MANYETİK AYIRMA VE SÜREKLİ MIKNATISLAR

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "MANYETİK AYIRMA VE SÜREKLİ MIKNATISLAR"

Transkript

1 MANYETİK AYIRMA VE SÜREKLİ MIKNATISLAR Saruhan SAKLAR* ve Dr. Eren Caner ORHAN* MANYETİK AYIRMA Elektrostatik ve manyetik kuvvet ile ilgili kayıtlı bilgiler M.Ö. 600 ler de Anadolu da bugün Aydın-Söke (Milet) civarında yaşamış olan filozof Thales e (Thales of Miletus) kadar gitmektedir. Thales; mıknatıs özelliği gösteren manyetit mineralini (lodestone), ayrıca ağaç reçinesinin fosilleşmiş hali olan kehribarın hayvan kürkü ile sürtünmesi sonucunda oluşan elektrostatik yükün hafif ve iletken olmayan taneleri çekebildiğini fark etmişti (Şekil 1) (Fuerstenau ve Han, 2003). Şekil 1- Kehribar. Bugünkü modern manyetik teoriye giden yol ise 18. yy başlarında Danimarkalı Hans C. Oersted în elektrik ile manyetizma arasındaki ilişkiyi bulması ile başlamıştır. Aynı dönemde Fransız Andrea M. Amper elektromanyetik kuvvetlerden bahsetmiş, İngiliz M. Faraday 19. yy başlarında manyetik kuvvet vektörlerini de işin içine katarak manyetik teoriyi daha güncel bir hale getirmiştir. Kısa süre içinde İskoç J.C. Maxwell elektrik ve manyetik alanın ilişkisini matematiksel olarak göstermiş, bunu geliştiren İngiliz J.J. Thomson elektromanyetik kuvveti tanımlamış, nihayetinde 20. yy başlarında Hollandalı H.A. Lorentz bugün halen kullanılan elektromanyetik kuvvet denklemlerini ortaya koymuştur. İkiyüz yıl kadar süren bu inanılmaz süreçte manyetizma tüm fiziksel yönleri ile açığa çıkarılmış ve paralelinde endüstriyel gelişimi de getirmiştir. Manyetik ayırma ile ilgili ilk kayıt 1792 de William Fularton tarafından alınan, demir cevherinin zenginleştirilmesi ile ilgili olan bir İngiliz patentidir. Bundan yaklaşık altmış yıl kadar sonra 1849 da bu kez ABD de Ransom Cook tarafından yine demir cevheri zenginleştirilmesi ile ilgili bir patent alınmıştır. Yirminci yüzyılın başlarına kadar bu konuda alınan patentlerin tümü demir cevheri zenginleştirilmesi ile ilgilidir (Yarar, 1984). Önceleri sadece iri ve kuvvetli manyetik özelliğe sahip olan mineraller için bile olsa, değişik tipte diskli, tamburlu ve rulolu kuru manyetik ayırıcılar geliştirilebilmiştir. Manyetik ayırıcıların endüstriyel uygulanması daha sonraları demiri cevherlerinden başka cevherlerde, hatta başka endüstriyel alanlara taşınmıştır. Malzeme bilimindeki ve mıknatıs teknolojisindeki son gelişmeler yüksek şiddetli ve yüksek gradyanlı endüstriyel manyetik ayırıcıların yapımına olanak sağlamış, birkaç bin gauss ile başlanılan bu süreçte 5 tesla ya ( Gauss) ulaşan manyetik alan değerleri elde edilmiştir (Mular, vd. 2002). Manyetik ayırıcılardaki en önemli gelişmelerden birinin sürekli mıknatısların gelişimi ile paralel olarak gerçekleştiği belirtilmektedir (Svoboda, 2004). Buna göre 1880 lerden itibaren sürekli mıknatıs malzemeleri tungusten çeliğinden üretilirken, 1920 li yıllarda krom çeliği, 1930 larda Co-Pt ve Fe-Pt, nihayet 1960 larda AlNiCo alaşımları, 1980 lerden sonra Nd-Fe-B alaşımları sürekli mıknatıs olarak kullanılmaya başlanılmıştır. Bu * Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Maden Analizleri ve Teknolojisi Dairesi, Ankara. ** Hacettepe Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü. 75

2 gelişmeler özellikle de 1940 lı yıllardan sonra elde edilen ürün ve sonuçlar, elektromanyetik ayırıcılarla ekonomik olarak ayrılamayan veya zenginleştirilmesi hiç mümkün olmayan bazı cevherlerde çözüm getirmiştir. Manyetik ayırmadaki bir diğer önemli tarihi gelişim ise bilya, oluklu plaka veya örgü tel gibi ferromanyetik malzemelerin manyetik alan veya ayırıcı içerisine konulması ve üretilen manyetik alan şiddetinin artırılmasıdır. Para-Dia-Ferro-Antiferro-Ferri manyetik Manyetik ayırıcılar; cevher mineralleri ile artık olarak tanımlanan manyetik olmayan kısımların arasındaki manyetik farklılığı ortaya çıkarırlar. Buna en tipik örnek olarak manyetit-kuvars ayrımı verilebileceği gibi, kalay minerali olan kasiteritin (SnO 2 ) bazen yapısında manyetit (Fe 3 O 4 ) veya wolfram [(Fe,Mn)-WO 4 ] içerebilmesi ve bunların basit manyetik ayırma ile uzaklaştırılması verilebilir. Sonuç olarak manyetik ayırma sayesinde manyetik olmayan bileşenler ile manyetik bileşenlerin ayrılması sağlanmaktadır. Bütün maddeler manyetik alana konulduklarında, birçoğu çok az miktarda da olsa bundan bir şekilde etkilenirler. Maddeler mıknatıs tarafından çekilmeleri veya itilmeleri açısından diamanyetik ve paramanyetik olmak üzere iki ana gruba ayrılabilirler. Diamanyetik mineraller manyetik kuvvet çizgisi doğrultusunda kuvvet azalıncaya kadar itilirler. Bu maddeler manyetik ayırıcılarda manyetik kısım içinde toplanamazlar. Paramanyetik mineraller ise manyetik kuvvet çizgisi doğrultusunda çekilirler. Paramanyetik mineraller yüksek alan şiddetli manyetik ayırıcılarla zenginleştirilebilirler. Bunlara örnek olarak ilmenit (FeTiO 3 ), siderit (FeCO 3 ), hematit (Fe 2 O 3 ), kromit (FeCr 2 O 4 ), vb. verilebilir. Bazı elementlerin (Ni, Co, Mn, Cr, Ce, Ti, O, Pt grubu metaller) sadece kendileri paramanyetik olabilirler. Bazı durumlarda da mineralin paramanyetik olması içerdiği ferromanyetik durumdaki Fe den kaynaklanır. Ferromanyetizm; paramanyetizmin özel bir durumu olup daha fazla manyetik kuvveti içerir. Ferromanyetik maddeler gibi manyetik alınganlığı çok yüksek olan antiferro manyetik ve ferrimanyetik malzemeler de tanımlanmaktadır. Ferromanyetik maddelerin manyetik alana karşı yüksek alınganlıkları vardır ve manyetik alandan ayrılsalar dahi yapılarında bir miktar manyetiklik muhafaza ederler. Bunlar düşük alan şiddetli manyetik ayırıcılarla ayrılabilirler ve ayrılan ana ferromanyetik mineral her zaman manyetittir (Fe 3 O 4 ). Ancak hematit ve siderit mineralleri de kavrulma ile manyetite dönüştürülerek düşük alan şiddetli manyetik ayırıcıda ayrılabilirler (Wills ve Munn, 2006). Yukarıdaki sınıflandırma bir başka şekil de fiziksel olarak yapılabilir. Buna göre hareket halindeki her türlü elektrik yüklü madde (foton, elektron, iyon, araba, vb.) belli miktarda manyetik alana sebep olmaktadır. Manyetik alan vektörel bir büyüklük olup, herhangi bir noktada yönü ve kuvveti ile tanımlanır. Hareket halindeki elektron veya iyonlara sahip olan maddeler, sonuç olarak manyetik momente de sahip olmaktadır. Maddeler manyetik moment esas alınarak da sınıflandırılmaktadır (Svoboda, 2004). Ancak bazı maddelerde atomlar manyetik özellik kazanamazlar. Buna örnek olarak diyamanyetik maddeler verilebilir. Bunlar, bir manyetik alanı içerisindeyken manyetik alan çizgilerine zıt yönde manyetize olabilen maddelerdir. Örnek olarak kurşun, cıva, altın, gümüş, bakır, bizmut, elmas, verilebilir. Manyetik etkiyle karşılaşan bütün malzemelerin belirli bir diamanyetik tepkisi mevcuttur. Hatta hemen her madde de belli bir diamanyetik tepki bulunmakla birlikte, paramanyetik veya ferromanyetik özelliği üstün gelmektedir. Paramanyetik maddelerde manyetik özelliğe sahip olan atom ya da iyonların kalıcı fakat düşük miktarda (vektörel özelliğe sahip) manyetik momentleri bulunur. Bunlar belli bir 76

3 manyetik alana tabi tutulduklarında, alanla aynı yönde yönlenerek maddeye az miktarda mıknatıslık kazandırırlar. Fakat manyetik duyarlılık çok azdır ve sıcaklık ile ters orantılı olarak gelişir. Manyetik alan sıfırlandığında kısa süre sonra manyetik moment vektörleri de yine gelişigüzel doğrultularda yönlenirler (Şekil 2). Manyetik ayırıcılar ve manyetik alan gradyanı Manyetik bir ayırıcıda manyetize edilen bir tane üzerinde etki eden manyetik kuvvet, sadece alan şiddeti ile alakalı değil aynı zamanda gradyanı ile de ilgilidir. Uygulamaya göre kuvvet ve gradyan arasında istenilen uyumu verecek tasarımlar yapılır. Böylece manye- paramanyetik ferromanyetik k anti- ferromanyetik ferrimanyetik Şekil 2- Manyetik momentlerin maddelerde yönlenişi Ferromanyetik maddelerde komşu atomlar arasındaki etkileşim o kadar kuvvetlidir ki bütün atomların manyetik momentleri (belli bir sıcaklık derecesine kadar) birbirine paralel olarak yönlenir. Antiferromanyetik maddelerin aslında paramanyetik maddelerin bir çeşidi olduğu düşünülmektedir. Bunların net manyetik momentlerinin sıfır olduğu bunun da kristal kafes yapılarından ve buna bağlı elektron hareketinden kaynaklandığı belirtilmiştir. Bu durum çoğunlukla geçiş metal oksit türlerinde (MnO, CoO, NiO) ve hematit gibi minerallerde görülebilmektedir. Ferrimanyetizim ise antiferromanyetizmada olduğu gibi maddedeki manyetik moment dizimleri birbirine zıt iki yönde gelişmekte, ancak toplamları (net manyetik moment) sıfır olmamakta, sıfırdan büyük bir değer elde edilmektedir. Ferromanyetikler ve ferrimanyetiklerin manyetik özellikleri birbirine benzemektedir. Bu duruma örnek olarak manyetit (Fe 3 O 4 ) ve maghemit (ɤ-Fe 2 O 3 ) verilebilir. tik alanın sadece kuvvetli olmasının yanı sıra kompleks bir dağılım (yayılım) göstermesi de sağlanmış olur. Geçen yıllar içerisinde gelişen teknoloji ile birlikte farklı tipte alan gradyanları oluşturan ayırıcılar üretilmiştir. Manyetik ayırıcılar kendi içlerinde kabaca düşük şiddetli ve yüksek şiddetli manyetik ayırıcılar olarak iki ana gruba ayrılabilir, ayrıca kendi içlerinde kuru ve yaş beslemeli olarak sınıflandırılabilirler. Düşük alan şiddetli manyetik ayırıcılar Düşük alan şiddetli manyetik ayırıcılar genellikle yüksek manyetik alınganlığa sahip iri boyutlu cevherlerde uygulanır. Bu işlem cobbing olarak isimlendirilir ve cihazlar genellikle tamburlu (drum) olur. İri boyutlarda kuru yöntemler, ince boyutlarda ise yaş yöntemler tercih edilmektedir. Genel olarak bu boyut ince dağılımlar için < 5 mm yi, iri dağılımlar için < 5 mm yi ifade etmektedir (Wills ve 77

4 Munn, 2006). Böylece ince boyut dağılımlarında, yani <5 mm lik cevherlerde yaş yöntemler kullanılarak toz ile kaybedilecek numunelerin de önüne geçilmiş olur. Düşük alan şiddetli yaş manyetik ayırıcılar, ferromanyetik kumların zenginleştirilmesinde olduğu kadar, ağır ortam işlemlerinde kullanılan manyetik ortamın (manyetit veya ferrosilikon) ayrılmasında da kullanılmaktadır. Düşük alan şiddetli ayırıcılar içinde en bilineni tamburlu ayırıcılardır. Dönen tamburlar genellikle manyetik olmayan bir yapıda olup, bu ayırıcıların içinde sayısı 3 ten 6 ya kadar değişebilen, farklı polaritelere sahip mıknatıs kısımlar içerebilmektedir. Birinci nesil tamburlu ayırıcıların içindeki mıknatıslar elektro mıknatıs olmakla birlikte, günümüzde sürekli mıknatıslarda bu amaçla kullanılabilmektedir. Bu cihazlarda alan şiddetleri 7000 Gauss a kadar çıkabilmektedir. Düşük alan şiddetli tamburlu ayırıcılar %40-50 Fe içeren düşük tenörlü takonit cevherlerinin zenginleştirilmesi için yaygın olarak kullanılırlar. Bu tip cevherlerde demir minerallerinin (manyetit-hematit) serbestleşmesi için çok ince öğütme gereklidir. Çapraz bantlı ve disk ayırıcılarda bu grup içinde yer alırlar ancak günümüzde özellikle çapraz bantlı ayırıcıların kullanılmadığı bunların yerine nadir toprak elementli mıknatısların (sürekli mıknatıs) kullanıldığı belirtilmektedir (Wills ve Munn, 2006). Yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırıcılar Çok zayıf manyetik duyarlılığa sahip olan minerallerin cevherlerden verimli bir biçimde uzaklaştırılabilmeleri için yüksek alan şiddetli manyetik ayırıcıların gerekli olduğu, çok yüksek alan şiddetlerinin manyetik ayırımda nadiren ters bir etkiye sebep olabileceği vurgulanmıştır (Svoboda, 1994). Yöntemin yaş olması ise genellikle tane boyu ile ilgilidir. Yaş yöntemler genellikle çok ince boyutlu (< μm) tanelerin zenginleştirilmesi için kullanılmakta iken, kuru yöntemler nispeten daha iri boyutlu (> μm) tanelerin zenginleştirilmesi için kullanılmaktadır. Örneğin manyetik alan şiddetleri Gauss arası düşük alan şiddetli; Gauss arası orta alan şiddetli, Gauss un üstü ise yüksek alan şiddetli manyetik ayırıcılar olarak tanımlanmaktadır. Yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırıcılar; karosel ve hazne tipi olmak üzere 2 farklı temel tasarım tipi ile üretilmektedir. Karosel tipi manyetik ayırıcılar, dikey eksen etrafında dönen ve kesiksiz ayırma yapabilen dairesel oluk şeklindeki cihazlardır. Bu sınıfa giren ayırıcıların en önemlileri Gill, Jones, Krupp Sol ve Metso Mineral in Carousel ayırıcılarıdır (Hacıfazlıoğlu, 2011). Daha az metal aksam içermesi nedeni ile diğer manyetik ayırıcılara kıyasla hafif olan hazneli ayırıcılarda, manyetik olmayan mineraller haznenin üstünde bulunan çıkıştan alınmaktadır. Hazne içerisindeki matriks üzerinde tutulan manyetik mineraller zaman zaman manyetik alan kaldırılarak ortamdan uzaklaştırılır. Bunlar, demir ve titanlı bileşiklerin kaolen mineralinden ayrılmasında kullanılmakta fakat yüksek enerji gereksinimleri en önemli dezavantajını oluşturmaktadır. Manyetik alan şiddetleri Gaussa kadar çıkabilmektedir. Yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırıcılar önceleri ince hematit için flotasyona alternatif olarak geliştirilmişler, sonrasında ise geniş bir kullanım alanı bulmuşlardır. Bunun sebebi manyetik ortamda ayrılacak mineralin kendisi manyetik olmasa bile yapısında bulunabilecek az miktardaki demir serpintileridir. Çok ince boyutlu kalkopirit, hematit, aplit, apatit, boksit, asbest, fosfat, talk, mika, molibden, spodümen, barit, kalsiyum ve seramik killeri gibi minerallerin zenginleştirilmesi için kullanılabileceği gerek ticari firmalar, gerekse tesis uygulamaları ile ifade edilmektedir (Wills ve Munn, 2006). Örneğin Şili de bir bakır konsantresinin yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırımla, %87 verim ile Cu tenörünün %23.8 den %30.2 ye çıkarıldığı belirtilmiştir. Bu işlem Gauss luk bir manyetik alanda paramanyetik özellik gösteren kalkopiriti piritten ayırarak yapılmıştır. Diğer taraftan 8000 Gaussluk manyetik alanlarda da kalkopirit ve galenin kolaylıkla ayrıldıkları belirtilmiştir. 78

5 Yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırma, farklı bölgelerden farklı manyetik alınganlıktaki demir cevherleri üzerinde farklı tane boyutlarında araştırılmıştır (Shao vd., 1996). Yüksek paramanyetik özellik gösteren hematit cevherinde tane boyunun ayırım üzerinde bir etkisinin olmadığı görülmüştür. Düşük alınganlık gösteren götit ve limonit cevherlerinde iyi bir ayırım elde edilememiştir. Orta alınganlıktaki diğer hematit cevherinde ise tane boyutunun etkisinin önemli olduğu bulunmuştur. Bu nedenle yüksek alan şiddetli yaş manyetik ayırıcılar da, alan şiddeti ne olursa olsun ayrılacak mineralin boyut ve manyetik alınganlığı etkili bir parametre olmaktadır. Sürekli mıknatıslar Geçen yıllar ile birlikte sürekli mıknatıslara olan ilgi devamlı bir artış göstermiştir ve manyetik ayırıcıların yanı sıra elektrik, mekanik, elektronik ve elektromekanik (gıda sanayi, atık su temizleme, sensörler, jeneratörler, motorlar, rüzgar gücü jeneratörleri, klima kompresörleri, vb.) cihazlarda kullanım alanı bulmuştur. (Yavuz vd., 2009; Constantinides, 2012). Bu denli geniş bir kullanıma sahip olmalarında ötürü özellikle NdFeB mıknatısların dünya kullanımının 2020 yılında 2014 e göre ton bazında iki katına çıkabileceği tahmin edilmektedir (Constantinides ve Shaw, 2012). İlk çağlarda kullanılan sürekli mıknatıs doğal mıknatıslık gösteren manyetit (lodestone) olup son yüzyılda büyük gelişmeler olmuştur. Sanayi devrimi ile 1880 li yıllarda ilk mıknatıslar tungusten çeliğinden yapılmaya başlanılmış, 1900 lerde krom çeliği, 1930 larda kobalt-platin ve demir-platin alaşımları, sonraki yıllarda 1960 larda alüminyum-nikel-kobalt alaşımları, 1970 lerde samaryum-kobalt ve nihayet 1980 lerde neodimiyum-bor-demir alaşımlı sürekli mıknatıslar üretilmiştir (Parker, 1990). Farklı manyetik kuvvete sahip olan bu mıknatıslar (Şekil 3) ile ilgili genel bilgiler aşağıda verilmiştir. Bunlardan ilk olarak en dikkat çekeni alüminyum-nikel-kobalt alaşımı olan Alnico mıknatıslardır. Bunlar %20-40 oranında Co içerdikleri için demirli mıknatıslara göre daha pahalıdırlar, ancak 500 C ye kadar kullanılabilirler. Ferrit mıknatıslar ise baryum oksitin kristal yapısından (anizotropisinden: farklı yönlerde farklı özelliklere sahip olma) faydalanılarak geliştirilmiştir. Ferrit mıknatıslar, oksit veya seramik mıknatıs olarak da isimlendirilebilir. Günümüzde en çok kullanılan mıknatıs türüdür. Bunun nedeni üretiminde kullanılan hammaddelerin ucuz ve stratejik olmamasıdır. Kimyasal yapıları Ba(Fe 2 O 3 ) olan ferrit mıknatıslarda baryumun yerini bazen Sr veya Pb alabilir ve 250 C ye kadar kullanılabilirler. Şekil 3- Sürekli mıknatıslar kuvvet karşılaştırması (Constantinides ve Shaw, 2012) 79

6 Samaryum-kobalt alaşımlı sürekli mıknatıslar aslında Co bileşimli mıknatıslardan en bilinenidir. Bunlarda kendi içlerinde SmCo 5 ve Sm 2 Co 17 olarak iki gruba ayrılırlar ve en son ürün olan Sm 2 Co 17 alaşımları daha gelişmiştir. Günümüzde SmCo alaşımlarına en az bir adet nadir toprak elementi katmak mümkün olabilmekte, böylece çalışma sıcaklığı gibi parametrelerin 500 C gibi sıcaklıklara getirilebildiği belirtilmektedir (Peng vd., 2008). Samaryumun doğada az bulunması ve buna paralel olarak pahalı olması, ayrıca kobaltın da pahalı olması SmCo mıknatısların yaygın üretimi ve kullanımını kısıtlamaktadır. Neodimiyum-Demir-Bor (NdFeB) Mıknatıslar Günümüzde kullanımı en yaygın olan sürekli mıknatıslar NdFeB mıknatıslar olup, kısaca Nd mıknatıslar olarak da isimlendirilirler. Tetragonal kristal yapıdaki bu mıknatısların kimyasal formülü Nd 2 Fe 14 B olup, uygulamada manyetik özelliklerini belirleyen faktörler alaşımın bileşimi, mikro yapısı ve üretim şeklidir. Hem manyetik kuvvet hem de maliyet açısından avantajlı olması, Nd mıknatısların arabalardan, bilgisayarlara kadar çok geniş bir kullanıma sahip olmasına sebep olmuştur. Nd mıknatıs üretimi 2012 yılında ton un üzerine çıkmış (Şekil 4), dünya Nd üretimi ise 2010 yılında ton a yaklaşmıştır. Bu değer 2000 yılında yaklaşık olarak ton olup, geçen on yılda iki katından daha fazla üretim gerçekleşmiştir Çin, dünya NdFeB mıknatıs üretiminde başı çeken ülke olup (~%80), Japonya %16 ile ikinci sırada yer almaktadır. Avrupa ve ABD de çok az bir üretim (%1-3) gerçekleşmektedir. Bunun başlıca nedeni hammaddeye erişim olanaklarıdır. Ülkemizde NdFeB mıknatıslar ve ilgili manyetik ayırıcılar üretilmektedir. Şekil 4 te görüldüğü gibi dünya üretiminin içinde %2 ile yer alan Avrupa üretiminin içinde Türkiye de vardır. Çin in sahip olduğu nadir toprak elementleri rezervlerinin büyüklüğü, üretim maliyetlerinin düşüklüğü ve NdFeB mıknatısların en yüksek oranda kullanıldığı elektrik-elektronik sanayisinin ülkedeki büyüklüğüne paralel olarak bu mıknatısların üretiminde de dünyada baskın bir yere sahiptir. Toz metalurjisi veya sinter mıknatıs yönteminde, hammaddeler genel olarak çizelge 1 de belirtildiği gibi karıştırıldıktan sonra önce ergitilip alaşım üretilir ve sonrasında kırma ve nitrojenli ortamda öğütme ile 2-3 µm boyutlu Nd 2 Fe 14 B alaşım tozu elde edilir. Çizelge 1 de verilen alüminyum, niobyum ve disprosiyum gibi elementler, fiziksel ve kimyasal dayanımını artırmak için alaşımın içine katılmaktadır. Daha sonra 2 µm boyutlu ince Nd 2 Fe 14 B Şekil 4- NdFeB mıknatıslarının 2012 yılı üretimi (Constantinides, 2012). 80

7 tozu tekrar istenilen şekilde belli bir manyetik alan içerisinde preslenerek belli sıcaklıkta sinterlenir ve mıknatıslık özelliği kazandırılır. Kesme ve traşlama ile son şekli verilen mıknatıslar, tekrar manyetik alanda tutularak son mıknatıslanma ile (anizotropik şekilde) üretime hazır hale getirilmektedir. Benzer mıklatıslandırma SmCo sürekli mıknatıslarda da gerçekleşmektedir (Skomski ve Sellmyer, 2009). Bunun dışında da bağlı mıknatıs, sıcak baskı gibi yöntemler olmakla birlikte (Strnat, 1990) en yüksek manyetik kuvvetlerin bu yöntemle üretilen mıknatıslarla elde edildiği belirtilmiştir. Çizelge 1- NdFeB mıknatıslarının genel içerik dağılımı. İçerik %Ağırlık Neodimiyum (Nd) Demir (Fe) Bor (B) Alüminyum (Al) Niobyum (Nb) Disprosiyum (Dy) Günümüzde NdFeB mıknatısların bu denli kullanıma girmiş olmalarının nedeni fiyatlarında geçen yıllara göre ciddi düşüştür (Şekil 5). Sürekli mıknatıslar ile elde edilen manyetik alan değeri nadiren G u geçse de, elektromoknatıslar ile elde edilen manyetik alan değeri bundan çok daha fazla olmaktadır. Bununla birlikte sürekli mıknatısların elektromıknatıslara göre bazı avantajları vardır. Bunların başında düşük işletme maliyeti, bakım masrafları, kapasite, vb. ayrıca bunlar soğutma sistemi veya enerji kaynağına ihtiyaç duymazlar. En önemli dezavantaj manyetik alanın ayarlanamıyor olmasıdır. Neodimiyum-demir-bor manyetik ayırıcılar şekil 6 da açıkça görüldüğü gibi esas olarak iç içe geçmiş çelik ve mıknatıs halkalardan oluşmaktadır. Mıknatıs halkalar, aynı kutuplar birbiriyle karşılıklı yüzleşecek şekilde yerleştirilmektedir. Elde edilen manyetik alan şiddeti ve alan gradyanı, büyük ölçüde mıknatıs ve çelik halkaların yerleşim düzenine bağlıdır. İnce mıknatıs ve çelik halkalar, yüzeyde yüksek alan, yüksek kuvvet ve yüksek gradyan oluşturmakta, kalın halkalarla ise daha uzakta etkili olabilen manyetik kuvvetler elde edilmektedir. Genel kabul gören mıknatıs/çelik halka kalınlık oranı 4/1 dir. Bunların dışında amaca yönelik farklı mıknatıs tasarımları da mevcuttur (Arvidson, 1999). Bu cihazlarda kullanılan bant mümkün olan en ince kalınlıkta üretilir ( mikron), bunun sebebi minerallerin mıknatısa mümkün olduğunca yakın olmasının sağlanmasıdır. Bu kadar ince bir bandın yeterli sağlamlığa ve kullanım ömrüne sahip olabilmesi amacıyla bu bantlar kevlardan üretilmektedir. Rulo uzunluğu ise uygulamada 1.5 metreyi bulabilmekte, mıknatıs yüzeyinde ölçülen manyetik alanın şiddeti ise yaklaşık olarak Gauss a ulaşabilmektedir. Ülkemizde de üretilen bu mıknatıslar; başta manyezit, feldispat ve kuvars olmak üzere çeşitli endüstriyel hammaddelerin zenginleştirilmesinde kullanılmaktadır. Şekil 5- NdFeB mıknatıs üretim ve fiyat değişimi (Constantinides, 2012). 81

8 Yumuşak çelik halka NdFeB mıknatıs halka DEĞİNİLEN BELGELER Arvidson, B.R., 1999, Advances in rare earth magnetic drum separators for heavy mineral sand processing, South African Institute Mining and Metallurgy, Constantinides,S. 2012, The demand for rare earth materıals in permanent magnets, 51st Annual Conferance of Metallurgists, Kanada. Constantinides, S. ve Shaw, S., 2012, Permanent Magnets, the demand for rare earths, 8th International Rare Earths Conference, Roskill raporu Fuerstenau, M. C. ve Han, K. N, 2003, Principles of Mineral Processing, SME yayını, 2003, Colorado, ABD. Hacıfazlıoğlu, H., 2011, Manyetik ayırmadaki son gelişmeler ve alternatif manyetik ayırıcı tiplerinin tanıtılması, İstanbul Yerbilimleri Dergisi, 24, 1, s Mular, A.L., Halbe, D.N., Barratt, D.J., 2002, Mineral Processnjg Plant Design,Practice and Control Proceedings, Vol 1., SME yayını, Parker, R.J. (1990). Advances in Permanent Magnetism, New York, John Wiley & Son Peng L., Yang, Q., Zhang, H., Xu, G., Zhang, M., Wang, J., 2008, Rare earth permanent magnets Sm 2 (Co, Fe, Cu, Zr) 17 for 82 Şekil 6- Sürekli mıknatıs rulo yapısı. high temperature applications, Journal of Rare Earths, 26(3), s. 378 Shao, Y., Veasey, T.J., Rowson, N.A., 1996, Wet high intensity magnetic separation of iron minerals, Magnetic and Electrical Separation, 8, s Skomski, R., Sellmyer, D.J., 2009, Anisotropy of rare-earth magnets, Journal of Rare Earths, 27, 4, s. 675 Strnat, K.J., Modern Permanent Magnets for Applications in Electro-Technology, Proceedings of the IEEE, 78, 6, s. 923 Svoboda, J., 1994, The effect of magnetic field strenght on the efficiency of magnetic separation, 7(5-6), Minerals Engineering, s Svoboda,.J Magnetic Technicues for the Treatment of Materials, Kluwer Academic Publishers Yavuz, C.T., Prakash, A., Mayo, J.T., Colvina, V.L., 2009, Magnetic separations: from steel plants to biotechnology, Chem. Eng. Sci., 64 (10), Wills, B. A., Napier-Munn, T. J, Wills Mineral Processing Technology: An introduction to practical aspects of ore treatment and mineral recovery, pp , (Napier-Munn T J, Oxford)

9 1/ ÖLÇEKLİ KÜTAHYA J21 VE J22 PAFTALARINDA RADYOJENİK ISI ÜRETİMİ VE JEOTERMAL ENERJİ ARAMALARINA BİR YAKLAŞIM Mustafa KÜÇÜK* ve Mustafa AKSOY** ÖZ.-Yüzey ısı akısının bileşenlerinden bir tanesi radyoaktif elementlerin parçalanması ile ortaya çıkan radyojenik ısı üretimi, diğeri ise üst manto kaynaklı ısı akısıdır. İnceleme alanına ait havadan manyetik anomali haritası, Curie derinlik haritası, havadan manyetik verilerden üretilmiş ısı akısı haritası ve soğuk su kuyularından jeotermal gradyentin ölçülmesiyle elde edilmiş ısı akısı haritalarından faydalanılmıştır. 1/ ölçekli J21ve J22 paftalarında gamma ray spektrometre aleti kullanılarak uranyum, toryum ve potasyum ölçümleri alınmıştır. Bu veriler kullanılarak radyojenik ısı üretim haritası oluşturulmuştur. Elde edilen harita ile çalışma alanında bulunan sıcak su çıkışları ilişkilendirilmiş ve jeotermal enerji aramalarına yeni bir yaklaşım getirilmeye çalışılmıştır. GİRİŞ Termodinamikte, ısı bir sistem ile çevresi arasındaki sıcaklık farkından dolayı sistemin sınırında geçen enerji olarak tanımlanır (Yüncü ve Kakaç, 1999). Fiziksel açıdan çok karmaşık olan ısı transferi için üç tür mekanizma tanımlanır. Bunlar: 1. Kondüksiyon (iletim), 2. Konveksiyon (taşınım), 3. Işınım (termal radyasyon), Radyojenik ısı olarak adlandırılan yerin üst kabuğunda bulunan Uranyum, Toryum ve Potasyum un oluşturduğu ısı kaynakları, kıtasal bölgelerde yüzey ısı akısına %40 oranında katkı yapabilmektedir. Bu da radyojenik ısıyı kabuk sıcaklık dağılımını saptamada önemli bir eleman haline getirir (Sayın, 2007). 1/ ölçekli Kütahya J21 ve J22 paftalarında ölçülmüş olan uranyum, toryum ve potasyum verilerinden radyojenik ısı üretim değerleri hesaplanmıştır. Bu veriler, bölgede gerek soğuk su kuyularından jeotermal gradyentin ölçülmesiyle elde edilmiş Türkiye ısı akısı haritası ile gerekse havadan manyetik verilerden üretilen Türkiye ısı akısı haritası ile birlikte değerlendirilmiştir. Ayrıca çalışma alanında yer alan sıcak su çıkışları, granitoyid sınırları, radyojenik ısı üretimi haritası ile çakıştırılmış, çıkan sonuçlar tartışmaya açılmıştır. ARAŞTIRMA ALANININ JEOLOJİSİ Çalışma alanının temel kayalarını Menderes Masifi nin kuzey kenarına ait Prekambriyen yaşlı granit, üstten daha düşük metamorfizma geçirmiş kayalarla sınırlandırılmış, yönlenme kazanmış granit veya granitize olmuş gnays olarak tanımlanabilen, ilksel özelliklerini tamamen kaybetmiş ve Akdeniz ve Konak (1979) tarafından Dolaylar formasyonu olarak adlandırılan kayaçlar oluşturur (Şekil 1). Aynı araştırıcılara göre bu formasyonun üzerinde koyu ve açık minerallerin ayrışmasıyla oluşmuş bantlı, damarlı, kıvrımcıklı görünümdeki migmatitler ve bunlarla geçişli biyotit gnays seviyesinden oluşan Kalkan formasyonu bulunur. Üste doğru yaygın olarak gözlü gnays, granitik gnays ve migmatitlerle temsil edilen çekirdek kayaları çalışma alanının güneyinde geniş alanlarda mostra verir. Alttan bir diskordansla sınırlandırılmış, üstten karbonat fasiyesine geçiş gösteren başlıca yeşil şist fasiyesindeki metamorfitlerden oluşmuş kayalar topluluğu, Akdeniz ve Konak (1979) tarafından Simav metamorfitleri adı altında toplanmıştır (Şekil 1). Altta Simav metamorfitleri ile geçişli, üstte olası bir diskordans düzlemi ile sınırlandırılmış, koyu renkli ve bantlı görünümlü kristalize kireçtaşı birimi bulunur ve aynı araştırıcılar tarafından Balıkbaşı formasyonu olarak adlandırılmıştır. Bunun üzerinde, alttan bir diskordans düzlemi, üstten karbonat seviyesiyle sınırlandırılmış, *Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Jeofizik Etütleri Dairesi, ANKARA. ** Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Enerji Hammadde Etütleri ve Arama Dairesi Başkanlığı, ANKARA. 83

10 84 Şekil 1- Çalışma alanının genelleştirilmiş stratigrafik istifi (Akdeniz ve Konak 1979 dan değiştirilerek).

11 yeşil şist fasiyesinde metamorfizma geçirmiş olan Sarıcasu formasyonu bulunur. Bunun üzerinde, tabanı Sarıcasu formasyonu ile geçişli, üstten bir diskordans ile sınırlandırılan ve kristalize kireçtaşından oluşan Arıkayası Formasyonu (Akdeniz ve Konak, 1979) bulunur. Bunun üzerinde, başlıca detritik ve az karbonattan oluşan sedimanter kaya topluluğu olan Kırkbudak formasyonu bulunur Akdeniz ve Konak, 1979). Kırkbudak detritikleriyle yanal ve düşey geçişli, üstten tektonik dokanakla sınırlandırılan kireçtaşı birimi Budağan kireçtaşı adı altında incelenmektedir. Formasyona bu ad Kaya (1982) tarafından verilmiştir. Budağan kireçtaşı ile Dağardı melanjı arasında iki tektonik dokanakla sınırlandırılmış, çeşitli büyüklükte kireçtaşı blokları içeren vahşi fliş görünümündeki çökeller, Akdeniz ve Konak (1979) tarafından İmranlar formasyonu olarak adlandırılmıştır. Bu birimleri tektonik olarak üzerleyen, çalışma alanının kuzeyinde geniş bir alan kapsayan, karmaşık yapı gösteren, önceki araştırmacılar tarafından ofiyolitik seri adı altında incelenen, sedimanter, metamorfik, bazik ve ultrabazik kayalar topluluğu aynı araştırıcılar tarafından Dağardı melanjı adı altında toplanmıştır. Eğrigöz graniti, inceleme alanında çoğunlukla birbirleriyle bağlantılıymış gibi gözlenen yaygın granit intrüzyonlarının geometrileri, yan kayalarla olan ilişkileri ve mineralojik kompozisyonlarının benzerliği bunların aynı yaş ve aynı oluşumdaki granitler olduğunu gösterdiğinden Eğrigöz graniti adı altında toplanmışlardır. Eğrigöz graniti adı granodiyorit, mikrogranit, pegmatit, aplit vb. gibi granitin türevleri olan kayaları da kapsamaktadır (Akdeniz ve Konak, 1979). Alt sınırında Eğrigöz graniti ile uyumsuz, üst sınırında ise Kızılbük formasyonu ile uyumlu olan ve kırmızı-kahverengi çakıltaşı ve kumtaşlarından oluşan, Miyosen yaşlı çökeller Taşbaşı formasyonunu olarak tanımlanmışlardır (Akdeniz ve Konak, 1979). Alt sınırında Taşbaşı formasyonu ile uyumlu, üstteki Civandağı Tüfleri ve Akdağ Volkanitleri ile yanal-düşey geçişli olarak yer alan sarı renkli kumtaşı, marn, kiltaşı ve killi kireçtaşlarından oluşan Miyosen yaşlı formasyon, aynı araştırıcılar tarafından Kızılbük formasyonu olarak tanımlanmıştır. Akdeniz ve Konak (1979), Akdağ volkanitleri ile yanal-düşey geçişli, Orta-Geç Miyosen yaşlı beyaz, bej, pembe, kirli krem, açık gri, yeşilimsi gri renklerdeki tüfler ve bunların üzerine uyumlu olarak gelen lav yaygılarını Civanadağ Tüfleri olarak tanımlamışlardır. Kızılbük formasyonu ve Civanadağ tüfleri ile yanal geçişli, Orta Miyosen bitişi-miyosen sonu yaşlı bazalt, andezit, riyolit, riyodasit ve dasitlerden oluşan volkanik kayalar topluluğu ise aynı araştırıcılar tarafından Akdağ volkanitleri adı altında toplanmışlardır. Üstten Emet formasyonunu oluşturan gölsel kireçtaşı ile düşey geçişli, Alt Pliyosen yaşlı, ince bir çakıltaşı seviyesi ile başlayan, çoğunlukla açık yeşil renkli marn, kil, piroklastik, tüf, kireçtaşı ardalanması şeklindeki istif Hisarcık formasyonu olarak; üst yüzeyi uyumsuz ve kireçtaşı çakılları içeren Toklargölü formasyonu tarafından diskordansla üzerlenen Orta-Üst Pliyosen yaşlı çörtlü gölsel kireçtaşı ve ince marn seviyelerinden oluşan istif ise Emet formasyonu adı altında incelenmiştir (Akdeniz ve Konak, 1979). Başlıca kaba detritiklerden oluşmuş, tutturulmamış veya az tutturulmuş, Kuvaterner yaşlı polijenik konglomera istifi, Toklar gölü formasyonu olarak ayırtlanmıştır. Tutturulmamış kaba detritikler üzerine gelen Kuvaterner yaşlı siyah renkli, bazaltik lav akıntısı, Naşa bazaltı olarak adlandırılmıştır (Akdeniz ve Konak, 1979). Alüvyon, taraça, yamaç molozu ve diğer formasyonlar üzerine gelen, çoğunlukla kireçtaşlarının bulunduğu alanlarda oluşan, kirli sarı renkteki travertenler oluşumlarını günümüzde de sürdürürler (Şekil 1). YÖNTEM Yeryüzünde veya sığ derinliklerde ölçülmüş olan ısı akısı değerlerine iki ana faktörün etki ettiği bilinmektedir, bunlardan üst kabukta yoğun olarak bulunan uranyum, toryum ve potasyum gibi radyoaktif elementlerin oluşturduğu ısı üretimi ve astenosferden yüzeye 85

12 doğru yayılan ısıdır. Isı akısı bu iki bileşenin ayrımının yapılabilmesi, ısı akısı ve ısı üretimi arasında doğrusal bir ilişkinin var olduğunun belirlenmesi ile mümkün olmuştur (Birch vd.,1968; Roy vd, 1971). Bu doğrusal ilişki Eşitlik 1 de verilmiştir. Q=Q 0 +Ab (1) Burada Q yüzey ısı akısı, Q 0 indirgenmiş ısı akısı, b kalınlıktır. Radyojenik ısı üretiminin yoğun olduğu üst kabuğun altında kalan tabakalardan yayılan ısı (indirgenmiş ısı olarak da bilinir), A plütonik kayaçlardaki radyoaktif elementlerin oluşturduğu radyojenik ısı üretimidir (Fountain vd, 1987). Bu ilişkinin karmaşık hetorojen kabuk modeli için de geçerli olduğu ve doğru sonuçlar verdiği, farklı birkaç bölgeye ait örnekler üzerinde yaptıkları çalışmalar ile Fountain vd. (1987) tarafından ortaya konmuştur. A radyojenik ısı üretimi değerleri (Rybach, 1988) de verilen deneysel bağlantı kullanılarak hesaplanmıştır. Bu bağlantı; A(µW/m 3 )=ρ(kg/cm 3 )(9.52x C U (ppm) C Th (ppm)+3.48 C K (%))x10-5 (2) Burada A radyojenik ısı üretimi birimi µw/ m 3, ρ yoğunluğu (kg/m 3 ), C K (%), C U ve C Th (ppm) sırası ile potasyum, uranyum ve toryum konsantrasyonlarını göstermektedir. Yoğunluk için ise sabit bir değer kullanılmamış her ölçü noktasındaki kayaç yoğunluğu kullanılmıştır (Çizelge 1). YÖNTEM VE VERİ TABANI Bu çalışmada, yıllarında Türkiye Nükleer Hammadde Aramaları Kütahya-Emet, Uşak-Eşme, Manisa-Köprübaşı Arasındaki Birimlerin Radyoaktif Hammadde Yönünden Araştırılması Projesi kapsamında ölçümü yapılan 693 noktada ölçülen potasyum, uranyum ve toryum konsantrasyonları kullanılmıştır. Kullanılan alet 256 kanallı Exploranium GR-320 gamma ray spektrometresidir. Çalışma sahasında ölçüm aralıkları yaklaşık 1-3 km arasında olup, her ölçüm zamanı 120 saniyedir. Eşitlik 2 den yararlanılarak radyojenik ısı üretimi haritası oluşturulmuştur (Şekil 4). Bu harita üzerine, sahada yer alan sıcak su çıkışları ve granitoyid sınırları yerleştirilmiştir. Ayrıca jeoloji haritası ile de çakıştırılarak yorumlanmıştır. Silis miktarlarındaki artış radyoaktif maddelerin zenginleşmesi ile ilişkilendirilir (Rogers ve Adams, 1969). Aynı zamanda bu araştırmacılar, mağmatik kayaçlardaki uranyum dağılım değerlerini vermişlerdir. Çizelge 1- Ölçüm yapılan örneklerin, ölçü sayıları, yoğunluklar ve radyojenik ısı üretimi (alt/üst sınırları) miktarları. Örnek Örnek Sayısı Yoğunluk A (µw/m A (µ/m kg/m 3 ) En Az ) En 3 Fazla Altere Volkanik kayaçlar Andezit Bazalt Granit, Granitoyid Kiltaşı Kireçtaşı Kumtaşı Mermer Şist Toprak Traverten Tüf Yamaç Molozu

13 Şekil 2 de verilen grafikte uranyum değer aralığı Rogers ve Adams (1969) dan, potasyum ve toryum değerleri ise saha verilerinden alınarak magmatik kayaçlardaki radyojenik ısı üretimi hesaplanmıştır. İnceleme alanında yer alan kayaç ve kayaç gruplarının radyojenik ısı üretimi ise çizelge 1 de verilmiştir. İnceleme alanının havadan manyetik verilerle hazırlanmış manyetik anomali haritası şekil 3 te verilmiştir. Bu harita incelendiğinde kuzeyde Dağardı melanjı içerisinde yer alan ofiyolitik ve bazaltik birimlerden kaynaklı yüksek genlikli manyetik anomali değerleri görülmekte, Eğrigöz granitoyidinin bu yüksek Şekil 2- Magmatik kayaçlarda radyojenik ısı akısı dağılımı (uranyum değer aralığı Rogers ve Adams (1969) dan; potasyum ve toryum değerleri ise saha verilerinden alınmıştır). Bu çizelgeye göre, alt ve üst radyojenik ısı üretimi değerleri arasında bazı kayaçlarda büyük farklarının olması ölçüm yapılan noktadaki radyoaktif madde zenginleşmesi ile ilişkilendirilebilir. Örneğin, şekil 2 de verilen mafik kayaçlar (bazalt, gabro) da radyojenik ısı üretimi 0.1 ile 0.7 µw/m 3 aralığında yer alırken, araştırma alanında 1.93 ile 2.52 µw/ m 3 aralığında değişmektedir. genlikli değerden daha düşük değerlere sahip olması, muhtemel bir alterasyon ilişkisini düşündürmüştür. Bunun dışında Kayalıdere güneybatısı ve batısında manyetik anomali değerinin yükseldiği muhtemelen bu alandaki malzemenin alterasyona fazla uğramamış kayaçlardan oluştuğu söylenebilir. Ayrıca yüksek manyetik değerlerinin radyojenik ısı üretimi ile ilişkilendirilememektedir. Bunun Şekil 3- Havadan manyetik toplam alan anomali haritası. 87

14 nedeninin inceleme alanında kuzey-kuzeydoğuda yer alan Dağardı melanjı içerisindeki bazaltların yüksek manyetik değer vermesi, bununla birlikte Dağardı melanjı içerisinde bulunan kayaçların radyoaktif madde açısından fakirliğinden kaynaklanmaktadır. İnceleme alanının orta kesimlerinde yer alan Eğrigöz granitoyid sınırlarının radyojenik ısı haritasında yer alan 2 µw/m3 konturu ile uyumlu olduğu görülmektedir (Şekil 4). Bazı kayaçlardan elde edilen radyojenik ısı üretimi değerlerinin alt ve üst sınır değerleri verilmiştir (Çizelge 1). Harita ve çizelge 1 incelendiğinde en yüksek radyojenik ısı üretimi değeri inceleme alanı kuzeydoğusunda yer alan Osmaniye köyü kuzeydoğusunda Pliyosen yaşlı Akdağ volkaniklerinde 6.14 µw/m3 olarak hesaplanmıştır. Çalışma alanında yer alan granitoyid ile volkanik kayalarda daha düzgün bir ısı üretimi olduğu görülmektedir (2 µw/m3 ve üzeri). Bunun yanı sıra sıcak su çıkışlarının 2 µw/m3 konturuna yakın olması dikkat çekicidir. Bünyelerinde radyoaktif maddeyi çok bulunduran kayaçlarda daha az bulunduran kayaçlara göre çok daha fazla radyojenik ısı üretimi oluşmaktadır. Radyojenik ısı üretiminin az olduğu kayaçlar sedimanter kayaçlardır (Çizelge 1). Radyojenik ısı üretimi dağılımı ile jeoloji haritasının çakıştırıldığında, inceleme alanında yer alan kayaçların radyojenik ısı üretimi etkisi daha net olarak görülmektedir (Şekil 5). Özellikle Paleosen yaşlı granitoyid ile Miyosen yaşlı volkanitler 2 µw/m3 ve üzerinde ısı üretimine sahip oldukları görülür. Şekil 4- Radyojenik ısı üretimi haritası. Şekil 5- Çalışma alanının jeoloji haritası ve üzerine bindirilmiş radyojenik ısı üretimi konturları (µwm-3) (Akdeniz ve Konak 1979 dan değiştirilerek). 88

15 Karat (2004), manyetik verilerden yararlanılarak Türkiye Curie ısısı derinlik haritası hazırlamıştır. Bu haritada inceleme alanının Curie derinliğinin yaklaşık 15 km düzeyinde olduğu belirlenmiştir. Yine manyetik verilerden yararlanarak oluşturulan şekil 6 da Türkiye na önem verilmiştir. Bu güne kadar 695 adet mekanik sondaj kuyusunda m. termik ve gamma ray kuyu logu ölçüsü, 420 adet kayaç numunesi alınarak değerlendirmede kullanılmıştır (Karlı vd., 2006). Şekil 6- Havadan manyetik verilerden elde edilen ısı akısı haritası (Akın ve Duru, 2006 dan). ısı akısı haritasında çalışma bölgesinin ortalama ısı akısı değerlerinin mw/m2 civarında olduğu söylenebilir (Akın ve Duru, 2006). Karlı vd. (2006), soğuk su kuyularında jeotermal gradyent ölçüleri alarak Türkiye ısı akısı haritası oluşturmuşlardır. Formasyonu temsil eden kayaç örneklerinden hesaplanan ısı iletkenlik katsayıları kullanılarak ısı akısı (q) haritası elde etmişlerdir. Temel haritada kuyular arasındaki mesafe km. olması- q = K (dt/dz) (3) K = termal iletkenlik, q = yüzey ısı akısı, (dt/dz) düşey sıcaklık gradyenti Karlı vd. (2006) nin çalışmalarında (Şekil 7) bölgenin ısı akısı değerleri 55 ile 110 mw/ m² arasında değişim gösterdiği görülmektedir. Bu değer şekil 6 daki havadan manyetik veriler kullanılarak üretilen Türkiye ısı akısı haritasındaki İzmir 1: paftası ile de uyumludur (Akın ve Duru, 2006). Şekil 7- Isı akısı haritası (Karlı vd, 2006 dan). 89

16 SONUÇLAR 1/ ölçekli Kütahya J21 ve J22 paftalarında, sıcaklığın yaklaşık 580 o C olduğu ve Curie ısısı derinliğinin yaklaşık 15 km olduğu Karat (2004) tarafından belirtilmiştir. Akın ve Duru (2006) havadan manyetik verilerden yararlanarak Türkiye ısı akısı haritası oluşturmuşlardır. Araştırıcılara göre inceleme alanının ısı akısı değerleri yaklaşık 80 ile 85 mw/m 2 dir. (Şekil 6). Karlı vd. (2006) ise soğuk su kuyularından jeotermal gradyentin ölçülmesiyle elde ettikleri ısı akısı değerlerini 55 ile 110 mw/m² arasında vermektedir (Şekil 7). Bu iki farklı çalışmanın birbiri ile uyumlu olduğu gözlemlenmiştir. Yerden yapılmış rejyonal ölçekli gamma ray spektrometre verileri kullanılarak çalışma alanının radyojenik ısı üretimi haritası oluşturulmuştur. İnceleme alanında radyojenik ısı üretimi değerlerinin 0.14 ile 6.14 µw/m 3 arasında değişim göstermektedir (Şekil 4). Çalışma alanında yer alan sıcak su çıkışlarının yaklaşık 1 ile 2 µw/m 3 arasında yer alması dikkat çekici olup jeotermal enerji araştırmaları çalışmalarında bu durumun dikkate alınmasında yarar olduğu düşünülmektedir. KATKI BELİRTME Bu çalışmamıza katkılarından dolayı Jeofizik Müh. Uğur Akın a, Jeoloji Müh. Süleyman Dümenci ye ve Öz ün İngilizce çevirisini yapan Maden Müh. Gülşen Şahin e teşekkür ederiz. DEĞİNİLEN BELGELER Akdeniz, K., Konak, N., Simav-Emet-Tavşanlı-Dursunbey-Demirci yörelerinin jeolojisi, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Rapor No:6547, (yayımlanmış), Ankara. Akın, U., Duru M., Türkiye ısı akısı haritası (manyetik verilerden) raporu, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Rapor No (yayımlanmamış), Ankara. Birch, F., Roy R. F., Decker E. R., Heat flow and thermal history in New England and New York, in studies of Appalachain Geology: Northern and Maritime, edited by E-an Zen, W. S. White, J. B. Hadley and J. B. Thompson, Jr., pp , Interscience, New York. Fountain, D.M., Salisbury, M. H., Furlong, K. P., Heat production and thermal conductivty of rocks from Pikwitona-Scachigo continental cros section, Central Manitoba: implication for the thermal structure of Archaean crust., Can. J. Arth Sci., 24, Rogers, J.J.W., Adams, J.A.S., Uranium, Handbook of Geochemistry in K.H. Wedepohl (ed.), Springer Verlag, 92 B to 920. Roy, R. F., Blackwell D. D., Decker E. R., Continental Heat Flow, in Nature of the Solid Earth, adited by E. C. Robertson, McGraw-Hill, New York. Rybach, L., Determination of heat production rate. In: Haenel, R., Rybach, L., Stegena, L. (Eds), Handbook of Terrestrial Haet-Flow Denstiy Determination. Kluwer, Dordrecht, Karlı, R., Öztürk, S., Destur, M., Türkiye Isı Akısı Haritası projesi raporu, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Rapor No: (yayımlanmış), Ankara. Karat, H. İ., Türkiye Curie Isısı Derinlik Haritası Raporu. Maden Tetkik ve Araştırma Rapor No:10638 Ankara. Kaya, O., Tersiyer sırt yitmesi: Doğu Ege bölgeler yapısı ve magmatikliği için olasılı bir mekanizma: Türkiye Jeoloji Kurultayı, Batı Anadolu nun Genç Tektoniği ve Volkanizması Paneli, Sayı , Ankara. Sayın, N., Radyojenik Isı Üretiminin Yüzey Isı Akısına Katkısı: Kuzey Batı Anadolu Örneği, TMMOB Jeotermal Kongresi. Yüncü, H., Kakaç, S., Temel Isı Transferi. 454 s. Bilim Yayıncılık, Ankara. 90

17 JEOFİZİK ETÜTLERİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI 2013 YILI ÇALIŞMALARI Nisa ENSARİ* Jeofizik Etütleri Dairesi Başkanlığı 2013 yılı içinde toplam 5 adet proje gerçekleştirmiştir. Dairemiz yıl içindeki ücretli etütlerinden TL Kurumumuza kazandırmıştır. Ayrıca Dairemiz 2013 yılı içinde diğer Dairelerle 30 adet ortak proje yürütmüş ve bu Dairelerin ücretli etütlerine de destek sağlamıştır JEOFİZİK ETÜTLERİ DAİRESİ PROJELERİ Makina ve techizat alımı jeofizik cihazların alınması ve geliştirilmesi Jeofizik ön etütler Değişik ölçeklerde jeofizik haritalarının basımı Rezistivite cihazlarının dijitalleştirilmesi ve imalatı 250 C üzeri sıcaklıkta ölçü alabilen termik prob araştırma geliştirme Dairemize ait ücretli etütler bedeli : TL. Dairemize ait harita satışları bedeli : TL. Diğer Dairelere Yapılan Ücretli Etütlerin Bedeli : TL. Dairemiz ve Diğer Daireler Projelerinde toplam kamp sayısı : 66 Kamplarda Çalışan eleman sayısı : 62 Elemanların kamplarda çalışma gün sayısı : tarihine kadar Yazılan Dairemiz Rapor Sayısı : tarihine kadar Yazılan Diğer Daireler Rapor Sayısı : 33 Dairemize ait rapor sayısı 1203 ve Ölçü Karnesi 1199 a ulaşmıştır YILI ÇALIŞMALARIMIZ ü nokta DES (Düşey Elektrik Sondaj), ü 586 nokta AMT-TEM-MT, ü 41 km CSAMT, ü 4.5 km GPR ü nokta Gravite, Manyetik ü 984 nokta Spektrometre, ü m Jeofizik Kuyu Ölçüsü, ölçüleri alınarak çalışmalar gerçekleştirilmiştir. *Maden Tetkik ve Araştırma Genel Müdürlüğü Jeofizik Etütleri Dairesi Başkanlığı. 91

18 2013 Yılında yatırım projeleri kapsamında m ücretli işler kapsamında m olmak üzere toplam m Kuyu içi jeofizik ölçü (Well-log) alınmıştır Yılı Jeofizik Etütleri Dairesi ve Diğer Dairelerle Ortak Projeler Kapsamında nokta ve ücretli işler kapsamında nokta olmak üzere toplam nokta ile 33.4 km ve ücretli işler kapsamında 76,65 km olmak üzere toplam 110,05 km jeofizik ölçüm gerçekleştirilmiştir. Ayrıca diğer dairelerle Maden Tetkik Araştırma Genel Müdürlüğü projeleri ve ücretli işler olmak üzere 61 projede ortak çalışılmıştır yılında Jeofizik Etütleri Dairesi olarak 13 adet rapor yazılarak Bilimsel Dökümantasyon ve Tanıtma Dairesi arşivine, ayrıca diğer Dairelerle yapılan ortak projelerimizden 29 adet rapor ilgili Dairelere gönderilmiş olup toplam 52 adet rapor yazılmıştır. Çeşitli Jeofizik çalışmalar hakkında 13 adet yazı ve makale, Maden Tetkik Araştırma Genel Müdürlüğü Dergisi ve Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteninde yayınlanmak üzere Redaksiyon Kurulu Başkanlığına gönderilmiştir. 92

Potansiyel. Alan Verileri İle. Hammadde Arama. Endüstriyel. Makale www.madencilik-turkiye.com

Potansiyel. Alan Verileri İle. Hammadde Arama. Endüstriyel. Makale www.madencilik-turkiye.com Makale www.madencilik-turkiye.com Seyfullah Tufan Jeofizik Yüksek Mühendisi Maden Etüt ve Arama AŞ seyfullah@madenarama.com.tr Adil Özdemir Jeoloji Yüksek Mühendisi Maden Etüt ve Arama AŞ adil@madenarama.com.tr

Detaylı

Temel Kayaçları ESKİŞEHİR-ALPU KÖMÜR HAVZASININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ GİRİŞ ÇALIŞMA ALANININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ

Temel Kayaçları ESKİŞEHİR-ALPU KÖMÜR HAVZASININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ GİRİŞ ÇALIŞMA ALANININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ ESKİŞEHİR-ALPU KÖMÜR HAVZASININ JEOLOJİSİ VE STRATİGRAFİSİ İlker ŞENGÜLER* GİRİŞ Çalışma alanı Eskişehir grabeni içinde Eskişehir ilinin doğusunda, Sevinç ve Çavlum mahallesi ile Ağapınar köyünün kuzeyinde

Detaylı

Manyetik Alan. Manyetik Akı. Manyetik Akı Yoğunluğu. Ferromanyetik Malzemeler. B-H eğrileri (Hysteresis)

Manyetik Alan. Manyetik Akı. Manyetik Akı Yoğunluğu. Ferromanyetik Malzemeler. B-H eğrileri (Hysteresis) Manyetik Alan Manyetik Akı Manyetik Akı Yoğunluğu Ferromanyetik Malzemeler B-H eğrileri (Hysteresis) Kaynak: SERWAY Bölüm 29 http://mmfdergi.ogu.edu.tr/mmfdrg/2006-1/3.pdf Manyetik Alan Manyetik Alan

Detaylı

Jeofizik Mühendisliği Eğitimi Sertifika Programı

Jeofizik Mühendisliği Eğitimi Sertifika Programı Jeofizik Mühendisliği Eğitimi Sertifika Programı Giriş: Gravite Yöntemi Gravite, en basit anlamda kütleleler arasındaki çekim kuvvetidir. Yerküre, bu kütlelerden birini oluşturmaktadır. Yerin çekimi ivmesindeki

Detaylı

MANYETİK AYIRMADAKİ SON GELİŞMELER VE ALTERNATİF MANYETİK AYIRICI TİPLERİNİN TANITILMASI

MANYETİK AYIRMADAKİ SON GELİŞMELER VE ALTERNATİF MANYETİK AYIRICI TİPLERİNİN TANITILMASI İstanbul Yerbilimleri Dergisi, C.24, S.1, SS. 75-93, Y. 2011 MANYETİK AYIRMADAKİ SON GELİŞMELER VE ALTERNATİF MANYETİK AYIRICI TİPLERİNİN TANITILMASI RECENT DEVELOPMENTS IN MAGNETIC SEPARATION AND INTRODUCTION

Detaylı

MENDERES GRABENİNDE JEOFİZİK REZİSTİVİTE YÖNTEMİYLE JEOTERMAL ENERJİ ARAMALARI

MENDERES GRABENİNDE JEOFİZİK REZİSTİVİTE YÖNTEMİYLE JEOTERMAL ENERJİ ARAMALARI MENDERES GRABENİNDE JEOFİZİK REZİSTİVİTE YÖNTEMİYLE JEOTERMAL ENERJİ ARAMALARI Altan İÇERLER 1, Remzi BİLGİN 1, Belgin ÇİRKİN 1, Hamza KARAMAN 1, Alper KIYAK 1, Çetin KARAHAN 2 1 MTA Genel Müdürlüğü Jeofizik

Detaylı

Bölüm 7. Manyetik Alan ve. Manyetik Kuvvet. Copyright 2008 Pearson Education Inc., publishing as Pearson Addison-Wesley

Bölüm 7. Manyetik Alan ve. Manyetik Kuvvet. Copyright 2008 Pearson Education Inc., publishing as Pearson Addison-Wesley Bölüm 7 Manyetik Alan ve Manyetik Kuvvet Hedef Öğretiler Manyetik Kuvvet Manyetik Alan ve Manyetik Akı Manyetik Alanda Yüklerin hareketi Yarıiletkenlerde Manyetik Kuvvet hesabı Manyetik Tork Elektrik Motor

Detaylı

Potansiyel. Alan Verileri ile. Maden aramacılığı; bölgesel ön arama ile başlayan, Metalik Maden Arama. Makale www.madencilik-turkiye.

Potansiyel. Alan Verileri ile. Maden aramacılığı; bölgesel ön arama ile başlayan, Metalik Maden Arama. Makale www.madencilik-turkiye. Makale www.madencilik-turkiye.com Seyfullah Tufan Adil Özdemir Mühendislik ve Sondaj Jeofizik Yüksek Mühendisi seyfullah@adilozdemir.com Adil Özdemir Adil Özdemir Mühendislik ve Sondaj Jeoloji Yüksek Mühendisi

Detaylı

KROM ZENGİNLEŞTİRME TESİSLERİ ARTIKLARININ YÜKSEK ALAN ŞİDDETLİ YAŞ MAN YETİ KAYIRMA İLE DEĞERLENDİRİLMESİ

KROM ZENGİNLEŞTİRME TESİSLERİ ARTIKLARININ YÜKSEK ALAN ŞİDDETLİ YAŞ MAN YETİ KAYIRMA İLE DEĞERLENDİRİLMESİ KROM ZENGİNLEŞTİRME TESİSLERİ ARTIKLARININ YÜKSEK ALAN ŞİDDETLİ YAŞ MAN YETİ KAYIRMA İLE DEĞERLENDİRİLMESİ Güven ÖNAL* Vecihi GÜRKAN** Neş'et ACARKAN*** ÖZET Bu bildiride, krom zenginleştirme tesislerinin

Detaylı

BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Bitlis ili, Doğu Anadolu Bölgesinde yer almakta olup, engebeli bir topoğrafyaya sahiptir. Ahlat Ovasıyla, bir düzlük gibi Bitlis in kuzeydoğusundan Van Gölüne doğru

Detaylı

1.Bölüm: Kayaçlar vetopoğrafya

1.Bölüm: Kayaçlar vetopoğrafya 1.Bölüm: Kayaçlar vetopoğrafya KAYAÇ (TAŞ) :Bir ya da birden fazla. doğal olarak birleşmesiyle oluşan katılardır. PAna kaynakları..' dır, P ana malzemesini oluştururlar, PYer şekillerinin oluşum ve gelişimlerinde

Detaylı

MAGMATİK KAYAÇLAR DERİNLİK (PLUTONİK) KAYAÇLAR

MAGMATİK KAYAÇLAR DERİNLİK (PLUTONİK) KAYAÇLAR DERİNLİK (PLUTONİK) KAYAÇLAR Tam kristalli, taneli ve yalnızca kristallerden oluşmuştur Yalnızca kristallerden oluştuklarından oldukça sağlam ve dayanıklıdırlar Yerkabuğunda değişik şekillerde Kütle halinde

Detaylı

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK-MİMARLIK FAKÜLTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 01330 ADANA

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK-MİMARLIK FAKÜLTESİ MADEN MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 01330 ADANA Sayı:B30.2.ÇKO.0.47.00.05/ 488 Tarih:19.06.2009 EMRE TAŞ ve MADENCİLİK A.Ş. TARAFINDAN GETİRİLEN 3114780 ERİŞİM NOLU VE 20068722 RUHSAT NOLU SAHADAN ALINAN BAZALT LEVHALARININ VE KÜP ÖRNEKLERİNİN MİNEROLOJİK,

Detaylı

Kapaklıkuyu, Zopzop ve Sarıçiçek Yaylası Özdirenç-Yapay Uçlaşma Etüdü Raporu

Kapaklıkuyu, Zopzop ve Sarıçiçek Yaylası Özdirenç-Yapay Uçlaşma Etüdü Raporu Çifteharman, Karakuyu, h. Kapaklıkuyu, Zopzop ve Sarıçiçek Yaylası Özdirenç-Yapay Uçlaşma Etüdü Raporu Bu raporda Nevma Madencilik San. Tic. Ltd. Şti. ye ait Kömür Sahalarında, Haziran Ağustos 2011 tarihlerinde

Detaylı

MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ (Ders Notu) Manyetik Özellikler Doç.Dr. Özkan ÖZDEMİR MANYETİK ÖZELLİK Giriş Bazı malzemelerde mevcut manyetik kutup çiftleri, elektriksel kutuplara benzer şekilde, çevredeki

Detaylı

Gezegenimizin bir uydusudur Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin uydularıyla karşılaştırıldığı zaman büyük bir uydudur

Gezegenimizin bir uydusudur Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin uydularıyla karşılaştırıldığı zaman büyük bir uydudur AY Ay Gezegenimizin bir uydusudur Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin uydularıyla karşılaştırıldığı zaman büyük bir uydudur Çapı 3476 km Kütlesi 7.349 x 10 22 kg. Dünyaya ortalama uzaklığı 384,400 km

Detaylı

2015 YILI İÇME VE KULLANMA SUYU SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL KUYU TEST VE ÖLÇÜM İŞLERİ BİRİM FİYAT CETVELLERİ

2015 YILI İÇME VE KULLANMA SUYU SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL KUYU TEST VE ÖLÇÜM İŞLERİ BİRİM FİYAT CETVELLERİ İLLER BANKASI A.Ş. YATIRIM KOORDİNASYON DAİRESİ BAŞKANLIĞI 2015 YILI İÇME VE KULLANMA SUYU SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL SONDAJ İŞLERİ, JEOTERMAL KUYU TEST VE ÖLÇÜM İŞLERİ BİRİM FİYAT CETVELLERİ Oğuzhan YILDIZ

Detaylı

KAYSERİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

KAYSERİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI KAYSERİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Kayseri ili, Orta Anadolu Bölgesinde gelişmiş sanayisi ile önemli bir yöremizdir. Genel Müdürlüğümüzün il ve yakın çevresinde yaptığı çalışmalar sonucunda çok sayıda

Detaylı

ÇAL, BEKİLLİ, SÜLLER (DENİZLİ) VE YAKIN ÇEVRESİNDE ÇEVRESEL SAĞLIK SORUNLARI MEYDANA GETİREN MİNERAL OLUŞUMLARINA İLİŞKİN ÖN İNCELEME

ÇAL, BEKİLLİ, SÜLLER (DENİZLİ) VE YAKIN ÇEVRESİNDE ÇEVRESEL SAĞLIK SORUNLARI MEYDANA GETİREN MİNERAL OLUŞUMLARINA İLİŞKİN ÖN İNCELEME 1 ÇAL, BEKİLLİ, SÜLLER (DENİZLİ) VE YAKIN ÇEVRESİNDE ÇEVRESEL SAĞLIK SORUNLARI MEYDANA GETİREN MİNERAL OLUŞUMLARINA İLİŞKİN ÖN İNCELEME Prof. Dr. Yahya Özpınar, Araş. Gör. Barış Semiz ve Araş. Gör. Fatma

Detaylı

2015 YILI SU SONDAJLARI

2015 YILI SU SONDAJLARI T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Jeoteknik Hizmetler ve Yeraltısuları Dairesi Başkanlığı 2015 YILI SU SONDAJLARI BİRİM FİYAT CETVELİ FORMASYON POZ NO: FORMASYONUN YAPISI 10

Detaylı

Ders 13: Isı Makineleri Olarak Gezegenler

Ders 13: Isı Makineleri Olarak Gezegenler Ders 13: Isı Makineleri Olarak Gezegenler Güneş Sistemi nin oluşumunun ilk günlerinde, bütün Yeryuvarı-benzeri gezegen ve uydular son derece sıcaktırlar. Muhtemelen çoğunlukla bütünüyle ergimiştiler. Yalnızca

Detaylı

MADEN KANUNU ve BU KAPSAMDA VERİLEN RAPORLAMA SİSTEMLERİ

MADEN KANUNU ve BU KAPSAMDA VERİLEN RAPORLAMA SİSTEMLERİ T.C. ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR BAKANLIĞI MADEN KANUNU ve BU KAPSAMDA VERİLEN RAPORLAMA SİSTEMLERİ Erdal Kaçmaz 29 Eylül 2011 1 İÇERİK Maden Kanununun Kapsamı Maden Grupları, Alanları ve Süreleri Kimler

Detaylı

JEOLOJİK ETÜT İŞLERİ JEOFİZİK ETÜT İŞLERİ İŞİN ADI ESKİ POZ NO YENİ POZ NO

JEOLOJİK ETÜT İŞLERİ JEOFİZİK ETÜT İŞLERİ İŞİN ADI ESKİ POZ NO YENİ POZ NO JEOLOJİK ETÜT İŞLERİ Jeolojik etüt ( 1/5000 ölçekli ) 38.1101 Jeolojik rapor yazımı ( 1/5000 ölçekli ) 38.1102 jeoteknik etüt ( 1/1000 ölçekli ) 38.1103 Jeolojik rapor yazımı ( 1/1000 ölçekli ) 38.1104

Detaylı

Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Jeoloji Mühendisliği Bölümü JEM304 JEOKİMYA UYGULAMA

Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Jeoloji Mühendisliği Bölümü JEM304 JEOKİMYA UYGULAMA Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Jeoloji Mühendisliği Bölümü JEM304 JEOKİMYA UYGULAMA Arazi Çalışmaları ve örnek alımı Örneklerin makro ve optik incelemeleri Analiz için örneklerin seçimi Analiz

Detaylı

BİGA YARIMADASINDA TARİHİ TRUVA HARABELERİNİN GÜNEYİNDEKİ RADYOAKTİF SAHİL KUMLARININ MİNERALOJİSİ VE BUNLARIN ANA KAYAÇLARININ PETROLOJİSİ

BİGA YARIMADASINDA TARİHİ TRUVA HARABELERİNİN GÜNEYİNDEKİ RADYOAKTİF SAHİL KUMLARININ MİNERALOJİSİ VE BUNLARIN ANA KAYAÇLARININ PETROLOJİSİ BİGA YARIMADASINDA TARİHİ TRUVA HARABELERİNİN GÜNEYİNDEKİ RADYOAKTİF SAHİL KUMLARININ MİNERALOJİSİ VE BUNLARIN ANA KAYAÇLARININ PETROLOJİSİ Muzaffer ANDAÇ Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara Etüdü

Detaylı

AFYONKARAHİSAR DİNAR DOMBAYOVA LİNYİT SAHASI

AFYONKARAHİSAR DİNAR DOMBAYOVA LİNYİT SAHASI AFYONKARAHİSAR DİNAR DOMBAYOVA LİNYİT SAHASI Yılmaz BULUT* ve Ediz KIRMAN** 1. GİRİŞ MTA Genel Müdürlüğü tarafından ülkemizde kömür arama çalışmalarına 1938 yılında başlanılmış ve günümüzde de bu çalışmalar

Detaylı

KONYA ĐLĐ JEOTERMAL ENERJĐ POTANSĐYELĐ

KONYA ĐLĐ JEOTERMAL ENERJĐ POTANSĐYELĐ Konya İl Koordinasyon Kurulu 26-27 Kasım 2011 KONYA ĐLĐ JEOTERMAL ENERJĐ POTANSĐYELĐ Yrd.Doç.Dr.Güler GÖÇMEZ. Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. gulergocmez@selcuk.edu.tr 1.GĐRĐŞ Jeotermal

Detaylı

DENİZLİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

DENİZLİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI DENİZLİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Denizli ili gerek sanayi (tekstil, iplik, dokuma, tuğla-kiremit ve mermer vb.) ve ekonomi gerek turizm açısından Batı Anadolu Bölgesinin önemli illerinden biridir

Detaylı

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNE VE İMALAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MÜHENDİSLİKTE DENEYSEL METOTLAR II DOĞRUSAL ISI İLETİMİ DENEYİ 1.Deneyin Adı: Doğrusal ısı iletimi deneyi..

Detaylı

İçerdikleri 87Rb ve 87Sr, 86Sr miktarına göre kayaçların ve minerallerin i yaşlarının tespiti Rubidyum Stronsiyum izotop sisteminin kullanımının

İçerdikleri 87Rb ve 87Sr, 86Sr miktarına göre kayaçların ve minerallerin i yaşlarının tespiti Rubidyum Stronsiyum izotop sisteminin kullanımının Rubidyum Stronsiyum yaş tayini Radyometrik yaş tayini tekniği İçerdikleri 87Rb ve 87Sr, 86Sr miktarına göre kayaçların ve minerallerin i yaşlarının tespiti Rubidyum Stronsiyum izotop sisteminin kullanımının

Detaylı

Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408

Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408 PUDRAMDAKĐ MĐNERAL PUDRAMDAKĐ MĐNERAL Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Ebru AYSAN 20338408 Günlük Yaşam Olayı: Günlük hayatta kullandığımız talk pudranın içerdiği mineralden yola çıkarak

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler

MALZEME BİLGİSİ. Katı Eriyikler MALZEME BİLGİSİ Dr.- Ing. Rahmi ÜNAL Konu: Katı Eriyikler 1 Giriş Endüstriyel metaller çoğunlukla birden fazla tür eleman içerirler, çok azı arı halde kullanılır. Arı metallerin yüksek iletkenlik, korozyona

Detaylı

TOKAT İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

TOKAT İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI TOKAT İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Tokat ili, Karadeniz Bölgesinde Orta Karadeniz bölümünün iç kısımlarında yer alır. Tokat ili Devecidağ ile Köroğlu Dağı arasında uzanan tektonik hattın kuzey ve güneyinde

Detaylı

Paslanmaz Çelik Gövde. Yalıtım Sargısı. Katalizör Yüzey Tabakası. Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot

Paslanmaz Çelik Gövde. Yalıtım Sargısı. Katalizör Yüzey Tabakası. Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot Paslanmaz Çelik Gövde Yalıtım Sargısı Egzoz Emisyonları: Su Karbondioksit Azot Katalizör Yüzey Tabakası Egzoz Gazları: Hidrokarbonlar Karbon Monoksit Azot Oksitleri Bu bölüme kadar, açıkça ifade edilmese

Detaylı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları 1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları Sol üstte yüzey seftleştirme işlemi uygulanmış bir çelik

Detaylı

NEFELİNLİ SİYENİT Sodyum & Potasyum Feldspat B & S YATIRIM A.Ş. KIRŞEHİR NEFELİN İŞLETMELERİ

NEFELİNLİ SİYENİT Sodyum & Potasyum Feldspat B & S YATIRIM A.Ş. KIRŞEHİR NEFELİN İŞLETMELERİ NEFELİNLİ SİYENİT Sodyum & Potasyum Feldspat B & S YATIRIM A.Ş. KIRŞEHİR NEFELİN İŞLETMELERİ B& S YATIRIM A.Ş. Kırşehir Nefelin İşletmeleri w w w. b s ya t i r i m.co m.t r Ankara Merkez Kırşehir Nefelin

Detaylı

TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR

TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR Magmatik (Püskürük) Kayaçlar Ýç püskürük Yer kabuðunu oluþturan kayaçlarýn tümünün kökeni magmatikdir. Magma kökenli kayaçlar dýþ kuvvetlerinin etkisiyle parçalara ayrýlýp, yeryüzünün çukur yerlerinde

Detaylı

JEOLOJĠ TOPOĞRAFYA VE KAYAÇLAR

JEOLOJĠ TOPOĞRAFYA VE KAYAÇLAR JEOLOJĠ TOPOĞRAFYA VE KAYAÇLAR Bir nehir kenarında gezerken çakılların renk ve biçim bakımından birbirlerinden farklı olduğunu görürüz. Bu durum bize, kayaçların farklı ortamlarda oluştuğunu gösterir.

Detaylı

ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER 9.HAFTA

ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER 9.HAFTA ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER 9.HAFTA 17. ZİRKON 17.1. Mineralojik, kimyasal ve fiziksel özellikler Zirkonyum ( Zr ) elementi periyodik cetvelin 4. grubunda olup, atom numarası 40, atom ağırlığı 91.22 dir. Doğada

Detaylı

ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI

ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI ALÜMİNYUM T6 ISIL İŞLEMİ İÇİN GELİŞTİRİLEN SEPET TASARIMI İLE ZAMAN VE ENERJİ TASARRUFU SAĞLANMASI Seracettin Akdı Aydınlar Yedek Parça San. ve Tic. A.Ş. Ar-Ge Merkezi Gamze Küçükyağlıoğlu Aydınlar Yedek

Detaylı

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION)

PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) PÜSKÜRTME ŞEKİLLENDİRME (SPRAY FORMING / SPRAY DEPOSITION) Püskürtme şekillendirme (PŞ) yöntemi ilk olarak Osprey Ltd. şirketi tarafından 1960 lı yıllarda geliştirilmiştir. Günümüzde püskürtme şekillendirme

Detaylı

DENiZLi JEOTERMAL ALANLARINDA JEOFİZİK ÇALIŞMALAR

DENiZLi JEOTERMAL ALANLARINDA JEOFİZİK ÇALIŞMALAR DENiZLi JEOTERMAL ALANLARINDA JEOFİZİK ÇALIŞMALAR M.E. ÖZGÜLER*; M.I. TURGAY* ve H. ŞAHİN* ÖZ. MTA tarafından yürütülen Jeotermal Enerji Arama Projesi kapsamında, Denizli yöresinde özdirenç ve gravite

Detaylı

Yerkabuğu Hakkında Bilgi:

Yerkabuğu Hakkında Bilgi: Yerkabuğu Hakkında Bilgi: Dünyamız dıştan içe veya merkeze doğru iç içe geçmiş çeşitli katlardan oluşmuştur. Bu katların özellikleri birbirinden farklıdır.dünyayı veya yerküreyi meydana getiren bu katlara

Detaylı

JEOTERMAL ARAŞTIRMALARDA ELEKTRİK/EM YÖNTEMLER. Prof. Dr.O.Metin İlkışık Anadolu Yerbilimleri Ltd.Şti

JEOTERMAL ARAŞTIRMALARDA ELEKTRİK/EM YÖNTEMLER. Prof. Dr.O.Metin İlkışık Anadolu Yerbilimleri Ltd.Şti JEOTERMAL ARAŞTIRMALARDA ELEKTRİK/EM YÖNTEMLER Prof. Dr.O.Metin İlkışık Anadolu Yerbilimleri Ltd.Şti İstanbul 2013 JEOTERMİK Yerin ısıl yapısının incelenmesi JEOTERMAL ARAŞTIRMALAR Yerdeki ısıl enerjinin

Detaylı

Mıknatıs ve Özellikleri:

Mıknatıs ve Özellikleri: Mıknatıs ve Özellikleri: Kelimenin kökeni Arapçadır. Manyetik alan oluşturarak, bu alandaki demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren veya sonradan bu özelliği kazanan her türlü maddeye

Detaylı

TPAO ARAŞTIRMA MERKEZİ

TPAO ARAŞTIRMA MERKEZİ III SEDİMANTOLOJİK, PETROGRAFİK,ELEMENTEL VE MİNERALOJİK ANALİZLER III.1 SEDİMANTOLOJİK VE PETROGRAFİK ANALİZLER (LABORATUVARDA) Sedimantoloji ve Petrografi (SE) SE-01-01-00 Litolojik analiz (1 adet)...

Detaylı

Bilindiği gibi lateritleşme, ılıman ve yağışlı

Bilindiği gibi lateritleşme, ılıman ve yağışlı Nikel Lateritlerin Aranmasında Jeofizik Yöntemler - Gördes Ferda ÖNER Meta Nikel Kobalt A.Ş. Jeoloji Y. Mühendisi ferda.oner@metanikel.com.tr Tuğrul TOKGÖZ Zeta Proje Mühendislik Jeofizik Y. Mühendisi

Detaylı

MIKNATISIN MANYETİK ALAN ETKİSİNİ KULLANARAK YAYSIZ YATAK TASARIMI

MIKNATISIN MANYETİK ALAN ETKİSİNİ KULLANARAK YAYSIZ YATAK TASARIMI YİBO Öğretmenleri (Fen ve Teknoloji-Fizik, Kimya, Biyoloji- ve Matematik) Proje Danışmanlığı Eğitimi Çalıştayı 2010-2 MIKNATISIN MANYETİK ALAN ETKİSİNİ KULLANARAK YAYSIZ YATAK TASARIMI Hazırlayan EMİN

Detaylı

BAZI METEORİT OLMAYAN NUMUNELER VE NEDENLERİ (VERSİYON 2)

BAZI METEORİT OLMAYAN NUMUNELER VE NEDENLERİ (VERSİYON 2) BAZI METEORİT OLMAYAN NUMUNELER VE NEDENLERİ (VERSİYON 2) Doç. Dr. Ozan ÜNSALAN (Liste zamanla güncellenecektir) Çok Önemli Not: Numuneyi bulan kişinin, analizler için başvurmadan önce aşağıdaki listeyi

Detaylı

KIRKLARELİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

KIRKLARELİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI KIRKLARELİ İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Kırklareli ili Marmara Bölgesinin kuzeybatısında yer almakta olup, Dereköy sınır kapısıyla Türkiye yi Bulgaristan a bağlayan geçiş yollarından birine sahiptir.

Detaylı

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek GÜNEŞ 1- Büyüklük Güneş, güneş sisteminin en uzak ve en büyük yıldızıdır. Dünya ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometre, çapı ise 1.392.000 kilometredir. Bu çap, Yeryüzünün 109 katı, Jüpiter in de 10

Detaylı

FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI

FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI FIRAT ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ METALURJİ VE MALZEME MÜHENDİSLİĞİ 3. SINIF EKSTRAKTİF METALURJİ DERSİ VİZE SINAV SORULARI CEVAP ANAHTARI ---------------------------------------Boşluk Doldurma Soru

Detaylı

AR& GE BÜLTEN. Türkiye de Maden Sektörü

AR& GE BÜLTEN. Türkiye de Maden Sektörü Türkiye de Maden Sektörü Hande UZUNOĞLU Temel sanayi girdilerine ham madde sağlayan bir sektör olan Madencilik, ülkemiz temel sektörleri arasında önemli bir yer teşkil ediyor. Nitekim ülkemiz hem çeşitlilik

Detaylı

T.C. TÜBİTAK-BİDEB. YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI

T.C. TÜBİTAK-BİDEB. YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI T.C. TÜBİTAK-BİDEB YİBO ÖĞRETMENLERİ (FEN VE TEKNOLOJİ-FİZİK, KİMYA, BİYOLOJİ- ve MATEMATİK) PROJE DANIŞMANLIĞI EĞİTİM ÇALIŞTAYLARI İKİ ELEKTROMIKNATIS ARASINDA BULUNAN BİR DEMİR PARÇACIĞIN HAREKETİ HAZIRLAYANLAR

Detaylı

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i

Ç l e i l k i l k e l r e e e Uyg u a l na n n n Yüz ü ey e y Ser Se tle l ş e t ş ir i me e İ şl ş e l m l r e i Çeliklere Uygulanan Yüzey Sertleştirme İşlemleri Bazı uygulamalarda kullanılan çelik parçaların hem aşınma dirençlerinin, hem de darbe dayanımlarının yüksek olması istenir. Bunun için parçaların yüzeylerinin

Detaylı

GENİŞ BANT İKİ HALKA ELEKTROMANYETİK YÖNTEM

GENİŞ BANT İKİ HALKA ELEKTROMANYETİK YÖNTEM GENİŞ BANT İKİ HALKA ELEKTROMANYETİK YÖNTEM Ahmet Tolga TOKSOY* Çift yatay halka elektromanyetik (EM) yöntem, iki adet yatay halka (loop) ya da bobin kullanılarak uygulanan frekans ortamı EM bir yöntemdir.

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net

MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net MALZEME BİLGİSİ DERS 7 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net GEÇEN HAFTA KRİSTAL KAFES NOKTALARI KRİSTAL KAFES DOĞRULTULARI KRİSTAL KAFES DÜZLEMLERİ DOĞRUSAL VE DÜZLEMSEL YOĞUNLUK KRİSTAL VE

Detaylı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı

MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum. Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı MMT113 Endüstriyel Malzemeler 5 Metaller, Bakır ve Magnezyum Yrd. Doç. Dr. Ersoy Erişir 2013-2014 Güz Yarıyılı Cu Copper 29 Bakır 2 Dünyada madenden bakır üretimi, Milyon ton Yıl Dünyada madenden bakır

Detaylı

Uzaktan Algõlama Ve Yerbilimlerinde Uygulamalarõ

Uzaktan Algõlama Ve Yerbilimlerinde Uygulamalarõ Uzaktan Algõlama Ve Yerbilimlerinde Uygulamalarõ Bölüm 3 Spektrometre, Kullanõm Alanlarõ, Hiperspektral Analiz Yöntemleri ve Uygulamalar B.Taner SAN tanersan@mta.gov.tr Engin Ö. SÜMER esumer@mta.gov.tr

Detaylı

Doç. Dr. Cengiz ÇETİN, BEK166 Taş Malzeme Bilgisi ve Bozulmalar Ders Notu DERS 4 1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ

Doç. Dr. Cengiz ÇETİN, BEK166 Taş Malzeme Bilgisi ve Bozulmalar Ders Notu DERS 4 1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ DERS 4 1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ Resim1. Ankara Cenabı Ahmet Paşa Camii. () 1.1. 3. METAMORFİK (BAŞKALAŞIM) KAYAÇLARI Metamorfik kayaçlar yerkabuğunun derinliklerinde kayaçların yüksek ısı, basınç

Detaylı

Prof.Dr.Muzaffer ZEREN SU ATOMİZASYONU

Prof.Dr.Muzaffer ZEREN SU ATOMİZASYONU . Prof.Dr.Muzaffer ZEREN SU ATOMİZASYONU Su atomizasyonu, yaklaşık 1600 C nin altında ergiyen metallerden elementel ve alaşım tozlarının üretimi için en yaygın kullanılan tekniktir. Su atomizasyonu geometrisi

Detaylı

ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ JEOLOJİSİ ve KÖMÜR POTANSİYELİ. bulunmaktadır. Trakya Alt Bölgesi, Marmara Bölgesi nden Avrupa ya geçiş alanında, doğuda

ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ JEOLOJİSİ ve KÖMÜR POTANSİYELİ. bulunmaktadır. Trakya Alt Bölgesi, Marmara Bölgesi nden Avrupa ya geçiş alanında, doğuda ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ JEOLOJİSİ ve KÖMÜR POTANSİYELİ *İlker ŞENGÜLER *Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Enerji Hammadde Etüt ve Arama Dairesi Başkanlığı Ankara ERGENE (TRAKYA) HAVZASININ Bölgesi

Detaylı

Ek Form 9 DETAY ARAMA FAALİYET RAPORU. RAPORUN BAŞLIĞI: Başlık raporun konusunu ve içeriğini kısaca, açık ve yeterli bir biçimde ifade edecektir.

Ek Form 9 DETAY ARAMA FAALİYET RAPORU. RAPORUN BAŞLIĞI: Başlık raporun konusunu ve içeriğini kısaca, açık ve yeterli bir biçimde ifade edecektir. Ek Form 9 DETAY ARAMA FAALİYET RAPORU RAPORUN BAŞLIĞI: Başlık raporun konusunu ve içeriğini kısaca, açık ve yeterli bir biçimde ifade edecektir. HAZIRLAYAN MÜHENDİS/MÜHENDİSLERİN: Adı ve Soyadı : Unvanı

Detaylı

ÜNÝTE - 1 TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR

ÜNÝTE - 1 TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR Doðal Sistemler ÜNÝTE - 1 TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR...12 Ölçme ve Deðerlendirme...14 Kazaným Deðerlendirme Testi...16 Ünite Deðerlendirme Testi...18 Doðal Sistemler ÜNÝTE - 2 LEVHA

Detaylı

Faz ( denge) diyagramları

Faz ( denge) diyagramları Faz ( denge) diyagramları İki elementin birbirleriyle karıştırılması sonucunda, toplam iç enerji mimimum olacak şekilde yeni atom düzenleri meydana gelir. Fazlar, İç enerjinin minimum olmasını sağlayacak

Detaylı

MALZEME BİLGİSİ DERS 5 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net

MALZEME BİLGİSİ DERS 5 DR. FATİH AY. www.fatihay.net fatihay@fatihay.net MALZEME BİLGİSİ DERS 5 DR. FATİH AY www.fatihay.net fatihay@fatihay.net GEÇEN HAFTA BAĞ KUVVETLERİ VE ENERJİLERİ ATOMLARARASI BİRİNCİL BAĞLAR İKİNCİL VEYA VAN DER WAALS BAĞLARI MOLEKÜLLER BÖLÜM III KATILARDA

Detaylı

EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ. 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak.

EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ. 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak. EŞ POTANSİYEL VE ELEKTRİK ALAN ÇİZGİLERİ AMAÇ: 1. Zıt yükle yüklenmiş iki iletkenin oluşturduğu eş potansiyel çizgileri araştırıp bulmak. 2. Bu eş potansiyel çizgileri kullanarak elektrik alan çizgilerinin

Detaylı

KÜTAHYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

KÜTAHYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI KÜTAHYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Kuzeybatı Anadolu da yer alan Kütahya ili yer altı kaynakları bakımından zengin illerimizden biridir. Genel Müdürlüğümüzün il ve yakın çevresinde yaptığı çalışmalar

Detaylı

322 Cevher Hazırlama Laboratuarı II Yoğunluk Farkına göre Zenginleştirme FALCON KONSANTRATÖR ile ZENGİNLEŞTİRME

322 Cevher Hazırlama Laboratuarı II Yoğunluk Farkına göre Zenginleştirme FALCON KONSANTRATÖR ile ZENGİNLEŞTİRME 1. Giriş 322 Cevher Hazırlama Laboratuarı II Yoğunluk Farkına göre Zenginleştirme FALCON KONSANTRATÖR ile ZENGİNLEŞTİRME Falcon cihazı temel olarak bir ayırma oluğu ile devamlı çalışan bir santrifüjün

Detaylı

DC Motor ve Parçaları

DC Motor ve Parçaları DC Motor ve Parçaları DC Motor ve Parçaları Doğru akım motorları, doğru akım elektrik enerjisini dairesel mekanik enerjiye dönüştüren elektrik makineleridir. Yapıları DC generatörlere çok benzer. 1.7.1.

Detaylı

KIRŞEHİR İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

KIRŞEHİR İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI KIRŞEHİR İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Kırşehir ili, İç Anadolu Bölgesi'nin Orta Kızılırmak bölümünde yer almaktadır. İl topraklarını doğu ve güneydoğuda Nevşehir, güneyde ise Niğde ve Aksaray, batı ve

Detaylı

Doç. Dr. Cengiz ÇETİN, BEK166 Taş Malzeme Bilgisi ve Bozulmalar Ders Notu DERS 2 1.1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ

Doç. Dr. Cengiz ÇETİN, BEK166 Taş Malzeme Bilgisi ve Bozulmalar Ders Notu DERS 2 1.1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ DERS 2 1.1. KAYAÇ TÜR VE TEMEL ÖZELLİKLERİ 1.1. 1. MAGMATİK (VOLKANİK) KAYAÇLAR Magma, çeşitli madde ve minerallerin dünyanın manto, özellikle astenosferde yüksek sıcaklık ve basınç altında ergimesi ve

Detaylı

ÇANKIRI İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

ÇANKIRI İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI ÇANKIRI İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Çankırı ili, Orta Anadolu'nun kuzeyinde, Kızılırmak ile Batı Karadeniz ana havzaları arasında yer almaktadır. Çankırı-Çorum havzası İç Anadolu nun Tersiyer deki en

Detaylı

MTA Genel Müdürlüğü nün Ortaya Çıkardığı Yeni Bir Kara Elmas Yöresi KONYA KARAPINAR Kömür Sahası

MTA Genel Müdürlüğü nün Ortaya Çıkardığı Yeni Bir Kara Elmas Yöresi KONYA KARAPINAR Kömür Sahası MTA Genel Müdürlüğü nün Ortaya Çıkardığı Yeni Bir Kara Elmas Yöresi KONYA KARAPINAR Kömür Sahası Şekil 1. Konya Karapınar Kömür Sahası nın coğrafik ve yer bulduru haritası. KONYA KARAPINAR Lokasyon: İç

Detaylı

İş Ortamında İnorganik Toz Ölçüm ve Analiz Yöntemleri. Öğr. Gör. Alpaslan Ertürk Maden Yük. Mühendisi Dokuz Eylül Üniversitesi

İş Ortamında İnorganik Toz Ölçüm ve Analiz Yöntemleri. Öğr. Gör. Alpaslan Ertürk Maden Yük. Mühendisi Dokuz Eylül Üniversitesi İş Ortamında İnorganik Toz Ölçüm ve Analiz Yöntemleri Öğr. Gör. Alpaslan Ertürk Maden Yük. Mühendisi Dokuz Eylül Üniversitesi Tozların Sınıflandırması 1- Fibrojenik Tozlar (solunum sistemine zararlı olanlar)

Detaylı

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ AUZEF

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ AUZEF İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ AUZEF Tüm yayın ve kullanım hakları İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesine aittir. Hiçbir şekilde kopyalanamaz, çoğaltılamaz ya

Detaylı

ANAKAYALARIN TOPRAK VERME ÖZELLĠKLERĠ ve AĞAÇLANDIRMA AÇISINDAN YORUMLANMASI. AGM Etüt ve Proje ġube Müdürlüğü

ANAKAYALARIN TOPRAK VERME ÖZELLĠKLERĠ ve AĞAÇLANDIRMA AÇISINDAN YORUMLANMASI. AGM Etüt ve Proje ġube Müdürlüğü ANAKAYALARIN TOPRAK VERME ÖZELLĠKLERĠ ve AĞAÇLANDIRMA AÇISINDAN YORUMLANMASI AGM Etüt ve Proje ġube Müdürlüğü Anakayalar oluşum şekline göre 3 gurupta toplanır. 1 Püskürük (Volkanik) Anakayalar 2 Tortul

Detaylı

MTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ NE AİT İLK PATENT ÇİMENTOSUZ HAFİF YAPI MALZEMESİ ÜRETİM YÖNTEMİ

MTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ NE AİT İLK PATENT ÇİMENTOSUZ HAFİF YAPI MALZEMESİ ÜRETİM YÖNTEMİ MTA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ NE AİT İLK PATENT ÇİMENTOSUZ HAFİF YAPI MALZEMESİ ÜRETİM YÖNTEMİ TR 2009/00643 B Abdulkerim YÖRÜKOĞLU * ve Günnur ULUSOY ** MTA Genel Müdürlüğü MAT Dairesi Endüstriyel Hammaddeler ve

Detaylı

Danışman: Yard. Doç. Dr. Metin Özgül

Danışman: Yard. Doç. Dr. Metin Özgül Hazırlayan:Nida EMANET Danışman: Yard. Doç. Dr. Metin Özgül 1 ELEKTROSERAMİK NEDİR? Elektroseramik terimi genel olarak elektronik, manyetik ve optik özellikleri olan seramik malzemeleri ifade etmektedir.

Detaylı

AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU

AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU Konu : Hümik asit ve Leonarditin fidan üretiminde kullanılması deneme çalıģmaları ve AyaĢ Ġlçesi BaĢayaĢ köyündeki erozyon sahasının teknik yönden

Detaylı

BİLGİ DAĞARCIĞI 15 JEOTERMAL ÇALIŞMALARDA UYGU- LANAN DOĞRU AKIM YÖNTEMLERİ

BİLGİ DAĞARCIĞI 15 JEOTERMAL ÇALIŞMALARDA UYGU- LANAN DOĞRU AKIM YÖNTEMLERİ BİLGİ DAĞARCIĞI JEOTERMAL ÇALIŞMALARDA UYGU- LANAN DOĞRU AKIM YÖNTEMLERİ Hayrettin KARZAOĞLU* Jeotermal kaynakların ülke ekonomisine kazandırılmasında jeolojik ve jeofizik verilerin birlikte değerlendirilmesinin

Detaylı

Alüminyum Cürufundan Alüminyum Metali ve Flaks Eldesi

Alüminyum Cürufundan Alüminyum Metali ve Flaks Eldesi Alüminyum Cürufundan Alüminyum Metali ve Flaks Eldesi 1 *Nedim SÖZBİR, 2 Mustafa AKÇİL and 3 Hasan OKUYUCU 1 *Sakarya Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Makina Müh. Bölümü, 54187 Esentepe, Sakarya 2

Detaylı

Elektrik Yük ve Elektrik Alan

Elektrik Yük ve Elektrik Alan Bölüm 1 Elektrik Yük ve Elektrik Alan Bölüm 1 Hedef Öğretiler Elektrik yükler ve bunların iletken ve yalıtkanlar daki davranışları. Coulomb s Yasası hesaplaması Test yük kavramı ve elektrik alan tanımı.

Detaylı

Yığma yapı elemanları ve bu elemanlardan temel taşıyıcı olan yığma duvarlar ve malzeme karakteristiklerinin araştırılması

Yığma yapı elemanları ve bu elemanlardan temel taşıyıcı olan yığma duvarlar ve malzeme karakteristiklerinin araştırılması Yığma yapı elemanları ve bu elemanlardan temel taşıyıcı olan yığma duvarlar ve malzeme karakteristiklerinin araştırılması Farklı sonlu eleman tipleri ve farklı modelleme teknikleri kullanılarak yığma duvarların

Detaylı

11 MART 2011 BÜYÜK TOHOKU (KUZEYDOĞU HONSHU, JAPONYA) DEPREMİ (Mw: 9,0) BİLGİ NOTU

11 MART 2011 BÜYÜK TOHOKU (KUZEYDOĞU HONSHU, JAPONYA) DEPREMİ (Mw: 9,0) BİLGİ NOTU MADEN TETKİK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 11 MART 2011 BÜYÜK TOHOKU (KUZEYDOĞU HONSHU, JAPONYA) DEPREMİ (Mw: 9,0) BİLGİ NOTU JEOLOJİ ETÜTLERİ DAİRESİ Yer Dinamikleri Araştırma ve Değerlendirme Koordinatörlüğü

Detaylı

... NO'LU RUHSATA İLİŞKİN (... DÖNEM) ARAMA FAALİYET RAPORU

... NO'LU RUHSATA İLİŞKİN (... DÖNEM) ARAMA FAALİYET RAPORU ARAMA FAALİYET RAPOR FORMATI İLÇE... (İL)... NO'LU RUHSATA İLİŞKİN (... DÖNEM) ARAMA FAALİYET RAPORU HAZIRLAYAN TEKNİK SORUMLU Adı Soyadı JEOLOJİ MÜHENDİSİ Oda Sicil No AY-YIL 1 İLETİŞİM İLE İLGİLİ BİLGİLER

Detaylı

Doğal Gypsum (CaSO 4.2H 2 O) Kristallerinin Termolüminesans (TL) Tekniği ile Tarihlendirilmesi. Canan AYDAŞ, Birol ENGİN, Talat AYDIN TAEK

Doğal Gypsum (CaSO 4.2H 2 O) Kristallerinin Termolüminesans (TL) Tekniği ile Tarihlendirilmesi. Canan AYDAŞ, Birol ENGİN, Talat AYDIN TAEK Doğal Gypsum (CaSO 4.2H 2 O) Kristallerinin Termolüminesans (TL) Tekniği ile Tarihlendirilmesi Canan AYDAŞ, Birol ENGİN, Talat AYDIN TAEK 2 3 4 Termolüminesans (TL) Tekniği TL Tekniği ile Tarihlendirme

Detaylı

SICAK SU İLE SIĞ SOĞUK SUYUN KARIŞMASINDAN MEYDANA GELEN SUDA KARIŞMADAN ÖNCE BUHAR VE ISI KAYBININ OLUP OLMADIĞININ SAPTANMASI

SICAK SU İLE SIĞ SOĞUK SUYUN KARIŞMASINDAN MEYDANA GELEN SUDA KARIŞMADAN ÖNCE BUHAR VE ISI KAYBININ OLUP OLMADIĞININ SAPTANMASI SICAK SU İLE SIĞ SOĞUK SUYUN KARIŞMASINDAN MEYDANA GELEN SUDA KARIŞMADAN ÖNCE BUHAR VE ISI KAYBININ OLUP OLMADIĞININ SAPTANMASI Makale Fournier ve Truesdell (1974)'den kısmen tercüme edilmiştir. Mert ARSLAN*

Detaylı

Türkiye de Jeotermal Enerji ve Potansiyeli

Türkiye de Jeotermal Enerji ve Potansiyeli Temiz Enerji Günleri İTÜ Elektrik Mühendisliği Kulübü 6-7 Mart 2013 Türkiye de Jeotermal Enerji ve Potansiyeli Abdurrahman SATMAN İTÜ Petrol ve Doğalgaz Mühendisliği Bölümü İTÜ Enerji Enstitüsü Konvansiyonel

Detaylı

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1177 KAHRAMANMARAŞ DOLAYINDAKİ OFİYOLİTİK KAYAÇLARIN JEOLOJİK AÇIDAN ÖNEMİ VE KROM İÇERİKLERİ

KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1177 KAHRAMANMARAŞ DOLAYINDAKİ OFİYOLİTİK KAYAÇLARIN JEOLOJİK AÇIDAN ÖNEMİ VE KROM İÇERİKLERİ KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 1177 KAHRAMANMARAŞ DOLAYINDAKİ OFİYOLİTİK KAYAÇLARIN JEOLOJİK AÇIDAN ÖNEMİ VE KROM İÇERİKLERİ Ender Sarrfakıoğlu* Özet Kahramanmaraş'ın kuzeybatısındaki Göksun ve güneyindeki Ferhuş-Şerefoğlu

Detaylı

Manyetizma. Manyetik alan çizgileri, çizim. Manyetik malzeme türleri. Manyetik alanlar. BÖLÜM 29 Manyetik alanlar

Manyetizma. Manyetik alan çizgileri, çizim. Manyetik malzeme türleri. Manyetik alanlar. BÖLÜM 29 Manyetik alanlar ÖLÜM 29 Manyetik alanlar Manyetik alan Akım taşıyan bir iletkene etkiyen manyetik kuvvet Düzgün bir manyetik alan içerisindeki akım ilmeğine etkiyen tork Yüklü bir parçacığın düzgün bir manyetik alan içerisindeki

Detaylı

1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir?

1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir? Soru - Yanýt 15 1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir? Yanýt: Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere kayaç denir.

Detaylı

AKSARAY YÖRESĠNĠN JEOLOJĠK ĠNCELEMESĠ

AKSARAY YÖRESĠNĠN JEOLOJĠK ĠNCELEMESĠ T.C. AKSARAY ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ JEOLOJĠ MÜHENDĠSLĠĞĠ BÖLÜMÜ AKSARAY YÖRESĠNĠN JEOLOJĠK ĠNCELEMESĠ HARĠTA ALIMI DERSĠ RAPORU 3. GRUP AKSARAY 2015 T.C. AKSARAY ÜNĠVERSĠTESĠ MÜHENDĠSLĠK FAKÜLTESĠ

Detaylı

SÜREKSİZLİK DÜZLEMLERİNDE AYRIŞMANIN PÜRÜZLÜLÜK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ * Effect Of Alteration On Roughness In Discontinuities Surfaces *

SÜREKSİZLİK DÜZLEMLERİNDE AYRIŞMANIN PÜRÜZLÜLÜK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ * Effect Of Alteration On Roughness In Discontinuities Surfaces * SÜREKSİZLİK DÜZLEMLERİNDE AYRIŞMANIN PÜRÜZLÜLÜK ÜZERİNDEKİ ETKİSİ * Effect Of Alteration On Roughness In Discontinuities Surfaces * Burcu ÖZVAN Jeoloji Mühendisliği Anabilim Dalı Altay ACAR Jeoloji Mühendisliği

Detaylı

KONYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

KONYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI KONYA İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Konya ili, toprak, nüfus, ekonomi ve maden kaynakları bakımından Orta Anadolu Bölgesinin önemli illerinden biridir. Türkiye nin tek alüminyum fabrikası Seydişehir de

Detaylı

TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ

TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ 5.6. TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ (THAY) İzmir kentinin içme ve kullanma suyu ihtiyacının karşılanması amacıyla gerçekleştirilen Tahtalı Barajı nın evsel, endüstriyel,

Detaylı

DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MÜHENDİSLİK BİLİMLERİ DERGİSİ Cilt: 12 Sayı: 2 sh. 44-54 Mayıs 2010

DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MÜHENDİSLİK BİLİMLERİ DERGİSİ Cilt: 12 Sayı: 2 sh. 44-54 Mayıs 2010 DEÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MÜHENDİSLİK BİLİMLERİ DERGİSİ Cilt: 12 Sayı: 2 sh. 44-54 Mayıs 2010 BAKIR İÇEREN DEMİR CEVHERİNİN MANYETİK AYIRMA VE FLOTASYON İLE ZENGİNLEŞTİRİLMESİ (BENEFICIATION OF A COPPER

Detaylı

KADASTRO HARİTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASINDA KALİTE KONTROL ANALİZİ

KADASTRO HARİTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASINDA KALİTE KONTROL ANALİZİ KADASTRO HARİTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASINDA KALİTE KONTROL ANALİZİ Yasemin ŞİŞMAN, Ülkü KIRICI Sunum Akış Şeması 1. GİRİŞ 2. MATERYAL VE METHOD 3. AFİN KOORDİNAT DÖNÜŞÜMÜ 4. KALİTE KONTROL 5. İRDELEME

Detaylı

İMAR PLANINA ESAS JEOLOJİK-JEOTEKNİK ETÜT RAPORU

İMAR PLANINA ESAS JEOLOJİK-JEOTEKNİK ETÜT RAPORU AR TARIM SÜT ÜRÜNLERİ İNŞAAT TURİZM ENERJİ SANAYİ TİCARET LİMİTED ŞİRKETİ İMAR PLANINA ESAS JEOLOJİK-JEOTEKNİK ETÜT RAPORU ÇANAKKALE İLİ GELİBOLU İLÇESİ SÜLEYMANİYE KÖYÜ TEPELER MEVKİİ Pafta No : ÇANAKKALE

Detaylı