AYRIŞMASI HAZIRLAYAN Mutlu ŞAHİN Hacettepe Fen Bilgisi Öğretmenliği DENEY NO: 5 DENEYİN ADI: SUYUN ELEKTRİK ENERJİSİ İLE AYRIŞMASI DENEYİN AMACI: ELEKTRİK ENERJİSİNİ KULLANARAK SUYU KENDİSİNİ OLUŞTURAN SAF MADDELERİNE

Detaylı

KOMPOZİTLER Sakarya Üniversitesi İnşaat Mühendisliği

KOMPOZİTLER Sakarya Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Başlık KOMPOZİTLER Sakarya Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Tanım İki veya daha fazla malzemenin, iyi özelliklerini bir araya toplamak ya da ortaya yeni bir özellik çıkarmak için, mikro veya makro seviyede

Detaylı

3. TOPRAĞIN YAPISI VE BİLEŞİMİ

3. TOPRAĞIN YAPISI VE BİLEŞİMİ 3. TOPRAĞIN YAPISI VE BİLEŞİMİ Toprağın yapısı ve bileşimi bahsinde toprağın genel yapısı, toprağın mineralojik bileşimi, kil mineralleri, topraktaki canlılar, toprağın organik maddesi ve topraktaki organomineral

Detaylı

ELEMENT VE BİLEŞİKLER

ELEMENT VE BİLEŞİKLER ELEMENT VE BİLEŞİKLER 1- Elementler ve Elementlerin Özellikleri: a) Elementler: Aynı cins atomlardan oluşan, fiziksel ya da kimyasal yollarla kendinden daha basit ve farklı maddelere ayrılamayan saf maddelere

Detaylı

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 8 : YÜZEY GERİLİMİNİN BELİRLENMESİ

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 8 : YÜZEY GERİLİMİNİN BELİRLENMESİ ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ORGANİK KİMYA LABORATUVARI DENEY 8 : YÜZEY GERİLİMİNİN BELİRLENMESİ DENEYİN AMACI Gazlarda söz konusu olmayan yüzey gerilimi sıvı

Detaylı

Faz ( denge) diyagramları

Faz ( denge) diyagramları Faz ( denge) diyagramları İki elementin birbirleriyle karıştırılması sonucunda, toplam iç enerji mimimum olacak şekilde yeni atom düzenleri meydana gelir. Fazlar, İç enerjinin minimum olmasını sağlayacak

Detaylı

Doğal Bentonitin Karakterizasyonu ve Kurşun(II) İyonlarını Adsorpsiyon Yeteneği

Doğal Bentonitin Karakterizasyonu ve Kurşun(II) İyonlarını Adsorpsiyon Yeteneği Doğal Bentonitin Karakterizasyonu ve Kurşun(II) İyonlarını Adsorpsiyon Yeteneği Asiye Safa Özcan 1 Anadolu Üniversitesi, Fen Fakültesi, Kimya Bölümü, Yunusemre Kampüsü, 26470 Eskişehir. Özet Doğal bentonit,

Detaylı

DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ DEKANLIĞI DERS/MODÜL/BLOK TANITIM FORMU. Dersin Kodu: MMM 3014

DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ DEKANLIĞI DERS/MODÜL/BLOK TANITIM FORMU. Dersin Kodu: MMM 3014 Dersi Veren Birim: Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Dersin Türkçe Adı: SERAMİK MALZEMELER Dersin Orjinal Adı: SERAMİK MALZEMELER Dersin Düzeyi:(Ön lisans, Lisans, Yüksek Lisans, Doktora) Lisans Dersin

Detaylı

HYDROTERMAL YÖNTEMİYLE NİKEL FERRİT NANOPARTİKÜLLERİN SENTEZİ VE KARAKTERİZASYONU

HYDROTERMAL YÖNTEMİYLE NİKEL FERRİT NANOPARTİKÜLLERİN SENTEZİ VE KARAKTERİZASYONU ÖZET HYDROTERMAL YÖNTEMİYLE NİKEL FERRİT NANOPARTİKÜLLERİN SENTEZİ VE KARAKTERİZASYONU Zeynep KARCIOĞLU KARAKAŞ a,*, Recep BONCUKÇUOĞLU a, İbrahim H. KARAKAŞ b a Atatürk Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi,

Detaylı

MBM 304 Kristal Kimyası 10. Hafta Dr. Sedat ALKOY

MBM 304 Kristal Kimyası 10. Hafta Dr. Sedat ALKOY MBM 304 Kristal Kimyası 10. Hafta Dr. Sedat ALKOY Cam Yapısı için in ZACHARIASEN KURALLARI İyonik esaslı camlarda cam yapıcı kompozisyonların belirlenmesi ve camın temel yapıtaşının anlaşılmasında kullanılan

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM

ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM ATOM HAREKETLERİ ve ATOMSAL YAYINIM 1. Giriş Malzemelerde üretim ve uygulama sırasında görülen katılaşma, çökelme, yeniden kristalleşme, tane büyümesi gibi olaylar ile kaynak, lehim, sementasyon gibi işlemler

Detaylı

2+ 2- Mg SO 4. (NH 4 ) 2 SO 4 (amonyum sülfat) bileşiğini katyon ve anyonlara ayıralım.

2+ 2- Mg SO 4. (NH 4 ) 2 SO 4 (amonyum sülfat) bileşiğini katyon ve anyonlara ayıralım. KONU: Kimyasal Tepkimeler Dersin Adı Dersin Konusu İYONİK BİLEŞİKLERİN FORMÜLLERİNİN YAZILMASI İyonik bağlı bileşiklerin formüllerini yazmak için atomların yüklerini bilmek gerekir. Bunu da daha önceki

Detaylı

TE 03 KÖMÜRLERİN ISIL İŞLEMİ SIRASINDA FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİNİN DEĞİŞİMİ

TE 03 KÖMÜRLERİN ISIL İŞLEMİ SIRASINDA FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİNİN DEĞİŞİMİ Yedinci Ulusal Kimya Mühendisliği Kongresi, 5-8 Eylül 26, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir TE 3 KÖMÜRLERİN ISIL İŞLEMİ SIRASINDA FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLERİNİN DEĞİŞİMİ M. Ozmak, E. Yağmur, S.E. İğde,

Detaylı

CANLILARIN KİMYASAL İÇERİĞİ

CANLILARIN KİMYASAL İÇERİĞİ CANLILARIN KİMYASAL İÇERİĞİ Prof. Dr. Bektaş TEPE Canlıların Savunma Amaçlı Kimyasal Üretimi 2 Bu ünite ile; Canlılık öğretisinde kullanılan kimyasal kavramlar Hiyerarşi düzeyi Hiyerarşiden sorumlu atom

Detaylı

EVDE KİMYA SABUN. Yağ asitlerinin Na ve ya K tuzuna sabun denir. Çok eski çağlardan beri kullanılan en önemli temizlik maddeleridir.

EVDE KİMYA SABUN. Yağ asitlerinin Na ve ya K tuzuna sabun denir. Çok eski çağlardan beri kullanılan en önemli temizlik maddeleridir. EVDE KİMYA SABUN Yağ asitlerinin Na ve ya K tuzuna sabun denir. Çok eski çağlardan beri kullanılan en önemli temizlik maddeleridir. CH 3(CH 2) 16 COONa: Sodyum stearat (Beyaz Sabun) CH 3(CH 2) 16 COOK:

Detaylı

TOZ METALURJİSİ Prof.Dr. Muzaffer ZEREN

TOZ METALURJİSİ Prof.Dr. Muzaffer ZEREN . TEKNİK SEÇİMLİ DERS I TOZ METALURJİSİ Prof.Dr. Muzaffer ZEREN SİNTERLEME Sinterleme, partiküllerarası birleşmeyi oluşturan ısıl prosestir; aynı zamanda ham konumda gözlenen özellikler artırılır. . Sinterlemenin

Detaylı

KONYA ve SELÇUK ÜNÜVERSİTESİ KİMYA-1 (Çalıştay 2010) 03-1 1 Temmuz 201 0 (Çanakkale)

KONYA ve SELÇUK ÜNÜVERSİTESİ KİMYA-1 (Çalıştay 2010) 03-1 1 Temmuz 201 0 (Çanakkale) KONYA ve SELÇUK ÜNÜVERSİTESİ KİMYA-1 (Çalıştay 2010) 03-1 1 Temmuz 201 0 (Çanakkale) TABİİ ADSORBANLAR İLE AĞIR METALLERİN SULU ÇÖZELTİLERDEN SORPSİYONU Prof. Dr. Erol PEHLİVAN KİMYA-1 (Çalıştay 2010)

Detaylı

18 AĞUSTOS- EROZYON- TOPRAK CANLILAR- TOPRAKYÖNETİMİ-AKP

18 AĞUSTOS- EROZYON- TOPRAK CANLILAR- TOPRAKYÖNETİMİ-AKP 5 AĞUSTOS- PH, TUZLULUK-KDK-BBM 11 AĞUSTOS- TOPRAK SUYU- SINIFLANDIRMA 18 AĞUSTOS- EROZYON- TOPRAK CANLILAR- TOPRAKYÖNETİMİ-AKP TOPRAĞIN KİMYASAL ÖZELLİKLERİ TOPRAK KOLLOİDLERİ Toprak Kolloidleri Besin

Detaylı

ÇÖZELTİLERDE DENGE (Asit-Baz)

ÇÖZELTİLERDE DENGE (Asit-Baz) ÇÖZELTİLERDE DENGE (AsitBaz) SUYUN OTOİYONİZASYONU Saf suyun elektrik akımını iletmediği bilinir, ancak çok hassas ölçü aletleriyle yapılan deneyler sonucunda suyun çok zayıf da olsa iletken olduğu tespit

Detaylı

TÜRK FİZİK DERNEĞİ 29. ULUSLARARASI FİZİK KONGRESİ

TÜRK FİZİK DERNEĞİ 29. ULUSLARARASI FİZİK KONGRESİ TÜRK FİZİK DERNEĞİ 29. ULUSLARARASI FİZİK KONGRESİ G A ZİANTEP İLİ VOLKANİK KAYAÇLARINDAN ELDE EDİLEN TERMOLÜMİNESANS TEPE ŞİDDETLERİNİN TAVLAMA İLE DEĞİŞİMİNİN İNCELENMESİ H. Toktamış, S. Zuhur, D. Toktamış,

Detaylı

5. GRUP KATYONLAR (Alkali grubu)

5. GRUP KATYONLAR (Alkali grubu) 5. GRUP KATYONLAR (Alkali grubu) Mg +2 Na + K + Li + Bu gruptaki katyonların hepsini çöktürebilen ortak bir reaktif yoktur. Na, K ve Li alkali metaller grubunun üyeleridir. NH 4 da bileşikleri alkali metal

Detaylı

BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR

BÖLÜM 1: TEMEL KAVRAMLAR Sistem ve Hal Değişkenleri Üzerinde araştırma yapmak üzere sınırladığımız bir evren parçasına sistem, bu sistemi çevreleyen yere is ortam adı verilir. İzole sistem; Madde ve her türden enerji akışına karşı

Detaylı

Y. Akın ve M. S. Çelik

Y. Akın ve M. S. Çelik Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu, Köse ve Kızıl (eds) izmir / Türkiye / 21-22 Nisan 1995 Montmorillonit Tipi Killerin Elektrokinetik Davranışı Y. Akın ve M. S. Çelik ITUMaden Fakültesi, İSTANBUL ÖZET:

Detaylı

ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ/İSTASYONLARI MÜDÜRLÜKLERİ DÖNER SERMAYE İŞLETMELERİ 2014 YILI BİRİM FİYAT LİSTESİ. 1 ph 14,00. 2 Elektriksel İletkenlik 14,00

ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ/İSTASYONLARI MÜDÜRLÜKLERİ DÖNER SERMAYE İŞLETMELERİ 2014 YILI BİRİM FİYAT LİSTESİ. 1 ph 14,00. 2 Elektriksel İletkenlik 14,00 ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ/İSTASYONLARI MÜDÜRLÜKLERİ DÖNER SERMAYE İŞLETMELERİ 2014 YILI BİRİM FİYAT LİSTESİ Sıra No: SULAMA SUYU ANALİZLERİ: 2014 FİYATI 1 ph 14,00 2 Elektriksel İletkenlik 14,00 3 Sodyum (Na)

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Katı Eriyikler 1 Giriş Endüstriyel metaller çoğunlukla birden fazla tür eleman içerirler, çok azı arı halde kullanılır. Arı metallerin yüksek iletkenlik, korozyona

Detaylı

BOŞLUK ORANINA GÖRE ZEMİN PRİZMASI ÇİZİLMESİ VE İLGİLİ FORMÜLLERİN ELDE EDİLMESİ

BOŞLUK ORANINA GÖRE ZEMİN PRİZMASI ÇİZİLMESİ VE İLGİLİ FORMÜLLERİN ELDE EDİLMESİ BOŞLUK ORANINA GÖRE ZEMİN PRİZMASI ÇİZİLMESİ VE İLGİLİ FORMÜLLERİN ELDE EDİLMESİ Boşluk oranı tanımından hareket ederek e=v b /V s olduğundan V s =1 alınarak V b =e elde edilmiştir. Hacimler Ağırlıklar

Detaylı

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN

TOKLUK VE KIRILMA. Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK VE KIRILMA Doç.Dr.Salim ŞAHĠN TOKLUK Tokluk bir malzemenin kırılmadan önce sönümlediği enerjinin bir ölçüsüdür. Bir malzemenin kırılmadan bir darbeye dayanması yeteneği söz konusu olduğunda önem

Detaylı

ASİT-BAZ VE ph. MÜHENDİSLİK KİMYASI DERS NOTLARI Yrd. Doç. Dr. Atilla EVCİN. Yrd. Doç. Dr. Atilla Evcin Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi 2006

ASİT-BAZ VE ph. MÜHENDİSLİK KİMYASI DERS NOTLARI Yrd. Doç. Dr. Atilla EVCİN. Yrd. Doç. Dr. Atilla Evcin Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi 2006 ASİT-BAZ VE ph MÜHENDİSLİK KİMYASI DERS NOTLARI Yrd. Doç. Dr. Atilla EVCİN Asitler ve bazlar günlük yaşantımızda sıkça karşılaştığımız kavramlardan biridir.insanlar, her nekadar asetil salisilik asit ve

Detaylı

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma

Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER. Elektriksel Kutuplaşma. Dielektrik malzemeler. Kutuplaşma Türleri 15.4.2015. Elektronik kutuplaşma Dielektrik malzeme DİELEKTRİK ÖZELLİKLER Dielektrik malzemeler; serbest elektron yoktur, yalıtkan malzemelerdir, uygulanan elektriksel alandan etkilenebilirler. 1 2 Dielektrik malzemeler Elektriksel alan

Detaylı

5.111 Ders Özeti #23 23.1

5.111 Ders Özeti #23 23.1 5.111 Ders Özeti #23 23.1 Asit/Baz Dengeleri (Devam) Konu: Titrasyon Cuma günü ders notlarından Asidik tampon etkisi: Zayıf asit, HA, protonlarını ortamdaki kuvvetli bazın OH iyonlarına aktarır. Zayıf

Detaylı

Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları

Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları Faz Dönüşümleri ve Faz (Denge) Diyagramları 1. Giriş Bir cisim bağ kuvvetleri etkisi altında en düşük enerjili denge konumunda bulunan atomlar grubundan oluşur. Koşullar değişirse enerji içeriği değişir,

Detaylı

ALKALİNİTE. 1 ) Hidroksitler 2 ) Karbonatlar 3 ) Bikarbonatlar

ALKALİNİTE. 1 ) Hidroksitler 2 ) Karbonatlar 3 ) Bikarbonatlar ALKALİNİTE Bir suyun alkalinitesi, o suyun asitleri nötralize edebilme kapasitesi olarak tanımlanır. Doğal suların alkalinitesi, zayıf asitlerin tuzlarından ileri gelir. Bunların başında yer alan bikarbonatlar,

Detaylı

BAZI BAZİK BOYARMADDELERİN DOĞAL VE AKTİVE EDİLMİŞ KİL ÜZERİNE ADSORPSİYONU İLE GİDERİLMESİ

BAZI BAZİK BOYARMADDELERİN DOĞAL VE AKTİVE EDİLMİŞ KİL ÜZERİNE ADSORPSİYONU İLE GİDERİLMESİ TMMOB Çevre Mühendisleri Odası V. ULUSAL ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ KONGRESİ BAZI BAZİK BOYARMADDELERİN DOĞAL VE AKTİVE EDİLMİŞ KİL ÜZERİNE ADSORPSİYONU İLE GİDERİLMESİ (1), Halil KUMBUR (2) (1)Mersin Üniversitesi,

Detaylı

$e"v I)w ]/o$a+ s&a; %p,{ d av aa!!!!aaa!a!!!a! BASIN KİTAPÇIĞI 00000000

$ev I)w ]/o$a+ s&a; %p,{ d av aa!!!!aaa!a!!!a! BASIN KİTAPÇIĞI 00000000 BASIN KİTAPÇIĞI 00000000 AÇIKLAMA 1. Bu kitapç kta Lisans Yerle tirme S nav - Kimya Testi bulunmaktad r.. Bu test için verilen toplam cevaplama süresi 5 dakikadır.. Bu kitapç ktaki testlerde yer alan her

Detaylı

Termal Sular ve Cildimiz

Termal Sular ve Cildimiz Termal Sular ve Cildimiz Termal su nedir? Termal su, doğal mineral içeriklere ve iyileştirici etkilere sahiptir. Tedavi amaçlı kullanıma uygundur. Birçok karakteristik özelliği sayesinde, sağlık alanında

Detaylı

3.1 ATOM KÜTLELERİ... 75 3.2 MOL VE MOLEKÜL KAVRAMLARI... 77 3.2.1 Mol Hesapları... 79 SORULAR 3... 84

3.1 ATOM KÜTLELERİ... 75 3.2 MOL VE MOLEKÜL KAVRAMLARI... 77 3.2.1 Mol Hesapları... 79 SORULAR 3... 84 v İçindekiler KİMYA VE MADDE... 1 1.1 KİMYA... 1 1.2 BİRİM SİSTEMİ... 2 1.2.1 SI Uluslararası Birim Sistemi... 2 1.2.2 SI Birimleri Dışında Kalan Birimlerin Kullanılması... 3 1.2.3 Doğal Birimler... 4

Detaylı

Aşağıdaki bileşiklerde atomlar arasmda oluşan bağlan noktalı yerlere yazınız. (fi» jh» w& 12^S»ııNa, çf, 17CI) ı. ch4... 2...

Aşağıdaki bileşiklerde atomlar arasmda oluşan bağlan noktalı yerlere yazınız. (fi» jh» w& 12^S»ııNa, çf, 17CI) ı. ch4... 2... Aşağıdaki bileşiklerde atomlar arasmda oluşan bağlan noktalı yerlere yazınız. (fi» jh» w& 12^S»ııNa, çf, 17CI) ı. ch4... 2.... 3. MgCI2... 4. NaF... Bileşik Formülleri Bileşik formüllerinin yazılması İki

Detaylı

ELEKTROKİMYA II. www.kimyahocam.com

ELEKTROKİMYA II. www.kimyahocam.com ELEKTROKİMYA II ELEKTROKİMYASAL PİLLER Kendiliğinden gerçekleşen redoks tepkimelerinde elektron alışverişinden yararlanılarak, kimyasal bağ enerjisi elektrik enerjisine dönüştürülebilir. Kimyasal enerjiyi,

Detaylı

ORGANOKİL HAZIRLAMADA YENİ KUARTERNER AMONYUM TUZLARINI MODİFİYE EDİCİ OLARAK KULLANMA. Serhat UZAN

ORGANOKİL HAZIRLAMADA YENİ KUARTERNER AMONYUM TUZLARINI MODİFİYE EDİCİ OLARAK KULLANMA. Serhat UZAN T.C. DİCLE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORGANOKİL HAZIRLAMADA YENİ KUARTERNER AMONYUM TUZLARINI MODİFİYE EDİCİ OLARAK KULLANMA Serhat UZAN YÜKSEK LİSANS TEZİ KİMYA ANABİLİM DALI DİYARBAKIR Haziran

Detaylı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Akreditasyon Kapsamı

Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Akreditasyon Kapsamı Akreditasyon Sertifikası Eki (Sayfa 1/5) Deney Laboratuvarının Adres : Davutpaşa Kampüsü Esenler 34210 İSTANBUL / TÜRKİYE Akreditasyon No: Tel Faks E-Posta Website : 0212 383 45 51 : 0212 383 45 57 : kimfkl@yildiz.edu.tr

Detaylı

POTANSİYEL - ph diyagramları

POTANSİYEL - ph diyagramları POTANSİYEL - ph diyagramları Metallerin çoğu su ve hava gibi çevresel şartlar altında korozyon eğilimi gösterirler. Çevreleri ile beraber bu metaller enerji vererek, oksit veya hidroksitler şeklinde kimyasal

Detaylı

ÇÖZÜNME ve ÇÖZÜNÜRLÜK

ÇÖZÜNME ve ÇÖZÜNÜRLÜK ÇÖZÜNME ve ÇÖZÜNÜRLÜK Prof. Dr. Mustafa DEMİR M.DEMİR 05-ÇÖZÜNME VE ÇÖZÜNÜRLÜK 1 Çözünme Olayı Analitik kimyada çözücü olarak genellikle su kullanılır. Su molekülleri, bir oksijen atomuna bağlı iki hidrojen

Detaylı

GENEL KİMYA 101 ÖDEV 3

GENEL KİMYA 101 ÖDEV 3 TOBB EKONOMİ VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ-27 Kasım 2013 Bütün Şubeler GENEL KİMYA 101 ÖDEV 3 ÖNEMLİ! Ödev Teslim Tarihi: 6 Aralık 2013 Soru 1-5 arasında 2 soru Soru 6-10 arasında 2 soru Soru 11-15 arasında

Detaylı

ISPARTA KİLLERİNDEN TUĞLA ÜRETİMİ

ISPARTA KİLLERİNDEN TUĞLA ÜRETİMİ Afyon Kocatepe Üniversitesi Özel Sayı Afyon Kocatepe University FEN BİLİMLERİ DERGİSİ 203-208 JOURNAL OF SCIENCE ISPARTA KİLLERİNDEN TUĞLA ÜRETİMİ Nursev BİLGİN 1, Ali BİLGİN 2, H.Aygül YEPREM 1 1 Yıldız

Detaylı

Adsorpsiyon. Selçuk Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi. Kimya Mühendisliği Bölümü. Kimya Mühendisliği Laboratuvarı II DENEYİN AMACI

Adsorpsiyon. Selçuk Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi. Kimya Mühendisliği Bölümü. Kimya Mühendisliği Laboratuvarı II DENEYİN AMACI Selçuk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Kimya Mühendisliği Bölümü Kimya Mühendisliği Laboratuvarı II Adsorpsiyon DENEYİN AMACI Çalışmanın amacı katı adsorbent ile çözeltiden adsorbsiyonun denge ve hız

Detaylı

İDEAL GAZ KARIŞIMLARI

İDEAL GAZ KARIŞIMLARI İdeal Gaz Karışımları İdeal gaz karışımları saf ideal gazlar gibi davranırlar. Saf gazlardan n 1, n 2,, n i, mol alınarak hazırlanan bir karışımın toplam basıncı p, toplam hacmi v ve sıcaklığı T olsun.

Detaylı

ASİTLER VE BAZLAR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI M.DEMİR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI 1

ASİTLER VE BAZLAR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI M.DEMİR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI 1 ASİTLER VE BAZLAR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI M.DEMİR ASİT VE BAZ KAVRAMLARI 1 Asit ve baz, değişik zamanlarda değişik şekillerde tanımlanmıştır. Bugün bu tanımların hepsi de kullanılmaktadır. Hangi tanımın

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi

MALZEME BİLGİSİ. Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Kristal Yapılar ve Kristal Geometrisi 1 KRİSTAL YAPILAR Malzemelerin iç yapısı atomların diziliş biçimine bağlıdır. Kristal yapı Kristal yapılarda atomlar düzenli

Detaylı

DENEY 5. ASİDİK VE BAZİK ÇÖZELTİLER ph Skalası ve ph Ölçümleri

DENEY 5. ASİDİK VE BAZİK ÇÖZELTİLER ph Skalası ve ph Ölçümleri DENEY 5 ASİDİK VE BAZİK ÇÖZELTİLER ph Skalası ve ph Ölçümleri AMAÇ: Çeşitli asit ve baz çözeltileri için ph nın ve ph skalasının ne olduğunun anlaşılması, ph kağıtları ve ph-metre yardımı ile hazırlanmış

Detaylı

FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI

FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI ---------------------------------------Boşluk Doldurma Soru

Detaylı

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ FARMASÖTİK KİMYA ANABİLİMDALI GENEL KİMYA II DERS NOTLARI (ORGANİK KİMYAYA GİRİŞ)

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ FARMASÖTİK KİMYA ANABİLİMDALI GENEL KİMYA II DERS NOTLARI (ORGANİK KİMYAYA GİRİŞ) ANADOLU ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ FARMASÖTİK KİMYA ANABİLİMDALI GENEL KİMYA II DERS NOTLARI (ORGANİK KİMYAYA GİRİŞ) Hazırlayan: Doç. Dr. Yusuf ÖZKAY 1. Organik bileşik kavramının tarihsel gelişimi

Detaylı

Metal Yüzey Hazırlama ve Temizleme Fosfatlama (Metal Surface Preparation and Cleaning)

Metal Yüzey Hazırlama ve Temizleme Fosfatlama (Metal Surface Preparation and Cleaning) Boya sisteminden beklenilen yüksek direnç,uzun ömür, mükemmel görünüş özelliklerini öteki yüzey temizleme yöntemlerinden daha etkin bir biçimde karşılamak üzere geliştirilen boya öncesi yüzey temizleme

Detaylı

Biyogaz Temel Eğitimi

Biyogaz Temel Eğitimi Biyogaz Temel Eğitimi Sunanlar: Dursun AYDÖNER Proje Müdürü Rasim ÜNER Is Gelistime ve Pazarlama Müdürü Biyogaz Temel Eğitimi 1.Biyogaz Nedir? 2.Biyogaz Nasıl Oluşur? 3.Biyogaz Tesisi - Biyogaz Tesis Çeşitleri

Detaylı

ASĐTLER ve BAZLAR. Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK

ASĐTLER ve BAZLAR. Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK ASĐTLER ve BAZLAR Yrd.Doç.Dr. İbrahim İsmet ÖZTÜRK Asit-Baz Kimyası Asit-baz kavramı, farklı tanımlarla sürekli kapsamı genişletilen ender kavramlardan biridir. Đlk zamanlarda, tadı ekşi olan maddeler

Detaylı

ÇEV416 ENDÜSTRİYEL ATIKSULARIN ARITILMASI

ÇEV416 ENDÜSTRİYEL ATIKSULARIN ARITILMASI ÇEV416 ENDÜSTRİYEL ATIKSULARIN ARITILMASI 6.Endüstriyel Kirlenme Kontrolü - Nötralizasyon Yrd. Doç. Dr. Kadir GEDİK Birçok endüstrinin atıksuyu asidik veya bazik olduğundan alıcı ortama veya kimyasal ve/veya

Detaylı

TAMPON ÇÖZELTİLER. Prof.Dr.Mustafa DEMİR M.DEMİR 09-TAMPON ÇÖZELTİLER 1

TAMPON ÇÖZELTİLER. Prof.Dr.Mustafa DEMİR M.DEMİR 09-TAMPON ÇÖZELTİLER 1 TAMPON ÇÖZELTİLER Prof.Dr.Mustafa DEMİR M.DEMİR 09-TAMPON ÇÖZELTİLER 1 Tampon çözeltiler Kimyada belli ph larda çözelti hazırlamak ve bunu uzun süre kullanmak çok önemlidir. Ancak bu çözeltilerin saklanması

Detaylı

İYONİK ÇEVRENİN ENZİM-ULTRAFİLTRASYON MEMBRAN ARAYÜZEY ETKİLEŞİMLERİNE ETKİSİ

İYONİK ÇEVRENİN ENZİM-ULTRAFİLTRASYON MEMBRAN ARAYÜZEY ETKİLEŞİMLERİNE ETKİSİ İYONİK ÇEVRENİN ENZİM-ULTRAFİLTRASYON MEMBRAN ARAYÜZEY ETKİLEŞİMLERİNE ETKİSİ Sema SALGIN *, Serpil TAKAÇ **, H.Tunçer ÖZDAMAR ** * Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Kimya Mühendisliği Bölümü

Detaylı

KARIŞIMLAR. Karışımların Ayrılması

KARIŞIMLAR. Karışımların Ayrılması KARIŞIMLAR Karışımların Ayrılması Günlük yaşamda kullandığımız eşyaların, giydiğimiz kıyafetlerin, yediğimiz yiyeceklerin, içtiğimiz suyun hepsi birer karışımdır. Nehir, göl, baraj sularını doğal haliyle

Detaylı

5.111 Ders Özeti #21 21.1

5.111 Ders Özeti #21 21.1 5.111 Ders Özeti #21 21.1 AsitBaz Dengesi Bölüm 10 Okunsun Konular: Asit ve Bazların Sınıflandırılması, Suyun Öziyonlaşması, ph Fonksiyonları, Asit ve Baz Kuvvetleri, Zayıf Asit İçeren Dengeler. Asit ve

Detaylı