T.C. ERCĐYES ÜNĐVERSĐTESĐ TIP FAKÜLTESĐ HALK SAĞLIĞI ANABĐLĐM DALI KAYSERĐ DE YILLARI ARASINDA SAĞLIK DURUMU

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. ERCĐYES ÜNĐVERSĐTESĐ TIP FAKÜLTESĐ HALK SAĞLIĞI ANABĐLĐM DALI KAYSERĐ DE 1985 1998 YILLARI ARASINDA SAĞLIK DURUMU"

Transkript

1 T.C. ERCĐYES ÜNĐVERSĐTESĐ TIP FAKÜLTESĐ HALK SAĞLIĞI ANABĐLĐM DALI KAYSERĐ DE YILLARI ARASINDA SAĞLIK DURUMU VE DEMOGRAFĐK GÖSTERGELERDEKĐ DEĞĐŞĐM TEZ YÖNETĐCĐSĐ Prof. Dr. Yusuf ÖZTÜRK Dr. Turgut ŞAHĐNÖZ UZMANLIK TEZĐ KAYSERĐ

2 ĐÇĐNDEKĐLER Sayfa 1. GĐRĐŞ VE AMAÇ GENEL BĐLGĐLER Ana Sağlığı Dünyada Ana Sağlığı Ülkemizde ve Bölgemizde Ana Sağlığı Çocuk Sağlığı Dünyada Çocuk Sağlığı Ülkemizde ve Bölgemizde Çocuk Sağlığı Aile Planlaması Dünyada Aile Planlaması Ülkemizde ve Bölgemizde Aile Planlaması Çevre Sağlığı Dünyada Çevre Sağlığı Ülkemizde ve Bölgemizde Çevre Sağlığı MATERYAL VE METOD Araştırmanın Yapıldığı Yer ve Özellikleri Kayseri Eğitim ve Araştırma Sağlık Grup Başkanlığı Bölgesi Örnek Seçimi ve Uygulama Verilerin Değerlendirilmesi BULGULAR Tanımlayıcı Bulgular Ana Sağlığına Đlişkin Bulgular Çocuk Sağlığına Đlişkin Bulgular Aile Planlamasına Đlişkin Bulgular Çevre ve Konut Sağlığına Đlişkin Bulgular TARTIŞMA Tanımlayıcı Bulguların Tartışması Ana Sağlığına Đlişkin Bulguların Tartışması Çocuk Sağlığına Đlişkin Bulguların Tartışması Aile Planlamasına Đlişkin Bulguların Tartışması Çevre ve Konut Sağlığına Đlişkin Bulguların Tartışması SONUÇ VE ÖNERĐLER ÖZET SUMMARY KAYNAKLAR EKLER Köksal Ağırlık Standardı Tablosu (Ek 1) Veri Toplamada Kullanılan Anket Formları (Ek 2)

3 TABLOLARIN LĐSTESĐ Sayfa Tablo I. Türkiye nin ve Dünyanın sağlıkla ilgili bazı göstergeleri (1996) Tablo II. Kayseri Đli nin Demografik Verileri ( ) Tablo III. Kayseri Đli nin Sağlık Personeli Durumu ( ) Tablo IV. Đl in Çeşitli Demografik Özellikleri ( ) Tablo V. Kayseri Đli ndeki Sağlık Ocaklarında Doğumların Yapıldığı Yere ve Yardım Eden Kişilere Göre Dağılımı ( ) Tablo VI. Đl in Aile Planlaması Çalışmaları ( ) Tablo VII. Đldeki Tuvalet Durumu/Tipleri ( ) Tablo VIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Kişilerden Elde Edilen Bilgilere Dayanarak Hesaplanan Bazı Demografik Göstergeler ( ) Tablo IX. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerle Đlgili Bazı Özellikler ( ) Tablo X. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerin Yaşayan Kişi Sayılarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XI. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki Aile Reislerinin Eğitim Düzeylerine Göre Dağılımı ( ) Tablo XII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki Aile Reislerinin Mesleklerine Göre Dağılımı ( ) Tablo XIII. Araştırma Grubuna Alınan Kadınların Yaş Gruplarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XIV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki Yaş Evli Kadınların Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki Yaş Evli Kadınların Eşleriyle Beraber Yaşama Durumu ( ) Tablo XVI. Araştırma Grubuna Alınan Kadınların Eşlerinin Eğitim Durumuna Göre Dağılımı ( ) Tablo XVII. Araştırma Grubuna Alınan Kadınların Kocalarının Mesleklere Göre Dağılımı ( ) Tablo XVIII. Araştırma Grubuna Alınan Ailelerdeki Eşlerin Evlilik Sürelerine Dağılımı ( ). 32 Tablo XIX. Araştırma Grubuna Alınan Kadınların Adet Görme Durumları ( ) Tablo XX. Araştırma Grubuna Alınan 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XXI. Araştırma Grubuna Alınan 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Mesleklere Göre Dağılımı ( ) Tablo XXII. Araştırma Grubuna Alınan 3 36 Aylık Çocukların Babalarının Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XXIII. Araştırma Grubuna Alınan 3 36 Aylık Çocukların Babalarının Mesleklere Göre Dağılımı ( ) Tablo XXIV. Araştırma Grubuna Alınan Ailelerin Bazı Modern Araç/Gereçlere Sahip Olma Durumları ( ) Tablo XXV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Evli Kadınların Doğurganlıkla Đlgili Özellikleri ( ) Tablo XXVI. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Evli Kadınların Doğurganlıkla Đlgili Bilgilerinin Ortalamaları ( ) Tablo XXVII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Evli Kadınların Gebelik Sayılarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XXVIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Evli Kadınların Yaşayan Çocuk Sayılarına Göre Dağılımı ( ) Tablo XXIX. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Eğitim Durumlarına Göre Yaşayan Çocuk Sayılarının Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXX. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Eğitim Durumlarına Göre Düşük Sayılarının Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXI. Son Bir Yıl Đçinde Gerçekleşen Doğumların Olduğu Yerlere / Doğumu Yaptıran Kişilere Göre Dağılımı ( ) Tablo XXXII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Anne Sütü Alma Durumuna Göre Dağılımı ( )... 39

4 2 Sayfa Tablo XXXIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Eğitim Düzeyine Göre Anne Sütü Alma Durumu Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXIV Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Mesleğine Göre Anne Sütü Alma Durumu Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocuklarda Ek Gıdalara Başlama Durumu/Zamanı Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXVI. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Eğitim Düzeyine Göre Ek Gıdalara Zamanında Başlama Durumu Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXVII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Yaşına Göre Kilo Değerlendirmesi (Köksal Değerlendirmesi) ( ) Tablo XXXVIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Eğitim Durumuna Göre Vücut Ağırlığı Değerlendirmelerinin (Köksal)Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XXXIX. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Babalarının Eğitim Durumuna Göre Vücut Ağırlığı Değerlendirmelerinin (Köksal)Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XL. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Yaş Gruplarına Göre Vücut Ağırlığı Değerlendirmelerinin (Köksal)Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XLI. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Evdeki Birey Sayısına Göre Vücut Ağırlığı Değerlendirmelerinin (Köksal) Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XLII Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Yaşına Göre Boy Değerlendirmesi (Köksal) ( ) Tablo XLIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Annelerinin Eğitim Düzeylerine Göre Boy Değerlendirmelerinin (Köksal) Yüzde Dağılımı ( ) Tablo XLIV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerdeki 3 36 Aylık Çocukların Orta Kol Çevresi Değerlendirmesine (Köksal) Göre Dağılımı ( ) Tablo XLV. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Aile Planlaması Kullanma Durumları ( ) Tablo XLVI. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Kullandığı Aile Planlaması Yöntemleri ( ) Tablo XLVII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Yaşayan Çocuk Sayısına Göre Modern Aile Planlaması Yöntemi Kullanma Durumları ( ) TabloXLVIII. Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Yaş Gruplarına Göre Modern Aile Planlaması Yöntemi Kullanma Durumları ( ) Tablo XLIX Araştırma Grubuna Alınan Hanelerde Yaşayan Yaş Grubu Evli Kadınların Eğitim Durumlarına Göre kullandıkları AP yöntemlerinin Yüzde Dağılımı ( ) Tablo L. Araştırma Grubuna Alınan Konutların Isıtılmasında Kullanılan Yakıtlar ( ) Tablo LI. Araştırma Grubuna Alınan Konutlardaki Tuvaletlerin Tipi ( ) Tablo LII. Araştırma Grubuna Alınan Konutlarda Tuvalet Çukurlarında Biriken Atıklarının Yok Edilme Şekli ( ) Tablo LIII. Araştırma Grubuna Alınan Konutlarda Kullanılan Suyun Kaynağı ( ) Tablo LIV. Aile Reislerinin Eğitim Düzeylerine Göre Konutun Su Kaynağı Yüzde Dağılımı ( ) Tablo LV. Araştırma Grubuna Alınan Konutlardaki Tuvaletlerin Su Durumu ( ) Tablo LVI. Aile Reislerinin Eğitim Düzeylerine Göre Tuvaletin Su Durumu Yüzde Dağılımı ( ) Tablo LVII. Konutunda Şebeke Suyu Bulunan Aile Reislerinin Eğitim Düzeylerine Göre Tuvaletin Su Durumu Yüzde Dağılımı ( ) Tablo LVIII. Aile Reislerinin Yaşlarına Göre Tuvaletin Su Durumu Yüzde Dağılımı ( )... 53

5 KISALTMALAR ABD AÖH AP BÖH DĐE DNAH DÖB DSÖ ENÖH GNÖH GSMH KDH KÖH NÖH OKS PEM PNÖH PÖH RĐA UNICEF Amerika Birleşik Devletleri Ana Ölüm Hızı Aile Planlaması Bebek Ölüm Hızı Devlet Đstatistik Enstitüsü Doğal Nüfus Artış Hızı Doğum Öncesi Bakım Dünya Sağlık Örgütü Erken Neonatal Ölüm Hızı Geç Neonatal Ölüm Hızı Gayri Safi Milli Hasıla Kaba Doğum Hızı Kaba Ölüm Hızı Neonatal Ölüm Hızı Oral Kontraseptif Protein Enerji Malnütrisyonu Postneonatal Ölüm Hızı Perinatal Ölüm Hızı Rahim Đçi Araç Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu

6 1. GĐRĐŞ Tüm ülkelerin en önemli amacı olan kalkınmanın, temel göstergelerinden biri de sağlık göstergeleridir. Nitekim son dönemlerde kalkınma sağlık ve eğitim sorunlarının çözümlenmişlik derecesiyle açıklanmaktadır. Bir başka deyişle, kalkınma sağlık sorunlarının çözümü ile özdeşleştirilmektedir (1). Dolayısıyla, kalkınmış ülke olabilmek için de sağlık sorunlarını çözmüş olmak gerekmektedir. Bu nedenle, toplumu oluşturan her ferdin ihtiyaç duyduğu sağlık hizmetlerinin, istenilen miktarda ve de kalitede sunulması gerekmektedir. Gelişmişlik seviyesi ile sağlık göstergeleri büyük bir korelasyon göstermektedir. Kısaca, sağlık sorunlarını halledememiş, sağlık göstergelerini üst düzeye çıkaramamış ülkelerin kalkınmışlığından bahsetmek mümkün değildir. Yani sağlık, gelişmişliğin temel faktörlerinden biridir. Sağlıklı uzun yaşam, refah içinde yaşayabilmenin ön koşulu olduğu gibi, aynı zamanda en önemli amacıdır. Sağlıklı ve mutlu nesiller yetiştirmek her zaman düşünülen ve hedeflenen bir ilkedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından, 1977 yılında dünyadaki sağlık düzeyinin değerlendirilmesi sonucunda, dünyada bölgeler arası, ülkeler arası, hatta ülke içinde gruplar arası sağlık göstergelerinde farklılıklar olduğu gözlenmiştir. Bu sonuca dayanarak bir sonraki dönemde, hükümetlerin ve DSÖ nün başlıca sosyal amacı, 2000 yılına kadar herkesin sosyal ve ekonomik açıdan üretken bir yaşam sürdürebileceği bir sağlık düzeyine erişmesini sağlamak olmalıdır şeklinde bir karar alınmıştır. Bununla ilgili olarak 1978 yılında Alma-Ata Konferansı düzenlenmiş ve bir bildiri yayınlanmıştır. Bu bildiriden esinlenerek Dünya üzerindeki her ülke, 2000 yılında herkese sağlık sloganını değerlendirerek, kendi hedeflerini belirlemiştir. Türkiye nin de içinde yer aldığı Avrupa Bölgesinde; sağlık sektörüne

7 2 ayrılan büyük mali kaynaklara rağmen, insanların sağlık düzeyinin olabileceğinin altında olduğu ve bölgeler arası farklılıkların bulunduğu saptanmıştır (1). DSÖ nün 2000 yılında herkese sağlık sloganı ile 2000 yılında tüm insanların sağlıklı duruma kavuşturulmaları hedefine ulaşabilmek için bir yıllık bir zaman kalmıştır. Ancak, sağlık düzeyinde istenilen iyileşme, özellikle geri kalmış ve gelişmekte olan ülkelerde henüz sağlanamamıştır (2). Klinik bilimlerde hastanın tedavisi için esas olan tanıdır. Tanı halk sağlığında da aynı derecede önemlidir. Klinisyen gibi halk sağlıkçının da etkili adım atabilmek için temel olarak tanıya ihtiyacı vardır. Klinisyenin hastadaki gelişimi izlemesi gibi, halk sağlıkçı da toplum içindeki gelişmeyi sürekli olarak değerlendirmelidir. Toplum sağlığına tanı konulması ve izlenmesinde en önemli araç epidemiyolojik araştırmalardır (3) yılında herkese sağlık amacının başarılması için tüm ülkelerin sağlık bakanlıkları, toplum bazında büyük projeler başlatmış ve ulusal stratejiler geliştirmiştir. Bu projelerin etkin faaliyetlere dönüştürülmesi için; sağlık personelinin kendi bölgelerindeki sağlık ve hastalık durumu ile ilgili geçerli güncel bilgileri ve bunların nedenlerini bilmesi gerekir. Bu nedenle, Kayseri Sağlık Eğitim ve Araştırma Bölgesinde, 1985 yılında yapılan Temel Çalışma esas alınarak bu bölgedeki; Demografik verilerin, yaş evli kadınların genel sağlığının, doğurganlık ölçütlerinin ve kullandıkları aile planlaması (AP) yöntemlerinin, 3 36 aylık çocukların beslenme, büyüme ve gelişme durumlarının, Çevre sağlığının ve bunları etkileyen faktörlerin 13 yıllık süredeki değişiminin değerlendirilmesi amacıyla bu araştırma planlanmıştır. Ayrıca, 2000 yılına bir yıl kala bölgemizin ve dolayısıyla ülkemizin 2000 yılında herkese sağlık hedefine ne kadar yaklaştığının ortaya konulması ve bu konudaki sorunların çözümüne katkıda bulunulması da amaçlanmıştır.

8 2. GENEL BĐLGĐLER Bir toplumun ya da bölgenin sağlık düzeyini ölçmek ve verilen hizmetlerin etkinliğini değerlendirmek için bazı göstergeler geliştirilmiştir. Bir bölgenin değişik zaman kesitlerindeki sağlık düzeyini karşılaştırmak ya da bir bölgenin veya ülkenin sağlık düzeyinin başka bölge veya ülkeler ile karşılaştırmak için bu göstergelerden yararlanır. Bu göstergeler; doğum ve ölüm kayıtlarından, hastanelerin, ana çocuk sağlığı merkezlerinin, dispanserlerin kayıtlarından ve toplum sağlığı araştırmalarının sonuçlarından elde edilir. Belirli aralarla yapılacak değerlendirmeler alınan önlemlerin etkinliğini ortaya çıkartacaktır Ana Sağlığı Anne, ailenin sağlığı ve diğer aile bireylerinin makul yaşam koşullarına ulaşması bakımından ailenin en önemli öğesidir. Yapılan bir çok araştırmada, çocuğun sağlık düzeyini belirleyen en önemli etkenin annenin sağlık durumu olduğu belirtilmiştir (1). Ailede var olan olumsuz faktörler bilinçli, sağlıklı ve yetenekli bir anne tarafından önemli ölçüde ortadan kaldırılabilmektedir. Ana ve çocuk sağlığı birbirinden ayrılamayan ve birbiriyle iç içe giren konulardan oluşmaktadır. Anne ve çocuk sağlığı öylesine birbirine bağımlı ve iç içedir ki, erken yenidoğan ölümleri ve ölü doğumları önlemek için kız çocuklarının en az iki kuşak sağlıklı büyümesinin gerekli olduğu ileri sürülmektedir (1) yaş kadınların; genel nüfus içerisindeki payının büyüklüğü ve yaşadıkları fizyolojik özellikler (Gebelik, doğum ve lohusalık) nedeniyle sağlık açısından daha duyarlı olmaları, potansiyel risk taşımaları ve sağlık durumlarının istenilen düzeyde olmaması nedeniyle, ana sağlığı gelişmekte olan pek çok ülkede genel sağlık sorunlarının önemli ve öncelikli konularından birini oluşturmaktadır.

9 4 Bir toplumda ana sağlığı düzeyini gösteren ölçütlerin başlıcaları şunlardır (1): Ana ölüm hızı ( AÖH ) Perinatal ölüm hızı ( PNÖH ) Kaba doğum hızı ( KDH ) Doğurganlık hızları Toplam düşük hızı Đsteyerek düşük oranı Kontraseptif yöntem kullanma oranı Doğum öncesi bakım (DÖB) alan gebe oranı Hastanede ve sağlık personeli yardımıyla yapılan doğumların oranı Doğum sonrası bakım alanların oranı Jinekolojik hastalık prevalansı Obstetrik komplikasyonların görülme oranları Dünyada Ana Sağlığı : Dünya genelinde 1998 yılında 585 bin kadının gebeliğe bağlı ve pek çoğu da önlenebilir nedenlerle hayatını kaybettiği belirtilmektedir (4). Doğumların % 86'sı ve anne ölümlerinin de % 99'u gelişmekte olan ülkelerde olmaktadır. AÖH; Dünya genelinde yüzbin canlı doğumda 430, gelişmekte olan ülkelerde 470 ve gelişmiş ülkelerde 13 dür. Bu oran Hindistan'da 874, Endonezya'da 718, Japonya'da 16, ABD'de sekiz ve Đsveç'te ikidir (5). Dünya genelinde anne ölümlerinin % 72 si beş ana nedene bağlıdır. Bunlar; kanama, sepsis, zor doğum, eklampsi ve sağlıksız koşullarda yapılan düşüklerdir (4). Dünyada yılda yaklaşık milyon istemli düşük olmakta ve bu düşüklerin yarısından çoğu da gelişmekte olan ülkelerde olmaktadır (6). Bu ülkelerde yasal olmayan düşükler çok önemli bir ana ölüm nedenidir yılı verilerine göre, tüm dünyada yaklaşık 20 milyon düşük sağlıksız koşullarda yapılmakta ve 70 bin kadın bu nedenle ölmektedir (5). Gelişmekte olan ülkelerde her üç kadından sadece ikisi (% 65) DÖB almakta, doğumların % 55 inden daha azı eğitimli sağlık personeli tarafından yaptırılmakta ve sadece % 40 ı sağlık merkezlerinde olmaktadır. DSÖ nün 1996 yılı verilerine göre, dünya genelinde DÖB alan kadınların oranı % 68 dir. Bu oran gelişmiş ülkelerde % 97 iken, az gelişmiş ülkelerde ise % 65 tir. Sağlık kuruluşunda doğum yapan kadınların oranı dünya genelinde % 46 dır. Bu oran gelişmiş ülkelerde % 98 iken, az gelişmiş ülkelerde ise % 40 tır. Sağlık personeli yardımı ile doğum yapan kadınların oranı dünya genelinde % 57, gelişmiş ülkelerde % 99 ve az gelişmiş ülkelerde % 53 tür. Bu oran; Afrika'da % 34, Asya'da % 49, ABD'de, Kuzey ve

10 5 Batı Avrupa'da ise % 100'dür (7). Doğum sonrası bakım alan kadınların oranı dünya genelinde % 35, gelişmiş ülkelerde % 90 ve az gelişmiş ülkelerde % 30 un altındadır (7). Gelişmiş ülkelerde hamilelikte anemi oranı % 20 iken, gelişmekte olan ülkelerde ise bu oran % 50 dır (5). Toplam doğurganlık hızı 1995 yılında Dünya genelinde 2.9, gelişmiş ülkelerde 1.7 ve gelişmekte olan ülkelerde ise 5.4 idi (5). Gelişmiş ülkelerde yaş grubu kız çocuklarının % 100 ü yedi veya daha fazla yıl okula gitmekteyken, diğer pek çok ülkede okula gitme oranı % 50 bile değildir (4) Ülkemizde ve Bölgemizde Ana Sağlığı: Ülkemizde yaş grubu kadınlar nüfusun yaklaşık % 25'ini oluşturmaktadır. Türkiye genelinde yaş grubundaki kadınların % 99 u en az bir kez evlenmiştir. Tüm kadınların % 69 u halen evlidir (8). Đlk evlenme yaşı, doğurganlığın önemli belirleyicilerinden biridir. Son 20 yılda Türkiye de ilk evlenme yaşında yükselme olduğu görülmektedir. Ülkemiz genelinde, ilk evlenme yaşı ortanca değerinin yaş grubu kadınlarda 20, yaş grubu kadınlarda ise 18.3 olduğu belirtilmektedir. Yerleşim yerine ve bölgelere göre ilk evlenme yaşında farklılıklar bulunmaktadır. Kadınların eğitim düzeylerine göre olan farklılıklar daha da büyüktür. Eğitimi olmayan kadınlar en az ortaokul mezunu olan kadınlara göre yaklaşık olarak 5 yıl daha önce evlenmektedirler (9). Gebelik döneminde, eğitimli bir sağlık personelinden DÖB hizmeti alan gebelerin oranı yıllara göre bir artış eğilimi göstererek 1993 yılında % 62.3, 1998 yılında % 67.5 olmuştur (8, 9). DÖB hizmetinin alındığı ortanca ay yediden üçe düşmüştür. DÖB almış olan gebelerde yapılan izlem sayılarının ortalama değeri 4.7 dir (8,9). Bu oran, Kayseri genelinde 1998 yılında 4.6 dır (10). Gebeliklerin % 68 inde en az bir riskli durum (18 yaş altı, 35 yaş üstü, sık ve çok sayıda gebelik) mevcuttur (9). Gebelikte beslenme, yeterli ve dengeli değildir. Gebelerdeki anemi oranı oldukça yüksektir. Türkiye genelinde, gebelikteki anemi oranı % 73.9, lohusalıktaki anemi oranı ise % 64.4 tür (7). Kadınların gebelik sırasında tetanoz aşısı olması çok yaygın değildir; kadınların % 16 sı bir, % 26 sı ise iki veya daha fazla doz tetanoz aşısı olmuşlardır (9). Doğumların % 72.5'i bir sağlık kuruluşunda, % 26.7'si ise evde yapılmaktadır. Yine doğumların % 80.6'sı bir sağlık personeli yardımıyla (Doktor,ebe ve hemşire) gerçekleşirken, % 19.4'ü yani, her beş gebeden birinin doğumu, sağlık personeli yardımı olmadan evde kendi kendine ya da yine evde geleneksel ebelerin yardımı ile yapılmaktadır (8). Kayseri genelinde 1998 yılında gerçekleşen doğumların % 88.7 si hastanede, % 8.3 ü sağlık ocağında ve % 3.0 ı evde kendi kendine olmuştur (10).

11 6 AÖH 1998 yılı için Türkiye genelinde yüzbinde 56 olarak (8), Kayseri genelinde ise yüzbinde 35 olarak belirtilmiştir.(10). Türkiye de anne ölümlerinin yarısı doğum sırasında, dörtte biri gebelikte ve dörtte biri de lohusalıkta meydana gelmektedir. Evde sağlık personeli olmaksızın yapılan doğumların oranı % 24 gibi yüksek bir düzeydedir. Doğum sırasında olan anne ölümleri ile ilgili başlıca tıbbi nedenler kanama, enfeksiyon ve toksemidir. Bu tıbbi nedenleri ağırlaştıran faktörlerin başında aşırı doğurganlık, DÖB almama, beslenme yetersizlikleri ve kadınların toplumdaki statüsünün düşüklüğü gelmektedir (7). Türkiye genelinde kaba doğum hızı, 22.9 dur. Bu oran kentlerde 21.7, kırsal alanda ise 24.0'dır (7). Genel doğurganlık hızı 95, toplam doğurganlık hızı 2.6, tamamlanmış doğurganlık hızı 4.8 ve toplam düşük hızı yüz gebelikte 28.5 dir (8,9). Kayseri genelinde 1998 yılı için KDH 16.87, genel doğurganlık hızı ve düşük hızı % 35.8 dir (10). Düşük hızlarında ülke genelinde 1990 dan bu yana bir miktarda gerileme olmuştur, ancak bu gerileme, istemsiz (kendiliğinden) düşüklerden çok, istemli düşüklerden kaynaklanmaktadır. Đstemli düşükler, önemli bir ana ölüm nedenidir. Đstemli düşük yapma nedenleri sırasıyla; fazla sayıda çocuğa sahip olma, gebelikler arası sürenin çok az olması ve ekonomik nedenlerdir. Ülkemizde 1983 yılında çıkarılan 2827 sayılı kanuna göre, sosyal ve tıbbi nedenlerle 10 haftaya kadar isteyerek düşük yapmak yasal olarak serbesttir (7). Toplam düşük hızı 1992 yılında, 100 gebelikte 29.9 olup, isteyerek düşük hızı 17.9 ve kendiliğinden düşük hızı 12 dir. Đstemli düşük yapan kadın oranı, büyük kentlerde (Đstanbul, Ankara, Đzmir) en yüksek düzeyde iken, köylerde en düşük düzeye inmektedir. Düşüklerin görülme sıklığı Doğu Anadolu Bölgesine göre Orta, Güney ve Kuzey Anadolu Bölgelerinde iki kat, Batı Anadolu Bölgesinde ise üç kat daha fazladır (9). Đstemli düşük yapmanın en önemli nedeni başka çocuk istenmemesidir (% 58). Türkiye de evli kadınların üçte ikisinden fazlası, başka çocuk istemediğini söylemektedir. Tüm istenmeyen gebelikler engellendiğinde toplam doğurganlık hızı 1.8 e inecektir (9) Çocuk Sağlığı: Çocukların sağlık düzeyi; toplumun sosyoekonomik koşulları, kültür düzeyi, çevrenin hijyenik koşulları ve sağlık hizmetlerinin sayı ve niteliği ile yakın bir ilişki gösterir. Bu nedenle bugün dünyanın gelişmiş ve az gelişmiş bölgeleri arasında çocuk sağlığı ve çocuklarda rastlanan hastalık türleri yönlerinde önemli farklılıklar vardır. Bebek ölüm nedenlerine bakıldığında; ilk sıraları pnömoni, enteritler ve beslenme bozuklukları gibi tedavisi olan ve koruyucu önlemlerle önlenebilecek hastalıkların aldığı görülmektedir.

12 7 Gelişmekte olan ülkelerde 1998 yılında yaklaşık 5 milyon çocuğun, tıbbi olanaklarla korunulabilecek hastalıklardan öldüğü ve bu sayının iki katından fazlası ise bu tür hastalıklar nedeniyle sakat kaldığı belirtilmiştir (11). Bu hastalıkların önlenmesinde annelere ve dolayısı ile anneleri eğitecek olan sağlık personeline büyük görevler düşmektedir. Az gelişmiş ülkelerde çocuk sağlığı öncelikle çözüm bekleyen bir sorundur. Bugün dünyada 0 15 yaşları arasında iki milyara yakın çocuk vardır. Bu çocukların ¾ ü gelişmekte olan ülkelerde yaşamaktadır. Yoksul ülkelerdeki bebek ve çocuk ölümlerinin % 90 dan fazlası temiz içme suyu sağlanması, çevre sağlığının düzeltilmesi, ana çocuk sağlığı hizmetlerinin geliştirilmesi, annelere sağlık ve beslenme eğitimi yapılması, evdeki sağlık koşullarının düzeltilmesi, aşı ile bağışıklık sağlanması, doğum aralıklarının uzatılması, aile planlaması uygulanması ve yerel olarak besin değeri yüksek besin maddeleri yetiştirilmesi gibi olanakların sağlanması ile önlenebilir (11). Bir ülkedeki sağlık durumunu gösteren ölçütlerden biri de bebek ve çocuk ölüm hızlarıdır. Toplumun çocuk sağlığı yönünden düzeyini değerlendirmek için bir kısım demografik bilgilerden yararlanılır. Çocuk sağlığı göstergeleri şunlardır (1). Bebek ölüm hızı (BÖH) Neonatal ölüm hızı (NÖH) * Erken neonatal ölüm hızı * Geç neonatal ölüm hızı Perinatal ölüm hızı (PÖH) Postneonatal ölüm hızı (PNÖH) Beş yaş altı ölüm hızı Ölü doğum hızı (ÖDH) 0 4 yaş orantılı ölüm hızı Perinatal mortalite, ülkenin beslenme, obstetrik hizmetler ve neonatoloji için olduğu kadar, eğitim, sosyal sistemler ve halk sağlığı sistemleri için de bir ölçü teşkil eder. Bu nedenle, perinatal mortalite hamilelik sırasında ve perinatal dönemde kadının sağlığını ve sağlık bakımının kalitesini yansıttığı gibi genelde sosyal önlemlerin etkinliğini ve alınan halk sağlığı önlemlerini de gösterir. Bu, aynı zamanda sosyoekonomik gelişmenin göstergesi olarak görülebilir ve uluslararası karşılaştırmalar için de kullanılabilir (12). Çocukluk dönemi özellikle bebeklik dönemi bütün yaşamı etkileyecek bir dönemdir. Çocuğun organları ve dokuları, bebeğin ana rahmine düşüşünden üç yaşına kadar olan dönemde oluşur. çocuğun zihinsel ve fiziksel potansiyeli de yine bu üç yıllık dönemde belirlenir. Çocuğun

13 8 gelişimi, özellikle doğumu izleyen ilk 18 aylık dönemde hızlı olduğundan, gebe ve emziren annelerle küçük çocukların beslenme düzeyi, çocuğun daha sonraki gelişimi açısından çok büyük önem taşır (13). Tek bir hücreden gelişen sağlıklı bebek, doğduğunda iki milyar hücreye ve ortalama gram ağırlığa sahiptir. Đdeal koşullarda, bebek ilk dört ayın sonunda doğum ağırlığının iki katına ulaşır. Üç yaşında ise, doğum ağırlığının dört buçuk katı kadardır (14). Fetal dönemdeki gelişme, annenin gebelik öncesinde nasıl beslendiğine ve gebelik sırasında ne kadar kilo aldığına bağlıdır. Gestasyonel yaşa bağlı olmaksızın 2500 gramın altında doğum ağırlığı, düşük doğum ağırlığı olarak tanımlanmaktadır. Dünya genelinde 1998 yılında doğan bebeklerin yaklaşık % 17 si düşük doğum ağırlıklıdır. Bu bebekler, normal ağırlıkta doğan bebeklere göre daha yüksek ölüm riski ile karşı karşıyadırlar. Bu çocuklar yaşasalar bile bu kez hastalığa yakalanma, mental gelişimlerinin geri kalması ve malnütrisyon riskleri yüksek olacaktır (8). Bebek beslenmesinde en önemli konu, bebeklere anne sütü verilme durumu ve süresidir. Anne sütü, bebeğin yaşamının ilk aylarında gereksinimi olan tüm besinleri içerir. Ayrıca annedeki antikorlar anne sütü aracılığıyla bebeğe geçmekte ve bazı hastalıklara karşı bağışıklık sağlamaktadır (15). Emzirmeye erken başlanması hem anne hem de bebek için faydalıdır. Meme vermek anne rahminin kasılmasını sağlayan oksitosin hormonunun yapılmasını uyarır. Ayrıca kolostrum denilen ilk anne sütü çok yoğun şekilde antikor içerdiği için yenidoğanı enfeksiyonlardan korur (16). Anne sütü ile emzirme, sağlıklı bir beslenmenin üç temel öğesini oluşturan yiyeceği, sağlığı ve bakımı kusursuz bir biçimde kaynaştırmaktadır. Anne sütü yeni doğan bebek için en etkili ve en ucuz gıdadır. Anne sütü ile beslenen bebeklerin iyi bir fizik gelişim sağladığı ve inek sütü veya formül mamalarla beslenen yaşıtlarına göre entelektüel gelişim ve yeteneklerinin daha fazla olduğu, yine anne sütü ile beslenen bebeklerin IQ düzeylerinin, mamayla beslenenlere göre sekiz puan daha yüksek olduğu belirtilmektedir (17). Bebeklerin ve çocukların beslenmesi konusunda uluslararası düzeyde kabul edilen kurallara göre, bebeklerin doğumdan itibaren ilk 6 ay boyunca sadece anne sütü almaları önerilmektedir. Bu ilk aylar boyunca bebeğin başka hiçbir sıvı veya katı gıdaya ihtiyacı yoktur. Bebekler 6 aylık olduklarında optimal büyümenin sağlanması için uygun ve yeterli ek gıdalar diyete eklenmelidir. Bu tamamlayıcı gıdaların yanı sıra en az bir yaşına kadar anne sütüne devam edilmelidir (18).

14 9 Gelişmiş ülkelerde bile anne sütü, solunum sistemi ve gastrointestinal sistem hastalıklarını, anne sütü almayan bebeklere göre ¼ oranında azaltmaktadır (15). Bu bilgiye rağmen, pek çok hastane ve sağlık personeli anne sütü verilmesini engellemekte veya önermeyi unutmaktadır. Bebeği doğumdan sonra anne memesine tutmak, hipoglisemi riskini azaltmakta, şekerli su verilmesini gereksiz hale getirmekte ve tam etkili laktasyonun başlamasını sağlamaktadır. Anne ve bebeğin 24 saat beraber kalmalarını ve böylece bebeğin her istediğinde beslenmesini sağlamak, yenidoğan döneminde sağlığı iyileştirecek ve hastalıkları önleyecektir. Bu şekilde beslenme, yenidoğan bakım odalarında yerleşen patojenik E. coli ve stafilokok enfeksiyonu epidemilerini önleyecek ve çok düşük ağırlıklı bebeklerdeki fatal nekrotizan enterokoliti de önleyecektir (15). Anne sütüyle beslenme çocuk açısından en iyi beslenme şeklidir. Ancak, çocuk altı ayını tamamladığında ek besinler mutlaka verilmelidir. Çünkü, altı aydan sonra anne sütü çocuğun bütün beslenme gereksinimlerine karşılık veremez (15). Yeterli ve dengeli beslenme, daha uzun boylu, daha güçlü ve daha sağlıklı bir nesil oluşumunu sağlamaktadır. Tarih göstermektedir ki, kadınların ve çocukların beslenme gereksinimlerini karşılayan toplumlar, aynı zamanda bu kesimlerin daha kapsamlı bir toplumsal ve ekonomik gelişme için kapasitelerini de artırabilmişlerdir. Örneğin, Đngiltere ve bazı Batı Avrupa Ülkelerinin 1790 dan 1980 e kadar uzanan dönemde gerçekleştirdikleri ekonomik gelişmenin yarısı, daha iyi beslenmeye, iyileştirilmiş sağlık ve sanitasyon koşullarına ve neredeyse bir yüzyıl önce yapılan sosyal yatırımlara bağlanmaktadır (11). Süt çocukları ve küçük çocuklar kendilerini besleyemedikleri için, eve giren besin miktarının az olduğu durumlarda, çocuklar diğer aile bireylerine kıyasla besin eksikliğinden daha fazla zarar görürler. Çocuklar sürekli büyüme ve gelişme sürecinde oldukları için esansiyel besinlere erişkinlerden daha fazla ihtiyaç duyarlar. Bu nedenle kötü çevre koşullarında çocuklar erişkinlerden daha fazla zarar görürler. Az gelişmiş ülkelerde infeksiyonlarının, ishallerin sık görülmesi, bunların yol açtığı iştahsızlık ayrıca hasta çocuğun aç bırakılması inancı gibi geleneksel yanlışlıklar, çocuklarda beslenme bozukluklarının başlıca nedenleridir. Besin alımının kısıtlı olduğu, enfeksiyonlara yol açan kötü çevre şartlarının var olduğu, optimal çocuk beslenmesinin ihmal edildiği, sosyoekonomik koşulların iyi olmadığı toplumlarda protein enerji malnütrisyonu (PEM), beklenen bir beslenme sorunudur. Gelişmekte olan ülkelerde pek çok çocuk bir çok risk faktörü ile doğmaktadır. Bu çocuklar düşük doğum ağırlıklı doğmakta ve yetersiz anne sütü almaktadırlar. Bu durum PEM riskini artırmaktadır (11).

15 10 DSÖ ye göre PEM besindeki eksiklik dereceleri değişebilmekle birlikte, gerek proteinden gerekse kaloriden fakir bir beslenme biçimi sonucu oluşan, en fazla süt çocukları ve küçük çocuklarda rastlanan sık olarak enfeksiyonların da eşlik ettiği bir patolojik sendromlar grubu şeklinde tanımlanır. PEM in ağır şekilleri marasmus, kwashiorkor ve marasmikkwashiorkordur. Bunların yanı sıra sayısı çok daha fazla olan ve fizik mental gelişmede duraklamanın başlıca bulgu olduğu hafif ve orta PEM vakaları vardır. Ağır PEM vakalarını tanımak oldukça kolaydır. Asıl güç olan ve toplum sağlığı açısından önem taşıyan hafif ve orta derecedeki PEM vakalarıdır (11). Malnütrisyon, bebek ve çocuk ölümlerinin temel nedenlerinden birisidir (19). Gelişmekte olan ülkelerde 1998 yılında canlı doğan çocukların pek çoğunun beş yaşına erişmeden kötü beslenme ve hastalık nedeniyle öldüğü, yaşayanların ise ¼ - ½ si ağır ya da orta derecede PEM den olumsuz biçimde etkilendiği belirtilmiştir. Tüm dünyadaki 5 yaş altı çocuk ölümlerinin % 55 inden malnütrisyon direkt ya da dolaylı biçimde sorumludur (10). PEM bugün az gelişmiş ülkelerin en önemli toplum sağlığı sorunudur. PEM için en fazla kullanılan ölçüt, yaşına göre vücut ağırlığı referans ölçütlerinin (persentil) altında olan çocuk oranıdır. Bu referans değerleri, DSÖ ve BM Ulusal Sağlık Đstatistik Merkezleri tarafından düzenlenmektedir (5, 9,11). Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNĐCEF) başta olmak üzere birçok uluslararası kuruluş tarafından, 1970 li yıllarda bebek ve çocuk sağlığını iyileştirmeye yönelik Çocuk yaşatma ve geliştirme seferberliği başlatılmıştır. Çocuk yaşatma ve geliştirme seferberliği kapsamında yer alan programlar GOBI-FFF şeklinde özetlenmektedir (1). G: Growth monitoring-büyümenin izlenmesi; O: Oral rehydration therapy ağızdan sıvı tedavisi; B: Breastfeeding-anne sütü ile beslenme; I: Immunization-bağışıklama; F: Food suplementation-gıda desteğinin sağlanması (beslenmenin sürdürülmesi); F: Family planning-aile planlaması; F: Female education-kadın eğitimi. New York da 1990 yılında 71 ülkenin devlet ve hükümet başkanları başta olmak üzere 159 ülke temsilcisi, çocuk sağlığını daha da iyileştirmek için düzenlenen Çocuklar Đçin Dünya Zirvesi ne katılmışlardır. Çocuklar Đçin Dünya Zirvesinde 2000 yılına kadar gerçekleştirilmek üzere benimsenen temel hedefler şu şekilde özetlenebilir (1, 20): 1. Beş yaş altı çocuk ölüm oranının, 1990 yılına göre üçte bir oranında azaltılması ya da bu ölümlerin canlı doğumda 70 in altına düşürülmesi.

16 11 2. Anne ölüm oranının 1990 yılına göre yarı yarıya azaltılması. 3. Beş yaşından küçük çocuklar arasında görülen beslenme yetersizliği vakalarının, 1990 yılına göre yarı yarıya azaltılması (mikronütriyen yetersizliklerin giderilmesi, bebeklere anne sütü verilmesinin bütün doğumevlerinde teşvikinin sağlanması ve düşük doğum ağırlığı vakalarının toplam içinde en fazla % 10 da kalacak şekilde azaltılması). 4. Bir yaşından küçükler arasında bağışıklama oranının % 90 a çıkarılması, çocuk felcinin eradikasyonu, neonatal tetanozun eliminasyonu, kızamık vakalarında % 90, ölümlerinde % 95 oranında azalma sağlanması. 5. Đshale bağlı çocuk ölümlerinin yarı yarıya azaltılması. 6. Akut solunum yolu enfeksiyonlarına bağlı çocuk ölümlerinin üçte bir oranında azaltılması. 7. Bütün çocuklara temel eğitim sağlanması; ilkokul eğitimini tamamlayan çocuk oranının, kız çocuklar dahil, % 80 e yükseltilmesi. 8. Bütün topluluklara temiz su ve sanitasyon imkanları sağlanması. 9. Başta özellikle güç durumdaki çocuklara yönelik koruma önlemlerinin artırılması olmak üzere, Çocuk Haklarına dair Sözleşmenin bütün ülkeler tarafından onaylanması. 10. Kadınların çok sayıda, araları çok yakın veya çok genç ya da çok yaşlı iken doğum yapmalarını önlemek amacıyla aile planlaması bilgileri ve hizmetlerinin herkese ulaştırılması Dünyada Çocuk Sağlığı : Dünya genelinde 1995 yılında BÖH 59, perinatal ölüm hızı 57, neonatal ölüm hızı 36 idi. Beş yaş altı ölüm hızı, 1995 yılında dünya genelinde 78 iken, bu oran en az gelişmiş ülkelerde 150 idi yılındaki 50 milyon ölümün 1/3 ü paraziter ve enfeksiyöz hastalıklara bağlı idi. Doğum esnasında yeterli bakım verilirse ölü doğumların en az yarısı önlenebilir. Her beş yenidoğan ölümünden 4 ü enfeksiyon hastalıklarına, doğum asfiksisine ve doğum yaralanmasına bağlıdır (11). Dünya genelinde yılda 25 milyon düşük doğum ağırlıklı (DDA) bebek doğduğu tahmin edilmektedir. Bu tüm canlı doğumların % 17 sini oluşturmaktadır. Bunların % 95 i gelişmekte olan ülkelerdedir. DDA bebeğin gelişimi ve yaşaması için olumsuz bir faktördür. Đleri yaşlardaki pek çok hastalık (insüline bağımlı olmayan diyabet, kalp hastalığı gibi) için önemli bir risk faktörü oluşturmaktadır (11).

17 12 DSÖ, Dünya çapında yeterli anne sütü verme hızlarının düşük olduğunu, bebeklerin % 35 inin doğumdan sonra 4 ay kadar emzirildiğini tahmin etmektedir. Pek çok ülkede (özellikle Avrupa da) çok az artma oldu ise de anne sütü verme hızları halen düşüktür (5). DSÖ, dünya çocuklarının halen yaklaşık 1/3 ünün PEM den etkilendiğini tahmin etmektedir. Bu çocukların % 76 sı Asya da (en fazla Güney Asya da), % 21 i Afrika da ve % 3 ü Latin Amerika da yaşamaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde 1998 yılı için 206 milyon çocukta gelişme geriliği olduğu belirtilmektedir (5). Dünya genelinde pek çok çocuk malnütrisyonun değişik türlerine maruzdur. Bodur (yaşına göre boyu kısa kalan) çocuk sayısının 226 milyon, kavruk (boyuna göre olması gereken kilonun altında) çocuk sayısının 67 milyon olduğu tahmin edilmektedir. Bu çocukların bir sonraki yılda ölme olasılıklarının, normal çocuklara göre 2 ile 8 kat daha yüksek olduğu belirtilmektedir (5). Gelişmekte olan ülkelerde, beş yaş altındaki düşük kilolu çocuk prevalansı 1975 te % 46 iken, 1996 yılında % 31 e düşmüştür. Ancak bu düşüş düzenli bir düşüş değildir. DSÖ, beş yaş altındaki çocuklarda düşük kiloluluk oranının 2025 yılında % 28 civarına düşeceğini tahmin etmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde 1998 yılı için 206 milyon çocuğun (% 38) yaşına göre kısa boylu olduğu ve bunların yaklaşık 49 milyonunun (% 9) kaybedildiği belirtilmiştir (5). Orta Asya nın güneyinde malnütrisyon prevalansı Dünyadaki en yüksek değerdir. Beş yaş altı çocukların yarısı malnütrisyonludur. Bu da gelişmekte olan ülkelerdeki malnütrisyonlu çocukların yaklaşık yarısını oluşturmaktadır. mortalite hızı; orta derecede kilo eksikliği olan çocuklarda, normal kilolu çocuklara göre 2.5 kat, ciddi kilo eksikliği olan çocuklarda ise beş kat daha fazladır. Bu çocuklardaki ölümlerin % 50 si malnütrisyonla ilişkili iken, gelişmekte olan ülkelerde beş yaş altı 300 bin çocuğun ölümünde malnütrisyon esas nedendir. Beş yaş altı 22 milyon çocuğun da aşırı kilolu olduğu tahmin edilmektedir. Genel olarak tüm dünyada herhangi bir ülkede malnütrisyon prevalansı (düşük ağırlıklı ve fazla kilolu) % 50 civarındadır (5). Çeşitli besin elementi (demir, iyot, vitamin A) malnütrisyonları dünya çapında PEM den daha yaygındır. Hamile kadınlarda ve okul öncesi çocuklarda, anemi prevansı gelişmekte olan ülkelerde en yüksek seviyededir (% 50). Subklinik A vitamini eksikliği beş yaş altı çocukların % 42 sini etkilemektedir. Bunların yaklaşık % 0.5 i ciddi şekilde (Kseroftalmi) etkilenmiştir (5). Dünya genelinde bebek ölümlerinin ve morbiditesinin çoğu güvenli su, sanitasyon, beslenme ve aşılama ile önlenebilir. Dünya genelinde bağışıklama oranı % 80 dir. Ancak halen iki

18 13 milyon çocuk aşı ile önlenebilir hastalıklar nedeniyle ölmektedir. Günümüzde çocukların % 20 si halen aşılanamamaktadır (11) Ülkemizde ve Bölgemizde Çocuk Sağlığı: Ülkemizde son yıllarda bütün bebek ve çocuk ölüm hızlarında önemli düşüşler olmuştur. BÖH 1993 yılında 53,5 iken, 1998 yılında 42.7 ye, beş yaş altı çocuk ölüm hızı ise 61 den 52.1 e düşmüştür (8,9). Kayseri genelinde 1998 yılı için, BÖH 20.7, beş yaş altı ölüm hızı 24.2 olarak belirtilmiştir (10). Bebek ve çocuk ölümleri bölgelere ve kentsel/kırsal yerleşim yerlerine göre önemli farklılıklar göstermektedir. Annenin eğitim düzeyi ile annenin doğum öncesi aldığı tıbbi bakım ve doğumun yapıldığı koşullar, bebek ve çocuk ölüm hızları ile yakından ilişkilidir. Sosyo-ekonomik gruplar arasındaki farklılıklara ilaveten demografik özellikler de bebek ve çocuk ölüm hızlarını etkilemektedir. Annenin doğum sırasındaki yaşı ve doğum sırası ile bebek ve çocuk ölümleri arasında U şeklinde bir ilişki vardır (21). Çocuk sağlığı göstergeleri içinde en önde gelenlerden birisi, çocukların aşılanma düzeyidir. Ülkemizdeki, bağışıklama oranları ve dünya ülkeleriyle kıyası Tablo 1 de görülmektedir. Bütün aşıları yaptırılmış çocukların oranı % 65 tir. Doğu Anadolu, bağışıklama oranının en düşük (% 41) olduğu bölgedir. Akut solunum yolu hastalıkları ve ishal, Türkiye de beş yaş altı çocuklarda en çok görülen iki hastalıktır (7,11). Türkiye de emzirme oldukça yaygındır. Çocukların hemen hepsi (% 95) belirli bir süre emzirilmektedir. Ortanca emzirme süresi 12 aydır, ancak ek gıdalara erken yaşlarda başlanmaktadır. Çocukların üçte birine (% 33) daha bir aylık iken ek gıda verilmeye başlanmaktadır. Çocukların yaklaşık yarısı (% 53) ise 2-3 aylık iken ek gıda almaktadır (9). Doğumdan sonraki ilk ay içinde yalnız anne sütü alan bebeklerin oranı % 19 dur. Bunlara anne sütü ile birlikte su verilen bebekler de eklendiğinde bu oran % 46 ya çıkmaktadır (9). Çocukların beşte birinin beş yaşına geldiğinde yaşına göre kısa olduğu belirtilmektedir. Yaşa göre kısa boylu olma durumu kırsal yerleşim yerlerinde ve Doğu Anadolu da daha yaygın olup; annesi eğitimsiz olan, doğum sırası yüksek olan ve 24 aydan kısa bir doğum aralığından sonra doğan çocuklar arasında daha sık görülmektedir. Çocukların % 11 i yaşına göre düşük ağırlıklıdır (7, 9).

19 Aile Planlaması Dünyanın her ülkesinde aile sağlığında önemli bir yeri olan aile planlaması, özellikle anaların ve çocukların daha sağlıklı olabilmeleri için alınan önlemleri kapsayan bir sağlık hizmetidir. Kısaca, evli çiftlerin istedikleri zaman, istedikleri sayıda çocuk sahibi olmalarına yardım eden uygulamaların tümü olarak belirtilen aile planlaması; eşlerin istenmeyen gebeliklerden sakınmalarına, iki doğum arasındaki süreyi düzenlemelerine, yaşlarını, sağlık ve sosyoekonomik durumlarını göz önüne alarak ne zaman ve ne kadar çocuk sahibi olacaklarına karar vermelerine, çocuğu olmayan ailelerin çocuk sahibi olma isteklerini gerçekleştirmelerine yardım eden uygulamaların tümüdür (22). Aile planlaması hizmetini, ailedeki çocuk sayısını sınırlandırmak şeklinde düşünmek hatadır. Aile planlaması bir yaşam biçimi, akılcı bir düşünüş yoludur. Aileler çocuk sahibi olma hususunda tümüyle serbest olup, bakabilecekleri sayıda çocuğa kendi iradeleriyle ve istedikleri zaman sahip olabilirler. Ailelerin sosyal ve ruhsal yönden tam bir iyilik durumunda olabilmesi, onların yaşam biçimlerini ve aile düzenlerini kendi olanak ve isteklerine uygun bir şekilde kurabilmelerine ve sürdürebilmelerine bağlıdır. Bir aile istediği sayıda çocuk sahibi olduktan sonra, istenmeyen çocuklara sahip olma tehlikesi ve onların getireceği sosyoekonomik yüklerin endişesi içinde yaşıyorsa, o ailenin sağlıklı olduğu düşünülemez. Üstelik istenmeyen gebelik korkusu yüzünden eşler arasında karşılıklı ilişki, ilgi ve sevgi zayıflar. Olaya ailenin diğer çocukları açısından bakıldığı zaman, çocukların ana sevgisine, ilgisine ve bakımına ihtiyaç duyacakları kesindir (22). Aile planlaması yöntemi kullanma düzeyini belirlemek için de çeşitli göstergeler kullanılmaktadır. Bunlardan en önemlisi yaş grubu evli kadınların AP yöntemi kullanma oranlarıdır. Bu yöntemler içinde modern AP yöntemleri kullanma oranlarının yüksek olması bölgenin ya da ülkenin aile planlaması hizmetlerinin etkinliğini göstermektedir Dünyada Aile Planlaması : Dünya genelinde aile planlaması yöntemi kullanma oranı 1990 yılında % 57 iken, günümüzde % 60 a yakındır. Gelişmekte olan ülkelerde bu oran 1990 yılında % 53, 1995 yılında % 56 iken; gelişmiş ülkelerde 1990 yılında % 72, 1995 yılında % 73 idi. Dünya çapında en az 350 milyon çift modern AP yöntemlerini kullanamamaktadır milyon evli kadın, ya daha fazla çocuk istemediği ya da bir sonraki gebeliğini en az iki yıl ertelemek istediği halde herhangi bir AP yöntemi kullanmamaktadır (8).

20 15 Tüm çiftlerin % 8-12 si üreme çağlarının bir döneminde infertilitenin bir çeşidi ile karşılaşmaktadır. Primer infertilite oldukça düşüktür ve yaş kadınlarda % 2-4 tür (23) Ülkemizde ve Bölgemizde Aile Planlaması Türkiye de tarihinde çıkarılan 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile aile planlaması çalışmalarını yürütme görevi Sağlık Bakanlığı na verilmiştir (24). Ülkemizde, aile planlaması konusunda 30 yılı aşkın bir süredir, riskli gebelikleri önleyerek kadın ve çocuk sağlığını korumayı amaçlayan, ailelere bu konuda gerekli bilgi ve hizmeti sunarak doğurganlıkları ile ilgili özgürce ve bilinçli seçim yapmalarını sağlayacak politikalar izlenmeye çalışılmıştır. Bu politikaların olumlu sonuçları demografik ve sağlık göstergelerimize yansımakla birlikte, aile planlaması konusunda karşılanmayan gereksinimin hala yüksek olduğu belirtilmektedir (25). Aile planlamasında başarının ilk adımı, aile planlaması yöntemlerinin bilinmesidir. Hemen hemen bütün Türk kadınları en az bir yöntem bilmektedir. Bu kadınların hemen hepsi yöntemleri nereden temin edeceklerini de bilmektedirler (9). Gebeliği önleyici yöntemlerin yaygın olarak bilinmesine rağmen, gebelik riski altındaki kadınların % 37.4 ü herhangi bir yöntem kullanmamaktadır (9). Türkiye genelinde 1998 yılında evli kadınların % 63.9'u herhangi bir aile planlaması yöntemi kullanmaktadır. Bu kadınların % 37.7'si modern AP yöntemi, % 25.5'i ise geleneksel AP yöntemi kullanmaktadır. Rahim içi araç (RĐA) en yaygın kullanılan modern yöntemdir. (% 19.8). RĐA yı kondom (% 8.2) ve OKS (% 4.4) izlemektedir. Bölgeler arasındaki farklılıklar büyüktür. Halen AP yöntemi kullanan kadınların oranı Doğu Anadolu da % 42 iken Batı Anadolu da % 70.5 dir. Diğer bölgelerde bu oranlar % 60 ın üzerindedir (8). Kayseri genelinde, 1998 yılında evli kadınların % 75.7 sinin herhangi bir AP yöntemi kullandığı belirtilmiştir. Bu kadınların % 52.2 sinin etkili, % 23.6 sının etkisi sınırlı yöntem kullandığı, % 13.6 sının ise herhangi bir AP yöntemi kullanmadığı ve etkili AP yöntemlerinden en çok RĐA nın (% 26.5) kullanıldığı belirtilmiştir (10). Ülkemizde halen herhangi bir AP yöntemi kullanmayan kadınların % 45 i ilerde herhangi bir AP yöntemi kullanmayı düşünmektedir. Bu kadınların çoğu RĐA yı tercih etmektedirler (9). Türkiye de aile planlamasında belirgin bir karşılanmamış ihtiyacın (hizmet-talep açığının) bulunması, gebeliği önleyici yöntem kullanımının daha da artırılması yönünde bir potansiyelin varlığını ortaya koymaktadır. Kadınların % 12 si öncelikle aile planlaması hizmetlerine ihtiyaç duymaktadır. Bu kadınlar halen bir AP yöntemi kullanmamasına rağmen

21 16 başka çocuk istemeyen (% 8) ve bir sonraki doğumunu geciktirmek isteyen (% 4) kadınlardır (9) Çevre Sağlığı Çevrenin sağlık üzerine etkisi Hipokrat zamanından beri bilinmektedir. Hipokrat, çeşitli çevresel faktörlerin, yaşam biçiminin ve alışkanlıkların insanlarda belirli hastalıklara yol açtığını bildirmiştir (26). Sağlık ve hastalık durumu, insanın genetik yapısı ile çevresi arasındaki etkileşimin bir sonucudur. Çevresel bozulma, dünyanın ısınması, stratosferdeki ozon eksilmesi, asit yağmurları, hava kirlenmesi, toprak erozyonu, ormansızlaşma ve okyanusların veriminin azalması insan sağlığı ve tüm canlıların sağlığı açısından büyük tehlike oluşturmaktadır (27). Daha sağlıklı ve daha temiz bir dünyada yaşamak ve çocuklarımızı bu sağlıklı dünyada yetiştirmek tüm insanların ve tüm nesillerin ortak arzusudur (4). DSÖ nün de belirttiği gibi Đnsan sağlığı, hastalığın olmayışının çok daha ötesinde bir şeydir. Sağlık kavramı geniş anlamıyla sağlıklı olmayı kapsar ve iyi çevre koşulları sağlıklı olmanın vazgeçilmez şartlarından biridir (28). Uzun yıllar çevre ile uyumlu bir yaşam sürdüren ve yaklaşık 150 yıl öncesine kadar çevreyi kirletici etkinlikte bulunmayan insanlar, hızlı sanayileşme ile beraber çevrenin hızla kirlenmesi ile karşı karşıya kalmışlardır (4). Hava, su ve toprak kirliliği ile ilk kez nüfusun yoğun olduğu kentlerde ve endüstri merkezlerinde karşılaşılmış ve bu kirliliğin hızla dünyaya yayılması çevrenin bozulmasına neden olmuştur. Doğal çevrenin tahribi bir süre sonra insanların beslenme, enerji ve hammadde gibi ekonomik kaynaklarını tehdit etmeye başlamış ve çevre kaygısı taşımadan sürdürülen sanayileşmenin çevreyi yok ettiği anlaşılmıştır (4). Çevrenin insan sağlığı üzerine etkisi iki şekilde olmaktadır (22). 1. Geleneksel olumsuzluklar; fakirlik ve yetersiz gelişme (güvenilir içme suyu sağlanamaması, evlerde ve toplumda temel sanitasyonun sağlanamaması, evde yemek pişirmeye veya ısınmaya bağlı hava kirliliği, kömür ve fuel-oil yakılmasına bağlı hava kirliliği ve çöplerin yok edilememesi). 2. Modern olumsuzluklar; gelişime paralel olarak sağlık ve çevrenin korunmamasına ve doğal kaynakların çabuk tüketilmesine bağlıdır. (nüfus yoğunluğunun fazla olduğu bölgelerde suyun kirlenmesi, egzoz dumanı, kömür tozu, endüstri ve müdahaleli ziraat ile oluşan hava kirliliği, iklim değişiklikleri ve ozon tabakasındaki delinme vs) Çevre kirliliğinin ana maruziyet kaynakları hava, su ve gıdalardır. Ev atıklarının ve çöplerin etkilediği durumlar önemli bulaşma kaynaklarıdır.

22 17 Sağlığın; kentleşme, çevre, iş imkanı, eğitim ve beslenme gibi sosyoekonomik durumlardan etkilendiği ve bunların sağlık eğilimlerinin arkasındaki esas faktör olduğu giderek netlik kazanmaktadır (29). Barınak en temel insan gereksinimlerinden birisidir. Dış ortam koşullarına karşı koruma sağlarken insanın temel gereksinimlerinin yerine getirilmesinde de en önemli faktörü oluşturmaktadır. Konut, önemli fiziksel, sosyal ve ruhsal sorunların kaynağı olabilir. Konut ile sağlık arasındaki bağlantılar öteden beri bilinmektedir. Konutların sağlık altyapısını sağlayan su ve atık uzaklaştırma sisteminin yanı sıra yapı teknolojisinin de sağlıkla bağlantısı vardır. Fakirlik düzeyini ölçmek için evlerin kötülüğü esas alınmaktadır. Temel ihtiyaçlar ve hizmetlerin eksikliği de kentsel fakirlik hakkında gerçekçi bilgiler vermektedir. Fakirliğin özellikle de kötü ev koşullarının ortadan kaldırılması insan yaşamı ve gelişimin sürekliliği için şarttır (4). Su kaynaklarının korunması ve kirlenmesinin kontrol edilmesinde yapılacak ilk iş toplumun içme ve kullanma suyu ihtiyacını karşılamaktır. Yakın zamana kadar su; kolera, tifo, dizanteri gibi salgın hastalıkların en büyük taşıyıcısı olarak bilinirdi. Standartlara uygun yeteri kadar içme ve kullanma suyunun temin edilmiş olması ile bu tür hastalıklarda önemli düşüşler kaydedilmiştir. Gerekli suyun temin edilmesinden sonra sıra kullanılmış suların toplanması ve uzaklaştırılmasına gelir. Đçme ve kullanma suyu ihtiyaçlarının karşılanması için meskun bölgelere şebekeler yardımı ile dağıtılan suların kullanıldıktan sonra uygun bir şekilde toplanarak zararsız hala getirilmeleri çevre sağlığı açısından yapılacak önemli işlerden biridir (30) Dünyada Çevre Sağlığı : Endüstri devrimini izleyen yıllardan itibaren günümüze kadar devam eden kentleşme olgusu, hızlı nüfus artışının etkisiyle daha da hızlı bir biçimde ve kentlerin alt yapısını, sosyo kültürel ve ekonomik koşulları aşırı zorlar biçimde sürüp gitmektedir (27). Dünya 21. yüzyıla doğru giderken 6 milyar insanın % 45 i şehirlerde yaşamaktadır (4, 5). Gelişmekte olan ülkelerde kentleşme oranı hızla değişmektedir. Kentsel bölgelerde yaşamakta olanların oranı yılları arasında % 25 ten % 33 e çıkmıştır. Eğer bu değişme eğilimi sürecek olursa gelişmekte olan ülkelerde bu oranın 2000 yılında % 50 ye çıkacağı belirtilmektedir (29). Şehirleşme, Dünya nüfusunun oldukça büyük bir kısmının yaşam standartlarının iyileşmesine yardımcı olmuştur. Şehirleşme, gelecek için hem parlak bir umut, hem de buna paralel gitmeyen bir felaketi beraberinde sunmaktadır (4).

07.11.2014. Ana Sağlığını Etkileyen Faktörler ve Alınacak Önlemler

07.11.2014. Ana Sağlığını Etkileyen Faktörler ve Alınacak Önlemler 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı 2. Hafta ( 22 26 / 09 / 2014 ) 1.) KADIN ve ANASAĞLIĞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER ve ALINACAK ÖNLEMLER 2.) KADIN ve ANA SAĞLIĞI İLE İLGİLİ ÖLÇÜTLER Slayt No: 2

Detaylı

Dünyada Çocuk Sağlığı Politikaları / hedefleri. Dr. Günay SAKA DÜTF HSAD 10 Mayıs 2011

Dünyada Çocuk Sağlığı Politikaları / hedefleri. Dr. Günay SAKA DÜTF HSAD 10 Mayıs 2011 Dünyada Çocuk Sağlığı Politikaları / hedefleri Dr. Günay SAKA DÜTF HSAD 10 Mayıs 2011 1 DÜNYA DAKİ ÇOCUKLARIN SAĞLIĞININ KORUNMASI VE GELİŞTİRİLMESİNE YÖNELİK ÇALIŞMALAR 1946 BM ye bağlı UNICEF kuruldu.

Detaylı

M2 S1. Üreme Sağlığı. Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım. Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011

M2 S1. Üreme Sağlığı. Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım. Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011 M2 S1 Üreme Sağlığı Tanım, Üreme Hakları, Bütüncül Yaklaşım Doç. Dr. Günay SAKA 12 Mayıs 2011 M2 S6 Üreme Sağlığına Yönelme Bükreş konferansı (1974) II. Nüfus Konferansı (1984 Meksika) Kadın ve çocuklara

Detaylı

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ Dr. İbrahim PADIR İstanbul, 2015 Kavramlar ve Tanımlar Gebeliğe bağlı ölüm, bir kadının gebelik süresince, doğumda ya da gebeliğin sonlanmasından sonraki 42 gün içinde

Detaylı

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU

SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi 2012-2013 Eğitim Öğretim Yılı SEÇMELİ DERS ÖNERİ FORMU Dersin adı Üreme Sağlığı Anabilim dalı Sorumlu öğretim üyesi E-posta adresi Halk Sağlığı Prof.Dr.Haldun SÜMER

Detaylı

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 213 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması Ulusal Toplantı TNSA-213 Sonuçları Doç. Dr. A. Sinan Türkyılmaz Doç. Dr. Alanur Çavlin 2 Aralık 214, Rixos Grand Ankara Oteli, Ankara Sunuş Planı Hanehalkı nüfusunun

Detaylı

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 213 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2. Bölge Toplantısı TNSA-213 Sonuçları Doç. Dr. Alanur Çavlin Dr. Pelin Seçkiner 5 Şubat 215 Swiss Otel Büyük Efes, İzmir Sunuş Planı Hanehalkı nüfusunun ve kadınların

Detaylı

ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞININ ÖNEMİ. Sağlık; bireyin beden, ruh ve sosyal açıdan tam bir iyilik durumunda olmasıdır.

ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞININ ÖNEMİ. Sağlık; bireyin beden, ruh ve sosyal açıdan tam bir iyilik durumunda olmasıdır. ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞININ ÖNEMİ Sağlık; bireyin beden, ruh ve sosyal açıdan tam bir iyilik durumunda olmasıdır. Anne-çocuk sağlığı hizmetlerinin amacı; özelde anne ve çocukların, genelde ise toplumun sağlıklı

Detaylı

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ Dr. Sema ÖZBAŞ Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanı Sağlık Bakanlığı Teşkilat Şeması Türkiye Halk

Detaylı

Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler

Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler Aşırı doğurganlığın anne ve çocuk sağlığına etkileri İstenmeyen gebelikler ve isteyerek düşükler Doç. Dr. Günay SAKA DÜTF HSAD 10.05.2010 1 Amaç : Tıp Fakültesi Dönem III öğrencileri, aşırı doğurganlık,

Detaylı

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması

2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 213 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 3. Bölge Toplantısı TNSA-213 Sonuçları Doç. Dr. Alanur Çavlin Dr. Tuğba Adalı 19 Şubat 215 Greenpark Otel, Diyarbakır Sunuş Planı Hanehalkı nüfusunun ve kadınların

Detaylı

Mevsimlik Tarım İşçilerinin ve Ailelerinin İhtiyaçlarının Belirlenmesi Araştırması 2011 Harran Üniversitesi-UNFPA

Mevsimlik Tarım İşçilerinin ve Ailelerinin İhtiyaçlarının Belirlenmesi Araştırması 2011 Harran Üniversitesi-UNFPA Mevsimlik Tarım İşçilerinin ve Ailelerinin İhtiyaçlarının Belirlenmesi Araştırması 211 Harran Üniversitesi-UNFPA Hizmet için kanıt oluşturan sonuçlar açısından Hizmetleri planlama ve uygulama açısından

Detaylı

YENİDOĞAN ÖLÜMLERİ VE PREMATÜRİTE. Doç. Dr. Ahmet Yağmur Baş Etlik Zübeyde Hanım Kadın Hastalıkları EAH Yenidoğan Kliniği

YENİDOĞAN ÖLÜMLERİ VE PREMATÜRİTE. Doç. Dr. Ahmet Yağmur Baş Etlik Zübeyde Hanım Kadın Hastalıkları EAH Yenidoğan Kliniği YENİDOĞAN ÖLÜMLERİ VE PREMATÜRİTE Doç. Dr. Ahmet Yağmur Baş Etlik Zübeyde Hanım Kadın Hastalıkları EAH Yenidoğan Kliniği YENİDOĞAN SAĞLIĞI Yenidoğan dönemi; doğumdan bir aya kadar olan süreyi (ilk 28 gün)

Detaylı

PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ. Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği

PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ. Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği Perinatoloji Yüksek riskli gebelik Maternal ve fetal sağlığı tehdit eden, mortalite ve morbidite olasılığını

Detaylı

SAĞLIK DÜZEYİ GÖSTERGELERİ

SAĞLIK DÜZEYİ GÖSTERGELERİ SAĞLIK DÜZEYİ GÖSTERGELERİ HIZ:Bir toplum veya grubun belirli bir birimi içinde gözlenen hastalık veya olay sıklığını belirtir.hızın hesap edilmesinde kullanılan pay ve paydadaki sayılar aynı bölgeden

Detaylı

BESLENME. Doç. Dr. Emel ĐRGĐL

BESLENME. Doç. Dr. Emel ĐRGĐL BESLENME Doç. Dr. Emel ĐRGĐL Oktay ın Yemek Duası Beslenme Fetal gelişimin en başından itibaren, bebeklik, çocukluk, adölesan dönemlerden erişkin döneme kadar yaşamın her döneminde; Yeterli gıda, Đyi beslenme,

Detaylı

KANSER İSTATİSTİKLERİ

KANSER İSTATİSTİKLERİ 1 KANSER İSTATİSTİKLERİ Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından biridir. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk sağlığı sorunudur. Tanı olanaklarının gelişmesi ve

Detaylı

TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ

TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ Amaç Bu dersin sonunda öğrenciler, sağlık hizmeti verecekleri toplumu tanımanın önemi konusunda bilgi sahibi olacaklardır. ÖĞRENİM HEDEFLERİ Bu

Detaylı

Türkiye de Doğurganlık Tercihleri

Türkiye de Doğurganlık Tercihleri 2013 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması İleri Analiz Çalışması Türkiye de Doğurganlık Tercihleri Dr. Pelin Çağatay Melike Saraç Emre İlyas Prof. Dr. A. Sinan Türkyılmaz 10 Eylül 2015, Hilton Oteli, Ankara

Detaylı

SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ. Prof. Dr. Erdal ZORBA

SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ. Prof. Dr. Erdal ZORBA SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ Prof. Dr. Erdal ZORBA GEÇMĐŞTEN GÜNÜMÜZE SAĞLIK Geçmişte sağlığın tanımı; hastalıklardan uzak olma diye ifade edilirdi. 1900 lerin başında ölümlerin büyük bir kısmı bakteri ve

Detaylı

DOĞUM ÖNCESİ BAKIM VE DOĞUMA YARDIM 10

DOĞUM ÖNCESİ BAKIM VE DOĞUMA YARDIM 10 DOĞUM ÖNCESİ BAKIM VE DOĞUMA YARDIM 10 Banu Akadlı Ergöçmen ve Yadigar Coşkun Anne ve çocuk sağlığı açısından önemli bir konu olan doğum öncesi bakım ve doğuma yardıma ilişkin olarak TNSA-2003 den elde

Detaylı

GEZİCİ SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ HAKKINDA YÖNERGE

GEZİCİ SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ HAKKINDA YÖNERGE GEZİCİ SAĞLIK HİZMETLERİNİN YÜRÜTÜLMESİ HAKKINDA YÖNERGE Amaç Madde 1- Bu Yönerge, sağlık hizmetlerine ulaşılabilirliğin arttırılması ve bütün vatandaşların birinci basamak sağlık hizmetlerinden yararlanması

Detaylı

Türkiye nin Çocuk İhmali: Son 5 Yıldaki Bebek Ölümleri ve Koruyucu Hizmetlerden Yararlanmamada Eşitsizlikler

Türkiye nin Çocuk İhmali: Son 5 Yıldaki Bebek Ölümleri ve Koruyucu Hizmetlerden Yararlanmamada Eşitsizlikler Türkiye nin Çocuk İhmali: Son 5 Yıldaki Ölümleri ve Koruyucu Hizmetlerden Yararlanmamada Eşitsizlikler Prof.Dr.Muzaffer Eskiocak Trakya Üni.Tıp Fak. Halk Sağlığı Anabilim Dalı Bu yazı Türkiye de son 5

Detaylı

Sağlık Nedir? Sağlık Tanımı Sağlık Hizmetleri Türk Sağlık Sistemi. Sağlık tipleri. Sağlık Nedir? Tıbbi Model. Sağlık Modelleri 19/11/2015

Sağlık Nedir? Sağlık Tanımı Sağlık Hizmetleri Türk Sağlık Sistemi. Sağlık tipleri. Sağlık Nedir? Tıbbi Model. Sağlık Modelleri 19/11/2015 Sağlık Tanımı Türk Sağlık Sistemi Yük.Hem.Müge Bulakbaşı Sağlık Nedir? Sağlık negatif yönden hastalığın yokluğu şeklinde tanımlanmaktadır. Pozitif yönden sağlık; bireylerin hayata katılabilme yetenekleri,

Detaylı

ÇOCUK SAĞLIĞINA GİRİŞ ve Çocuk sağlığını değerlendirmede kullanılan ölçütler. Doç. Dr. Günay SAKA 5 Mayıs 2011

ÇOCUK SAĞLIĞINA GİRİŞ ve Çocuk sağlığını değerlendirmede kullanılan ölçütler. Doç. Dr. Günay SAKA 5 Mayıs 2011 ÇOCUK SAĞLIĞINA GİRİŞ ve Çocuk sağlığını değerlendirmede kullanılan ölçütler Doç. Dr. Günay SAKA 5 Mayıs 2011 1 Amaç : Bu oturumun sonunda katılımcılar çocuk sağlığının önemini ve çocukluk dönemlerine

Detaylı

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ Gösterge Adı Gebe Tespit Oranı (Yüzde) Gebelik sürecindeki riskli durumlarla ilgili oluşabilecek sorunları en aza indirmek için gebe sayısının tespit edilmesidir. İlgili

Detaylı

190 kadın planlanmamış ya da istenmeyen gebelikle karşılaşmakta, 110 kadında gebeliğe bağlı komplikasyon gelişmekte,

190 kadın planlanmamış ya da istenmeyen gebelikle karşılaşmakta, 110 kadında gebeliğe bağlı komplikasyon gelişmekte, Dünyada her bir dakikada 380 kadın gebe kalmakta, 190 kadın planlanmamış ya da istenmeyen gebelikle karşılaşmakta, 110 kadında gebeliğe bağlı komplikasyon gelişmekte, 40 kadın sağlıksız düşük yapmaktadır.

Detaylı

Türkiye de Erken Çocukluk Gelişimi ve Binyıl Kalkınma Hedefleri Yolunda Gelişmeler. Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yıldız YAPAR.

Türkiye de Erken Çocukluk Gelişimi ve Binyıl Kalkınma Hedefleri Yolunda Gelişmeler. Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yıldız YAPAR. Türkiye de Erken Çocukluk Gelişimi ve Binyıl Kalkınma Hedefleri Yolunda Gelişmeler Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yıldız YAPAR 12 Ekim 2010 Sunuş Planı Erken Çocukluk Gelişimi (EÇG) Nedir? Binyıl

Detaylı

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor.

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Sağlıklı çocuk izlemi: Çocuğun yaşına uygun ruhsal, fiziksel

Detaylı

İsmet Koç ve Erhan Özdemir

İsmet Koç ve Erhan Özdemir DOĞURGANLIK 4 İsmet Koç ve Erhan Özdemir Bu bölüm, günümüzdeki ve tamamlanmış doğurganlığın düzeyi, örüntüsü ve değişimi ve ilgili göstergeleri incelemenin yanında, doğum aralıklarını, doğurganlığa başlama

Detaylı

Pankreas, midenin arkasında karın içine yerleşmiş bir organdır. Gıdaların sindirim ve kullanımında büyük rol alır. Vücut için önemli hormonlar

Pankreas, midenin arkasında karın içine yerleşmiş bir organdır. Gıdaların sindirim ve kullanımında büyük rol alır. Vücut için önemli hormonlar Pankreas, midenin arkasında karın içine yerleşmiş bir organdır. Gıdaların sindirim ve kullanımında büyük rol alır. Vücut için önemli hormonlar üretir. Bunların başında insülin gelmektedir. İnsülin, pankreastan

Detaylı

Op Dr Aybala AKIL. ACIBADEM Bodrum Hastanesi

Op Dr Aybala AKIL. ACIBADEM Bodrum Hastanesi Sağlıklı bir anne için Sağlıklı beslenme Düzenli hekim kontrolü Gebelik öncesi hastalıkların sıkı takibi Sağlıklı bir yaşam tarzı Huzurlu bir gebelik süreci Sağlıklı beslenme = Dengeli beslenme Proteinler

Detaylı

ADOLESAN VE PERİMENOPOZDA İNFERTİLİTE TEDAVİSİ YAPILMALI MIDIR? Prof. Dr. Yusuf ÜSTÜN

ADOLESAN VE PERİMENOPOZDA İNFERTİLİTE TEDAVİSİ YAPILMALI MIDIR? Prof. Dr. Yusuf ÜSTÜN ADOLESAN VE PERİMENOPOZDA İNFERTİLİTE TEDAVİSİ YAPILMALI MIDIR? Prof. Dr. Yusuf ÜSTÜN ADOLESAN Çocukluktan erişkinliğe geçiş süreci DSÖ 10-19 yaş arasını kapsar Menarş sonrası ilk 2 yıl anovulatuar siklustan

Detaylı

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ

SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ SÜTÜN BİLEŞİMİ ve BESİN DEĞERİ Prof. Dr. Metin ATAMER Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Süt Teknolojisi Bölümü Aralık 2006 ANKARA Sütün Tanımı ve Genel Nitelikleri Süt; dişi memeli hayvanların, doğumundan

Detaylı

Dünya nüfusunun 1.2 milyarını adolesanlar oluşturmaktadır (dünya tarihindeki en yüksek rakam..) Bu nüfusun %85 i gelişmekte olan ülkelerde.

Dünya nüfusunun 1.2 milyarını adolesanlar oluşturmaktadır (dünya tarihindeki en yüksek rakam..) Bu nüfusun %85 i gelişmekte olan ülkelerde. Dünya nüfusunun 1.2 milyarını adolesanlar oluşturmaktadır (dünya tarihindeki en yüksek rakam..) Bu nüfusun %85 i gelişmekte olan ülkelerde. Yaşadıkları toplumlardaki birbirinden çok farklı politik, ekonomik,

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri Kansızlık (anemi) kandaki hemoglobin miktarının yaş ve cinsiyete göre kabul edilen değerlerin altında olmasıdır. Bu değerler erişkin erkeklerde 13.5 g/dl, kadınlarda 12 g/dl nin altı kabul edilir. Kansızlığın

Detaylı

Tdap Aşıları (Difteri, Toksoid ve Cansız Boğmaca)

Tdap Aşıları (Difteri, Toksoid ve Cansız Boğmaca) Tdap Aşıları (Difteri, Toksoid ve Cansız Boğmaca) Erişkin ve büyük çocuklarla kıyaslandığında, 12 ay altındaki infantlar gerçek anlamda yüksek boğmaca oranlarına ve boğmaca ile ilişkili ölümlerin geniş

Detaylı

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ Gösterge Adı Gebe Tespit Oranı (Yüzde) Gebelik sürecindeki riskli durumlarla ilgili oluşabilecek sorunları en aza indirmek için gebe sayısının tespit edilmesidir. İlgili

Detaylı

Sosyal Riski Azaltma Projesi Kapsamında Şartlı Nakit Transferi Uygulaması Tarihi:03.05.2004 Sayısı:2004/64-1838

Sosyal Riski Azaltma Projesi Kapsamında Şartlı Nakit Transferi Uygulaması Tarihi:03.05.2004 Sayısı:2004/64-1838 Sosyal Riski Azaltma Projesi Kapsamında Şartlı Nakit Transferi Uygulaması Tarihi:03.05.2004 Sayısı:2004/64-1838 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Sayı :

Detaylı

ÖRNEKLEME HATALARI EK C. A. Sinan Türkyılmaz

ÖRNEKLEME HATALARI EK C. A. Sinan Türkyılmaz ÖNEKLEME HATALAI EK C A. Sinan Türkyılmaz Örneklem araştırmalarından elde edilen kestirimler (estimates) iki tip dan etkilenirler: (1) örneklem dışı lar ve (2) örneklem ları. Örneklem dışı lar, veri toplama

Detaylı

Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir.

Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir. Emzirme son derecede sağlıklı ve doğal bir yöntemdir. Her memeli canlı gibi insanlarda yavrusunu doğumdan hemen sonra emzirmelidir. Emzirmeye, doğum şekli normal veya sezaryen olsun, mümkün olduğunca doğumdan

Detaylı

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı,

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı, Türkiye nin İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı nın Geliştirilmesi Projesi nin Açılış Toplantısında Ulrika Richardson-Golinski a.i. Tarafından Yapılan Açılış Konuşması 3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği

Detaylı

TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ

TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ SAĞLIK SEKTÖRÜ 2011 İÇİNDEKİLER 1. SAĞLIK SEKTÖRÜ... 3 1.1. Sağlık Personeli Durumu... 3 1.2. Ölüme Neden Olan Hastalıklar, Bebek - Çocuk Ölümleri ve Toplam Doğurganlık...

Detaylı

KÖYCEĞİZ TOPLUM SAĞ HİZMET SUNMAKLA GÖREVLİ/YETKİLİ SIRA NO KURUM KODU STANDART DOSYA PLANI KODU HİZMETİN ADI HİZMETİN TANIMI HİZMETİN DAYANAĞI MEVZUATIN ADI VE MADDE NUMARASI HİZMETTEN YARARLANANLAR TAŞRA

Detaylı

AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI

AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI AİLE HAYATI, PLANLAMASI VE ANA ÇOCUK SAĞLIĞI Aile nedir? Toplum içindeki en küçük sosyal kurumdur. Çekirdek aile Ana, baba ve çocuklardan oluşur. Geniş aile ise çeşitli akrabalardan oluşur. Aile kurumunun

Detaylı

Mirbad Kent Toplum Bilim Ve Tarih Araştırmaları Enstitüsü. Kadına Şiddet Raporu

Mirbad Kent Toplum Bilim Ve Tarih Araştırmaları Enstitüsü. Kadına Şiddet Raporu Mirbad Kent Toplum Bilim Ve Tarih Araştırmaları Enstitüsü Kadına Şiddet Raporu 1 MİRBAD KENT TOPLUM BİLİM VE TARİH ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ KADINA ŞİDDET RAPORU BASIN BİLDİRİSİ KADIN SORUNU TÜM TOPLUMUN

Detaylı

HIV/AIDS epidemisinde neler değişti?

HIV/AIDS epidemisinde neler değişti? HIV/AIDS epidemisinde neler değişti? Dr. Gülşen Mermut Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji ABD EKMUD İzmir Toplantıları - 29.12.2015 Sunum Planı Dünya epidemiyolojisi

Detaylı

TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI

TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI TÜRKİYE DE EN FAZLA GÖRÜLEN BESLENME HATALARI Türkiye beslenme durumu yönünden hem gelişmekte olan, hem de gelişmiş ülkelerin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme sahiptir. Ülkemizde halkın beslenme

Detaylı

AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ...

AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ... İÇİNDEKİLER 1. Bölüm: AFETLERİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ GENEL ETKİLERİ... 1 BÜTÜN DOĞAL AFETLERDE ORTAK SAĞLIK SORUNLARI... 3 Toplumsal Tepkiler... 3 Bulaşıcı Hastalıklar... 4 Nüfusun Başka Bir Yere Taşınması...

Detaylı

1. Halk Sağlığına Giriş. Çocuk Sağlığı Kontrol Programları Doç. Dr. Birgül Piyal. 5. Kadın Sağlığı. 7. Çalışan Sağlığı

1. Halk Sağlığına Giriş. Çocuk Sağlığı Kontrol Programları Doç. Dr. Birgül Piyal. 5. Kadın Sağlığı. 7. Çalışan Sağlığı 1. Halk Sağlığına Giriş 2. Sağlığı Koruma ve Geliştirme İlkeleri 3 Çocuk Sağlığı Kontrol Programları Doç. Dr. Birgül Piyal HALK SAĞLIĞI 4. Okul Sağlığı & Gençlerin Sağlık Sorunları (Gençlikte Riskli Davranışlar)

Detaylı

Araştırma Raporu. GK5 Sağlık Komitesi. Sorun: Pozisyon: Başkan Vekili. Giriş. Anahtar Kelimelerin Tanımları. Genel Bakış

Araştırma Raporu. GK5 Sağlık Komitesi. Sorun: Pozisyon: Başkan Vekili. Giriş. Anahtar Kelimelerin Tanımları. Genel Bakış Forum: Sorun: Yazar: GK5 Sağlık Komitesi Yoksul Ülkelerde Salgın Hastalıklardan Kaynaklanan Çocuk Ölümleri Sevim Özkan Pozisyon: Başkan Vekili Araştırma Raporu Giriş Yoksul ülkeler yiyecek, içecek, barınma

Detaylı

Kadın Sağlığına Genel Bakış. Dr. Nuran Elmacı

Kadın Sağlığına Genel Bakış. Dr. Nuran Elmacı Kadın Sağlığına Genel Bakış Dr. Nuran Elmacı Kadınların Sağlık Sorunları Doğurganlık Doğum - Doğum yardımı Aile planlaması Menopoz Kısırlık Kanserler Kadına yönelik Şiddet Kadınlar yedi milyara yaklaşan

Detaylı

raşitizm okul çağı çocuk ve gençlerde diş çürükleri büyüme ve gelişme geriliği zayıflık ve şişmanlık demir yetersizliği anemisi

raşitizm okul çağı çocuk ve gençlerde diş çürükleri büyüme ve gelişme geriliği zayıflık ve şişmanlık demir yetersizliği anemisi büyüme ve gelişme geriliği diş çürükleri zayıflık ve şişmanlık okul çağı çocuk ve gençlerde demir yetersizliği anemisi 0-5 Yaş Grubu Çocuklarda iyot yetersizliği hastalıkları vitamin yetersizlikleri raşitizm

Detaylı

TNSA-2003 BÖLGE TOPLANTISI-VI ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI

TNSA-2003 BÖLGE TOPLANTISI-VI ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI TNSA-2003 BÖLGE TOPLANTISI-VI ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI Doç. Dr. Turgay Ünalan 28 Haziran 2005 - SAMSUN Bebek ve Çocuk Ölümlülüğü 0-4 Yaş Dönemindeki Ölümler Perinatal Ölümler Yüksek Riskli Doğurganlık Davranışı

Detaylı

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri 1 Öğrenim Hedefleri Toplumsal cinsiyet ayrımcılığının, yaşam dönemlerine göre kadın sağlığına olan etkilerini açıklar, Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ile kadına

Detaylı

Teori (saat/hafta) Laboratuar (saat/hafta) ANA VE ÇOCUK BESLENMESİ

Teori (saat/hafta) Laboratuar (saat/hafta) ANA VE ÇOCUK BESLENMESİ ANA VE ÇOCUK BESLENMESİ Dersin Adı Kodu Yarıyıl Teori Laboratuar ANA VE ÇOCUK BESLENMESİ BES208 4. Bahar 2 2 0 4 Önkoşullar Yok Dersin dili Türkçe Dersin Türü Zorunlu Dersin öğrenme ve öğretme Anlatım,

Detaylı

TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER

TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER g TR63 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DEMOGRAFİK GÖSTERGELER TABLOLAR Tablo 1. TR63 Bölgesi Doğum Sayısının Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (2011)... 1 Tablo 2. Ölümlerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı (2011)...

Detaylı

Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır?

Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır? Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır? Alvin Toffler in endüstrinin gelişmesi yaklaşımı Pazarlama nedir? Kullanımı neden önemlidir? Pazarlama olanaklarının kullanımı, eğitim ve geliştirme

Detaylı

TÜİK in YOKSULLUK ANALİZLERİ ÜZERİNE

TÜİK in YOKSULLUK ANALİZLERİ ÜZERİNE Yıl: 24 Sayı:87 Nisan 2010 9 Güncel TÜİK in YOKSULLUK ANALİZLERİ ÜZERİNE Sıddık Ensari TÜİK periyodik olarak 2002 yılından beri düzenli bir şekilde yaptığı Hanehalkı Bütçe Anketleri sonuçlarını esas alan

Detaylı

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır.

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. ŞİŞMANLIK (OBEZİTE) Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. Yağ dokusunun oranı; Yetişkin erkeklerde % 12 15, Yetişkin kadınlarda %20 27 arasındadır. Bu oranların

Detaylı

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ HAYAT PROGRAMI (2014 2017) TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ

Detaylı

Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım

Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım Risk Altındaki Çocuklara Yaklaşım Prof. Dr. Betül Ulukol Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Sosyal Pediatri Bilim Dalı Risk Yüksek riskli gebeliklerin sonucu dünyaya gelenler Özel sağlık gereksinimi olan

Detaylı

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ

ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ Prof. Dr. Nilgün KARAAĞAOĞLU Doç. Dr. Gülhan EROĞLU SAMUR 4. Baskı Prof. Dr. Nilgün Karaağaoğlu Doç. Dr. Gülhan Eroğlu Samur ANNE ve ÇOCUK BESLENMESİ ISBN 978-605-364-200-8 Kitapta

Detaylı

İKİNCİ BÖLÜM Genel Hükümler

İKİNCİ BÖLÜM Genel Hükümler Amaç GEBE VEYA EMZİREN KADINLARIN ÇALIŞTIRILMA ŞARTLARIYLA EMZİRME ODALARI VE ÇOCUK BAKIM YURTLARINA DAİR YÖNETMELİK (14 Temmuz 2004 tarih ve 25522 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır) BİRİNCİ BÖLÜM Amaç,

Detaylı

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ

SULAMA VE ÇEVRE. Küresel Su Bütçesi. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com. Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ Sulama? Çevre? SULAMA VE ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. Hakan BÜYÜKCANGAZ SULAMA: Bitkinin gereksinimi olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa yapay yollarla verilmesidir ÇEVRE: En kısa tanımıyla

Detaylı

Beslenme Programlarının Yürütülmesinde Toplum Katılımının Sağlanması. Prof. Dr. Türkan Kutluay Merdol 6 Mart 2008

Beslenme Programlarının Yürütülmesinde Toplum Katılımının Sağlanması. Prof. Dr. Türkan Kutluay Merdol 6 Mart 2008 Beslenme Programlarının Yürütülmesinde Toplum Katılımının Sağlanması Prof. Dr. Türkan Kutluay Merdol 6 Mart 2008 Toplumun Kalkınması Toplumu Oluşturan Bireylerin Sağlığı ile İlişkilidir Beslenme Sağlığın

Detaylı

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü 10 Ekim 2014 nbilir@hacettepe.edu.tr Sunum Planı Sağlık Hizmetlerinin Gelişmesi

Detaylı

Dr. Bekir KESKİNKILIÇ

Dr. Bekir KESKİNKILIÇ Dr. Bekir KESKİNKILIÇ ÇALIŞMANIN AMAÇLARI; İLKÖĞRETİM OKULLARI 2. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN (7-8 YAŞ GRUBU); Beslenme durumlarının ve büyümelerinin değerlendirilmesi, Ailelerinin ifadelerine göre çocukların

Detaylı

T.C NİĞDE ÜNİVERSİTESİ NİĞDE ZÜBEYDE HANIM SAĞLIK YÜKSEKOKULU

T.C NİĞDE ÜNİVERSİTESİ NİĞDE ZÜBEYDE HANIM SAĞLIK YÜKSEKOKULU T.C NİĞDE ÜNİVERSİTESİ NİĞDE ZÜBEYDE HANIM SAĞLIK YÜKSEKOKULU GEBE-LOHUSA İZLEM DEFTERİ DANIŞMAN ÖĞRENCİNİN ADI SOYADI:... NUMARASI:. NOT: Defterler spiralli veya baskılı formlar birbirinden ayrılmayacak

Detaylı

ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse

ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse Perinatal Depresyon gebelik süresince veya gebeliği takip eden ilk 12 ay boyunca

Detaylı

KADIN SAĞLIĞI,- ANA SAĞLIĞI 15-49 YAŞ KADIN ve GEBE İZLEMİ

KADIN SAĞLIĞI,- ANA SAĞLIĞI 15-49 YAŞ KADIN ve GEBE İZLEMİ KADIN SAĞLIĞI,- ANA SAĞLIĞI 15-49 YAŞ KADIN ve GEBE İZLEMİ İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ 2. KAVRAM ve TANIMLAR 2.1. KADIN SAĞLIĞI 2.1.1. Kadın Sağlığının Önemi 3. ANA SAĞLIĞI 3.1. Ana Çocuk Sağlığının Önemi 3.3.

Detaylı

HALK SAĞLIĞI VE AİLE HEKİMLİĞİ VI. DERS KURULU (20 NİSAN 2015-25 MAYIS 2015)

HALK SAĞLIĞI VE AİLE HEKİMLİĞİ VI. DERS KURULU (20 NİSAN 2015-25 MAYIS 2015) T. C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2014 2015 EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM III HALK SAĞLIĞI VE AİLE HEKİMLİĞİ VI. DERS KURULU (20 NİSAN 2015-25 MAYIS 2015) DEKAN BAŞKOORDİNATÖR DÖNEM III KOORDİNATÖRÜ

Detaylı

ÇİMENTO SEKTÖRÜ 10.04.2014

ÇİMENTO SEKTÖRÜ 10.04.2014 ÇİMENTO SEKTÖRÜ TABLO 1: EN ÇOK ÜRETİM YAPAN 15 ÜLKE (2012) TABLO 2: EN ÇOK TÜKETİM YAPAN 15 ÜLKE (2012) SEKTÖRÜN GENEL DURUMU Dünyada çimento üretim artışı hızlanarak devam ederken 2012 yılında dünya

Detaylı

Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü. Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu

Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü. Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Anahtar Gerçekler 2014 yılı, 18 yaş üzeri yetişkinlerde

Detaylı

C.Can Aktan (ed), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayını, 2002.

C.Can Aktan (ed), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayını, 2002. C.Can Aktan (ed), Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Ankara: Hak-İş Konfederasyonu Yayını, 2002. DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI NIN GELİR DAĞILIMINDA ADALETSİZLİK VE YOKSULLUK SORUNUNA YAKLAŞIMI (SEKİZİNCİ

Detaylı

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır.

1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk hastalara detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 1 / 5 1. Amaç: Bu talimat, UÜ-SK ya başvuran çocuk a detaylı tıbbi değerlendirme yapılmasına yönelik bir sistem oluşturmayı amaçlamaktadır. 2. Kapsam: Bu talimat çocuk ın değerlendirilmesine ilişkin faaliyetleri

Detaylı

SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ

SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ SPORCU BESLENMESİ SPORCULAR İÇİN TEMEL BESLENME İLKELERİ Yeterli ve dengeli beslenmenin bir sporcunun başarısını garanti etmediği, ancak yetersiz ve dengesiz beslenmenin bazı sağlık problemlerine ve performans

Detaylı

HİÇBİR KADIN YAŞAM VERİRKEN ÖLMEMELİ! GÜVENLİ ANNELİK. Doç. Dr. Günay SAKA MAYIS 2011

HİÇBİR KADIN YAŞAM VERİRKEN ÖLMEMELİ! GÜVENLİ ANNELİK. Doç. Dr. Günay SAKA MAYIS 2011 HİÇBİR KADIN YAŞAM VERİRKEN ÖLMEMELİ! GÜVENLİ ANNELİK Doç. Dr. Günay SAKA MAYIS 2011 1 GÜVENLİ ANNELİK GİRİŞİMİ Yüksek maternal mortalite ve morbiditeyi azaltmak için, 1987 yılında DSÖ öncülüğünde Nairobi

Detaylı

ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI. Attila Hancıoğlu Banu Akadlı Ergöçmen Elif Kurtuluş Yiğit

ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI. Attila Hancıoğlu Banu Akadlı Ergöçmen Elif Kurtuluş Yiğit ANNE VE ÇOCUK SAĞLIĞI Attila Hancıoğlu Banu Akadlı Ergöçmen Elif Kurtuluş Yiğit Bebek ve Çocuk Ölümlülüğü 0-4 Yaş Dönemindeki Ölümler Perinatal Ölümler Yüksek Riskli Doğurganlık Davranışı 0-4 Yaş Dönemindeki

Detaylı

Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ. Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü

Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ. Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü Ülkemizdeki antibiyotik kullanımı ile ilgili gerçeklerin araştırılması Toplumda Antibiyotik Kullanımı

Detaylı

İstanbul Halk Sağlığı Müdürlüğü. www.istanbulhalksagligi.gov.tr

İstanbul Halk Sağlığı Müdürlüğü. www.istanbulhalksagligi.gov.tr İstanbul Halk Sağlığı Müdürlüğü www.istanbulhalksagligi.gov.tr Anne Ölümlerini İzleme ve Değerlendirme Programı Anne Ölümlerini İzleme ve Değerlendirme Programı Anne Ölümlerini İzleme ve Değerlendirme

Detaylı

ÇOCUK ve SAĞLIK. Prof. Dr. Günay SAKA Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı 03.12.2012

ÇOCUK ve SAĞLIK. Prof. Dr. Günay SAKA Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı 03.12.2012 ÇOCUK ve SAĞLIK Prof. Dr. Günay SAKA Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı 03.12.2012 1 AMAÇ Bu dersin sonunda dönem 1 öğrencileri çocuk ve sağlık konularında bilgi kazanacaklardır.

Detaylı

Çocuk sağlığı ve hastalıkları (Pediatri) Hemşireliğinin Temel Unsurları

Çocuk sağlığı ve hastalıkları (Pediatri) Hemşireliğinin Temel Unsurları Çocuklarda Büyüme ve Gelişme Çocuklarda Büyüme ve Gelişmenin Önemi Büyüme ve Gelişmeyi Etkileyen Faktörler Büyüme ve Gelişme Dönemleri Büyümenin Değerlendirilmesinde Kullanılan Ölçütler Gelişmenin Değerlendirilmesinde

Detaylı

30.12.2014. Anne Sütünün Önemi. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi

30.12.2014. Anne Sütünün Önemi. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi. Anne Sütünün Önemi 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı 15.Hafta ( 22-26 / 12 / 2014 ) ANNE SÜTÜNÜN ÖNEMİ VE ÖZELLİKLERİ Slayt No: 22 Bebeğin bağışıklık sisteminin gelişimini kolaylaştırır. Bebekte kulak enfeksiyonları

Detaylı

SAĞLIK MESLEK LİSELERİ HEMŞİRELİK BÖLÜMÜ XII. SINIF BULAŞICI HASTALIKLAR VE BAKIMI DERSİ İŞLETMELERDE BECERİ EĞİTİMİ PROGRAMI

SAĞLIK MESLEK LİSELERİ HEMŞİRELİK BÖLÜMÜ XII. SINIF BULAŞICI HASTALIKLAR VE BAKIMI DERSİ İŞLETMELERDE BECERİ EĞİTİMİ PROGRAMI T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI SAĞLIK İŞLERİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI SAĞLIK MESLEK LİSELERİ HEMŞİRELİK BÖLÜMÜ XII. SINIF BULAŞICI HASTALIKLAR VE BAKIMI DERSİ İŞLETMELERDE BECERİ EĞİTİMİ PROGRAMI ANKARA 2007 GİRİŞ

Detaylı

Eczacıbaşı Sağlık Hizmetleri

Eczacıbaşı Sağlık Hizmetleri Eczacıbaşı Sağlık Hizmetleri Eczacıbaşı Sağlık Hizmetleri Eczacıbaşı Topluluğu kuruluşlarından Eczacıbaşı Sağlık Hizmetleri, Türkiye nin yerinde sağlık ve bakım çözümleri sunan ilk ve en büyük kuruluşudur.

Detaylı

Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım

Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım 1 Çocuk Sağlığında Eşitsizlikler (DSÖ verileri 1999) Yılda 10 milyon çocuk 5. yaşlarını kutlayamadan ölmektedir 2020 e kadar aynı Geri kalmış-gelişmekte olan ülkelerde

Detaylı

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon Obezite Nedir? Obezite günümüzde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin en önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. Obezite genel olarak bedenin yağ kütlesinin yağsız kütleye oranının aşırı artması

Detaylı

İNDİKATÖR ADI ACİL SERVİSE 24 SAAT İÇERİSİNDE AYNI ŞİKAYETLE TEKRAR BAŞVURAN HASTA SAYISI VE ORANI İNDİKATÖR KARTI

İNDİKATÖR ADI ACİL SERVİSE 24 SAAT İÇERİSİNDE AYNI ŞİKAYETLE TEKRAR BAŞVURAN HASTA SAYISI VE ORANI İNDİKATÖR KARTI Sayfa No 1/17 ACİL SERVİSE 24 SAAT İÇERİSİNDE AYNI ŞİKAYETLE TEKRAR BAŞVURAN HASTA SAYISI VE ORANI İNDİKATÖR KARTI Acil servise 24 saat içinde aynı şikâyetle tekrar başvuran hasta sayısı ve oranının tespiti

Detaylı

HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI NA GİRİŞ KOŞULLARI : Sağlık Bilimleri Fakültesi, Sağlık veya Hemşirelik Yüksekokulları, Hemşirelik, Sağlık Memurluğu ve Ebelik Programları mezunu

Detaylı

SAĞLIK ALANINDA KULLANILAN EPİDEMİYOLOJİK ÖLÇÜTLER

SAĞLIK ALANINDA KULLANILAN EPİDEMİYOLOJİK ÖLÇÜTLER SAĞLIK ALANINDA KULLANILAN EPİDEMİYOLOJİK ÖLÇÜTLER HÜTF Halk Sağlığı AD Epidemiyoloji Konferans Serisi: 10 Dr.A.Tülay Bağcı Bosi MSc,PhD,MSc Bu yansı seti sadece HÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı Epidemiyoloji

Detaylı

VIII. BÖLÜM- DOĞUM. 8. Doğum

VIII. BÖLÜM- DOĞUM. 8. Doğum VIII. BÖLÜM- DOĞUM 8. Doğum Türk Medeni Kanunu nda kişiliğin, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başladığı ve ölümle son bulduğu kabul edilmiştir. Dolayısıyla kültürel öğrenme süreci doğumla başlar.

Detaylı

Tetanoz Acil Serviste Tanı Yaralanmalarda Profilaksi. Uzm.Dr.İlhan UZ

Tetanoz Acil Serviste Tanı Yaralanmalarda Profilaksi. Uzm.Dr.İlhan UZ Tetanoz Acil Serviste Tanı Yaralanmalarda Profilaksi Uzm.Dr.İlhan UZ Tetanoz Latince gerilme anlamına gelir. İstemli kasların tonik spazmıyla karakterize akut bir toksemidir. Etken: Clostridium tetani

Detaylı

Elif Kurtuluş Yiğit ve Sabahat Tezcan

Elif Kurtuluş Yiğit ve Sabahat Tezcan BEBEKLERİN BESLENME ALIŞKANLIKLARI, 12 ÇOCUKLARIN VE ANNELERİN BESLENME DURUMU Elif Kurtuluş Yiğit ve Sabahat Tezcan TNSA-2003 de bebek beslenmesi, emzirme süresi ve sıklığı, verilen ek gıdaların çeşidi

Detaylı

TÜRKĠYE DE BEġ YAġ ALTI ÖLÜM HIZINDAKĠ DEĞĠġĠMLER. Dr. Sema ÖZBAŞ Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü

TÜRKĠYE DE BEġ YAġ ALTI ÖLÜM HIZINDAKĠ DEĞĠġĠMLER. Dr. Sema ÖZBAŞ Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü TÜRKĠYE DE BEġ YAġ ALTI ÖLÜM HIZINDAKĠ DEĞĠġĠMLER Dr. Sema ÖZBAŞ Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Binyıl Kalkınma Hedeflerinden 4 üncüsü (BKH4) beş yaş altı ölüm hızının 1990 daki düzeye

Detaylı

EFA 2008 Küresel İzleme Raporu. 2015 e Kadar Başarabilecek miyiz? Önemli Noktalar

EFA 2008 Küresel İzleme Raporu. 2015 e Kadar Başarabilecek miyiz? Önemli Noktalar EFA 2008 Küresel İzleme Raporu 2015 e Kadar Başarabilecek miyiz? Önemli Noktalar EFA 2008 Raporu bir orta dönem değerlendirmesidir. 2000 yılından bu yana gerçekleşen önemli gelişmeler 1999-2005 yılları

Detaylı

BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ

BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ BEYİN GELİŞİMİNİN HİKAYESİ Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları

Detaylı

TÜRKİYE DE DOĞUM ve DOĞUM SONU HİZMETLERDEN YARARLANMA. Prof. Dr. Ayşe Akın Doç. Dr. Şevkat Bahar Özvarış

TÜRKİYE DE DOĞUM ve DOĞUM SONU HİZMETLERDEN YARARLANMA. Prof. Dr. Ayşe Akın Doç. Dr. Şevkat Bahar Özvarış TÜRKİYE DE DOĞUM ve DOĞUM SONU HİZMETLERDEN YARARLANMA Prof. Dr. Ayşe Akın Doç. Dr. Şevkat Bahar Özvarış I. GİRİŞ Doğumun sağlıklı koşullarda ve bir sağlık personelinin yardımıyla yaptırılmasının ve doğum

Detaylı