TEMEL SU KAYBI KİTABI BÖLÜM 1

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TEMEL SU KAYBI KİTABI BÖLÜM 1"

Transkript

1 TEMEL SU KAYBI KİTABI BÖLÜM 1 Su Kaybının Azaltılması Stratejisi ve Uygulaması Kılavuzu Eğitim ve Kültür Bu projeye Avrupa Komisyonu nun desteği ile fon sağlanmıştır. Bu yayın [tebliğ] sadece yazarların görüşlerini yansıtmaktadır, ve

2 Avrupa Komisyonu buradaki bilgilerin her hangi bir şekilde kullanımından sorumlu tutulamaz. Bütün hakları saklıdır. Bu yayının hiçbir bölümü yazarların ve Avrupa Komisyonu nun önceden izni olmaksızın, her hangi bir şekilde, veya elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt veya başka türlü vasıtalarla çoğaltılamaz, erişimi bulunan bir sistemde saklanamaz, veya her hangi bir şekilde iletilemez. ISBN-13: ###

3 EĞİTİM ve KÜLTÜR Bu projeye Avrupa Komisyonu nun desteği ile fon sağlanmıştır. Bu yayın sadece yazarların görüşlerini yansıtmaktadır, ve Avrupa Komisyonu buradaki bilgilerin her hangi bir şekilde kullanımından sorumlu tutulamaz.

4 ESAS YAZARLAR: Richard PILCHER Altan DİZDAR Selçuk TOPRAK Cüneyt DİLSİZ Elmo De ANGELIS Kylene De ANGELIS Abdullah Cem KOÇ Fatih DİKBAŞ Mahmut FIRAT Ülker Güner BACANLI Bu Kitap aşağıdaki TR/06/B/F/PP/ No.lu Leonardo da Vinci Projesinin ürünüdür: PROWAT: SU KAYIPLARININ TESPİTİ VE AZALTILMASINA YÖNELİK UYGULAMALAR VE EĞİTİM PROGRAMLARININ HAZIRLANMASI TEŞEKKÜR Leonardo da Vinci Proje yöneticisi Altan Dizdar, aşağıdaki kişilere Projeye destekleri ve Proje sonuçlarının oluşturulmasındaki katkıları için teşekkür eder; Alfabetik sıra ile (şirket adı) Stratos ARAMPATZIS (Tero Ltd., YUNANİSTAN) Walter BOGAERTS (K.U.Leuven Research&Development, BELÇİKA) Arjan De BRUIN (Van Der Meer&Van Tilburg Innovation Consultant, HOLLANDA) Damianos DIMITRIADIS (Infoproject Pliroforiki S.A., YUNANİSTAN) Ton KNOBBOUT (Project Consultatie EN Training Groep B.V.PCT, HOLLANDA) Risto TENHUNEN (Osuuskunta Eco-One, FİNLANDİYA) Jian Hua ZHENG (Technologica Group-European Technical Joint Venture, BELÇİKA) Thuy Vu THI (Technologica Group-European Technical Joint Venture, BELÇİKA) Yayıncı: Leonardo da Vinci Projesi Düzenleyicisi ERBIL PROJECT CONSULTING ENGINEERING CO. LTD. Bükreş Sok. No.7/1 Çankaya/ANKARA TÜRKİYE Tel: Faks: Ankara, Türkiye, 2008 Leonardo da Vinci Proje numarası: TR/06/B/F/PP/ Bütün hakları saklıdır. Bu yayının hiçbir bölümü yazarların ve Avrupa Komisyonu nun önceden izni olmaksızın, her hangi bir şekilde, veya elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt veya başka türlü vasıtalarla çoğaltılamaz, erişimi bulunan bir sistemde saklanamaz, veya her hangi bir şekilde iletilemez.

5 İÇİNDEKİLER ŞEKİLLER DİZİNİ....VI TABLOLAR DİZİNİ.VIII TEMEL SU KAYBI KİTABI 1 GİRİŞ....1 TEMEL SU KAYBI KİTABI BÖLÜM SU TEMİNİ VE SU KAYBI HAKKINDAKİ TEMEL GERÇEKLER SU KAYBI NEDİR? SU KAYBI NEDEN AZALTILMALIDIR? AVRUPA YÖNERGELERİ, MEVZUAT, ULUSLAR ARASI VE ULUSAL DURUM NEDEN AVRUPA YÖNERGELERİ BULUNMAKTADIR? SU KAYBININ VEYA GELİR GETİRMEYEN SUYUN TANIMLANMASI (GGS) GELİR GETİRMEYEN SUYUN TANIMI (GGS) GELİR GETİRMEYEN SUYUN HACMİ VE DEĞERİ SU KAYBININ DEĞERLENDİRİLMESİ SU DENETİMİNİN YAPILMASI Şebeke İşletme Pratiklerinin Gözden Geçirilmesi Su Kaybının Sayıya Dökülmesi SU DENGESİ SU DENGESİ TERMİNOLOJİSİ SU DENGESİNİN HESAPLANMASI SU DENGESİ HESAPLAMALARININ SINIRLAMALARI PERFORMANS GÖSTERGELERİ GGS DE HEDEF KÜÇÜLTME SU KAYBI EKONOMİSİ TEMEL BİLGİLER SU KAYBININ EKONOMİK SEVİYESİ 19 6 BİR SU KAYBI AZALTMA STRATEJİSİ GELİŞTİRİLMESİ STRATEJİ GELİŞTİRMEDE ÖNEMLİ GÖSTERGELER Teknik Sorunlar Ekonomik Sorunlar Genel Göstergeler GGS AZALTMA STRATEJİSİNİN UYGULANMASI Aşamalı Yaklaşım Başlangıç Aşaması Aşamalı Yaklaşım Ana Aşama İzle ve Koru TALEP YÖNETİMİ VE SU VERİMLİLİĞİ PLANLARI TALEP YÖNETİMİ SU VERİMLİLİĞİ PLANLARI Suyun Korunması ve Verimliliği: Temel İlkeler... 26

6 8 GGS Yİ AZALTMANIN YARARLARI.27 9 EĞİTİM BİLİNÇ SEMİNERLERİ MÜHENDİSLİK VE TEKNİK PERSONEL EĞİTİMİ SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK 30

7 ŞEKİLLER DİZİNİ Temel Su Kaybı Kitabı Kısım 1 ŞEKİL 1.1 KURAKLIK KOŞULLARI NEDENİYLE BOŞALMIŞ BİR BARAJ GÖLÜ (KAYNAK: HALCROW GROUP) 2 ŞEKİL 1.2 SU KAYBI ÖRNEKLERİ (HALCROW GROUP, 2002 VE PILCHER, 2003)...4 ŞEKİL 1.3 DAĞITIM SİSTEMİ GİRİŞ HACMİNİN BİLEŞENLERİ...4 ŞEKİL 1.4 ESKİ SU SİSTEMLERİ.5 ŞEKİL 2.1 GGS BİLEŞENLERİ.9 ŞEKİL 3.1 IWA STANDART SU DENGESİ 12 ŞEKİL 4.1 ALTYAPI KAÇAK ENDEKSİ ORANI (IWA SU KAYBI ÇALIŞMA GRUBU)...15 ŞEKİL 4.2 DÜNYANIN DÖRT YANINDAN AKE DEĞERLERİ (SEAGO, VE DİĞ., 2005)..15 ŞEKİL 4.3 BASİTLEŞTİRİLMİŞ FİZİKİ KAYIP HEDEF MATRİSİ (DÜNYA BANKASI ENSTİTÜSÜ; LIEMBERGER, 2005)...16 ŞEKİL 5.1 AKTİF KAÇAK KONTROL MALİYET EĞRİSİ AZALAN VERİM KANUNU (FARLEY VE TROW, 2003)...19 ŞEKİL 6.1 KESİM ÖLÇÜM ALANLARINDA AKTİF KAÇAK KONTROLÜ.21 ŞEKİL 6.2 BİR MÜŞTERİ SAYACI DEĞİŞTİRME PROGRAMI ŞİRKETİN NAKİT AKIŞI ÜZERİNDE DOĞRUDAN ETKİLİDİR (LIEMBERGER, 2005)...22 ŞEKİL 6.3 BİR BASINÇ YÖNETİMİ PLANINA BAŞLAMANIN DEBİLER VE BASINÇLAR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ (KAYNAK: HALCROW GROUP, 2002).23 ŞEKİL 7.1 EVDE VE BAHÇEDE SU VERİMLİLİĞİNİN TEŞVİK EDİLMESİ (WATERWISE, 2007).26 TABLOLAR DİZİNİ Temel Su Kaybı Kitabı Kısım 1 TABLO 4.1 GGS PERFORMANSI İÇİN GÜVEN SINIFLANDIRMA SİSTEMİ (DÜNYA BANKASI ENSTİTÜSÜ; LIEMBERGER, 2005) 16 Temel Su Kaybı Kitabı Kısım 2 TABLO 2.1 DEĞİŞİK DAĞITIM SİSTEMİ TİPLERİNİN AVANTAJLARI VE DEZAVANTAJLARI 34 TABLO 2.2 SEÇİLEN MALZEMELERİN TEMEL AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI 36 TABLO 2.3 TİPİK SERVİS BASINÇ KRİTERLERİ.41 TABLO 3.1 SU DENGESİ BİLEŞENLERİNİN TAHMİN EDİLMESİ 44 TABLO 3.2 TABLO ŞEKLİNDE IWA SU DENGESİ..48 TABLO 3.3 BİLEŞEN ANALİZİ ÖRNEĞİ (PILCHER, 2007).. 49 TABLO 8.1 ANA VE SERVİS HATLARINDAKİ TİPİK PATLAMA SIKLIKLARI (LAMBERT, 2004) TABLO 8.2 DEĞİŞİK BORU MALZEMESİ İÇİN ANA HAT PATLAMA SIKLIĞI/1000 KM/YIL (LAMBERT, 2004) 101 TABLO 9.1 ÖRNEK SU DENGESİ. 108

8 Temel Su Kaybı Kitabı Giriş Birkaç yıl önce dünya liderleri kasaba ve şehirlerin sokakları altındaki bozulan su sistemlerinde gizlenmiş problemlerden kaçınıyorlardı. Bu bir gözden uzak olan akıldan uzak olur durumuydu. Politikacılar televizyonlarda ve gazetelerde milyonlarca Euro maliyeti olan yeni arıtma tesislerinin kırmızı kurdelelerini keserken gösterilirken, kıt kaynaklar yerin altındaki dökülen altyapıya harcanıyordu. Artan talep, değişen hava koşulları ve gittikçe azalan kaynaklar su dağıtım sistemindeki su kaybı probleminin bilincine varılmasıyla sonuçlanmıştır. Bilinçlilik ve dünya genelindeki su şebekelerini daha verimli hale getirmek için kapsamlı ve entegre bir yaklaşım geliştirme yönünde uluslararası çaba artmaktadır ların sonlarında, Uluslararası Su Birliği (IWA) su kaybı için uluslararası terminoloji ve bir dizi performans göstergesi oluşturmak üzere bir Çalışma Grubu kurmuştur de Su Kaybı Çalışma Grubu su kaybının bütün yönleri hakkında en iyi pratiği geliştirmeye girişmiştir. Bu grubun üretimi bütün Dünyada geniş biçimde yayılmış ve bir çok ülkedeki uygulayıcılar tarafından kabul görmüştür. PROWAT ortaklar grubu vasıtasıyla Su Kaybı Çalışma Grubunda temsil edilmektedir. Avrupa ve dünyadaki çeşitli su birlikleri bu çabayı desteklerken su kaybının azaltılması ve kontrol edilmesinde en iyi pratiği geliştirme hedefine hız kazandırmışlardır. Ayrıca, Dünya Bankası Enstitüsü ve Avrupa Yatırım Bankası su kaybı yönetimine yatırım yapmaktadırlar de Su Kaybı hakkında Romanya da büyük bir konferans düzenlenmiş ve 41 ülkeden 300 ün üzerinde delege katılarak 91 tebliğ sunulmuştur. Bu Avrupa da ve diğer yerlerde verimli su kaybı yönetimine duyulan ilgiyi ve isteği açıkça göstermektedir. PROWAT projesi su temin ve dağıtım sistemlerinin daha verimli performans göstermesine yol açacak geliştirilmiş planlama ve su kaybını azaltma stratejilerinin uygulanması vasıtasıyla su kaybının azaltılmasını hedeflemiştir. Bu kitabın yöneticilerin su kaybı yönetiminin niteliğini ve kaybı azaltma stratejilerinin geliştirilmesindeki kavramları anlamaları, ve uygulamalarında mühendis ve teknisyenlere yardımcı olmalarını temin etmesi amaçlanmıştır. Temel Su Kaybı Kitabı iki bölümde yayınlanmıştır. Bölüm 1 esas olarak üst yöneticiler ve politika yapıcılar için düşünülmüştür; iletim ve dağıtım sistemlerinden su kaybı konusunun arka planının çerçevesini çizmektedir. Bölüm 1 ayrıca her hangi bir Avrupa ülkesindeki her hangi bir su şirketinin uygun bir su kaybının azaltılması ve kontrolü politikası belirlemesini temin edecek bütün yönlere ait ilkeler ve kılavuzluğu da sağlamaktadır. Bölüm 2 ilke olarak teknik bir el kitabıdır. Amacı mühendis ve teknisyenlerin bir su kaybı azaltma stratejisi planlamaları ve uygulamalarına yardımcı olmaktır. Su kaybı bileşenlerinin değerlendirilmesi işlemi, strateji geliştirme, kaçak ekonomisi ile birlikte, kaçağı azaltmak için gerekli pratik faaliyetler detaylı olarak incelenmiştir. Bu kitabın mühendis ve teknisyenleri bir alet kutusu ile donatarak onların ısmarlama ve, daha önemlisi, yerel koşullara ve etki eden faktörlere uyan sürdürülebilir bir strateji geliştirmelerine yardımcı olmak için PROWAT projesinin diğer ürünleri ile bağlantılı olarak kullanılması tavsiye edilir. Bölüm 1 in içeriğinin bir bölümü Bölüm 2 de tekrarlanmıştır. Yazarlar atlama nedeniyle anlaşılmama riskine girmektense bazı bölümlerde mesajın güçlendirilmesinin önemli olduğunu düşünmektedirler. Ayrıca kitapta Avrupa nın çeşitli bölümlerinden başarılı örnek olay incelemeleri de verilmiştir.

9 Temel Su Kaybı Kitabı Kısım Su Temini ve Su Kaybı hakkındaki Temel Gerçekler Su sadece Avrupa da değil, aynı zamanda bütün Gezegende, her yurttaşın günlük hayatında sağlığın, ekonomik gelişmenin ve ekosistemlerin sürdürülmesi için bir mihenk taşıdır. Su hayatımız için bu kadar değerli ve önemli olduğundan, su kaynaklarımızı akıllıca korumak ve kullanmak hepimizin paylaştığı bir sorumluluktur. Su temin ve dağıtım şebekelerindeki su kaybını azaltmak ve kontrol etmek PROWAT projesinin ana amacıdır. Artan talep ve giderek azalan kaynakların bir araya gelmesi su kaynakları üzerinde baskı yaratmaktadır (Şekil 1.1). Bunun sonucu Avrupa genelinde bir çok ülkede, ve kuşkusuz Dünyada su kıtlığı ve sınai ve diğer kullanımlar üzerine konulan kısıtlamalardır. Avrupa Çevre Ajansına (21 Temmuz 1999 da yayınlanmıştır) ve FAO AQUASTAT a (2002 de yayınlanan Water Resources) göre, Avrupa ülkelerinin üçte birinde (1/3) kullanılabilecek su bir hayli azdır, yani 5000 m 3 /kişi/yıldan daha azdır.güney ülkeleri özellikle etkilenmektedir; Malta sadece 100 m 3 /kişi/yıl suya sahiptir. Kuzey Avrupa daki orta düzeyde yağış alan Belçika, Danimarka ve İngiltere gibi yoğun nüfuslu ülkeler de kullanılabilir suyun az olduğu gruba girmektedirler. Yakın zamanda 2007 yazında, Türkiye ve Güneydoğu Avrupa şiddetli bir kuraklık yaşamıştır. Güney ülkelerinde özellikle tarım için su ihtiyacı genellikle daha fazla olmasına rağmen Avrupa da suyun büyük bölümü sanayi tarafından kullanılmaktadır. Bir bütün olarak Avrupa da, ülkeler arasında büyük farklılıklar olmakla beraber, çıkarılan suyun yüzde 53 ü sanayi, yüzde 25 i tarım ve yüzde 19 u hanelerin kullanımı içindir. Şekil 1.1 Kuraklık nedeniyle boşalmış bir baraj gölü (Kaynak: Halcrow Group) Son yıllarda, Avrupa genelinde artan su talebinin sürdürülebilir olmadığı gerçeği büyümektedir. Sorun anlaşıldıkça, bunun sonucu olarak, yeni kaynaklar ve aktarma programları geliştirmek vasıtasıyla geleneksel temini arttırma yaklaşımı yerini talep yönetimine bırakmaktadır. Talep yönetimi suyun daha verimli kullanılması, kayıpların azaltılması, savruk kullanımın azaltılması, daha verimli cihazlar ve suyun geri dönüşümüne odaklanmaktadır. Bir çok durumda yeni su teminini arttırmak yerine su kullanım verimini arttırmak daha ucuz olmaktadır. Temin yönünden, dağıtım sistemindeki su kayıplarının şebekelere verilen suyun yaklaşık ortalama 30-40% ı olduğu hesaplanmıştır. Bazı eski Doğu Avrupa ülkelerinde su kaybının sisteme verilen toplam suyun 50% sini geçtiği sık görülmektedir. Ucuz ve bol kaynaklara sahip kamu şirketleri çoğu kez su kaybını ele almak için para harcamakta tereddüt etmişlerdir. Bu şirketlerin çoğu pasif kaçak kontrolü olarak ifade edilen uygulamalar yapmışlardır. Bu, genellikle, görünür ve halk tarafından ihbar edilen sızıntıların tamir edilmesi, ancak görünmeyen veya ihbar edilmeyen sızıntıları tespit etme

10 politikasının bulunmadığı anlamına gelmektedir. Sonuçta, sızıntıları bulmak ve tamir etmek yüksek maliyetlidir, ve kayıpların azaltılması daha yüksek su fiyatlarına dönüşmeyeceği için, bazı şirketler kaçakları makul seviyelere düşürme düşüncesi taşımamaktadırlar. Bir çok Avrupa ülkesinde güvenilir su kullanma verimi verileri ne yazık ki bulunmamaktadır, ancak büyük ihtimalle kullanma verimlerinde büyük farklar olmalıdır. Örneğin, İtalya da su kaybı seviyesi sisteme verilen suyun 15-60% ı arasında değişmektedir (ISTAT 2003). Bu bilginin şirketler ve ülkeler arasında karşılaştırma yapılmasını sağlamak için toplanması ve değiş tokuş edilmesi suyun bütün Avrupa da daha verimli kullanılmasını sağlamakta yardımcı olacaktır. Birinci Avrupa kanunundan bu yana su temin şebekesinde büyük iyileştirmeler yapılmışsa da, su kaybı kontrolüne yönelik en etkili yol olan su kaybını azaltma stratejilerinin entegre yönetiminde fazla ilerleme olmamıştır. Bu da PROWAT ın diğer amaçlarından bir tanesidir. 1.2 Su Kaybı Nedir? Su Kaybı veya Gelir Getirmeyen Su (GGS) iletim ve dağıtım şebekelerindeki su tevzi ve ölçme işlemlerindeki yetersizliği ifade eder, ve bazı sistemlerde toplam su üretiminin hatırı sayılır bir oranını oluşturabilir. Su Kaybı sistemin tamamında veya bir kısmında Sistem Giriş Hacmi ile İzinli Tüketim arasındaki fark olarak hesaplanır. Su Kayıpları Gerçek ve Görünen Kayıpları içerir: Gerçek Kayıplar servis bağlantısındaki ölçme noktasına kadar olan sızıntı, patlama ve basınçlı sistemdeki taşmalar gibi fiziki kayıplardır (Şekil 1.2.a). Görünen Kayıplar bütün sayaç hatası tipleri (giriş, çıkış, ve müşteri sayaçları) ve izinsiz tüketimi (hırsızlık ve yasadışı kullanım) içerir. Aynı zamanda ticari kayıp olarak ifade edilir (Şekil 1.2.b). Bu kitapta kullanılan terminoloji Uluslararası Su Birliği (IWA) tarafından geliştirilmiş olup dünya genelinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Kısım 2 Bölüm 13 te eksiksiz bir terimler sözlüğü verilmiştir. Bütün sistemlerde su kaybı meydana gelir, değişen sadece hacim olup şirketin şebekesini kullanma yeteneğini yansıtır. Suyun neden, nasıl ve nerede kaybolduğuna dair nedenleri anlamak için, yöneticiler şebekenin fiziki özelliklerini ve mevcut işletme uygulamasını değerlendirmelidirler. Bir çok durumda su kaybı problemine zayıf altyapı, kötü yönetim uygulaması, şebeke özellikleri, işletme pratikleri, teknolojileri, becerileri ve sosyal ve kültürel etkiler neden olmaktadır. Yüksek seviyede gerçek veya fiziki kayıp müşterilere ulaşan kıymetli su miktarını azaltır, şirketin işletme maliyetini arttırır ve yeni kaynak programlarında sermaye yatırımlarını büyütür. Yüksek seviyede görünen veya ticari kayıp şirkete başlıca gelir akışını azaltır.

11 a) Fiziki su kayıpları b) Ticari su kayıpları (örn., yasadışı kullanım) Şekil 1.2 Su kaybı örnekleri (Halcrow Group, 2002 ve Pilcher, 2003) Aşağıdaki Şekil 1.3 te Uluslararası Su Birliğinin terminolojisi kullanılarak bir su iletim ve dağıtım sisteminin tipik bileşenleri gösterilmiştir. Su kaybı kesinlikle yeni bir olgu değildir, fiziki su kayıplarının azaltılması ve kontrolü (esas olarak su ana hatları ve ev servis bağlantıları kaçakları) inşa edilen en eski sistemlerden bu yana su dağıtımı ile ilişkili bir faaliyet olmuştur (Şekil 1.4). Romalılar temin edilen suyun önemli bir oranının amaçlanan yere ulaşmadığının farkındaydılar. Fiziki Kayıplar Faturasız İzinli Tüketim Faturalı İzinli Tüketim İzinsiz Tüketim Müşteri Sayaç Hataları Şekil 1.3 Dağıtım sistemi giriş hacminin bileşenleri Roma Su Komiseri Sextus Julius Frontinus sistemdeki kayıpları değerlendirmek için kaba bir ölçme aleti kullanarak sisteme verilen suyun yarısından fazlasının ortadan kaybolduğunu hesaplamıştır.

12 Kanundışı bağlantılar yaygınsa da, kaçaklar vasıtasıyla su kaybı bugün dünyanın her yerindeki dağıtım sistemlerinde olduğu gibi ciddi bir problemdi. Böylece, bugünün mühendis ve teknisyenleri Romalılarla aynı sorunlara sahiptirler, ve kayıpların azaltılması ve kontrolü savaşımı aynı şekilde hiçbir zaman sona ermeyecekse de, görünmeyen sızıntıların yerini çok etkili bir hassasiyetle bulma sorununun üstesinden gelmelerine yardımcı olmak üzere geliştirilmiş bir çok ekipman ve teknik kullanımlarına hazırdır. Şekil 1.4 Eski su sistemleri 1.3 Su Kaybı Neden Azaltılmalıdır? Su kayıplarının ve kaçağın anlaşılmasındaki ilerlemelere rağmen, dünya genelinde bir çok su temin şirketi bunları azaltıp kontrol altına alamamıştır. Bunun nedeni kayıpların niteliğinin pek anlaşılmamış olması, kayıpların etkisinin takdir edilememesi, veya kapsamlı bir su kaybı azaltma programının maliyetinin kabaca düşük tahmin edilmesidir. GGS işletmesel/mali verimin önemli unsurlarını ve sürdürülebilirliğini servis sürekliliği, su kalitesi, varlık yönetimi, mali akış ve talep yönetimi yolu ile yakalamaktadır. Ne yazık ki, pratikte bu karmaşık bir konudur ve kayıpların kaynağı, göstergelerin seçimi, uygun bir hedef ve strateji belirlenmesi gibi bir çok bileşeni vardır. Gelir Getirmeyen Suyun azaltılması kaçak yönetimi performansının kıyaslanması ve raporlanması için standart bir yaklaşımla başlamalıdır. Her hangi bir örgütteki üst yönetim veya politika yapıcılar GGS yi azaltmak için. Su kaybının azaltılmasını bir öncelik olarak beyan etmeyi Hedefleri tespit etmeyi ve bunları elde etmek için bir takvim belirlemeyi taahhüt etmelidirler. Niyet beyanını takiben, eğitilmiş mühendis ve teknisyenler bir su kaybı azaltma stratejisi geliştirebilirler. Bu, kayıpların nedenlerini ve onları etkileyen faktörleri daha iyi anlamakla elde edilebilir. Şebekenin özgün özelliklerine ve yerel etki faktörlerine uyarlanabilecek ve en önemlisi her nedenin öncelik sırasına göre üstesinden gelecek teknikler ve prosedürler geliştirebilirler. Su kaybının azaltılması için herhangi bir stratejinin hem fiziki hem ticari su kaybı bileşenlerine hitap etmesi gerektiği akıldan çıkarılmamalıdır. Avrupa su sanayisinin bu sorunlarda ilerlemesine yardım etmek için, PROWAT ın esas hedeflerinden birisi Mesleki eğitim kursları geliştirerek su şirketlerine teknik yardım sağlamaktır. Bu kurslar su kuruluşları, kamu sektörü ve inşaat şirketlerinde çalışan mühendisler, orta & üst düzey teknisyenler

13 için olup bunlara su kaybının üstesinden gelmek, şebeke verimini geliştirmek ve potansiyel olarak muazzam bir kayıp kaynağı geri kazanmak için yardımcı olacaktır. 1.4 Avrupa Yönergeleri, Mevzuat, Ulusal ve Uluslararası Durum Neden Avrupa Yönergeleri Bulunmaktadır? Bugün, modern ve hızlı şehirleşme, yeni yaşam biçimleri ve ekonomik gelişmenin eşlik ettiği nüfus artışı gezegenin üzerindeki 1 milyardan fazla insanın, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki 2.2 milyardan fazla insanın güvenli suya erişememesine, yetersiz sağlık koşullarına ve zayıf hijyene, yani önlenebilir hastalıklara yol açmıştır. AB üye ülkeleri (25 AB ülkesi) su geliştirme sektöründeki en önemli bağışçılar arasındadır ve uluslararası gelişme, işbirliği ve su yönetimi konusunda tecrübe zenginliğini kullanabilirler. 23 Ekim 2000 de, su politikası sahasındaki Topluluk faaliyeti veya AB Su Çerçeve Yönergesi (SÇY) için bir çerçeve tesis eden Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Konseyinin 2000/60/EC Yönergesi sonunda benimsenmiştir. Bunun asli hedefi Avrupa da yeterli miktarda temiz suyu korumak ve yenilemek için kanuni bir çerçeve tesis etmek veya başka bir ifade ile, mevcut olduğunda suların yüksek statüsünü sürdürmek, suların mevcut statüsünde bozulmayı önlemek ve en azından 2015 e kadar Avrupa ölçeğinde bütün sulara ilişkin iyi statüyü elde etmektir. Bu arada uluslararası çabanın odaklandığı ana husus 2015 e kadar güvenli içme suyuna ulaşamayan veya maddi gücü yetmeyen insanların oranını ve yeterli sağlık koşullarına erişemeyen insanların oranını yarıya indirmeye çalışmaktır. Su Çerçeve Yönergesi iddialı genel takvime ek gerekler için açık terminler düzenlemiştir. 15 Şubat 2006 da yayınlanan Avrupa Birliği Resmi Gazetesi ne göre, önemli kilometre taşları aşağıda liste halinde verilmiştir: 2008: Nehir havzası yönetim planı taslağının sunulması 2009: Önlemler programı dahil, nehir havzası yönetim planının son şeklini alması 2010: Fiyatlandırma politikalarının ortaya konması 2012: Önlemlere ait işletme programlarının yapılması 2015: Çevre hedeflerinin karşılanması, İlk yönetim çevriminin sona ermesi 2021: İkinci yönetim çevriminin sona ermesi 2027: Üçüncü yönetim çevriminin sona ermesi, hedeflerin karşılanması için son tarih. Avrupa Su Politikası ilk dalga da 1975 te erken Avrupa su mevzuatının başlaması ile, içme suyunun alınması için kullanılan nehir ve göllerimiz için standartlarla ayrıntılı bir yeniden yapılanma işleminden geçmiştir. Bu, içme suyumuz için bağlayıcı kalite hedefleri düzenlenerek 1980 de sonuçlanmıştır.burada ayrıca balık içeren sular, kabukluları içeren sular, temizlenme suları ve yeraltı suları hakkında kalite hedefli mevzuat ta dahil edilmiştir. Bütün sürecin bir sonucu olarak, Komisyon PROWAT Projesinin elde edilmesi için çalışacağı, aşağıdaki önemli amaçları içeren bir Su Çerçeve Yönergesi (SÇY) Teklifi sunmuştur: suyun korunması kapsamını bütün sulara, yüzey sularına ve yer altı sularına genişletme konulan bir termin içinde bütün sular için iyi durum elde etme nehir havzalarını esas alan bir su yönetimi emisyon sınır değerleri ve kalite standartlarına ait kombine yaklaşım fiyatları doğru elde etme yurttaşların daha yakın ilgi duymasını sağlamak mevzuatı modern hale getirme 2008 de ilgilenen bütün taraflar taslak Nehir Havzası Yönetim Planlarını (NHYP) ve Ölçülebilirlere ait Programları (ÖaP) tamamlamak zorunda oldukları için ve nihai NHYP ve ÖaP lar Aralık 2009 a kadar zorunlu hale getirileceğinden, SÇY kritik bir aşamaya girmek üzeredir.

14 Avrupa Komisyonu ayrıca Ortak Tarım Politikasını (OTP) basitleştirerek AB ye daha iyi bir düzenleme getirmeye ve OTP ile SÇY arasındaki ilişkiyi gözden geçirmeye çalışmaktadır. Komisyon 2008 içinde sağlam teklifler üreteceğinden emin olup Avrupa su sektörü üzerinde bunların kesinlikle etkisi olacaktır. İklim değişikliği de Komisyonun çalışma programına göre 2008 de önceliğe sahiptir. Temmuz 2007 de Komisyon Avrupa daki iklim değişikliğine uyarlama yapma hakkında bir Yeşil Kitap yayınlamıştır. Komisyon halen bu Kitaba cevapları analiz etmekte olup, 2008 de teklif ve kesin faaliyetleri içerecek bir Beyaz Kitap üretmeyi planlamaktadır, ve bu da Avrupa Su Sanayisi üzerinde etkili olabilecektir. 2 Su Kaybının veya Gelir Getirmeyen Suyun (GGS) Tanımlanması Son 20 yılda dünya genelinde su servislerinin gelişmesinde moda olan bir konu bulunmaktadır, bu da iletim ve dağıtım sistemlerinde su kaybının veya Gelir Getirmeyen Suyun azaltılmasıdır. Girişte ifade edildiği şekilde, GGS su iletim ve dağıtım sistemlerinin verimsizliğini ve su hacminin sisteme verildiğinde veya müşterinin sayacında yanlış ölçüldüğünü göstermektedir. Bazı sistemlerde bu, sisteme verilen suyun bir hayli büyük bir yüzdesini teşkil edebilir. GGS su servisi sağlanmasında ve kabul edilebilir ve sürdürülebilir bir seviyeye düşürülmesi için bir strateji geliştirmede atılan temel adımlarda büyük öneme sahiptir. Su kaybının stratejik önemi su şirketlerince giderek kabul edilmektedir. Bu özellikle bir çok ülkenin su kaybını azaltmak ve kontrol etmek için politikalar ve programlar geliştirdiği ve geliştirmekte olduğu Avrupa için doğrudur. Bu programlar su şirketi için uygun olan Gelir Getirmeyen Su azaltma faaliyetlerinin bir karışımını içermektedirler. Bu kitap yöneticiler, mühendisler ve teknisyenlere, geliştirilmiş dağıtım şebekesi verimliliği ve işletmesi ile sonuçlanacak olan su kaybı seviyesini değerlendirmek, uygun su kaybı azaltma faaliyetleri karışımı ile bir GGS azaltma programı geliştirmek ve uygulamak için temel rehberlik sağlayacaktır. 2.1 Gelir Getirmeyen Suyun (GGS) Tanımı GGS basitçe şöyle tanımlanabilir: Bir su şirketinin toptan ürettiği veya satın aldığı ve müşterilerine dağıttığı, ancak gelir üretmeyen su Su Kaybı veya Gelir Getirmeyen Su (GGS) iki bileşenden oluşmuştur: Gerçek kayıplar veya fiziki kayıplar Görünen kayıplar veya ticari kayıplar Gerçek (fiziki) kayıp örnekleri: Borularda ihbar edilmiş veya edilmemiş patlamalar Boru ve teçhizatta belirsiz kaçaklar Servis depolarında kaçak ve taşmalar Görünen (ticari) kayıp örnekleri: Kaynak ve üretimde sayaç hataları Müşteri sayaç hataları İzinsiz kullanım, yani yasadışı bağlantılar ve hırsızlık Fiziki kaçaklar vasıtasıyla kaybolan su hacmi altyapının durumu ve belirli şirketin sızıntı tespit ve tamir politikasına bağlıdır. Kaybolan su miktarını etkileyen faktörler: Sistem basıncı Patlama sıklığı ve debileri Tespit ve tamir edilmeden önceki sızıntı süresi

15 Tespit edilemeyen küçük sızıntı seviyesi (belirsiz kayıplar) Görünen kayıp seviyesi: Şirketin müşteri sayacını değiştirme politikasına Şirketin izinsiz kullanımla ilgilenmek için kanunu yürürlüğe koyma politikasına bağlıdır. Şekil 2.1 bir iletim ve dağıtım sistemindeki tipik Gelir Getirmeyen Su bileşenlerini göstermektedir. Her hangi bir sistemden su kaybını anlayabilmek için gerçek ve görünen kayıpları birbirinden ayırabilmek önemlidir. Bir şebekedeki gerçek veya fiziki kayıplar kaybolan bir kaynağı temsil ederler. Bunun sonucunda kaçaktaki azalma, özellikle daha önceden su kıtlığı olmuşsa, şirketin müşterilere temin edebileceği ek su anlamına gelmektedir. Eğer bir su şirketi yeni bir kaynak yaratmayı planlıyorsa, sistemdeki kaçak azaltılarak sermaye harcamaları ertelenebilir veya önlenebilir. Suyun sistemden alınması ve parasının ödenmemesi olarak yaygın şekilde bilinen görünen veya ticari kayıplar su şirketi için potansiyel bir gelir kaybıdır. Ticari kayıpların azaltılması daha fazla gelir üretir, ancak kaynaklarda bir artışı temsil etmez. Ticari kayıpların değeri perakende fatura tarifelerine göre hesaplanırken fiziki kayıpların değeri değişken su üretim ve dağıtım maliyetine göre hesaplanır. Faturasız İzinli Tüketim İzinsiz Tüketim Müşteri Sayaç Hataları Fiziki Kayıplar Şekil 2.1 GGS bileşenleri 2.2 Gelir Getirmeyen Suyun Hacmi ve Değeri Su kaybı bütün sistemlerde meydana gelir ve sisteme verilen su miktarının %60 ına ulaşabilir. Kayıp seviyesi şirketin şebeke yönetimini yansıtır.su kaybı nedenlerini anlamak için kaybolan su miktarının, şebekenin fiziki özelliklerinin takdiri ve mevcut işletme pratiğinin denetlenmesi veya değerlendirilmesi yapılmalıdır. Bir çok sistemde en fazla GGS miktarı fiziki kayıp, yani kaçaktır. Tipik olarak, toplam kaybın yaklaşık %75-80 i fiziki kayıplara, %20-25 i de ticari kayıplara atfedilecektir. Bir çok durumda, ticari kayıplara esas olarak müşteri sayaçlarının eksik ölçüm yapması neden olmaktadır ve çalınma suretiyle kaybolan su miktarı genellikle sisteme verilen su miktarının 1% inden daha azdır. Su dengesi hesaplaması vasıtasıyla su kaybının değerlendirilmesine ait detaylı bir metodoloji bu kitapta Kısım 2 Bölüm 3 te bulunabilir. 2 milyon insanı içeren bir alana su temin eden bir su şirketini dikkate alırsak, ve her kişi ortalama 175 litre/gün tüketiyor ve şirket sisteme verilen suyun 33% ünün kaybolduğunu tahmin etmişse, toptan üretilmesi veya satın alınması gereken su miktarı 350,000 inin tüketileceği 525,000 m 3 /gün olacaktır. Böylece, GGS 175,000 m 3 /gün olmaktadır. Eğer fiziki kayıp toplam kaybın 80% i, ticari kayıp 20% si ise, o zaman: Gerçek veya fiziki kayıplar 175,000 x 80% = 140,000 m 3 /gün

16 Görünür veya ticari kayıplar 175,000 x 20% = 35,000 m 3 /gün Yıllık bazda bu 63,875 Megalitreyi ifade eder ve su şirketlerinin büyük kısmı için kabul edilebilir değildir. Genellikle şirkete en büyük etkiyi yapan şebekede kaybolan suyun mali değeridir. Bu yüzden, eğer su üretim maliyeti 50 cent/m 3 ve müşteri tarifesi 1.00 Euro ise her gün kaybolan suyun değeri 105,000 Euro veya yılda 38.3 milyon Euro dur. Eğer bu şirket fiziki kayıpları sistem giriş hacminin 15% ine ve ticari kayıpları 5% ine düşürecek bir strateji uygulamış olsaydı, o zaman kaybolan suyun değeri 54,638 Euro/gün veya 19.9 Milyon Euro/yıl olacaktı. Tasarruf 50,632 Euro veya 18.4 milyon Euro/yıl olacak ve bu gelir artışı olarak yorumlanabilecekti. GGS de bu azaltmayı yapmanın maliyetinin belirlenmesi önemlidir, çünkü bu azaltmaları yapmak için harcanacak çaba yukarıdaki rakamı aşmamalıdır. Referanslar 1. Lambert A, Brown T.G, Takizawam M, Weimer D; A Review of Performance Indicators for Real Losses from Water Supply Systems. AQAU, VOL 48 No 6, December ISSN [Lambert A, Brown T.G, Takizawam M, Weimer D; Su Temin Sistemlerindeki Gerçek Kayıplar için Performans Göstergelerinin Gözden Geçirilmesi. AQAU, VOL 48 No 6, Aralık 1999.ISSN ] 2. Alegre H, Hirner W, Baptista J.M, Parena R, Performance Indicators for Water Supply Services. IWA Manual of Best Practice, July ISBN [Alegre H, Himer W, Baptista J.M, Parena R, Su Temin Servisleri için Performans Göstergeleri. IWA En İyi Pratik El Kitabı, Temmuz ISBN ] 3. Myers S. D, Non-Revenue Water Management Foundation for Sustainable Water Services. Paper presented at Water Forum 2002, Kuala Lumpur, Malaysia [Myers S.D, Gelir Getirmeyen Su Yönetimi Sürdürülebilir Su Servisleri Vakfı. Su Forumu 2002, Kuala Lumpur, Malezya da sunulan tebliğ.]

17 3 Su Kaybının Değerlendirilmesi 3.1 Su Denetiminin Yapılması Her hangi bir su şirketi için başlama noktası şebekelerindeki veya şebekelerinin bir bölümündeki, yani iletim ve dağıtım sistemine giriş noktası (çoğu kez su arıtma tesisi) ile müşteri sayacı arasındaki suyun ne kadarının nerede ve neden kaybolduğunu değerlendirmektir. Su kaybı miktarı bir su denetimi yapılarak belirlenebilir ve bu işlem iki unsuru içerir: Şebeke işletme pratiklerinin gözden geçirilmesi ve takdiri Şebekede kaybolan suyun miktarının sayıya dökülmesi Şebeke İşletme Pratiklerinin Gözden Geçirilmesi Suyun bir şebekede neden kaybolduğunu tam olarak anlamak için dağıtım şebekesi ve nasıl işletildiği gözden geçirilmelidir. Bu gözden geçirme altyapının durumu, sistemin davranışı ve ne ölçüde yönetildiğine ilişkin soruları cevaplamalıdır. Gözden geçirme: Bölgesel özellikleri, yerel faktörleri ve su kaybı bileşenlerini Dağıtım sistemi işletme ve yönetimi için halen kullanılan metotları Kaçak izleme ve tespit teknolojisi seviyesini Personel sayısı, becerileri ve ehliyetlerini Şirketin mevcut kayıp seviyesini hesaplamak için veri ve metodolojisini değerlendirmelidir. Değer takdiri mevcut yönetim kültürü, şirketin mali ve politik kısıtları hakkında bilgi edinmek üzere üst yöneticilerle görüşmeleri de ihtiva etmelidir. Sistemin günlük işletmesine yer alan kilit personelle de özellikle: Sistem hakkında bilgi, örn. hizmet götürülen nüfus, ana hat uzunlukları, topografya, tipik talep ve kaynak yönetimi Patlama sıklığı dahil sistemin durumu Mevcut kaçak seviyesinin hesapları Müşteri ölçme politikaları Faturalama verileri Ekonomik bilgi, yani su üretim maliyeti Şirketin halen uyguladığı kaçak kontrol ve tamir politikası ile ilgili olarak görüşülmelidir Su Kaybının Sayıya Dökülmesi Bir denetimin ikinci bileşeni şebekede kaybolan su miktarının hesaplanmasıdır. Bir sistemdeki kayıp seviyelerinin hesaplanması için üç metot vardır: Su dengesinin kurulması. Gece debisi analizi (aşağıdan yukarıya kaçak değerlendirmesi) Bileşen analizi. Su dengesi hesabı en yaygın kayıp değerlendirmesi metodudur. Bir su kaybı stratejisi geliştirmeye ve başlatmaya girişmeden önce başlama noktasının bilinmesinin hayati önemi olduğu vurgulanmalıdır. 3.2 Su Dengesi Bir sistemden su kaybı miktarı su dengesi kurularak belirlenebilir. Bu üretilen (giren ve/veya çıkan sular hesaba katılarak), tüketilen ve kaybolan su miktarının ölçülmesi veya hesaplanmasını esas almaktadır. En basit şekliyle, su dengesi:

18 Kayıplar = Dağıtım Sistem Girişi Tüketim Su dengesinin hesaplanması çok önemlidir, çünkü: Her hangi bir şirket için su kaybı seviyesinin değerlendirilmesinin esasını teşkil eder. İlk baştaki hesaplama verilerin kullanılabilirliğini ve güvenilirliğini ve anlama seviyesini ortaya çıkarır. Kıyaslama mekanizması. İyileştirme için ilk adımı sağlar. Su dengesini anlama faaliyet ve yatırımların önceliği için zorunludur. On yıl önce su dengesi hesapları için tanım ve format çeşitliliği bulunmaktaydı. 1990ların sonlarında IWA ortak terminolojiye sahip pratik bir su denetleme yapısına ihtiyaç olduğunu teşhis etmiş ve sonuçta Su Kaybı Çalışma Grubu standart bir su dengesi geliştirmiştir. Bu standart su dengesi şimdi bir takım küçük değişikliklerle veya hiç değiştirilmeden kabul edilmiş olup dünya genelinde kullanılmaktadır. Sistem Giriş Hacmi İzinli Tüketim Faturalı İzinli Tüketim Faturasız İzinli Tüketim Faturalı Ölçülmüş Tüketim Faturalı Ölçülmemiş Tüketim Faturasız Ölçülmüş Tüketim Gelir Getiren Su Gelir Getirmeyen Su Su Kayıpları Görünen (Ticari) Kayıplar Gerçek (Fiziki) Kayıplar Faturasız Ölçülmemiş Tüketim İzinsiz Tüketim Ölçme Hataları İletim ve/veya Dağıtım Ana Hat Kaçağı Şirket Depolarında Kaçak ve Taşma Servis Bağlantılarında Müşteri Sayacına Kadar Olan Kaçak 3.3 Su Dengesi Terminolojisi Şekil 3.1 IWA standart su dengesi IWA standart su dengesinin bileşen bölümleri: Sistem giriş hacmi su dengesi hesabının ilişkin olduğu su temin sistemi bölümüne arıtılmış yıllık su giriş hacmidir İzinli tüketim su tedarikçisi tarafından konut, ticari ve sınai amaçlarla böyle yapmalarına zımnen veya açıkça izin verilen kayıtlı müşteriler, su tedarikçisi ve diğerleri tarafından ölçülerek ve/veya ölçülmeden alınan yıllık su hacmidir.

19 Su kayıpları Sistem Giriş Hacmi ve İzinli Tüketim arasındaki farktır. Su kayıpları tüm sistem için toplam bir hacim olarak, veya iletim veya dağıtım programları gibi kısmi sistemler veya münferit bölgeler olarak düşünülebilir. Su Kayıpları Gerçek Kayıplar ve Görünen Kayıplardan oluşur. Görünen kayıplar üretim ve müşteri ölçümleri ile ilişkili bütün hata tipleri, aynı zamanda veri işleme hataları (sayaç okuma ve faturalama), artı izinsiz tüketimden (hırsızlık veya kanundışı kullanım) oluşur. Gerçek kayıplar müşteri kullanım noktasına kadar basınçlı sistemden fiziki su kayıplarından oluşur. Ölçülen sistemlerde bu müşterinin sayacıdır. Her tip sızıntı, patlama ve taşma vasıtasıyla kaybolan yıllık hacim münferit sızıntı, patlama ve taşmaların sıklığı, debisi ve ortalama süresine bağlıdır. Gelir Getirmeyen Su (GGS) Sistem Giriş Hacmi ile Faturalı İzinli Tüketim arasındaki farktır; GGS Faturasız İzinli Tüketim (normal olarak su dengesinin çok küçük bir oranı), Görünen ve Gerçek Kayıplardan ibarettir. 3.4 Su Dengesinin Hesaplanması Su dengesinin hesaplanabilmesi için, verileri oluşturan bileşenlerin ölçülmesi veya tahmin edilmesi gerekmektedir. Bazı önemli bileşenler ölçülebilirken diğerlerinin tahmin edilmesi gerekebilir. Bir çok durumda bir veri karışımı olacak ve bu bileşenlerin her birinin doğruluğunu tahmin etmek gerekecektir. Su dengesini hesaplamak için dört açık adım bulunmaktadır: Adım 1- bütün kaynaklar ve şebekeye giren bütün su miktarı tespit edilerek sistem giriş hacmini belirle. Adım 2- fatura kayıtlarını analiz ederek ve izinli kullanımın faturasız veya ölçülmemiş olup olmadığını tespit ederek izinli tüketimi belirle. Adım 3- müşteri sayacının eksik kayıt seviyesini ve kanundışı bağlantılar ve hırsızlık tahminlerini değerlendirerek görünen (ticari) kayıpları değerlendir. Adım 4- adım 2 ve 3 teki hacimleri toplayıp adım 1 den çıkartarak fiziki (kaçak) kayıpları hesapla. 3.5 Su Dengesi Hesaplarının Sınırlamaları Su dengesi temel bileşenleri ve ilişkileri anlamak için çok önemli bir araçtır.bununla birlikte, eğer bir şirkette anlamlı su dengesi kurmak için bilgi yoksa veya kaçağın niteliği hakkında az bilgi varsa, yararı sınırlıdır. Hesap müşteri kullanımının en düşük, kaçağın en yüksek olduğu sistem gece debisi analizini yapma amacı ile kaçak ölçümleri ile iyileştirebilir veya doğrulanabilir. Su dengesi ve gece debisi metotları esas alınarak su kaybı tahminini doğrulamak için bileşen analizi kullanılır. Bölge debileri ve müşteri kullanımı ile ilgili yetersiz veri bulunuyorsa özellikle yararlıdır. Bu metodolojiler bu kitapta Bölüm 2 Bölüm 3 te detaylandırılmıştır. Referans 1. Alegre H, Hirner W, Baptista J.M, Parena R, Performance Indicators for Water Supply Services. IWA Manual of Best Practice, July ISBN [Alegre H, Himer W, Baptista J.M, Parena R, Su Temin Sistemleri için Performans Göstergeleri. IWA En İyi Pratikler El Kitabı, Temmuz ISBN ]

20 4 Performans Göstergeleri Bir Performans Göstergesinin (PG) amacı iki taraflıdır, zaman içinde GGS performansındaki değişmeleri ölçmeye ve kullanım içi kıyaslamaya, ve hedef koymada rehberlik sağlamaya yardım eder. Açıkça tanımlanmış metodolojiye göre, standart tanımlar kullanarak hesaplanmış ve standart hale getirilmiş performans göstergelerine sahip olmak önemlidir. Dağıtım sistemleri içerisindeki su kaybının ölçülmesi için bir çok geleneksel PG bulunmaktadır, ancak bazıları diğerlerinden daha iyidir, ve bazıları belirli koşullar için uygun değildir. Sistem giriş hacmi yüzdesi : kolayca hesaplanır ve sıklıkla kullanılır. Bununla birlikte, IWA dağıtım sistemleri yönetiminin veriminin değerlendirilmesi için kullanılmasını tavsiye etmemektedir, çünkü hesaplanmış % GGS değerleri Gerçek (kaçak) ve Görünen (ticari) Kayıpları birbirinden ayırmamaktadır. Bunlar tüketim tarafından şiddetle etkilenmektedir ve aralıklı temin durumları için hesaplanması zordur. Bununla birlikte, şok değeri ile iletişim aracı olarak yararlıdır. Faturalı mülk başına, birim zaman başına : bir çok ülkede, tek bir servis bağlantısı çok sayıda mülke, yani apartman bloklarına, hizmet edebilmektedir. Su dengesi hesaplaması genellikle servis bağlantısı üzerindeki tek bir ana sayaca kadar olan kaçakları esas alır. Bu yüzden bu PG tavsiye edilmez. Ana hat uzunluğu başına, birim zaman başına : m 3 /km ana hat/gün cinsinden ifade edilen dağıtım kayıpları bağlantı yoğunluğundan çok şiddetli etkilenir. Tecrübe ile, PG uzunluğu km başına 20 servis bağlantısından daha az olduğunda, yani kırsal durumda, uygundur. Ortalama koşullara sahip su sistemlerinden bazı gerçekçi kılavuz kaçak değerleri aşağıda m 3 /km ana hat/gün cinsinden verilmiştir: İyi performans < 10 m 3 /km ana hat/gün Orta performans m 3 /km ana hat/gün Kötü durum > 20 m 3 /km ana hat/gün Servis bağlantısı başına, birim zaman başına : Uluslararası Su Birliği (IWA) bütün geleneksel PG ler arasından bunun 20 den fazla servis bağlantısı/ana hat bulunan sistemler için tavsiye edilmesini düşünmektedir. Kaçak varsayılan ortalama 50 metre basınç yükünde litre/bağlantı/gün cinsinden ifade edildiğinde, tipik kazanç değeri aralıkları aşağıda verilmiştir: İyi performans < 125 litre/bağlantı/gün Orta performans litre/bağlantı/gün Düşük performans > 250 litre/bağlantı/gün Altyapı Kaçak Endeksi (AKE) : AKE en yararlı ve pratik performans göstergesi olup IWA Su Kaybı Çalışma Grubu tarafından 2000 de geliştirilmiştir. AKE Yıllık Cari Gerçek (Fiziki) Kayıp (YCGK) ile Yıllık Kaçınılmaz Gerçek (Fiziki) Kayıp (YKGK) arasındaki oran olarak tanımlanmaktadır. Bir çok sistem için YKGK teknik olarak elde edilebilecek en düşük kaçak seviyesini temsil etmektedir. Açıklama için, YCGK Şekil 4.1 de büyük dikdörtgenle temsil edilmiştir.

21 Her yıl yeni kaçaklar meydana geldiğinde ve (4 okla temsil edilen) basınç yönetimi, aktif kaçak kontrolü, derhal ve verimli tamir ve boru hatlarına iyi bakım şeklindeki dört yönetim tekniği etkili biçimde uygulanmadığı takdirde bu hacim giderek büyüyecektir. Basınç Yönetimi YKGK Tamir Hızı ve Kalitesi Potansiyel Olarak Geri Kazanılabilir Yıllık Gerçek Kayıp Hacmi Aktif Kaçak Kontrolü Boru Malzemesi Yönetimi: seçme, montaj, bakım, yenileme, değiştirme Şekil 4.1 Altyapı Kaçak Endeksi Oranı (IWA Su Kaybı Çalışma Grubu) Şekil 4.2 dünyanın dört yanındaki şirketlerden bazı AKE değerlerini göstermektedir. En iyi yönetilen bazı şirketler 1.5 ila 4.0 aralığında AKE değerleri elde etmişlerdir. Bir çok durumda bu ekonomik kaçak seviyelerini temsil edecektir. AKE giderek fiziki kayıplar için en yararlı PG olarak kabul görmüş olup bir çok ülkedeki şirketler ve denetçiler tarafından kullanılmaktadır, çünkü bütün iyi PG ler gibi kolayca ölçülerek bir GGS azaltma projesi süresince ilerleme izlenebilmektedir. Şekil 4.2 Dünyanın dört yanından AKE değerleri (Seago, ve diğ., 2005)

22 Dünya Bankası Enstitüsü GGS nin her yönünün daha iyi anlaşılmasını sağlama görevi ile gerçek veya fiziki kayıplar için basitleştirilmiş bir hedef matrisi geliştirmiştir. Matris çeşitli AKE değerleri göstermekte ve bunları litre/bağlantı/gün cinsinden geleneksel PG değerleri ile karşılaştırmaktadır. Matris Şekil 4.3 te gösterilmiş olup iyi yönetilen bir şirkette neyin elde edilebileceği hususunda açık ve pratik bir kılavuzdur. İngiltere ve Galler de 1989 yılında su sanayisinin özelleştirilmesini takiben, hükümet tarafından tayin edilen düzenleyici, Su Hizmetleri Dairesi (OFWAT) bir performans derecelendirme sistemi başlatmıştır. Bu sistem su dengesi bileşenlerinin doğruluğunu ve sağlamlığını karşılaştıran bir metot olarak tasarlanmıştı. OFWAT A-D güvenilirlik bantlarından oluşan bir güven sınıflandırma sistemi kullanmaktadır. Bu Tablo 4.1 de gösterilmiştir. Dünya Bankası Enstitüsü sistemi şirketler arasında performans karşılaştırma metodu olarak benimsemiş ve bir hedef matrisi haline getirmiştir (Şekil 4.3). Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde AKE nin PG olarak önerilen kullanımı Teknik Performans AKE Kategorisi Gelişmiş Ülkeler Gelişmekte Olan Ülkeler Litre/bağlantı/gün ortalama basınç (sistem basınçlı ise) 10 m 20 m 30 m 40 m 50 m A 1-2 <50 <75 <100 <125 B C D >8 >200 >300 >400 >500 A 1-4 <50 <100 <150 <200 <250 B C D >16 >200 >400 >600 >800 >1000 Şekil 4.3 Basitleştirilmiş fiziki kayıp hedef matrisi (Dünya Bankası Enstitüsü; Liemberger, 2005) Tablo 4.1 GGS performansı için güven sınıflandırma sistemi (Dünya Bankası Enstitüsü; Liemberger, 2005) Kategori A-İyi B-Orta C-Zayıf D-Çok zayıf Performans derecelendirmesi Daha fazla kayıp azaltma ekonomik olmayabilir, maliyet etkin iyileştirmeleri tespit etmek için dikkatli analiz gereklidir Basınç yönetimini, daha iyi aktif kaçak kontrol uygulamalarını, ve daha iyi bakımı dikkate alın Sadece su ucuz ve çoksa kabul edilebilir; bu durumda bile GGS yi azaltma çabalarını yoğunlaştırın Kaynakların verimsiz kullanımı; GGS azaltma programı zorlayıcı olup önceliği bulunmalıdır Görünen veya ticari kayıplarla ilgili olarak IWA m 3 /servis/bağlantı/yıl göstergesini tavsiye etmektedir. Bununla birlikte, bu kayıpların çoğunluğu müşteri ölçüm yanlışlıkları olacağı için, bütün müşterilerin ölçümünün yapıldığı ve yasadışı kullanım bileşeninin küçük olduğu (% dağıtım girişi) sistemlerde ticari kayıpları izinli tüketimin bir yüzdesi olarak ifade etmek tercih edilebilir. Mali performans göstergesinin hesaplanması için temel GGS bileşenlerinin her birinin hacmine, yerel koşullara uygun olarak, yerel para birimi/m 3 cinsinden bir değer tayin edilir, ve GGS bileşeninin

23 değeri yıllık sistem çalıştırma maliyetinin bir yüzdesi olarak ifade edilir. Bu PG ayrıca bir şok değere sahip olabilir. Referanslar 1. WSA/WCA Engineering and Operations Committee Managing Leakage London ISBN: [ESA/WCA Mühendislik ve Operasyon Komitesi Kaçağı Yönetme Londra ISBN: ] 2. Lambert A, Brown T.G, Takizawam M, Weimer D; A Review of Performance Indicators for Real Losses from Water Supply Systems. AQAU, VOL 48 No6, December ISSN [Lambert A, Brown T.G, Takizawam M, Weimer D; Su Temin Sistemlerinden Gerçek Kayıplar için Performans Göstergelerinin Gözden Geçirilmesi. AQAU, VOL 48 No6, Aralık ISBN ] 3. Lambert AO and McKenzie R. Practical Experience in using the Infrastructure Leakage Index. Paper presented to the IWA Leakage Management Conference Cyprus [Lambert AO ve McKenzie R. Altyapı Kaçak Endeksi kullanımında Pratik Tecrübe. IWA Kaçak Yönetimi Konferansı Kıbrıs 2002 ye sunulan tebliğ. ] 4. World Bank Institute, NRW Training Module 6, Performance Indicators. Roland Liemberger [Dünya Bankası Enstitüsü, GGS Eğitim Modülü 6, Performans Göstergeleri. Roland Liemberger 2005.] 5. Seago.C, McKenzie. R, Liemberger. R. International Benchmarking from Water Reticulation Systems. Paper presented to Leakage 2005 Conference, Halifax, Canada, [Seago.C, McKenzie.R, Liemberger.R. Su Ağı Sistemlerinde Uluslararası Kıyaslama. Kaçak 2005 Konferansı, Halifax, Kanada, 2005 e sunulan tebliğ. ]

24 5 GGS de Hedef Küçültme Bütün su şirketlerinde, su kaynakları ucuz veya pahalı, kıt veya bol olsun, GGS nin azaltılması ve kaçağın en alt seviyeye düşürülmesi şu anda temel sorundur.girişte ifade edildiği gibi, Su Kaybı 21. yüzyılda Avrupa daki su temini sistemlerinin yönetiminde ana konulardan birisidir. Bu büyük ölçüde böyledir çünkü giderek azalan su kaynakları iletim ve dağıtım ağlarına verilen mevcut arıtılmış su miktarındaki kayıpları azaltmanın daha önemli olduğu anlamına gelmektedir. Kabul edilebilir bir GGS seviyesi esas olarak iki parametreye bağlıdır; ekonomi ve ham suyun kullanılabilirliği. Kısıtlı su kaynaklarının şirketleri talebi karşılamak için fiziki kayıpları mümkün olduğu kadar azaltmaya zorlayacağı açıktır, ekonomi daha önemsiz bir rol oynayacaktır ve hedef sosyal ihtiyaçlar tarafından şiddetle etkilenecektir. Diğer taraftan diğer bütün koşullar altında GGS nin ekonomik seviyesini ve özellikle kaçağın ekonomik seviyesini belirlemek için ekonomik durumlar kullanılmalıdır. GGS nin azaltılması sadece hem fiziki hem de ticari su kayıpları sistematik şekilde azaltıldığında başarılabilir. Bir çok sistemde, şirkete nakit akışında doğrudan etkisi olduğundan eksik kayıt yapan müşteri sayaçları gibi ticari kayıpların azaltılması önlemleri ile başlamak daha ekonomik olacaktır.bir çok şirket için, yeterli bir müşteri ölçüm politikasını yürürlüğe koymak öncelikli bir faaliyet olarak dikkate alınmalıdır. Bununla birlikte, su şebekesindeki fiziki kayıplarda azaltma için teknik önlemler ticari kayıpları düşürme çalışmasına eşlik etmelidir. 5.1 Su Kaybı Ekonomisi Temel Bilgiler İdeal olarak su şirketleri sıfır kaçağa sahip mükemmel bir sistemi işletmek isterler, ancak tabii boruların çoğu toprağın altında gömülü ve operatörün görüş alanı dışında olduklarından bu mümkün olmaz. Sızıntı ve patlamaların bir çok nedeni vardır ve herhangi bir su dağıtım sisteminde belirli bir seviyede kayıp her zaman mevcut olacak ve idare edilecektir. Genel hedef düşürülen işletme maliyetleri ve artan gelirler bakımından su şirketinin performansının şirkete günlük işletmesine ve yatırım gereklerine yeten miktarı sağlayacak şekilde iyileştirilmesidir. Ayrıca güvenilir ve bakımlı bir su temini şebekesi su kaynağının daha az kullanılması nedeniyle müşteriye geliştirilmiş bir hizmet seviyesi, daha az sağlık riski ve çevrenin korunması hususunda ek yarara yol açacaktır. Rehabilitasyon ve yükseltme çalışmalarının başarı ile uygulanması aşağıdaki yararlara yol açacaktır: Şirketin performansı hakkındaki kamu oyunun iyileştirilmesi hassas müşteri Arıtma ve pompalamaya ait üretim maliyetlerinin düşürülmesi (enerji ve kimyasal tüketimi) Tutarlı, güvenilir 24 saatlik tedarikin elde edilmesi Müşterinin su parasını ödeme gönüllülüğünün artması daha yüksek faturalama ve tahsilat verimi İçilebilir su kalitesinin iyileştirilmesi kaçaklar vasıtasıyla kirlenme riskinin azalması GGS oranının 20% veya daha aşağıya düşürülmesi Arıtılmış suyun verimli kullanımı su kaynağının dikkatli kullanımı çevre dostu

25 5.2 Su Kaybının Ekonomik Seviyesi Kaçağın ekonomik seviyesi basitçe, daha fazla azaltmanın tasarruftan sağlanan yararları aşacak maliyetlere maruz bırakacağı kaçak seviyesi olarak tanımlanmaktadır. Kaçağı azaltmak için daha fazla çaba daha maliyetli olacağından ve böylece azalan verimler kanununa uyacağından kavramı anlamak kolaydır. Bir başka deyişle, kaçağın maliyet etkin olmayacağı bir seviye bulunmaktadır. Şekil 5.1 de gösterilen şema bunu gayet açık göstermektedir. Aktif Kaçak Kontrol Eğrisi eğimini bulmak için türevini alarak, maliyet eğrilerini daha kullanıcı dostu sınır maliyet formatında ifade edebiliriz. Ma rjin al Mal iyet Kaçak Seviyesi Şekil 5.1 Aktif kaçak kontrol maliyet eğrisi azalan verimler kanunu (Farley ve Trow, 2003) Ekonomik Kaçak Seviyesini (EKS) hesaplamada temel sorunlar: EKS zamanla değişecek ve ana hat yenileme programları ve anormal hava koşulları nedeniyle patlama sıklığındaki değişiklikler gibi faktörler tarafından etkilenecektir. Basınç yönetimi, bölge ölçümü ve aktif kaçak kontrol seviyesi gibi kaçak yönetimi faaliyetlerinin uygulanması da EKS üzerinde etki yapacaktır. Su üretim değeri kaçınılmaz olarak değişecek, elektrik tarifelerindeki artış, aynı şekilde kuraklığın neden olduğu su kesintileri bir etki yapacaktır. Ayrıca su kalite yönetmelikleri değişerek su arıtma tesislerinin ıslahı için yatırım yapma ihtiyacına yol açacaktır. Kaçak tespit teknikleri ve uygulamaları sürekli değişmekte olup, daha verimli kaçak tespitine yol açacak, dolayısıyla aktif kaçak kontrol maliyetini düşürecek yeni kaçak yeri bulma ekipmanının geliştirilmesi yapılabilir olacaktır. EKS hesaplamasında, şirketin özel verileri kullanılmalıdır, eğer şirket henüz bir su kaybı azaltma programını sürdürmekte ise, hesabı oluşturacak değerler sürekli değişecektir. Durum böyle ise, EKS nin iki yılda bir gözden geçirilmesi tavsiye edilir. Referans Farley. M, Trow.. S, Losses in Water Distribution Networks. IWA Publishing, 2003, ISBN [Farley.M, Trow.S, Su Dağıtım Şebekelerinde Kayıplar. IWA Yayınları, 2003, ISBN ]

26 6 Bir Su Kaybı Azaltma Stratejisi Geliştirilmesi Bir su temini ve dağıtım şebekesinin kayıpları değerlendirildikten ve sistem daha iyi anlaşıldıktan sonra, bileşenlerini etkileyebilecek yerel faktörler de dahil edilerek GGS yi azaltmak için bir strateji geliştirilebilir. Herhangi bir su kaybı stratejisinin en önemli yanı hedeftir, dolayısıyla strateji: Bu kayıpları kabul edilebilir veya ekonomik seviyeye düşürmek ve performansı geliştirmek, Stratejiyi korumak ve kazanılan iyileştirmeleri sürdürmek üzere geliştirilecektir. Bir su kaybı yönetimi stratejisi için bir çok önemli aşama olmasına rağmen, her şebeke farklı olduğu için standart yaklaşım bulunmamaktadır. Stratejinin ısmarlama yapılmış biçimde münferit bir şirket ve dağıtım sistemine uyacak şekilde geliştirilmesi gerekir. Aşamalı faaliyet yaklaşımı tavsiye edilirken öncelikler sadece bütçe ve zaman parametreleri kapsamında ortaya konulabilir. Bir şebeke için stratejinin tasarlanması ve başlatılması aşağıdaki bileşenleri içermektedir: Anlamak davranışını ve işlemesini tam olarak anlamak için su temin ve dağıtım sistemi gözden geçirilmelidir. Su kaybı seviyesinin miktarının belirlenmesi bu su denetimi sırasında öğrenilmelidir. Hedef belirleme kısa vadede ve geçici olarak uzun vadede. Planlama ve tasarım uygun GGS azaltma faaliyetlerinin karışımını bulma. Uygulama su kaybını hedeflenen seviyeye düşürecek ikinci aşamadan önce başlangıç veya pilot etüt aşamasına başlama. İzleme ve koruma yapılan iyileştirmeleri sürdürme ve stratejiyi yılda bir gözden geçirmeyi üstlenme. İlk üç bileşen önceki iki bölüme yönelik olup daha sonraki, planlama ve tasarım, uygulama ve izleme ve koruma bileşenleri bu bölümde incelenecektir. 6.1 Strateji Geliştirmede Önemli Göstergeler Teknik Sorunlar Su denetimi altyapının durumu, sistemin davranışı ve nasıl yönetildiğine ilişkin soruları cevaplandırmış olacaktır. Hesaplanmış su dengesi şebekedeki daha fazla soruşturmaya değecek öncelikli alanları tespit etmiş olacaktır. İletim ve dağıtım sistemine giren su hacminin doğru ölçülmesi (genellikle kaynakta veya üretimde) iyi GGS yönetimi uygulamaları için zorunludur. Sayaçlar imalatçının talimatlarına uygun olarak monte edilmeli ve düzenli aralıklarla kalibre edilmelidir (bu geçici olarak monte edilen sayaçlar için de geçerlidir). Su denetimi sırasında, kaçağın nerede meydan geldiğinin değerlendirilmesi için gayret edilmelidir. Bir çok sistemde sızıntıların 65-90% ı servis bağlantılarında yani ana hatla servis yapılan mülkteki sayaç arasında meydana gelmektedir. Aktif kaçak kontrolü uygulanmadığında tespit edilmemiş patlamalar önemli ölçüde birikecektir.

27 Dağıtım sisteminin basınç kontrolü iyi kaçak yönetiminin temelidir: Kaçak debisi kabaca sistem basıncına orantılıdır, yani sistem basıncını yarıya düşürmek kaçağı da yarıya düşürecektir. Patlama sıklığı sistem basıncının yaklaşık küpü kadar değişir, yani sistem basıncını iki katına çıkarmak tipik olarak patlama oranını 8 misli yapar. Belirsiz kayıplar tespit edilemeyecek kadar küçük münferit kırıklar sadece sistem basıncını düşürerek azaltılabilir. Basınçta sık veya ani değişiklikler sistemdeki patlamaların sayısını arttırır. Kabul edilebilir ölçüde düşük basınca sahip alanlarda bile basınç yönetimi önemlidir, çünkü düşük sarfiyatlı gece saatlerinde basınç büyük ölçüde yükselerek patlamaların sayısını arttırabilir. Eğer pompa istasyonları yakınlarında büyük patlamalardan kaçınmak gerekiyorsa, sisteme doğrudan pompalama tasarımı ve operasyonu sistem basıncındaki dalgalanmaları bastırmalıdır. Dağıtım sisteminin ideal olarak tek bir kaynak noktasından 1,000 ila 5,000 bağlantıya servis yapan bölge veya bölgelere bölünmesinde, debi ve basınç veri kaydedicilere kaydedilmeli veya uzaktan ölçülmelidir. Bu, kaçak azaltma ve kontrolünün etkili uygulanması için hayati sayılabilecek analiz, gece debilerinin izlenmesini kolaylaştırır. Basınç yönetimi potansiyelinin tespit edilmesine ek olarak, iyi sızıntı tespit teknikleri ve uygulamaları da planlanmalı ve uygulanmalıdır. Bir kesimde genellikle Aktif Kaçak Kontrolü olarak bilinen kaçak tespit ve tamiri için temel aşamalar aşağıda Şekil 6.1 deki akış şemasında belirtilmiştir. Bölge Ölçüm Debilerinin İzlenmesi Basınç Yönetimi Sızıntı Yeri Bulma Sorgulaması Basamak Testi/ Gürültü Kaydediciler Sızıntı Yeri Korelasyonu Kaydedici Korelatör Dinleme Çubuğu İyi Kaliteli ve Derhal Sızıntı Tamiri Şekil 6.1 Bölge Ölçüm Alanlarında aktif kaçak kontrolü Aktif kaçak kontrolü, eğitilmiş ve tam teçhizatlı personelin müşteriler tarafından veya başka biçimde ihbar edilmemiş, yani görünmeyen kaçakları proaktif şekilde aramak üzere sahaya yayılmalarıdır.aktif Kaçak Kontrolünün iki metodu vardır, kaçak izleme ve düzenli araştırma. Şebekede Kesim Ölçüm Alanları (KÖA) denilen münferit alanların tesis edilmesi olan kaçak izlemeyi iyi su kaybı yönetimi ile tanınmış şirketler daha geniş biçimde uygulamaktadır. Bir çok şirket sistem debileri ve basınçlarını sürekli ve uzaktan izlemeyi kolaylaştıran kesim ölçümü ve SCADA (denetleyici kontrol ve veri elde etme) projeleri uygulanarak bunun kaçak yönetimi için başarılı bir şekil olduğunu anlamışlardır Ekonomik Sorunlar Bir su kaybı azaltma stratejisi geliştirirken dikkate alınması gereken bir dizi mali faktörler bulunmaktadır. Bunlar: Tasarruf maliyeti suyun kendi değerini yani kaçağın ekonomik seviyesini aşmamalıdır (Bak. Bölüm 5.1 ve 5.2). Her su temini durumunun bir GGS seviyesi vardır ve sosyal veya çevresel nedenler olmadan bu seviyenin altına inmek ekonomik değildir. Genel olarak bir müşteri sayacının değişmesi 1-2 yıllık kısa geri ödeme dönemine sahiptir (büyük kullanıcıların için bu daha az olabilir). Bu faaliyet şirketin nakit akışı üzerinde doğrudan etkilidir (Şekil 6.2).

28 Basınç yönetimi programları düşük maliyetlidir ve yıllar değil aylarla ölçülen kısa geri ödeme dönemine sahip olabilir. İşletme geliştirmeleri veya sistemin bölge oluşturarak veya bölgesel ölçüm yapılarak ıslahı genellikle 2 ila 5 yıl arasında geri ödeme dönemine sahiptir. Dağıtım ana hatlarının rehabilitasyonu veya değiştirilmesi için sermaye yatırımı programları 10 ila 15 yıl geri ödeme dönemine sahiptir. Şekil 6.2 Bir müşteri sayacı değiştirme programı şirketin nakit akış üzerinde doğrudan etkilidir (Liemberger, 2005) Genel Göstergeler İyi bir su kaybı stratejisi yerel durum ve belirli bir şirketin ihtiyaçları için uygun tekniklerin maliyet etkin bir karışımına bağlı olacaktır. Bunlar: Basınç yönetimi programları potansiyelinin sorgulanması Bölge veya bölgesel ölçümünün uygun olup olmadığının belirlenmesi Sızıntı tespiti ve yerini bulma metotlarının geliştirilmesi Tamir hızı ve kalitesi için bir standart geliştirme Ekonomik müdahale politikasının belirlenmesi Sistemin yüksek patlama sıklığı bulunan bölümlerinde tamir veya değiştirme politikalarının incelenmesi Ana hatlar değiştiriliyorsa, ev bağlantılarının da daima değiştirilmesi Ana hat rehabilitasyonu veya değiştirilmesi programlarına yatırım yapmadan önce basınç yönetimi programlarına yatırım yapmak iyi bir uygulamadır, çünkü geri ödeme kısadır, su anında tasarruf edilir ve patlama sıklıkları düşer. Şekil 6.3 basınç yönetimi programına başlamanın anında etkisini göstermektedir, basınç değişimi en düşük seviyede (kırmızı) olup debiler (mavi) istikrarlı hale gelmiş ve azalmıştır.

29 Şekil 6.3 Bir basınç yönetimi programına başlamanın debiler ve basınçlar üzerindeki etkisi (Kaynak: Halcrow Group, 2002) 6.2 GGS Azaltma Stratejisinin Uygulanması GGS yi azaltma faaliyetinin anlaşılması ve bir kurum içerisinde en üst düzeyde benimsenmesi çok önemlidir, böylece onaylı programın uygulanmasından en verimli sonuçlar elde edilebilir. GGS azaltma stratejisi bir şirket tarafından benimsendiğinde, bunun su kaynaklarının daha verimli ve etkili yönetilmesine gerçekten büyük ölçüde katkı yapabilecek sürekli, uzun vadeli bir aktivite olduğunun kabul edilmesi de önemlidir Aşamalı Yaklaşım Başlangıç Aşaması Bir GGS azaltma stratejisinin uygulanması genellikle aşamalı bir yaklaşımla yürütülür. Bu, seçilen stratejide sorun çıkıp çıkmayacağını belirleme ve aynı zamanda metodolojiye güven oluşturma fırsatını sağlar. İlgili aşamalar: Su dengesinin hesaplanması Su kaybı bileşenlerinin anlaşılması Mevcut işletme ve su kaybı kontrol prosedürlerinin gözden geçirilmesi Pilot etüt alanları seçilmesi, seçilen alanların bütün şebekeyi temsil edebilmesi önemlidir. Pilot alanlarda GGS yürütülmesi Stratejinin mükemmelleştirilmesi Mükemmelleştirilen stratejinin bütün şirkete uygulanması Elde edilen iyileştirmelerin korunması için bir sürdürülebilirlik politikasının geliştirilmesi Aşamalı Yaklaşım Ana Aşama Ana aşamanın hedefi bütün şebekede su kaybını belirli bir zaman ölçeği için konan uygun hedef seviyeye düşürmektir. Hedef seviye stratejinin geliştirilmesi sırasında belirlenecek ve pilot bölgede veya bölgelerde su kaybını azaltma başlangıç aşamasında başarı ile uygulanmış pratikler ve tekniklerin uygulanmasıyla elde edilecektir.

SU KAYIP VE KAÇAKLARI YÖNETMELİK TASLAĞI. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

SU KAYIP VE KAÇAKLARI YÖNETMELİK TASLAĞI. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Orman ve Su İşleri Bakanlığından: SU KAYIP VE KAÇAKLARI YÖNETMELİK TASLAĞI BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 Bu Yönetmeliğin amacı; içme suyunun etkin kullanılması, su israfının

Detaylı

HAMBURG WASSER IN SU KAYBI AZALTMA KONSEPTİ

HAMBURG WASSER IN SU KAYBI AZALTMA KONSEPTİ HAMBURG WASSER IN SU KAYBI AZALTMA KONSEPTİ. HAMBURG WASSER, CONSULAQUA HAMBURG, CONSULAQUA ISTANBUL: Your Water Sector Experts HAMBURG WASSER 160 yıllık tecrübe HAMBURG WASSER, Almanya nın en büyük kamuya

Detaylı

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE SUNUM PLANI 1. RİSK VE RİSK YÖNETİMİ: TANIMLAR 2. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ 3. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ DÖNÜŞÜM SÜRECİ

Detaylı

YÖNETMELİK İÇME SUYU TEMİN VE DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ SU KAYIPLARININ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

YÖNETMELİK İÇME SUYU TEMİN VE DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ SU KAYIPLARININ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar 8 Mayıs 2014 PERŞEMBE Resmî Gazete Sayı : 28994 Orman ve Su İşleri Bakanlığından: YÖNETMELİK İÇME SUYU TEMİN VE DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ SU KAYIPLARININ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam,

Detaylı

PERFORMANS GÖSTERGELERİ

PERFORMANS GÖSTERGELERİ İÇME ve KULLANMA SUYU ŞEBEKELERİNDE YÖNETİM BİLGİ SİSTEMİ ve PERFORMANS GÖSTERGELERİ Dr. S. Saim EFELERLİ Akarsu havzaları su potansiyelinin sağlıklı olarak belirlenmesi, su kaynaklarının çeşitli amaçlar

Detaylı

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler ECA Bölge Perspektifi Marius Koen TÜRKİYE: Uygulama Destek Çalıştayı 6-10 Şubat 2012 Ankara, Türkiye 2 Kapsam ve Amaçlar

Detaylı

MerSis. Bilgi Güvenliği Danışmanlık Hizmetleri

MerSis. Bilgi Güvenliği Danışmanlık Hizmetleri o MerSis Danışmanlık Hizmetleri Çalışanlarınız, tesisleriniz, üretim araçlarınız koruma altında! Bilgileriniz? danışmanlık hizmetlerimiz, en değerli varlıklarınız arasında yer alan bilgilerinizin gizliliğini,

Detaylı

BİNALARDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ ÖN ETÜDÜ

BİNALARDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ ÖN ETÜDÜ BİNALARDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ ÖN ETÜDÜ Murat BAYRAM Binalarda Enerji Verimliliği Şubesi Şube Müd.V. bayram.bay@gmail.com Enerji Nedir? İş yapabilme kabiliyetidir. Enerji Yönetimi Nedir? Yaşam için gerekli

Detaylı

Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları

Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları Yaşar Topluluğu nda Su Riski ve Verimlilik Çalışmaları 16 Aralık 2015/İZMİR Dilek EMİL Kurumsal İlişkiler Koordinatörü Birleşmiş Milletler Çevre Programı na göre dünyada 1.400 milyon km 3 su bulunuyor.

Detaylı

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ

TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ TR 2008 IB EN 04 MADEN ATIKLARININ YÖNETİMİ PROJESİ Ülkü Füsun ERTÜRK Maden atıkları ve Tehlikesiz Atıkların Yönetimi Şube Müdürlüğü Kimya Müh. Antalya, 24-26.04.2012 Maden Atıklarının Yönetimi Projesi

Detaylı

BÖLÜM 4 İÇ KONTROL SİSTEMİ

BÖLÜM 4 İÇ KONTROL SİSTEMİ BÖLÜM 4 İÇ KONTROL SİSTEMİ Öğr. Gör. Mehmet KÖRPİ KONTROL KAVRAMI İşletmenin belirlenen amaçlarına ulaşması için, işletme yöneticilerinin almış olduğu önlemlere, uyguladığı yöntemlere kontrol usul ve yöntemleri

Detaylı

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Bu sunum Greener and Smarter, ICTs, the Environment and Climate Change başlıklı Eylül 2010 tarihli OECD raporundan uyarlanmıştır.

Detaylı

T.C. DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI Strateji Geliştirme Başkanlığı

T.C. DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI Strateji Geliştirme Başkanlığı T.C. DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI Strateji Geliştirme Başkanlığı SORU VE CEVAPLARLA İÇ KONTROL Ankara-2012 İÇİNDEKİLER 1 Neden İç Kontrol? 2 İç Kontrol Nedir? 3 İç Kontrolün Amacı Nedir? 4 İç Kontrolün Yasal

Detaylı

DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi

DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi Balanced Scorecard DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi Bu yöntemin ortaya çıkışı 1990 yılında Nolan Norton Enstitüsü sponsorluğunda gerçekleştirilen, bir yıl süren ve birçok şirketi kapsayan Measuring performance

Detaylı

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31

Dünyadaki toplam su potansiyeli. Dünyadaki toplam su miktarı : 1,4 milyar km 3 3/31 İçerik Dünyadaki su potansiyeline bakış Türkiye deki su potansiyeline bakış Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Görevleri Mevzuat Çalışmaları Yapılan Faaliyetler Su Tasarrufu Eylem Planı Su Ayakizi Çalışmaları

Detaylı

CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon

CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon CEV 314 Yağmursuyu ve Kanalizasyon Öğr. Gör. Özgür ZEYDAN http://cevre.beun.edu.tr/zeydan/ Türkiye Çevre Durum Raporu 2011 www.csb.gov.tr/turkce/dosya/ced/tcdr_20 11.pdf A3 Su ve Su Kaynakları 3.4 Kentsel

Detaylı

Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler. En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm. Answers for infrastructure.

Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler. En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm. Answers for infrastructure. Symaro İlaç endüstrisi için sertifikalı sensörler En zorlu koşullarda yüksek oranda hassas ölçüm Answers for infrastructure. En zorlu kalite gerekliliklerini karşılar ve en uygun maliyetli kullanımı sağlar

Detaylı

İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği Binalarda Enerji Verimliliği Bildirgesi Uygulama Kılavuzu

İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği Binalarda Enerji Verimliliği Bildirgesi Uygulama Kılavuzu 1. GİRİŞ İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği Binalarda Enerji Verimliliği Bildirgesi Uygulama Kılavuzu Bu doküman İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği nin (SKD) Binalarda Enerji Verimliliği

Detaylı

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri MerSis Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri Bilgi Teknolojileri risklerinize karşı aldığınız önlemler yeterli mi? Bilgi Teknolojileri Yönetimi danışmanlık hizmetlerimiz, Kuruluşunuzun Bilgi

Detaylı

Karbon Piyasasına Hazırlık Teklifi Market Readiness Proposal (MRP)

Karbon Piyasasına Hazırlık Teklifi Market Readiness Proposal (MRP) Karbon Piyasasına Hazırlık Teklifi Market Readiness Proposal (MRP) İklim Değişikliği Dairesi Başkanlığı Sera Gazlarının İzlenmesi ve Emisyon Ticareti Şube Müdürlüğü 4 Ekim 2012, İstanbul Uygulayıcı Ülkeler

Detaylı

1- Neden İç Kontrol? 2- İç Kontrol Nedir?

1- Neden İç Kontrol? 2- İç Kontrol Nedir? T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI KİHBİ Dairesi Başkanlığı 10 SORUDA İÇ KONTROL MAYIS 2014 ANKARA 1- Neden İç Kontrol? Dünyadaki yeni gelişmeler ışığında yönetim anlayışı da değişmekte ve kamu yönetimi kendini sürekli

Detaylı

MerSis. Bilgi Teknolojileri Bağımsız Denetim Hizmetleri

MerSis. Bilgi Teknolojileri Bağımsız Denetim Hizmetleri MerSis Bağımsız Denetim Hizmetleri risklerinizin farkında mısınız? bağımsız denetim hizmetlerimiz, kuruluşların Bilgi Teknolojileri ile ilgili risk düzeylerini yansıtan raporların sunulması amacıyla geliştirilmiştir.

Detaylı

TEMİZ ENERJİ GÜNLERİ. Binalarda Enerji Verimliliği

TEMİZ ENERJİ GÜNLERİ. Binalarda Enerji Verimliliği TEMİZ ENERJİ GÜNLERİ Binalarda Enerji Verimliliği Ebru ACUNER İstanbul Teknik Üniversitesi, Enerji Enstitüsü İTÜ Elektrik Mühendisliği Kulübü, SDKM, 07 Mart 2013 BİNALARDA ENERJİ VERİMLİLİĞİ NEDEN?? Ülkemizde;

Detaylı

ISSAI UYGULAMA GİRİŞİMİ 3i Programı

ISSAI UYGULAMA GİRİŞİMİ 3i Programı ISSAI UYGULAMA GİRİŞİMİ 3i Programı 3i Programme Taahhütname ARKA PLAN BİLGİSİ Temel denetim alanları olan mali denetim, uygunluk denetimi ve performans denetimini kapsayan kapsamlı bir standart seti (Uluslararası

Detaylı

NEDEN AKILLI ŞEBEKELER?

NEDEN AKILLI ŞEBEKELER? NEDEN AKILLI ŞEBEKELER? Engin AKSOY Vodafone Kurumsal İşbirimi İcra Kurulu Üyesi Nüfus artışı Sanayileşme Şehirleşme Teknolojik ilerlemeler Artan enerji ihtiyacı Azalan doğal kaynaklar 2 Insert Confidentiality

Detaylı

Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015. Ömer KEDİCİ

Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015. Ömer KEDİCİ Enerji Yönetimi 11 Aralık 2015 Ömer KEDİCİ Tanım Enerji yönetimi ; Planlama, Koordinasyon ve Kontrol gibi birbirinden bağımsız olduklarında etkisiz kalabilecek işlevlerin bir araya gelerek oluşturdukları

Detaylı

Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ

Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ Enerji Verimliliğinde Akıllı Şebekelerin Rolü ULUSLARARASI İSTANBUL AKILLI ŞEBEKELER KONGRE VE SERGİSİ 10.05.2013 EnerjiSA & Başkent Elektrik Dağıtım AŞ Türkiye nin en büyük sanayi ve finans topluluklarından

Detaylı

SU ŞEBEKE VE ARITMA TESİSLERİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI GÖREV YETKİ VE SORUMLULUK YÖNERGESİ. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Teşkilat

SU ŞEBEKE VE ARITMA TESİSLERİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI GÖREV YETKİ VE SORUMLULUK YÖNERGESİ. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Teşkilat SU ŞEBEKE VE ARITMA TESİSLERİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI GÖREV YETKİ VE SORUMLULUK YÖNERGESİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Teşkilat Amaç MADDE 1 - (1) Bu Yönergenin amacı; Su Şebeke ve Arıtma

Detaylı

ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ

ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ ENERJİ VERİMLİLİĞİ MEVZUATI VE KOJENERASYONUN YERİ enveripab Bilinçlendirme Semineri (Marmara Üniversitesi) 12 Kasım 2008 A. Yıldırım TÜRKEL ENKO Birleşik Enerji Sistemleri ENERJİ VERİMLİLİĞİ KANUNU Kanun

Detaylı

TÜRKİYE ÇEVRE POLİTİKASINA ÖNEMLİ BİR DESTEK: AVRUPA BİRLİĞİ DESTEKLİ PROJELER

TÜRKİYE ÇEVRE POLİTİKASINA ÖNEMLİ BİR DESTEK: AVRUPA BİRLİĞİ DESTEKLİ PROJELER Technical Assistance for Implementation Capacity for the Environmental Noise Directive () Çevresel Gürültü Direktifi nin Uygulama Kapasitesi için Teknik Yardım Projesi Technical Assistance for Implementation

Detaylı

Kısaca. Müşteri İlişkileri Yönetimi. Nedir? İçerik. Elde tutma. Doğru müşteri 01.06.2011. Genel Tanıtım

Kısaca. Müşteri İlişkileri Yönetimi. Nedir? İçerik. Elde tutma. Doğru müşteri 01.06.2011. Genel Tanıtım Kısaca Müşteri İlişkileri Yönetimi Genel Tanıtım Başar Öztayşi Öğr. Gör. Dr. oztaysib@itu.edu.tr 1 MİY Genel Tanıtım 2 MİY Genel Tanıtım İçerik Müşteri İlişkileri Yönetimi Nedir? Neden? Tipleri Nelerdir?

Detaylı

Sanayide Enerji Yönetimi... -mış gibi değil gerçekten yapmak için...

Sanayide Enerji Yönetimi... -mış gibi değil gerçekten yapmak için... İyi uygulama örneği ile Sanayide Enerji Yönetimi... -mış gibi değil gerçekten yapmak için... Mahmut DEDE Enerji Verimliliği Müdürü EVK 2015 04 Haziran 2015, Perşembe 1 Enerji Yönetimi İçin 3 Temel İtici

Detaylı

Nesnel Güvence ve Danışmanlık Faaliyeti, Ne demek?

Nesnel Güvence ve Danışmanlık Faaliyeti, Ne demek? Nesnel Güvence ve Danışmanlık Faaliyeti, Ne demek? Nesnel Güvence ve Danışmanlık Faaliyeti, İdarelerin yönetim ve kontrol yapıları ile malî işlemlerinin; risk yönetimi, yönetim ve kontrol süreçlerinin

Detaylı

Bir İçme ve Kullanma Suyu Şebekesinin Performansı

Bir İçme ve Kullanma Suyu Şebekesinin Performansı Bir İçme ve Kullanma Suyu Şebekesinin Performansı Dr. S. Saim EFELERLİ Alter Mühendislik. Akarsu havzaları su potansiyelinin sağlıklı olarak belirlenmesi, su kaynaklarının çeşitli amaçlar arasında dengeli

Detaylı

10 SORUDA İÇ KONTROL

10 SORUDA İÇ KONTROL T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı 10 SORUDA İÇ KONTROL 1 Neden İç Kontrol? Dünyadaki yeni gelişmeler ışığında yönetim anlayışı da değişmekte ve kamu yönetimi kendini

Detaylı

Eksternal Kalite Kontrol Programı. Doç. Dr. Mustafa ERTEK RSHMB

Eksternal Kalite Kontrol Programı. Doç. Dr. Mustafa ERTEK RSHMB Sağlık Bakanlığı Penceresinden Eksternal Kalite Kontrol Programı Doç. Dr. Mustafa ERTEK RSHMB Sunum Planı Laboratuarlarda kalite kavramı Dış kalite değerlendirme programına katılımda gerekli yasal düzenleme

Detaylı

İNSAN KAYNAKLARI PERFORMANS YÖNETİMİ NEDİR?

İNSAN KAYNAKLARI PERFORMANS YÖNETİMİ NEDİR? İNSAN KAYNAKLARI PERFORMANS YÖNETİMİ NEDİR? Sefa ESEN Kurumsal Finansman Yönetmeni 1 Stratejik hedeflere ulaşmada stratejik plan çevriminin performans gözlemleme ve raporlama unsurları kurum tarafından

Detaylı

Aykut GÜRKAN Makine Mühendisi

Aykut GÜRKAN Makine Mühendisi Aykut GÜRKAN Makine Mühendisi Bakım nedir? İşletmede faaliyetlerin yerine getirilebilmesi için her türlü makine, ekipman ve teçhizatın belirli kurallar çerçevesinde gözden geçirilmesi, kontrol edilmesi

Detaylı

Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman

Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman Yasal Durum, Ölçüm Standartları, Kalibrasyon, Cihaz ve Ekipman Betül KESKİN ÇATAL Çevre ve Orman Uzmanı Ölçüm ve İzleme Dairesi Başkanlığı Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Amaç Çevresel gürültünün kontrolü

Detaylı

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ

T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ T. C. TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ BİLGİ GÜVENLİĞİ YÖNETİM SİSTEMİ, TS ISO/IEC 20000-1 BT HİZMET YÖNETİM SİSTEMİ Sunucu: Gürol GÖKÇİMEN 1 Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi Bilgi : anlamlı veri, (bir kurumun

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR

AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR AVRUPA BİRLİĞİ SU ÇERÇEVE DİREKTİFİ VE BU ALANDA TÜRKİYE DE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR Ayla EFEOGLU Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü AB İle İlişkiler Şube Müdürü İÇERİK AB Su Çerçeve Direktifi hakkında genel

Detaylı

Proje İzleme: Neden gerekli?

Proje İzleme: Neden gerekli? Proje İzleme: Neden gerekli? Mantıksal Çerçeve Matrisinde İzleme Göstergeleri Raporlama Araçlar Müdahale Mantığı / Projenin Kapsamı MANTIKSAL ÇERÇEVE Objektif Şekilde Doğrulanabilir Başarı Göstergeleri

Detaylı

Türkiye Klinik Kalite Programı

Türkiye Klinik Kalite Programı Türkiye Klinik Kalite Programı 3 Mayıs 2013 Dr. Hüseyin ÖZBAY Amaç: Türkiye de klinik kalitenin izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik mevcut durum tespitinin yapılması ve klinik kalite ölçme ve değerlendirme

Detaylı

YÖNETİM SİSTEMLERİ. TS EN ISO 9001-2000 Kalite Yönetim Sistemi TS EN ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi TS (OHSAS) 18001 İSG Yönetim Sistemi

YÖNETİM SİSTEMLERİ. TS EN ISO 9001-2000 Kalite Yönetim Sistemi TS EN ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi TS (OHSAS) 18001 İSG Yönetim Sistemi YÖNETİM SİSTEMLERİ Ülkemiz kuruluşları da Kalite, Çevre ve İş sağlığı ve güvenliği konularına verdikleri önemi göstermek, etkinlik ve verimliliği artırmak amacıyla Yönetim Sistemlerine geçiş için uğraş

Detaylı

OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye

OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye OECD Ticaretin Kolaylaştırılması Göstergeleri - Türkiye OECD, hükümetlerin sınır (gümrük dahil) prosedürlerini geliştirmeleri, ticaret maliyetlerini azaltmaları, ticareti artırmaları ve böylece uluslar

Detaylı

Entegre Kirlilik Önlenmesi ve Kontrolü. İdari Özet Ekonomi ve Çapraz Medya Etkilerine İlişkin Referans Dokümanı Haziran 2005

Entegre Kirlilik Önlenmesi ve Kontrolü. İdari Özet Ekonomi ve Çapraz Medya Etkilerine İlişkin Referans Dokümanı Haziran 2005 AVRUPA KOMİSYONU GENEL MÜDÜRLÜK - JRC ORTAK ARAŞTIRMA MERKEZİ (JRC) Geleceğe Yönelik Teknolojileri Araştırma Enstitüsü Endüstri, Enerji ve Ulaşımda Sürdürülebilirlik Avrupa IPPC Bürosu Entegre Kirlilik

Detaylı

Veri Madenciliği Yöntemleriyle İGDAŞ Çağrı Merkezi Veri Analizi VE Kalite Fonksiyon Yayılımı Yöntemiyle Süreç İyileştirme Çalışması

Veri Madenciliği Yöntemleriyle İGDAŞ Çağrı Merkezi Veri Analizi VE Kalite Fonksiyon Yayılımı Yöntemiyle Süreç İyileştirme Çalışması Veri Madenciliği Yöntemleriyle İGDAŞ Çağrı Merkezi Veri Analizi VE Kalite Fonksiyon Yayılımı Yöntemiyle Süreç İyileştirme Çalışması Nilay Kurşunoğlu, PwC Yönetim Danışmanlığı Biz Kimiz? Orhan Cem Sorumlu

Detaylı

Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları

Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları Okullardaki Elektrik Sistemlerinde Enerji Verimliliği Sağlamanın Yolları Yrd. Doç. Dr. Hacer Şekerci Yaşar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü (Bina Enerji Yöneticisi)

Detaylı

BSBEEP Karadeniz Havzası Binalarda Enerji Verimliliği Planı. Faaliyet GA1.3

BSBEEP Karadeniz Havzası Binalarda Enerji Verimliliği Planı. Faaliyet GA1.3 ENPI-Karadeniz Havzasında Sınır Ötesi İşbirliği Programı 2007-2013 BSBEEP Karadeniz Havzası Binalarda Enerji Verimliliği Planı GA1: Mevcut Dış Durumun Analizi Veri ve Bilgi Toplanması ve Dağıtılması Faaliyet

Detaylı

Türkiye de Ulusal Politikalar ve Endüstriyel Simbiyoz

Türkiye de Ulusal Politikalar ve Endüstriyel Simbiyoz Türkiye de Ulusal Politikalar ve Endüstriyel Simbiyoz Ferda Ulutaş Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı KALKINMA AJANSLARI VE BÖLGE PLANLARI İÇİN ENDÜSTRİYEL SİMBİYOZ ÇALIŞTAYI 31 Ocak 1 Şubat 2013 CK Farabi

Detaylı

Aluminyum Sektöründe Enerji Yönetimi

Aluminyum Sektöründe Enerji Yönetimi 2015 2015 Aluminyum Sektöründe Enerji Yönetimi Mahmut DEDE Enerji Verimliliği Müdürü 13 Şubat 2015, FSMVÜ İçerik Schneider Electric Neden Enerji Yönetimi? Nasıl Bir Enerji Yönetimi? Aluminyum Sektöründe

Detaylı

İç denetim birimleri, risk değerlendirme çalışmalarına ilişkin hususları bu rehbere uygun olarak kendi iç denetim birim yönergelerinde düzenlerler.

İç denetim birimleri, risk değerlendirme çalışmalarına ilişkin hususları bu rehbere uygun olarak kendi iç denetim birim yönergelerinde düzenlerler. KAMU İÇ DENETİMİNDE RİSK DEĞERLENDİRME REHBERİ I. GİRİŞ Bu rehber, iç denetim birimlerince hazırlanacak risk değerlendirme çalışmalarının temel esaslarını belirlemek üzere, İç Denetçilerin Çalışma Usul

Detaylı

TEMİZLEME PROSEDÜRLERİ VE ÇİZELGELERİ

TEMİZLEME PROSEDÜRLERİ VE ÇİZELGELERİ BRC Gıda standardında geçen gerekliliklerin bir kısmına yönelik olarak açıklayıcı klavuzlar BRC tarafından yayınlandı. Bu klavuzlardan biri olan bu dokümanın Türkçe çevirisi sayın ECE BAĞUÇ tarafından

Detaylı

BAKANLIĞIMIZ İÇ KONTROL SİSTEMİ ÇALIŞMALARININ TAMAMLANMASI STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI

BAKANLIĞIMIZ İÇ KONTROL SİSTEMİ ÇALIŞMALARININ TAMAMLANMASI STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI BAKANLIĞIMIZ İÇ KONTROL SİSTEMİ ÇALIŞMALARININ TAMAMLANMASI STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI OCAK 2015 Sunum Planı İç Kontrol ün Tanımı ve Amaçları Birimlerin Sorumlulukları İç Kontrol Standartları Bakanlıkta

Detaylı

Sanayide Enerji Yönetimi...MIŞ gibi değil GERÇEKTEN yapmak için...

Sanayide Enerji Yönetimi...MIŞ gibi değil GERÇEKTEN yapmak için... Sanayide Enerji Yönetimi...MIŞ gibi değil GERÇEKTEN yapmak için... Cihan KARAMIK Kamu & Stratejik İlişkiler Direktörü 7 Ekim 2015, Ulusal Verimlilik Kongresi Enerji ve Karbon Yönetimi İçin 3 Temel İtici

Detaylı

Radyo Frekansı-Elektromanyetik Alanlara Maruz Kalma

Radyo Frekansı-Elektromanyetik Alanlara Maruz Kalma Radyo Frekansı-Elektromanyetik Alanlara Maruz Kalma STANDARD LME-12:001904 Utr Dzl. A İçindekiler 1 Giriş... 3 2 Gereksinimler... 3 3 RF EMF Prosedürü... 4 4 Eğitim... 5 5 Kişisel Koruyucu Ekipman... 5

Detaylı

KAMU İÇ DENETİMİNDE RİSK DEĞERLENDİRME REHBERİ

KAMU İÇ DENETİMİNDE RİSK DEĞERLENDİRME REHBERİ KAMU İÇ DENETİMİNDE RİSK DEĞERLENDİRME REHBERİ I. GİRİŞ Bu rehber, iç denetim birimlerince hazırlanacak risk değerlendirme çalışmalarının temel esaslarını belirlemek üzere, İç Denetçilerin Çalışma Usul

Detaylı

Liberalleşmenin Türkiye Enerji. 22 Şubat 2012

Liberalleşmenin Türkiye Enerji. 22 Şubat 2012 Liberalleşmenin Türkiye Enerji Piyasasına Etkileri i 22 Şubat 2012 Liberalleşmenin son kullanıcılara yararları somutları çeşitli sektörlerde kanıtlanmıştır Telekom Havayolu Liberalleşme öncesi > Genellikle

Detaylı

Yönetim Bilgi Sistemleri. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yönetim Bilgi Sistemleri Dairesi

Yönetim Bilgi Sistemleri. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yönetim Bilgi Sistemleri Dairesi Yönetim Bilgi Sistemleri Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yönetim Bilgi Sistemleri Dairesi Yönetim Bilgi Sistemleri Yönetim Bilgi sistemleri ; Veri ve bilgiyi, Toplayan, Saklayan, İşleyen,

Detaylı

SUNUM PLANI. Politika ve Proje Daire Başkanlığı Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürlüğü

SUNUM PLANI. Politika ve Proje Daire Başkanlığı Genel Sağlık Sigortası Genel Müdürlüğü SUNUM PLANI Sağlık Hizmetlerinde Geri Ödeme Yeni Ödeme Sistemlerine Neden İhtiyaç Duyulmaktadır? Neden DRG/TİG? SGK DRG/TİG Projesi Amaç / Hedef / Kurgu Proje Kapsamında Yapılan Çalışmalar ve Gelinen Son

Detaylı

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600

Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Acil Durum Yönetim Sistemi ICS 785 - NFPA 1600 Başlarken Acil Durum Yönetim Sistemi Kendilerini acil durumlarda da çalışmaya hedeflemiş organizasyon ve kurumların komuta, kontrol ve koordinasyonunu sağlama

Detaylı

28.06.2012 tarihli Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik in Risk Yönetimine İlişkin Düzenlemeleri

28.06.2012 tarihli Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik in Risk Yönetimine İlişkin Düzenlemeleri 28.06.2012 tarihli Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik in Risk Yönetimine İlişkin Düzenlemeleri Yönetici Özeti: 28.06.2012 tarihinde yayımlanan Bankaların İç Sistemleri Hakkında Yönetmelik ile

Detaylı

GENEL MOTOR DURUM DEĞERLENDİRME RAPORU

GENEL MOTOR DURUM DEĞERLENDİRME RAPORU simplifies predictive maintenance 25 Şubat 2010 GENEL MOTOR DURUM DEĞERLENDİRME RAPORU ARTESİS A.Ş. GOSB Üretim Tesisleri HAZIRLAYAN: Simge ÇAKIR ONAYLAYAN: Dr. İzzet Yılmaz ÖNEL The Institution of Engineering,

Detaylı

DEĞER MÜHENDİSLİĞİ. Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi. Maltepe Üniversitesi - 2014

DEĞER MÜHENDİSLİĞİ. Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi. Maltepe Üniversitesi - 2014 DEĞER MÜHENDİSLİĞİ Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi Maltepe Üniversitesi - 2014 GİRİŞ Günümüzün rekabetçi koşullarında varlığını sürdürmek isteyen işletmeler, düşük maliyetli, yüksek kaliteli ve müşteri isteklerine

Detaylı

ISL 201 Pazarlama İlkeleri. Doç. Dr. Hayrettin ZENGİN

ISL 201 Pazarlama İlkeleri. Doç. Dr. Hayrettin ZENGİN ISL 201 Pazarlama İlkeleri Doç. Dr. Hayrettin ZENGİN Pazarlama Bilgi Sistemi (PBS) Bir işletmenin pazarlama ile ilgili kararlarının alınmasına yardımcı olacak bilgilerin toplanması, işlenmesi, saklanması

Detaylı

Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış

Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış Satıcılar Hizmetlerini Nasıl Farklılaştırırlar? Wilson Learning in beş farklı kuruluşla yaptığı araştırmanın amacı, satıcıların farklılık ve rekabet avantajı yaratmadaki

Detaylı

TÜRK AKREDİTASYON KURUMU R20.08

TÜRK AKREDİTASYON KURUMU R20.08 R20.08 LABORATUVARLARDA YÖNETİMİN GÖZDEN GEÇİRME FAALİYETİ Rev.00 03-2002 1. GİRİŞ 1.1 TS EN ISO/IEC 17025 (2000) Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği için Genel Şartlar standardında bir

Detaylı

Önemli Not unuz varsa, buraya yazınız. Versiyon: [Gün Ay Yıl] [İletişim Bilgileri]

Önemli Not unuz varsa, buraya yazınız. Versiyon: [Gün Ay Yıl] [İletişim Bilgileri] İş Planı ÖNEMLİ NOT Önemli Not unuz varsa, buraya yazınız. Versiyon: [Gün Ay Yıl] [İletişim Bilgileri] Firma Bilgileri Firma İsmi İlgili Kişi / Pozisyonu İş Adresi Telefon / Faks Numaraları E-Posta / Web

Detaylı

BDDK-Bilgi Sistemlerine İlişkin Düzenlemeler. Etkin ve verimli bir Banka dan beklenenler Bilgi Teknolojilerinden Beklenenler

BDDK-Bilgi Sistemlerine İlişkin Düzenlemeler. Etkin ve verimli bir Banka dan beklenenler Bilgi Teknolojilerinden Beklenenler Gündem Bilgi Sistemlerine İlişkin Yasal Düzenlemeler & COBIT AB Seminer 2009 Bankacılıkta Bilgi Sistemlerine İlişkin Düzenlemeler Etkin ve verimli bir Banka dan beklenenler Bilgi Teknolojilerinden Beklenenler

Detaylı

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 KOBİ lere Yönelik Destekler -Kalkınma Ajansları -KOSGEB -TÜBİTAK -Bilim Sanayi

Detaylı

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür

Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi. Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür Coğrafi Bilgi Sistemi Temelli, Mobil Cihaz Entegrasyonu Olan Dağıtım Varlık Bütünlüğü Yönetim Sistemi Ali Kemal DEMİRCİ Genel Müdür TEYDEB Ar-Ge Projesi Projenin Adı : Coğrafi bilgi sistemi temelli, mobil

Detaylı

Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar

Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Su Yönetimi Genel Müdürlüğü Taşkın ve Kuraklık Yönetim Planlaması Dairesi Başkanlığı Avrupa Birliği Taşkın Direktifi ve Ülkemizde Taşkın Direktifi Hususunda Yapılan Çalışmalar

Detaylı

Gürültü Haritalarının Amacı ve Kullanımı

Gürültü Haritalarının Amacı ve Kullanımı için Teknik Yardım Projesi Technical Assistance for the Implementation Capacity for the Environmental Noise Directive Gürültü Haritalarının Amacı ve Kullanımı Simon Shilton Kilit Uzman 2 İçerik Kişisel

Detaylı

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ Hafta 13 Yrd. Doç. Dr. Semra BORAN Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine uygun olarak

Detaylı

PERFORMANS PROGRAMI HAZIRLIK DANIŞMANLIĞI

PERFORMANS PROGRAMI HAZIRLIK DANIŞMANLIĞI PERFORMANS PROGRAMI HAZIRLIK DANIŞMANLIĞI Performans programları, idare bütçelerinin stratejik planlarda belirlenmiş amaç ve hedefler doğrultusunda hazırlanmasına yardımcı olmak üzere hazırlanan temel

Detaylı

Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası

Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. Ücretlendirme Politikası Bu politika, Yapı ve Kredi Bankası A.Ş. nin (Banka) faaliyetlerinin kapsamı ve yapısı ile stratejileri, uzun vadeli hedefleri ve risk yönetim yapısına

Detaylı

SÜREÇ YÖNETİMİ VE İÇ KONTROL STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI İÇ KONTROL DAİRESİ

SÜREÇ YÖNETİMİ VE İÇ KONTROL STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI İÇ KONTROL DAİRESİ SÜREÇ YÖNETİMİ VE İÇ KONTROL STRATEJİ GELİŞTİRME BAŞKANLIĞI İÇ KONTROL DAİRESİ SÜREÇ NEDİR? Müşteri/Vatandaş için bir değer oluşturmak üzere, bir grup girdiyi kullanarak, bunlardan çıktılar elde etmeyi

Detaylı

ENERJİ VERİMLİLİĞİ (ENVER) GÖSTERGELERİ VE SANAYİDE ENVER POLİTİKALARI

ENERJİ VERİMLİLİĞİ (ENVER) GÖSTERGELERİ VE SANAYİDE ENVER POLİTİKALARI ENERJİ VERİMLİLİĞİ (ENVER) GÖSTERGELERİ VE SANAYİDE ENVER POLİTİKALARI Erdal ÇALIKOĞLU Sanayide Enerji Verimliliği Şube Müdürü V. Neden Enerji Verimliliği? Fosil kaynaklar görünür gelecekte tükenecek.

Detaylı

AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids. Mehmet TÜMAY Taner TOPAL

AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids. Mehmet TÜMAY Taner TOPAL AKILLI ŞEBEKELER Smart Grids Mehmet TÜMAY Taner TOPAL Özet Günümüzde elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım teknolojilerinde bilişim teknolojilerinin kullanımı yaygınlaşmaktadır. Akıllı şebekeler

Detaylı

Bir Bakışta Proje Döngüsü

Bir Bakışta Proje Döngüsü 1 Bir Bakışta Proje Döngüsü Carla Pittalis, Operasyonlar Sorumlusu Dünya Bankası UYGULAMA DESTEK ÇALIġTAYI Ankara, 6-10 Şubat 2012 2 Amaçlar Proje hazırlık ve yönetim çalışmalarının önemini vurgulamak

Detaylı

Geri Bildirimlerin Özeti: Enerji Stratejisi Ülke İstişareleri

Geri Bildirimlerin Özeti: Enerji Stratejisi Ülke İstişareleri Ülke: Türkiye Yer: İstanbul Toplantı Tarihi: 1 Haziran 2010 Toplam Katılımcı Sayısı: 54 Geri Bildirimlerin Özeti: Enerji Stratejisi Ülke İstişareleri Özet Not: yetkilileri tarafından bildirilen görüşler

Detaylı

8.0 PLANLAMA UYGULAMA ARAÇLARI

8.0 PLANLAMA UYGULAMA ARAÇLARI 8.0 PLANLAMA UYGULAMA ARAÇLARI 8.1 EKONOMİK VE MALİ YÖNLER 364 8.1 EKONOMİK VE MALİ YÖNLER 8.1 EKONOMİK VE MALİ YÖNLER 365 8.1 EKONOMİK VE MALİ YÖNLER 8.1.1 Giriş Kent gelişiminin planlaması farklı ülkelerde

Detaylı

Selçuk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü

Selçuk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Selçuk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Mühendislik Ekonomisi Dr. Cenk Budayan Oda No: L-06 E-mail: budayan@selcuk.edu.tr İşlenecek Konular Giriş: Mühendislik ekonomisi nedir, Mühendislik ekonomisinin

Detaylı

2. Gün: Stratejik Planlamanın Temel Kavramları

2. Gün: Stratejik Planlamanın Temel Kavramları 2. Gün: Stratejik Planlamanın Temel Kavramları Virpi Einola-Pekkinen 11.1.2011 1 Strateji Nedir? bir kağıt bir belge bir çalışma planı bir yol bir süreç bir ortak yorumlama ufku? 2 Stratejik Düşünme Nedir?

Detaylı

Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi. Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05.

Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi. Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05. Doğal Gaz Dağıtım Sektöründe Kurumsal Risk Yönetimi Mehmet Akif DEMİRTAŞ Stratejik Planlama ve Yönetim Sistemleri Müdürü İGDAŞ 29.05.2013 İÇERİK Risk, Risk Yönetimi Kavramları Kurumsal Risk Yönetimi (KRY)

Detaylı

SAĞLIK ETKİ DEĞERLENDİRMESİ

SAĞLIK ETKİ DEĞERLENDİRMESİ SAĞLIK ETKİ DEĞERLENDİRMESİ SAĞLIK ETKİSİ Bir politikanın, bir stratejinin programın veya projenin nüfusun ve nüfus gruplarının sağlığı üzerinde dolaylı yada dolaysız etkileridir. SAĞLIK ETKİ DEĞERLENDİRMESİNİN

Detaylı

MEHMET ŞİRİN DENETİM STANDARTLARI DAİRESİ BAŞKANI

MEHMET ŞİRİN DENETİM STANDARTLARI DAİRESİ BAŞKANI MEHMET ŞİRİN DENETİM STANDARTLARI DAİRESİ BAŞKANI Bağımsız Denetim Standartları 1. Kilit Terimlerin Belirlenmesi 2. Metnin Çevrilmesi 3. İlk Uzman Kontrolü 4. Çapraz Kontrol İkinci Uzman Kontrolü 5. Metnin

Detaylı

ÇEVRE BOYUTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ PROSEDÜRÜ

ÇEVRE BOYUTLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ PROSEDÜRÜ SAYFA NO 1/7 1. AMAÇ VE KAPSAM: Bu prosedürün amacı, TOTM nin faaliyetlerinin ve hizmetlerinin çevre güvenliği üzerinde gerçek veya potansiyel olarak önemli etkileri olabilecek çevresel boyutlarının (yönlerinin),

Detaylı

Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrol Direktifinin Türkiye de Uygulanmasının Desteklenmesi Projesi

Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrol Direktifinin Türkiye de Uygulanmasının Desteklenmesi Projesi T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Entegre Kirlilik Önleme ve Kontrol Direktifinin Türkiye de Uygulanmasının Desteklenmesi Projesi ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ İZİN VE DENETİM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İzin ve

Detaylı

T.C. Gürültü mevzuatı kapsamında Raporlama Simon SHILTON, Kilit Uzman 2

T.C. Gürültü mevzuatı kapsamında Raporlama Simon SHILTON, Kilit Uzman 2 Çevresel Gürültü Direktifinin Uygulama Kapasitesi için Teknik Yardım Projesi Technical Assistance for Implementation Capacity for the Environmental Noise Directive T.C. Gürültü mevzuatı kapsamında Raporlama

Detaylı

Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC)

Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC) Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC) Kontrol Fonksiyonu Gerçekleştirilmek istenen amaçlara ne ölçüde ulaşıldığını belirlemek, planlanan amaçlar (standartlar), ile

Detaylı

SU KAÇAKLARININ COĞRAFĐ BĐLGĐ SĐSTEMĐ TABANLI TESPĐTĐ: ANTALYA SU VE ATIKSU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ UYGULAMALARI

SU KAÇAKLARININ COĞRAFĐ BĐLGĐ SĐSTEMĐ TABANLI TESPĐTĐ: ANTALYA SU VE ATIKSU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ UYGULAMALARI TMMOB COĞRAFĐ BĐLGĐ SĐSTEMLERĐ KONGRESĐ 2009 02-06 Kasım 2009, Đzmir SU KAÇAKLARININ COĞRAFĐ BĐLGĐ SĐSTEMĐ TABANLI TESPĐTĐ: ANTALYA SU VE ATIKSU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ UYGULAMALARI T. Özden, E. Demirbaş, Đ. Demirel

Detaylı

T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Burhanettin KURT, İSG Uzmanı

T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. Burhanettin KURT, İSG Uzmanı T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Burhanettin KURT, İSG Uzmanı Mayıs, 2013 Büyük zarar veya yok olmaya yol açabilecek durum; gerçekleşme ihtimali bulunan

Detaylı

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ

İSG PLANLAMA RİSK DEĞERLENDİRME PROSEDÜRÜ SAYFA NO 1/6 1. AMAÇ KAPSAM: Hastanede yeni bir bölüm açarken veya devam eden bölümlerin tehlikelerinin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi, İSG programlarının oluşturulması ve gerekli kontrol ölçümlerinin

Detaylı

1.2.3 Kamu Değeri & Politika Analizi ve Değerlendirme

1.2.3 Kamu Değeri & Politika Analizi ve Değerlendirme EĞİTİM PROGRAMI 1.2.3 Kamu Değeri & Politika Analizi ve Değerlendirme EĞİTİM TARİHİ: 7.3 27.5.2011 YER: Hazine Müsteşarlığı Eğitim Binası Gazi Mustafa Kemal Bulvarı No:97 Ziraat Bankası Binası 6. kat Maltepe/

Detaylı

1.2.7 Kurum ve Süreç Performans Yönetimi 11. 15. Günler

1.2.7 Kurum ve Süreç Performans Yönetimi 11. 15. Günler 1.2.7 Kurum ve Süreç Performans Yönetimi 11. 15. Günler 14.2.-18.2.2011 Süreç Performans Yönetimi 12. Gün Süreç Geliştirme Süreç Geliştirme Görev ve faaliyetleri bir bütün olarak geliştirebilen, ürün ve

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ

AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ AVRUPA BİRLİĞİ ÇEVRE FASLI MÜZAKERE SÜRECİ 1. Genel Süreç Çevre Faslı Müzakere Sürecine ilişkin; Çevre Faslı Tanıtıcı Tarama Toplantısı 03-11 Nisan 2006, Çevre Faslı Ayrıntılı Tarama Toplantısı 29 Mayıs

Detaylı

ŞİRKETLERDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE YAPILAN YATIRIMLARIN GERİ DÖNÜŞÜ

ŞİRKETLERDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE YAPILAN YATIRIMLARIN GERİ DÖNÜŞÜ ŞİRKETLERDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE YAPILAN YATIRIMLARIN GERİ DÖNÜŞÜ A. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNDE HEDEF 1. İş sağlığı ve güvenliği (İSG) programlarının amacı, çalışanların maddi ve manevi yararı için

Detaylı

İSKİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İKİNCİ SEVİYE SÜREÇLERİNE GÖRE DENETİM EVRENİ

İSKİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İKİNCİ SEVİYE SÜREÇLERİNE GÖRE DENETİM EVRENİ İÇME SUYUNUN YÖNETİLMESİ 01 İçme Suyunun Yönetilmesi (Ham Su Temin Edilmesi) 01.01 Su Kaynaklarının Projelendirilmesi PLAN PROJE DAİRESİ BAŞKANLIĞI Su Proje Şube Müdürlüğü 01.01 Su Kaynaklarının Projelendirilmesi

Detaylı

Sayı : B.13.1.SGK.0.(İÇDEN).00.00/04 18/01/2008 Konu : İç Denetim Birimi GENELGE 2008/8

Sayı : B.13.1.SGK.0.(İÇDEN).00.00/04 18/01/2008 Konu : İç Denetim Birimi GENELGE 2008/8 Sayı : B.13.1.SGK.0.(İÇDEN).00.00/04 18/01/2008 Konu : İç Denetim Birimi GENELGE 2008/8 Bilindiği üzere; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile yeni mali yönetim ve kontrol sisteminin gereği

Detaylı