BÖLÜM 8 PROJE KAPSAMINDAKĠ FAALĠYETLERĠN ETKĠ DEĞERLENDĠRMESĠ VE ALINACAK ÖNLEMLER

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "BÖLÜM 8 PROJE KAPSAMINDAKĠ FAALĠYETLERĠN ETKĠ DEĞERLENDĠRMESĠ VE ALINACAK ÖNLEMLER"

Transkript

1 BÖLÜM 8 PROJE KAPSAMINDAKĠ FAALĠYETLERĠN ETKĠ DEĞERLENDĠRMESĠ VE ALINACAK ÖNLEMLER ĠNġAAT/ĠġLETME/SÜREKLĠ OLMAYAN YA DA OLAĞAN DIġI ĠġLEMLER/ĠġLETMEYE KAPATMA (ĠLGĠLĠ YÖNETMELĠKLER KAPSAMINDA GEREKLĠ DEĞERLENDĠRME YAPILACAKTIR) BÖLÜM 8.1. Fiziksel Özellikler - Karasal

2 ĠÇĠNDEKĠLER Sayfa No ĠÇĠNDEKĠLER... i TABLOLAR... ġekġller... viii KISALTMALAR... xii 8. PROJE KAPSAMINDAKĠ FAALĠYETLERĠN ETKĠ DEĞERLENDĠRMESĠ VE ALINACAK ÖNLEMLER ĠNġAAT/ĠġLETME/SÜREKLĠ OLMAYAN YA DA OLAĞAN DIġI ĠġLEMLER/ĠġLETMEYE KAPATMA (ĠLGĠLĠ YÖNETMELĠKLER KAPSAMINDA GEREKLĠ DEĞERLENDĠRME YAPILACAKTIR) Fiziksel Özellikler Karasal Meteorolojik ve Ġklimsel Özellikler Toprak ve Arazi Özellikleri Jeolojik Özellikler Hidrolojik Özellikler Hidrojeolojik Özellikler Tarım ve Hayvancılık Koruma Alanları (EK-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında) Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve KuruluĢlarına Belirli Amaçlarla Tahsis EdilmiĢ Alanlar, 7/16349 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile "SınırlandırılmıĢ Alanlar" vb.) Su Kullanımı ve Bertarafı (Arazi Hazırlık, ĠnĢaat, ĠĢletme ve ĠĢletme Sonrası Olmak Üzere Temin Edileceği Kaynaklar, Su Miktarları, Ġçme ve Kullanma Suyu ve Diğer Kullanım Amaçlarına Göre Miktarları, Kullanım Sonrası OluĢacak Atık Suların Miktarı ve Bertarafı) Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Enerji Temini Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Yakıt Temini Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Olası Kaynak ve Altyapı Kullanımları Trafik (Karayolu, Demiryolu, Deniz ve Hat DöĢenirken UlaĢım Yolları) Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması i

3 ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Emisyon (Toz ve Gaz) Hesaplamaları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Atıklar (Arazi Hazırlık, ĠnĢaat, ĠĢletme ve ĠĢletme Sonrası Olmak Üzere Atık Türleri, Miktarları, Bertarafı) Hafriyat Atıkları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Evsel Katı Atıklar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Ambalaj Atıkları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Atık Pil ve Akümülatörler Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Tıbbi Atıklar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Atık Yağlar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Atık Lastikler Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Tehlikeli Atıklar ii

4 Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Vibrasyon, Patlatma ile Gürültü Kaynakları ve Seviyeleri Gürültü Kaynakları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Vibrasyon ve Patlama Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması ĠĢletme AĢaması ĠĢletmeye Kapatma Boru Hattının Bakım AĢamaları Planlanmayan Olaylar Sağlık Koruma Bandı Mesafesi Doğaya Yeniden Kazandırma ÇalıĢmaları Risk Analizi Diğer Hususlar iii

5 TABLOLAR Sayfa No Tablo Küresel Isınma Potansiyelleri (100 Yıllık Değerlendirme Tarihi, 1996 Hükümetler Arası Ġklim DeğiĢikliği Paneli - IPCC) Tablo Boru Hattı ve Kompresör Ġstasyonları ĠnĢaatı Ġçin Mazot Tüketimi Tablo Hareketli Kaynak ĠnĢaat Ekipmanı Sera Gazı Emisyon Faktörleri Tablo ĠnĢaat AĢaması için Sera Gazlarının Yıllık Emisyonu Tablo CST01'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Tablo CST03'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Tablo CST05/OFF-ES'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Tablo CST07'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Tablo CST01'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu Tablo CST03'ten CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu Tablo CST05/OFF-ES'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu Tablo CST07'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu Tablo Kademe 2 - CH4 Kaçak Emisyonlarına ĠliĢkin Emisyon Faktörü Tablo Kademe 2 - CH4 Kaçak Emisyonlarına ĠliĢkin Emisyon Faktörü Tablo Kademe 1 - Hava Deliği Emisyonları için Emisyon Faktörü Tablo Duyarlılık Seviyesi - Toprak Tablo Duyarlılık Analizi - Toprak Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu - ĠnĢaat AĢaması Tablo Toprağın Değerlendirme Unsurları Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması / Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Erozyon Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Tablo Toprağın kirlenmesi Toprak Kirliliği Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Tablo Potansiyel KirlenmiĢ Alanlar Tablo ĠnĢaat AĢamasında Toprak Etki Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Tedbirler Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması / Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠĢletme AĢaması Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Erozyon Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠĢletme AĢaması Tablo ĠĢletme Sırasında Toprak Etki Yönetimi Ġçin Etki Azaltma Tedbirleri Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması/Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumlu Etkiler

6 Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumsuz Etkiler Tablo Toprağın Kirlenmesi Toprak Kirliliği Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumsuz Etkiler Tablo ĠĢletmeye Kapatma AĢamasında Toprak Etki Yönetimi için Etki Azaltıcı Tedbirleri Tablo Duyarlılık Seviyesi Görsel Estetik Tablo Duyarlılık Analizi - Peyzaj Görsel Özellikleri Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri - ĠnĢaat AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠnĢaat AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar - ĠnĢaat AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠnĢaat AĢaması Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo EskiĢehir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Doğal Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠnĢaat AĢamasında Görsel Etkiler için Etki Azaltma Tedbirleri Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠĢletme AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠĢletme AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠĢletme AĢaması Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki i

7 Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Tablo EskiĢehir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠĢletme AĢamasında Görsel Etkiler için Etki Azaltma Tedbirleri Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠĢletmeye Kapatma Tablo ĠĢletmeye Kapatma sırasında Görsel Etkiler için Etki Azaltıcı Önlemler Tablo Duyarlılık Seviyesi Jeoloji ve Jeomorfoloji Tablo Duyarlılık Analizi Jeoloji ve Morfoloji Tablo Duyarlılık Analizi Faylarla KesiĢmeler Tablo Duyarlılık Analizi Heyelanlarla KesiĢim Tablo Diğer Jeolojik Risk Lokasyonlarının Özeti Tablo Duyarlılık Analizi Diğer Jeolojik Risklerle KesiĢim Tablo Jeolojik Risklerin Azaltılması ve Önlenmesi-Özet Tablo Duyarlılık Seviyesi Jeoloji ve Morfoloji Tablo Duyarlılık Analizi Sismoloji Tablo Duyarlılık Analizi Deprem Bölgeleri Ġle KesiĢmeler Tablo TANAP Proje Güzergâhı Boyunca Yer Alan Aktif Fay GeçiĢlerine ĠliĢkin Ön Bulguların Özeti Tablo TANAP Proje Güzergahı Boyunca Fay Kırılma Riskine ĠliĢkin Olarak Tavsiye Edilen Saha AraĢtırmaları Tablo Duyarlılık Seviyesi Hidroloji Ve Yüzey Suyu Kalitesi Tablo Duyarlılık Analizi Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı ĠnĢaat AĢaması ii

8 Tablo Ardahan Ġli - Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Erzurum ili - Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Su kaynaklarının morfoloji değiģiklikleri veya bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlılığı- ĠnĢaat aģaması Yüksek etki Tablo Yozgat Ġli - Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Su DeĢarjı Ve Askıda Sedimana KarĢı Duyarlılığı ĠnĢaat AĢaması Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yüzeydeki Su Kaynaklarındaki Etkilerin Yönetilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yüzey Su Kaynakları Üzerindeki Etkilerin Yönetimi Ġçin Etki Azaltma Tedbirleri Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Yüzey Suyu Kalitesi veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Yüzey Suyu Kalitesi veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Su DeĢarjı Ve Askıda Sedimana KarĢı Duyarlılığı ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo ĠĢletmeye Kapatma AĢamasında Yüzey Su Kaynaklarının Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Tablo Duyarlılık Seviyesi Hidrojeoloji Ve Yeraltı Suyu Kalitesi Tablo Duyarlılık Analizi Hidrojeoloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Tablo Hidroloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı ve Kaya Geçirgenliği ĠnĢaat AĢaması Tablo Erzurum Ġli EskiĢehir -Edirne - Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı Ve Kaya Geçirgenliği - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yeraltı Suyu Kaynakları Üzerindeki Etkinin Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Tablo Hidroloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı Ve Kaya Geçirgenliği ĠĢletme AĢaması Tablo ĠĢletme AĢamasında Yüzey Yeraltı Suyu Üzerindeki Etkilerin Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri iii

9 Tablo Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢamalarında Suyun Kullanacağı Sahalar, Miktarlar, Temin Kaynakları, Atık su Miktarları ve Atık su Arıtma Yöntemleri Tablo Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢamalarında OluĢacak Evsel Nitelikli Atık Suyun Özellikleri Tablo Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği - KarıĢık Endüstriyel Atık Suların Alıcı Ortama DeĢarj Standartları Tablo IFC Hidrotest Su DeĢarj Standartları Tablo ĠĢletme AĢamalarında Suyun Kullanacağı Sahalar, Miktarlar, Temin Kaynakları, Atık su Miktarları Ve Atık su Bertaraf Etme Yöntemleri Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki- Enerji Kullanımının En Aza Ġndirilmesi ĠnĢaat AĢaması Tablo Kompresör Ġstasyonları ve Kurulu Güçleri Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki - Enerji kullanımının en aza indirilmesi ĠĢletme aģaması Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki- Enerji Kullanımının En Aza Ġndirilmesi ĠĢletmeye kapama aģaması Tablo Duyarlılık Seviyesi Hava Kalitesi Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Ekolojik Alıcılar Tablo Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-2, Tablo 2.1 de yer alan Ġlgili Limit Değer Tablo Modelleme ÇalıĢmalarında Kullanılan Meteoroloji Ġstasyonları ve Veri Yılları Tablo Proje Etki Alanı ve En Yakın YerleĢim Alanı Tablo EskiĢehir - Modelleme ÇalıĢmaları Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Tablo Etki Faktörlerinin Hava Kalitesi Üzerindeki Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠnĢaat AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Tablo Ardahan Ġli - Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠnĢaat AĢaması Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Tablo Ardahan Ġli- Gaz kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ Ekolojik alıcılar - ĠnĢaat aģaması Yüksek etki iv

10 Tablo Erzurum Ġli - Gaz kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik alıcılar - ĠnĢaat aģaması Yüksek etki Tablo Sivas Ġli - Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠnĢaat Sırasında Toz ve Gaz Emisyonların En Aza Ġndirilebilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemler Tablo Kompresör Ġstasyonları Emisyon Kaynakları Tablo Gaz Türbinleri için Emisyon Limit Değerleri Tablo SKHKKY Saatlik Kütlesel Debi (kg/sa) Değerleri Tablo CST-1 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Tablo CST-1 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2 ) Tablo CST-3 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Tablo CST-3 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2 ) Tablo CST-5 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Tablo CST-5 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2 ) Tablo CST-7 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Tablo CST-7 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2 ) Tablo Hava Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletme AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletme AĢaması Tablo Gaz kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (insan) - ĠĢletme AĢaması Tablo Gaz Halindeki Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletme AĢaması Tablo ĠĢletme aģamasında Toz ve Gaz Kirletici Emisyonları En Aza Ġndirmek için Etki Azaltıcı Önlemler Tablo Hava Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması v

11 Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo ĠĢletmeye Kapatma Sırasında Toz ve Gaz Kirletici Emisyonların En Aza Ġndirilebilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemler Tablo Ġl Düzeyinde Tahmin Edilen Kazı Malzemesi ve Fazla Malzeme Miktarı Tablo Duyarlılık Seviyesi Gürültü Tablo Duyarlılık Analizi Gürültü Tablo Teorik olarak Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında Yürütülecek Faaliyetler Tablo Makine ve Ekipmanların Gürültü Seviyeleri Tablo EskiĢehir Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Ortalama Sıcaklık Değerleri Tablo EskiĢehir Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Ortalama Bağıl Nem Değerleri Tablo EskiĢehir/Anadolu Meteoroloji Ġstasyonunun Aylık ve Yıllık Ortalama Rüzgar (Esme) Değerleri Tablo ĠnĢaat AĢaması için Gürültü Modelleme Sonuçları Tablo Etki Faktörünün Gürültü Üzerindeki Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo Gürültü seviyesindeki artıģ - alıcılar (Ġnsan) ĠnĢaat AĢaması Tablo Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Tablo Ardahan Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Erzurum Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo Sivas Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠnĢaat AĢamasında Gürültü Etkilerinin En Aza Ġndirilmesi Tablo CST-1, CST -3 ve CST -7 için Gürültü Dağılım Envanteri Tablo CST -5 için Gürültü Dağılım Envanteri Tablo ĠĢletme AĢaması Gürültü Modeli Sonuçları Tablo Gürültü üzerine etki faktörünün yoğunluğu ĠĢletme aģaması Tablo Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) ĠĢletme AĢaması Tablo Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Ekolojik Alıcılar ĠĢletme AĢaması Tablo ĠĢletme AĢamasında Gürültü Etkilerinin En Aza Ġndirilmesi Tablo Gürültü Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) ĠĢletmeye Kapatma AĢaması vi

12 Tablo Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Ekolojik Alıcılar ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo ĠĢletmeye kapatma aģamasında Gürültü etkilerinin en aza indirilmesi Tablo Duyarlılık Seviyesi TitreĢim Tablo Duyarlılık Analizi TitreĢim Tablo Etki Faktörünün TitreĢim Üzerindeki Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Tablo TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ Alıcılar(Ġnsan) ĠnĢaat AĢaması Tablo TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ - Ekolojik Alıcılar ĠnĢaat AĢaması Tablo Ardahan Ġli - TitreĢim seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Tablo ĠnĢaat sırasında TitreĢim Etkilerinin En aza indirilmesi Tablo Maden ve TaĢ Ocakları ile Benzeri Alanlarda Patlama Nedeniyle OluĢacak TitreĢimlerin En Yakın Çok Hassas (Ek ibare:rg-27/4/ ) ve Hassas Kullanım Alanının DıĢında Yaratacağı Zemin TitreĢimlerinin Ġzin Verilen En Yüksek Değerleri Tablo ĠnĢaatlarda Kazık Çakma ve Benzeri TitreĢim Yaratan Operasyonların ve ĠnĢaat Makinelerinin En Yakın Çok Hassas (Ek ibare:rg-27/4/ ) ve Hassas Kullanım Alanının DıĢında Yaratacağı Zemin TitreĢimlerinin Ġzin Verilen En Yüksek Değerleri (1 Hz- 80 Hz arasındaki frekans bantlarında ) Tablo Binalarda, Bina Ġçindeki Makine ve Teçhizatın Yaratacağı TitreĢimlerin Sınır Değerleri Tablo TitreĢim Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Tablo TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) ĠĢletme AĢaması Tablo TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ - Ekolojik Alıcılar ĠĢletme AĢaması Tablo ĠĢletme AĢamasında TitreĢim Etkilerinin En Aza Ġndirilmesi Tablo TitreĢim Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Tablo TitreĢim seviyesindeki artıģ alıcılar (insan) ĠĢletmeye kapatma AĢaması Tablo TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ - Ekolojik Alıcılar ĠĢletmeye Kapama AĢaması Tablo ĠĢletmeye Kapama AĢamasında TitreĢim Etkilerinin En Aza Ġndirilmesi Tablo Risk Analizi ÇalıĢması vii

13 ġekġller Sayfa No ġekil Ulusal Toprak Sınıflandırma Sistemine göre Toprağın Tarımsal Potansiyeli ġekil Ulusal Toprak Sınıflandırma Sistemine göre Toprağın Erozyon Potansiyeli ġekil Mevcut Arazi Kullanımına göre Toprak Kirliliği Potansiyeli ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil KırĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Yozgat Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Yozgat Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil EskiĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Balıkesir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Çanakkale Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Bilecik Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil GümüĢhane Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil GümüĢhane Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Erzincan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Erzincan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Çanakkale Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Nehir GeçiĢlerindeki Rip-Rap Uygulamaları ġekil Vadi ve Yüzey Drenaj Sistemlerindeki Rip-Rap Uygulamaları ġekil YerleĢim Birimlerinin Sayısı ġekil Yolların Uzunluğu ġekil Arkeolojik Alanların Yüzölçümü ġekil Koruma Altındaki Alanların Yüzölçümü ġekil Tipik Bir Kamp Sahasının GörünüĢü viii

14 ġekil Tipik Bir Boru Stok Sahasının GörünüĢü ġekil Kompresör Ġstasyonu 5'in Havadan Temsili GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Sahanın Fotomontajı ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Alanın Fotomontajı ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Alanın Fotomontajı ġekil Duyarlılık Analizi Ana Faylar ġekil Duyarlılık Analizi Heyelanlar ġekil Duyarlılık Analizi Diğer Jeolojik Tehlikeler ġekil Erzurum Ġlindeki Aktif Ana Faylar ġekil Sivas Ġlindeki Aktif ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil EskiĢehir Ġlindeki Aktif Ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil Balıkesir Ġlindeki Aktif ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil Balıkesir Ġlindeki Aktif ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil Çanakkale Ġlindeki Aktif ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil Erzurum Ġli, Köprüköy Ġlçesi, Güzergâh DeğiĢiklik Bölgesi, KP ġekil Erzurum Ġli, AĢkale Ġlçesi, Güzergâh DeğiĢiklik Bölgesi, KP Ġle KP Arası ġekil Ardahan Ġli, AĢkale Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP ġekil Kars Ġli, SarıkamıĢ Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP ġekil Erzurum Ġli, Pasinler Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP ile KP Arasında ġekil Erzurum Ġli, AĢkale Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP Ġle KP Arasında ġekil EskiĢehir Ġli, TepebaĢı Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP ġekil Jüt Örtü, Erozyon Örtüsü Uygulaması ġekil Kayan Bölgelerde Önlem Metodu Olarak AhĢap Çit Uygulaması ġekil Gabion Duvarı Uygulamaları ġekil Eğimlerde Dikey ve Yatay Olarak Kazılan Drenaj Kanalları, Eğim Kırıcılar ġekil Kanal Ġçine YerleĢtirilen Eğim Kırıcılar ġekil KP den KP e Büyük Heyelan (Kırmızı Bölge) Ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği ix

15 ġekil BeĢpınar Yakınındaki Büyük Heyelan Bölgesi (Kırmızı Bölge) Ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği ġekil KP ile KP Arasında Birkaç Heyelan Bölgesi (Kırmızı Bölgeler) ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği ġekil KP de Yamaç Erozyonu(Sel Yatağı) Sebebiyle Potansiyel Olarak Duraysız Olan Bir Yan Eğimin Bypass Edilmesi; TANAP Proje Güzergâhı Rev D (Kırmızı Hat), Bir BaĢka Boru Hattı (Mavi Hat), Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği (Mor Hat) Yüksek Yer altı Suyu Tablası / Suya Doygun Zemin ġekil KP ın BitiĢiğinde DıĢkapı Polyesinin DüĢük Jips Marjinin Dibini Oyan Yatay Çözülme Mağarasının DıĢı ġekil Ġmranlı Yakınında, KP ile KP Arasındaki Polygonal Karsttaki Alçak Jips Sırtları Arasındaki Toprak Tabanlı Dolinler ġekil Jipsler Üzerinde GeliĢmiĢ GeniĢ, Çıplak, Sığ Ve Yetersiz Çözünme Ağına Sahip Dolinlerin Yer Aldığı Karst Platosu ġekil Jips Çıkıntısının Çoğunu Örten Yüksek Platodaki Kalın Topraklı Örtülü Karst ġekil Düz Sediment Tabanlı GeniĢ Bir Polye ġekil Deprem Bölgeleri ġekil Su Kaynaklarının Morfolojideki DeğiĢiklikler ve Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı ġekil Su Kaynaklarının Su DeĢarjı ve Askıda Sedimanlara Duyarlılığı ġekil Sedimanlara Bağlı Su Kirliliğini Azaltma ve Önleme Yöntemleri. Silt Çiti. Saman Balyası ġekil Sedimantasyon Kontrolü için Silt Çiti Uygulaması ġekil Sedimantasyon Kontrolü için Saman Balyası Uygulaması ġekil Duyarlılık Unsuru Sığ Yeraltı Suyunun Varlığı ve Kaya Geçirgenliği ġekil Erzurum Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil EskiĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Edirne Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Sayısı ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Nüfusu ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Sayısı ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Nüfus ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Ekolojik Alıcılar ġekil Boru Hattı ĠnĢaatı Etki Alanı ġekil Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında OluĢabilecek Maksimum Günlük Ortalama PM 10 YSK Emisyonları x

16 ġekil Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında OluĢabilecek Yıllık Ortalama PM 10 YSK Emisyonları ġekil Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ - Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ - Ardahan Ġl indeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ - Erzurum Ġl indeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ - Sivas Ġl indeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gürültü Ġçin Alıcılar (Ġnsan) Olarak YerleĢim Yeri Sayısı ġekil Gürültü Ġçin Alıcılar (Ġnsan) Olarak Nüfus ġekil Ekolojik Alıcılar ġekil Topografik Harita Üzerinde ÇalıĢma Alanı ve En Yakın Alıcılar ġekil EskiĢehir/Anadolu Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Rüzgâr Esme sayılarına dayanan Rüzgar Gülü ġekil Arazi Hazırlık/ĠnĢaat AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Erzurum Ġl indeki Yüksek Etki Alanı ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Sivas Ġl indeki Yüksek Etki Alanı ġekil CST-1-ĠĢletme AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası ġekil CST-3-ĠĢletme AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası ġekil CST-5-ĠĢletme AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası ġekil CST-7-ĠĢletme AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası ġekil TitreĢim Ġçin Alıcılar (Ġnsan) Olarak YerleĢim Yeri Sayısı ġekil TitreĢim için Alıcılar (Ġnsan) Olarak Nüfus ġekil Ekolojik Alıcılar ġekil TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ- Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı Koruma Alanı - Putka-GölbaĢı ġekil TitreĢim Seviyesindeki ArtıĢ- Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı Koruma Alanı Posof xi

17 KISALTMALAR ABD AERMIC AERMOD CBS ÇED D DECC EA EPA FEE IFC INGAA IPCC KIP KP LDAR MTBF MTTR O PPV SEE SG TANAP Y YÇA YSK Amerika BirleĢik Devletleri Amerikan Meteoroloji Topluluğu Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi GeliĢtirme Komitesi Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi Coğrafi Bilgi Sistemi Çevresel Etki Değerlendirmesi DüĢük Enerji ve Ġklim DeğiĢikliği Ġdaresi Etki Alanı Çevre Koruma Ajansı Fonksiyonel Değerlendirme Deprem Zemin Hareketi Uluslararası Finans KuruluĢu Amerika Eyaletler Arası Doğal Gaz Derneği Hükümetler Arası Ġklim DeğiĢikliği Paneli Küresel Isınma Potansiyeli Kilometre Noktası Sızıntı Tespiti ve Onarımı Arızalar Arası Ortalama Zaman Ortalama Onarım Zamanı Orta Maksimum Parçacık Hızı (Peak Particle Velocity) Güvenlik Değerlendirme Deprem Zemin Hareketi Sera gazı Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Yüksek Yerel ÇalıĢma Alanı Yer Seviyesi Konsantrasyonu xii

18 YÜT YYSK Yer Üstü Tesisi Yüksek Yeraltı Suyu KoĢullar xiii

19 8. PROJE KAPSAMINDAKĠ FAALĠYETLERĠN ETKĠ DEĞERLENDĠRMESĠ VE ALINACAK ÖNLEMLER ĠNġAAT/ĠġLETME/SÜREKLĠ OLMAYAN YA DA OLAĞAN DIġI ĠġLEMLER/ĠġLETMEYE KAPATMA (ĠLGĠLĠ YÖNETMELĠKLER KAPSAMINDA GEREKLĠ DEĞERLENDĠRME YAPILACAKTIR) 8.1. Fiziksel Özellikler Karasal Meteorolojik ve Ġklimsel Özellikler Bu bölüm; TANAP Projesinin inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında, sera gazı emisyonları kaynaklı, meteorolojik ve iklimsel özellikler üzerinde oluģması muhtemel etkilerin değerlendirilmesine yer vermektedir. Sera Gazları (SG'ler) termal kızılötesi spektrumda radyasyonu emen ve yayan ve böylece dünyada ısınma etkisi (sera gazı etkisi) yaratan atmosferik gazları içermektedir. Sera gazı etkisi özellikle CO 2 ve su buharı ile atmosferdeki diğer küçük miktardaki gazlardan kaynaklanmaktadır. Karbon dioksit, metan, azot oksit, hidroflorokarbonlar, perflorokarbonlar (örneğin CF bileģikleri) ve sülfür heksaflorit gibi bazı gazlar, genellikle insan faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazları olarak değerlendirilmektedir. Sera gazlarının atmosferik yoğunluğundaki değiģiklikler, kara, denizler, atmosfer ve uzay arasındaki enerji dengesini etkileyebilir. Sistemde gazdan elde edilebilecek enerjideki bu tür değiģikliklerin ölçütü, "ıģınımsal zorlama" olarak anılmaktadır ve bütün diğer unsurlar sabit tutulduğunda, bir SG'nin atmosferik artıģı, pozitif ıģınımsal zorlamaya neden olmaktadır. Sera gazları, hem doğrudan hem de dolaylı olarak sera etkisine katkıda bulunabilirler. Bir "doğrudan" katkı, kendisi de bir sera gazı olan bir gazdan kaynaklanırken dolaylı ıģınımsal zorlama, esas gazın atmosferde kimyasal dönüģüm geçirerek baģka sera gazları oluģturması halinde, bir gaz diğer gazların atmosferdeki ömürlerini etkilediğinde ve/veya bir gaz, dünyanın atmosferik ıģınımsal dengesini değiģtiren süreçleri etkilediğinde meydana gelir. Sera gazı emisyonlarının etkileri, büyük kontrol dıģı veya kaçak emisyon durumları dıģında genellikle yerel ölçekte önem taģımazlar. Ancak, çeģitli gazların aylar veya binlerce yıllar boyunca farklı sürelerle kaldıkları atmosferde hızla dağılmaları nedeniyle küresel bir nitelik taģırlar ve etkilerini hissettirmeye devam ederler. Küresel Isınma Potansiyeli (KIP), farklı sera gazlarının ortak bir bildirim esasına göre karģılaģtırılması amacıyla geliģtirilmiģ olan endekstir. CO 2, belirli bir gazın CO 2 'e göre atmosferik ısıyı hapsetme kabiliyetini karģılaģtırmak için referans gaz olarak kullanılmaktadır. KIP, 1 kg referans gaza göre 1 kg maddenin (yani: KIP, hacme değil ağırlığa dayalıdır) aynı anda serbest bırakılmasından kaynaklanan bütünleģik-zaman oranı olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle, sera gazı emisyonları, genellikle CO 2 eģdeğerleri olarak bildirilmektedir (örneğin CO 2 eq ton, burada bir ton, 1000 kg'dır). KIP'in bütünleģik-zamanlı bir faktör olması nedeniyle belirli bir gaza iliģkin KIP, seçilen zaman aralığına bağlıdır. 100 yıllık bir KIP, genel olarak kabul edilmiģ olan standarttır (Bkz. Tablo )

20 Tablo Küresel Isınma Potansiyelleri (100 Yıllık Değerlendirme Tarihi, 1996 Hükümetler Arası Ġklim DeğiĢikliği Paneli - IPCC) 1 Gaz KIP Karbon dioksit (CO 2) 1 Metan (CH 4) 21 Azot oksit (N 2O) 310 HFC HFC HFC HFC HFC CF C 2F C 4F C 6F SF ĠnĢaat aģamasındaki etkiler Bu aģamada sera gazlarının havaya emisyonu, esas olarak kamp alanlarındaki elektrik üretim ekipmanları ve ısıtma/soğutma sistemleri dâhil olmak üzere, inģaat ekipmanları ve sabit kaynaklar tarafından yakıt (mazot) kullanılması ile bağlantılıdır. Boru hattı ve kompresör istasyonlarının inģaatı için yıllık olarak tüketilen mazotun kabaca bir tahmini 2 Tablo de gösterilmektedir. Tablo Boru Hattı ve Kompresör Ġstasyonları ĠnĢaatı Ġçin Mazot Tüketimi Boru Hattı 56 ĠnĢaat Sahası Boru Hattı 48 ĠnĢaat Sahası Boru Hattı 30 ĠnĢaat Sahası Kompresör istasyonları Mazot miktarı Litre/y Gal/y TOPLAM Sera gazlarının yıllık emisyonu, aģağıdaki Tablo te gösterilen emisyon faktörleri 4 uygulanarak hesaplanmıģtır. 1 INGAA, Doğal gaz iletimi ve depolanmasına iliģkin sera gazı emisyon tahmin rehber ilkeleri Cilt 1 Sera gazı emisyon tahmin yöntemleri ve usulleri 2 Tahmin, tasarımcının proje verilerine dayanmaktadır. 3 Bir litrenin, 0,26 galona eģit olduğu dikkate alınmaktadır. 4 INGAA, Doğal gaz iletimi ve depolanmasına iliģkin sera gazı emisyon tahmin rehber ilkeleri Cilt 1 Sera gazı emisyon tahmin yöntemleri ve usulleri 8.1-0

21 Tablo Hareketli Kaynak ĠnĢaat Ekipmanı Sera Gazı Emisyon Faktörleri Yakıt ton/gal CO 2 CH 4 N 2O Mazot 1,0E-2 5,8E-7 2,6E-7 Tablo ĠnĢaat AĢaması için Sera Gazlarının Yıllık Emisyonu ton/y CO 2 CH 4 N 2O CO 2 eģdeğer tonu, aģağıdaki denklem kullanılarak tahmin edilmiģtir: Ton CO 2 eq = ton SG * KIP Ton CO 2 eq = CO 2 eģdeğerleri olarak tahmini sera gazı yıllık emisyonları (ton/y) CO 2 eq = 5 * * 310 = 725 ton/y ĠnĢaat aģamasında toplam CO 2 eq emisyonu, inģaat aģamasının 3,5 yıl olarak öngörüldüğü dikkate alındığında, yılda tona eģittir. ĠnĢaat aģamasındaki toplam sera gazı emisyonları, yaklaģık ton CO 2 eq olarak tahmin edilebilir. ĠĢletme aģamasındaki etkiler ĠĢletme aģamasında sera gazlarının havaya baģlıca emisyonları Ģöyledir: Yakmadan kaynaklanan CO 2, Kaçak emisyonlardan ortaya çıkan CH 4, Standart uygulamalar, bakım veya arıza durumları ile bağlantılı havalandırma veya temizlemeden kaynaklanan CH 4. Yakmadan kaynaklı emisyonlar CO 2 emisyonu, esas olarak kompresör istasyonlarındaki gaz türbinlerinin normal çalıģması ile bağlantılıdır. CO 2 emisyonları, DECC 5 'ye göre aģağıdaki gibi tahmin edilebilir: Memo(i) = E(i) x Mtot emisyon gazlarının her biri için burada: Memo(i), belirli bir emisyon gazının (i) yayılan kütlesidir Mtot, tüketilen yakıtın (doğal gaz) toplam miktarıdır. E (i), belirli emisyon gazı için emisyon faktörüdür. Gazla çalıģan türbinler için 2,86'ya eģittir. 5 BECHTEL ve ILF. TANAP Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi Hava Emisyonu Envanteri (BHC-CAL- ENV-CGS-001_P2-1) 8.1-1

22 AĢağıdaki tablolar, her kompresör istasyonu (CST01, CST03, CST05/OFF-ES ve CST07) için hesaplanan yıllık CO 2 emisyonlarını göstermektedir. Tablo CST01'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Kaynak Kompresör Gaz Türbini 1 Kompresör Gaz Türbini 2 Kompresör Gaz Türbini 3 Kompresör Gaz Türbini 4 Kompresör Gaz Türbini 5 Yakıt Tüketimi (kg/sa) CO 2 (kg/sa) CO 2 ton/y , , , , , , , , , , TOPLAM Tablo CST03'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Kaynak Kompresör Gaz Türbini 1 Kompresör Gaz Türbini 2 Kompresör Gaz Türbini 3 Kompresör Gaz Türbini 4 Kompresör Gaz Türbini 5 Yakıt Tüketimi (kg/sa) CO 2 (kg/sa) CO 2 ton/y , , , , , , , , , , TOPLAM Tablo CST05/OFF-ES'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Kaynak Kompresör Gaz Türbini 1 Kompresör Gaz Türbini 2 Kompresör Gaz Türbini 3 Kompresör Gaz Türbini 4 Kompresör Gaz Türbini OFF-ES Yakıt Tüketimi (kg/sa ) CO 2 (kg/sa) CO 2 ton/y , , , , ,3 13, , , , , TOPLAM Tablo CST07'den Kaynaklanan CO 2 Yıllık Emisyonu Kaynak Kompresör Gaz Türbini 1 Kompresör Gaz Türbini 2 Kompresör Gaz Türbini 3 Yakıt Tüketimi (kg/sa) CO 2 (kg/sa) CO 2 ton/y , , , , , , TOPLAM Yakma kaynaklarından salınan toplam CO 2 emisyonu, yılda tona eģittir. 6 Bir yılın saat olduğu kabul edilmiģtir

23 Kaçak emisyonlar Kaçak sera gazı emisyonları, kompresör contaları, vana salmastraları, flanģlar ve boru bağlantı elemanları gibi boru hattı sistem bileģenlerinden kaynaklanan metan sızıntılarıdır. AĢağıdaki tablolar, her bir kompresör istasyonu için hesaplanan (CST01, CST03, CST05/OFF-ES ve CST07), kompresörlerden kaynaklanan contasından gaz kaçağı olarak yıllık CH 4 emisyonlarını göstermektedir. Tablo CST01'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu CH Kaynak CH 4 CH 4 (g/sa) 7 4 (kg/sa) ton/y 8 Kompresör Gaz Türbini 1: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 2: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 3: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 4: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 5 Kaçak Gaz 1,06 3,82 32 TOPLAM 160 Tablo CST03'ten CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu CH Kaynak CH 4 CH 4 (g/sa) 7 4 (kg/sa) ton/y 8 Kompresör Gaz Türbini 1: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 2: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 3: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 4: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 5: Kaçak Gaz 1,06 3,82 32 TOPLAM 160 Tablo CST05/OFF-ES'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu CH Kaynak CH 4 CH 4 (g/s) 5 4 (kg/sa) ton/y 6 Kompresör Gaz Türbini 1: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 2: Kaçak Gaz 1,06 3, Her makineden çıkan (hava hariç) conta kaçak miktarı konservatif yaklaģım ile 6 Sm 3 /h dayalıdır 8 Bir yılın saat olduğu kabul edilmiģtir 8.1-3

24 Kompresör Gaz Türbini 3: Kaçak Gaz Kompresör Gaz Türbini 4: Kaçak Gaz Kompresör Gaz Türbini OFF-ES: Kaçak Gaz 1,06 3, ,06 3, TOPLAM 160 Tablo CST07'den CH 4 Yıllık Kaçak Emisyonu CH Kaynak CH 4 CH 4 (g/s) 5 4 (kg/sa) ton/y 6 Kompresör Gaz Türbini 1: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 2: Kaçak 1,06 3,82 32 Gaz Kompresör Gaz Türbini 3: Kaçak Gaz 1,06 3,82 32 TOPLAM 96 Kompresörlerden kaynaklanan toplam kaçak CH 4 emisyonları, yılda 576 tona eģittir. CO 2 eģdeğer tonu, aģağıdaki denklem kullanılarak tahmin edilmiģtir: Ton CO 2 eq = ton SG * KIP burada: ton CO 2 eq = CO 2 eģdeğeri olarak sera gazı tahmini yıllık emisyonları (ton/y) Kompresörlerden kaynaklanan CO 2 eq kaçağı = 576 * 21 = ton/yıl Boru hattından kaynaklanan kaçak CH 4 emisyonları, Tablo 'te gösterilen emisyon faktörleri 9 uygulanarak hesaplanmıģtır. Tablo Kademe 2 - CH4 Kaçak Emisyonlarına ĠliĢkin Emisyon Faktörü Faaliyet verisi Emisyon Faktörü (lb CH 4/mil-y) Boru hattı uzunluğu 23,08 Boru hattının Türkiye'deki uzunluğu, mile eģit olan kilometredir. ton/y Boru hattından CH 4 kaçak emisyonları = 23,08 * 1.121/2,2 10 = kg/y = 12 Boru hattından CO 2 eq kaçağı = 12 * 21 = 252 ton/yıl Ölçüm istasyonunun CH 4 kaçak emisyonları, Tablo 'te gösterilen emisyon faktörleri 11 uygulanarak hesaplanmıģtır. 9 INGAA, Doğal gaz iletimi ve depolanmasına iliģkin sera gazı emisyon tahmin rehber ilkeleri Cilt 1 Sera gazı emisyon tahmin yöntemleri ve usulleri 10 1 kg, 2,2lb ye eģittir. 11 INGAA, Doğal gaz iletimi ve depolanmasına iliģkin sera gazı emisyon tahmin rehber ilkeleri Cilt 1 Sera gazı emisyon tahmin yöntemleri ve usulleri 8.1-4

25 Tablo Kademe 2 - CH4 Kaçak Emisyonlarına ĠliĢkin Emisyon Faktörü Faaliyet verisi Ölçüm/Regülatör istasyonu sayımı Emisyon Faktörü (lb CH 4/istasyon-y) TANAP Projesi, dört ölçüm istasyonu içermektedir. Ölçüm istasyonlarından CH 4 kaçak emisyonları=2.533*4 / 2,2 = kg/y = 5 ton/y Ölçüm istasyonlarından CO 2 eq kaçağı = 5 * 21 = 105 ton/yıl Tahliye bacası emisyonları Tahliye bacasından kaynaklanan metan emisyonları, bu emisyonların genellikle tesis faaliyetleri ile ilgili bilinçli bir iģlem olmaları veya acil ya da sistem basıncının hızlı azaltılmasının gerektiği durumlarda üretilmeleri nedeniyle kaçak emisyonlardan farklılık gösterir. Tahliye bacasından yayılan sera gazları, sürekli bir emisyon olabilir, ara sıra meydana gelebilir veya bir yıldan daha uzun aralıklarla meydana gelebilir. Tahliye bacası emisyonları, proses havalandırmalarında olduğu gibi ya bilinen yerlerde veya kaza sonucu salınan yerde gerçekleģir. Tahliye bacası emisyonları, boyut, kapsam ve yoğunluk açısından önemli değiģiklik gösterebilir. Tahliye bacası emisyonlarının kaynaklarına iliģkin örnekler arasında Ģunlar bulunmaktadır: PlanlanmıĢ veya rutin olmayan bakım havalandırması veya Gazın salınması Boru hattından kaynaklanan CH 4 tahliye bacası emisyonları, Tablo 'te gösterilen emisyon faktörleri 12 uygulanarak hesaplanmıģtır. Tablo Kademe 1 - Hava Deliği Emisyonları için Emisyon Faktörü Faaliyet verisi Emisyon Faktörü (lb CH 4/mil/y) Boru hattı uzunluğu Boru hattının Türkiye'deki uzunluğu, mile eģit olan km dir. Boru hattından yayılan CH 4 tahliye bacası emisyonları 13 =3.944*1.121/2,2= kg/y = ton/y 14 dır. Boru hattından yayılan CO 2 eq tahliye bacası emisyonları=2.010*21= ton/y. Toplam sera gazı emisyonu Yukarıda sunulan tahminlere dayalı olarak TANAP Projesinden kaynaklanan CO 2 eq olarak toplam yıllık sera gazı emisyonları, aģağıdaki gibi tahmin edilebilir: ĠnĢaat aģamasındaki SG emisyonları: ton/y ĠĢletme aģamasındaki SG emisyonları: 12 INGAA, Doğal gaz iletimi ve depolanmasına iliģkin sera gazı emisyon tahmin rehber ilkeleri Cilt 1 Sera gazı emisyon tahmin yöntemleri ve usulleri 13 Tahliye soğuk havalandırma vasıtasıyla olacaktır. 14 Ġki blok vana arasında 35 km uzunluğundaki bir boru hattı kesiminin havalandırılması, bir seferde 163 ton CH 4emisyonuna neden olacaktır

26 Yakma kaynaklı emisyonları: ton/yıl; Kaçak emisyonları: ton/yıl Tahliye bacası emisyonları: ton/yıl ĠĢletmeden kaynaklanan toplam sera gazları, ton/yıla eģittir. ĠĢletmeye kapatma sırasındaki sera gazları: ton/yıl 15 Bulgular ve Tavsiyeler TUIK web sitesinden alınan Türkiye'deki sera gazları emisyonlarına iliģkin en son verilere göre (http://www.turkstat.gov.tr/prehaberbultenleri.do?id=13482), 2011'de Türkiye'deki toplam sera gazı emisyonları, 422 GtCO 2 eq/yıl olmuģtur. Enerji sektörünün toplam sera gazı emisyonlarındaki payı % 71 iken, onu % 13 ile sanayi sektörü takip etmiģtir. TANAP Projesinin Türkiye'deki sera gazı emisyonlarının ulusal miktarına katkısı, yıllık bazda inģaat sırasında % 0,02, iģletme sırasında % 0,5 ve iģletmeye kapatma sırasında % 0,002 olacaktır. SG ler için Türkiye de ulusal yönetmelikle tanımlanmıģ spesifik sınırlar bulunmamaktadır. Ancak, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan Sera Gazı Emisyonlarının Takibi hakkında bir Yönetmelik mevcuttur. Yönetmeliğin kapsamı, EK-1 deki listede yer alan faaliyetlerden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının izlenmesine, doğrulanmasına ve raporlanmasına ve Çevre ve ġehircilik Bakanlığı nca yetkilendirilmiģ kuruluģların, görev ve sorumluluklarının belirlenmesine dair usul ve esasları içerir. Sera Gazı Emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması için tanımlanan ana konular, yönetmelik Ek-3 de verilmektedir. Sera Gazı emisyonlarının izlenmesi ile ilgili olan, Yönetmelik Madde 6, tarihinde ve Sera Gazı emisyonlarının raporlanması ile ilgili olan Madde 7 ise tarihinde yürürlüğe girecektir. TANAP Projesinin iģletme aģaması sırasında yönetmeliğin ilgili maddeleri yürürlüğe girdiğinde, bu yönetmelikte tanımlanan hükümlere uyulacaktır. IFC Rehber Dokümanlarına 16 göre TANAP Projesinin iģletilmesi sırasında sera gazının (yılda > ton CO 2 eq) yıllık emisyonları dikkate değer olduğundan yıllık olarak miktarı belirlenecek ve raporlanacaktır. Buna ek olarak, kompresör/ölçüm istasyonlarının iģletilmesinden önce, kaçak emisyonları en aza indirmek amacıyla önleyici bir bakım programı olan kaçak tespit ve tamir programı (LDAR programı) uygulanacaktır Toprak ve Arazi Özellikleri Bu bölümde TANAP Projesi'nin inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamaları sırasında Projenin toprak üzerinde yaratması öngörülen etkilerin değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsurları, Projenin toprak üzerinde yaratabileceği etkinin anlaģılması için değerlendirme sürecini yönlendirecek olan parametreleri temsil etmektedir: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması 15 ĠnĢaat sırasındaki sera gazları emisyonunun % 10'u olarak tahmin edilmektedir. 16 IFC, Karasal Petrol ve Gaz GeliĢtirmeye iliģkin Çevresel, Sağlık ve Güvenlik Rehber Kuralları 8.1-6

27 Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Toprak kirliliği Etki değerlendirmesi, ÇED Raporu nun 7. bölümünde sunulan toprağın mevcut durumu hakkında toplanan verilerin yanı sıra, Bölüm 3'te sunulan etki faktörlerinin tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, aģağıdaki parametrelerle tanımlanmaktadır: Ulusal toprak sınıflandırma sistemine göre toprağın tarımsal potansiyeli Ulusal toprak sınıflandırma sistemine göre toprağın erozyon potansiyeli Mevcut arazi kullanımına göre toprak kirliliği potansiyeli AĢağıdaki tablo, bu bileģenle ilgili duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Seviyesi - Toprak Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Toprağın tarımsal potansiyeli Ulusal toprak - arazi kullanım kabiliyeti sınıf VIII Ulusal toprak - arazi kullanım kabiliyeti sınıf V VII Ulusal toprak - arazi kullanım kabiliyeti sınıf I IV Toprağın erozyon potansiyeli Hiç veya çok az Orta Önemli ve çok önemli Toprak kirliliği potansiyeli Corine Arazi Örtüsü Endüstriyel alanlar Corine Arazi Örtüsü Kentsel alanlar Corine Arazi Örtüsü Tarım alanları Mevcut durum verisinin detayları, Bölüm 7'de sunulurken, duyarlılık analizinin sonuçları ise aģağıdaki tabloda gösterilmektedir. Tabloda her duyarlılık seviyesi ve her duyarlılık unsuru için alanların büyüklüğü (hektar olarak) belirtilmektedir ve bunlar değerlendirilen Proje bileģenleri için 500 m lik YÇA içinde ve gaz akıģ yönünü takip eden, doğudan batıya doğru illere göre düzenlenmiģtir

28 Tablo Duyarlılık Analizi - Toprak Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Toprağın tarımsal potansiyeli Toprağın erozyon potansiyeli Toprak kirliliği potansiyeli Yüksek Orta DüĢük Yüksek Orta DüĢük Yüksek Orta DüĢük

29 Yüksek Orta Düşük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne ġekil Ulusal Toprak Sınıflandırma Sistemine göre Toprağın Tarımsal Potansiyeli 8.1-9

30 Yüksek Orta Düşük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne ġekil Ulusal Toprak Sınıflandırma Sistemine göre Toprağın Erozyon Potansiyeli

31 Yüksek Orta Düşük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne ġekil Mevcut Arazi Kullanımına göre Toprak Kirliliği Potansiyeli

32 Duyarlılık unsuru - Toprağın tarımsal potansiyeli Tablo ve ġekil 'de sunulan verilere göre duyarlılık unsurunun en büyük alanları (8.126 ha lık yüksek duyarlılık, ha lık orta duyarlılık ve 151 ha lık düģük duyarlılık ile) Sivas ilinde bulunurken, duyarlılık unsuru en küçük alanlar ise (131 ha lık orta duyarlılık ile) Giresun ilindedir. Yüksek duyarlılık seviyelerine sahip olan topraklar, Giresun ili dıģında bütün illerde bulunmaktadır. Yüksek duyarlılık seviyesine sahip alanların büyüklüğü, 126 ha dan (Tekirdağ) hektara (EskiĢehir) kadar değiģiklik göstermektedir. Bütün illerde yüzölçümleri 8 ha ile (Tekirdağ) ha (Bursa) arasında değiģiklik gösteren orta duyarlılık seviyesine sahip alanlar bulunmaktadır. Duyarlılık seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 4 ha (Kırıkkale) ila 168 ha (Erzincan) arasında değiģiklik göstermektedir. Ayrıca Bayburt, Giresun, Yozgat, KırĢehir, Ankara, Bilecik, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde düģük duyarlılık seviyesine sahip alanlar bulunmamaktadır. Duyarlılık unsuru - Toprağın erozyon potansiyeli Tablo ve ġekil 'de sunulan verilere göre bu duyarlılık unsuruna sahip en büyük alanlar (6.217 ha lık yüksek duyarlılık, ha lık orta duyarlılık ve ha lık düģük duyarlılık ile) Sivas ilinde bulunurken en küçükleri ise (131 ha lık yüksek duyarlılık ile) Giresun ilindedir. Erozyona karģı yüksek duyarlılık seviyesine sahip topraklar, bütün illerin YÇA'sında gösterilmektedir. Duyarlılık seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü, 117 ha (Tekirdağ) ila ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Giresun ili dıģında, bütün illerde orta duyarlılık seviyesine sahip alanlar bulunmaktadır. Bu alanların yüzölçümü 1 ha (Tekirdağ) ila ha (Kars) arasında değiģiklik göstermektedir. Duyarlılık seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 16 ha (Tekirdağ) ila ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik gösterirken, Giresun ve Bilecik illerinde düģük duyarlılık seviyesine sahip hiçbir alan bulunmamaktadır. Duyarlılık unsuru - Toprak kirliliği potansiyeli Tablo ve ġekil 'de yer alan verilere göre bu duyarlılık unsuruna sahip en büyük alanlar ( ha lık yüksek duyarlılık ve 14 ha lık orta duyarlılık ile) EskiĢehir ilinde, en küçükleri ise (65 ha lık yüksek duyarlılık ile) Tekirdağ'da bulunmaktadır. Kirliliğe karģı yüksek duyarlılık seviyesine sahip topraklar, bütün illerin YÇA'sında bulunmaktadır. Duyarlılık seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü 65 ha (Tekirdağ) ila ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik göstermektedir. Kars, Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir ve Tekirdağ illeri dıģındaki bütün illerde orta duyarlılık seviyesine sahip alanlar bulunmaktadır. Bu alanların yüzölçümü 0,1 ha (Erzincan) ve 14 ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik göstermektedir

33 Duyarlılık seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü, 3 ha (Sivas) ila 17 ha (Erzurum) arasında değiģmektedir. Erzurum, Erzincan, Sivas ve Edirne illerinde düģük duyarlılık seviyesine sahip alanlar bulunmaktadır. ĠnĢaat aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda inģaat döneminde aģağıdaki etki faktörlerinin toprak üzerinde olası etkileri beklenmektedir: Üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Proje bileģenlerinin ayak izi olarak tanımlanmaktadır. ÇeĢitli Proje bileģenleri için inģaat aģamasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu - ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Üst toprak kalitesi / elveriģliliğinin azalması Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Boru hattı - karasal O Y Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı D O Yol geçiģi - hendeksiz O O Demiryolu geçiģi O O Kanal geçiģi - açık kazı D Kanal geçiģi - kazısız D O Nehir geçiģi - açık kazı D Y Nehir geçiģi hendeksiz D O YYSK'de boru hattı O Y Kompresör istasyonları Y Y Kamp alanları O Y Blok vana / pig / ölçüm istasyonu D O Boru stok sahaları O Y Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları D O

34 Proje bileģeni Üst toprak kalitesi / elveriģliliğinin azalması Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Kalıcı ulaģım yolları D O Etki değerlendirmesi ĠnĢaat faaliyetleri, toprağın fiziksel ve/veya kimyasal özelliklerini büyük ölçüde etkileyecektir. Fiziksel özelliklerdeki değiģiklikler, esas olarak ağır ekipmanlardan kaynaklanan sıkıģtırma ve hafriyat nedeniyle toprak yapısının bozulması ile ilgilidir. Kimyasal özelliklerdeki değiģiklikler ise büyük ölçüde atık suyun uygun olmayan bir Ģekilde deģarjı veya makinelerden/taģıtlardan kaynaklanan yakıt/yağın kaza sonucu dökülmesi ile ilgilidir. Toprak, ayrıca bitki örtüsünün kaldırılması nedeniyle rüzgâr ve su erozyonuna daha fazla maruz kalma ve tarımsal potansiyelin azalması nedeniyle etkilenebilir. Toprak için dikkate alınan etki değerlendirme unsurları Ģöyledir: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Toprak kirliliği Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, aģağıda verilen tablolardaki kriterlere göre tanımlanmaktadır. Mevcut çalıģma kapsamında, ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Toprağın Değerlendirme Unsurları Değerlendirme Unsuru: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Toprak veya zemin koģullarında etki tespit edilmemiģtir veya arazinin eski haline getirilmesinin ardından üç aya kadar önemsiz etkiler bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından altı aya kadar üretimde önemsiz bir kayıp bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından bir yıldan fazla süreyle üretimde orta derece veya önemli bir kayıp öngörülüyor Değerlendirme Unsuru: Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Önemsiz veya yerel toprak erozyonu, toprak kayması Potansiyel olarak bir dere/oluk aģınımı veya sığ akarsu/vadi erozyonuna yol açan ve açıkça gözlenebilir toprak erozyonu Çevredeki arazi ve boru bütünlüğü üzerindeki potansiyel etkisiyle, geniģ kapsamlı olacağı öngörülen dere ve akarsu formasyonu

35 Değerlendirme Unsuru: Toprak kirliliği DüĢük Etki Örnekleri Orta Etki Yüksek Etki Hassasiyete veya düģük yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti düģük olan, hafif azaltıcı/yönetimsel önlemler gerektiren alanlar. Hassasiyete veya düģük-orta yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti orta derece olan, sınırlı azaltıcı/yönetimsel önlemler gerektiren alanlar. Hassasiyete veya orta-yüksek yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti yüksek olan, sahaya özel azaltıcı/yönetimsel önlemler ve/veya daha derin çalıģmalar gerektiren alanlar. Tablo te, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan toprak duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkileri (her etki seviyesi için etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması / Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] Ardahan - DüĢük etki Orta etki Yüksek etki [ha] [ha] [ha] Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir

36 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ - 0, Edirne Hiçbir ilde, yüksek tarımsal potansiyele sahip topraklarda azalma / bozulma nedeniyle ihmal edilebilir etki içeren alan yoktur. Bayburt ve Giresun illeri dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,6 ha (Tekirdağ) ile 118 ha (Yozgat) arasında değiģiklik göstermektedir. Bütün illerde orta etkiler söz konusudur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 4 hektar (Giresun) ile 768 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Tekirdağ ve Giresun illeri hariç olmak üzere bütün illerde yüksek etkiler vardır. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü 10 ha (Bilecik) ile 333 ha (Erzurum) arasında değiģiklik göstermektedir. Yüksek etkilerle ilgili ayrıntılar, aģağıda açıklanmaktadır: ARDAHAN Ardahan ilinde, boru hattının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 7 toprak alanı mevcuttur. Bunlardan biri, ilin kuzeyindeki Eskikılıç köyünün yakınında bulunan bir kompresör istasyonunun küçük bir kısmını içermektedir. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermekte; doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda ise yüksek seviyededir. KARS Kars ilinde, boru hattının bazı geçiģ noktalarının (nehir ve yollar) ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 4 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

37 ERZURUM Erzurum ilinde, boru hattının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 38 toprak alanı bulunmaktadır. Bunlardan biri, ilin batı kesimindeki Gökçebük köyüne yakın boru stok sahasıdır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ERZĠNCAN Erzincan ilinde, boru hattının bazı geçiģ noktalarının (nehir ve yollar) ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 5 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. BAYBURT Bayburt ilinde, KP den KP e ve KP den KP e iki bitiģik kesimden neredeyse ilin tamamını geçen boru hattının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 3 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. GÜMÜġHANE GümüĢhane ilinde, YYSK (Yüksek Yeraltı Suyu KoĢullarında) boru hattının (KP ve KP 502 arasında), ve hendeksiz yol geçiģinin, birçok yol geçiģinin ve ilin güney kesiminde bulunan iki YÜT'ün ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 7 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KP 472 ile KP arasında Bayburt ili sınırına yakın olan alanda açık kazı nehir geçiģi (Yakup Deresi üzerinde), dört açık kazı yol geçiģi ve bir blok vana/pig/ölçüm istasyonu bulunmaktadır ve bu geçiģler ile YÜT lerinin etkileriyle, sınırlı uzunluğuna karģın; her iki etki faktörünün en yüksek değerlerini ortaya koymaktadır. SĠVAS Sivas ilinde, YYSK boru hattının iki kesiminin (sırasıyla, Yıldız Irmak ve ġeyhhalil Deresinde ki iki su kaynağı çevresinde), iki YÜT (sırasıyla BaĢsöğüt köyü ve Yukarı Ekecik köyü yakınındaki blok vana/pig/ölçüm istasyonları) ve birkaç geçiģin ayak izini temsil eden, yüksek etkinin görüldüğü 20 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

38 YOZGAT Yozgat ilinde, açık kazı nehir geçiģlerinin, YYSK boru hattının (KP den KP 855 e), blok vana/pig/ölçüm istasyonlarının, açık kazı yol geçiģlerinin (KP 960 çevresinde) ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 23 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KIRġEHĠR KırĢehir ilinde, YYSK boru hattının (KP den KP 1004 e), blok vana/pig/ölçüm istasyonlarının ve geçiģlerin ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 11 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KIRIKKALE Kırıkkale ilinde, YYSK boru hattının (KP den KP 1036 ya) ve açık kazı nehir ve yol geçiģlerinin ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 6 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ANKARA Ankara ilinde, YYSK boru hattının ve nehir ve yol geçiģlerinin ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 20 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ESKĠġEHĠR EskiĢehir ilinde, YYSK boru hattının (KP 1322 den KP 1324 e) ve açık kazı nehir ve yol geçiģlerinin ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 23 toprak alanı bulunmaktadır. II ve III kabiliyet sınıfındaki toprağın bulunduğu, Elcik köyünün güneydoğusunda (KP ile KP 1253 arasında) yüksek etkinin görüldüğü toprak alanları arasında bir de kamp sahası bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

39 BĠLECĠK Bilecik ilinde, Cihangazi köyü çevresinde boru hattının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 1 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KÜTAHYA Kütahya ilinde, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve nehir ve yol geçiģlerinin ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 7 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. BURSA Bursa ilinde, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve geçiģ noktalarının ve ulaģım yollarının (TaĢköprü yakınında) ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 4 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. BALIKESĠR Balıkesir ilinde, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 8 toprak alanı bulunmaktadır Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ÇANAKKALE Çanakkale ilinde, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 6 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. EDĠRNE Edirne ilinde, YYSK boru hattının ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 12 toprak alanı bulunmaktadır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

40 Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Erozyon Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 0, Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas 0, Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara 0, EskiĢehir 0, Bilecik - 0, Kütahya Bursa 0, Balıkesir 0,

41 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Çanakkale Tekirdağ - 0, Edirne 0, Yüksek erozyon potansiyeli sahip olan bölgelerdeki erozyondan dolayı, ihmal edilebilir etkiler sadece Ardahan, Sivas, Ankara, EskiĢehir, Bursa, Balıkesir ve Edirne illerinde söz konusudur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların yüzölçümü 0,01 ha (Sivas) 0,8 ha (Ardahan) arasında değiģiklik göstermektedir. Giresun ili dıģındaki bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,2 ha (Bilecik) ile 388 ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik göstermektedir. Bütün illerde orta etkiler söz konusudur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 4 ha (Giresun) ile 646 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Bayburt, Giresun, KırĢehir, Balıkesir, Tekirdağ ve Edirne illeri hariç olmak üzere bütün illerde yüksek etkiler vardır. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü 2 ha (Kırıkkale) ile 104 ha (Bursa) arasında değiģiklik göstermektedir. Yüksek etkilerle ilgili ayrıntılar, aģağıda açıklanmaktadır: ARDAHAN Ardahan ilinde, Gürcistan sınırı yakınlarında ilin kuzey kesiminde YYSK boru hattı kısa bir bölümünün, geçiģ noktalarının, blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden 3 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KARS Kars ilinde, YYSK boru hattının kısa bir bölümünün ayak izini temsil eden yüksek etkinin görüldüğü 1 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta, doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda da yüksek seviyededir. ERZURUM Ardahan ilinde, boru hattının ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 3 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

42 ERZĠNCAN Erzincan ilinde, boru hattı geçiģ noktalarının ve blok vana/pig/ölçüm istasyonunun (KP 440 çevresinde) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 2 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. GÜMÜġHANE GümüĢhane ilinde, boru hattının ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 3 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. SĠVAS Sivas ilinde, boru hattının, geçiģ noktalarının, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve blok vana/pig/ölçüm istasyonunun (KP çevresinde) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 8 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. YOZGAT Yozgat ilinde, boru hattının, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün, geçiģ noktalarının ve bir blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 11 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KIRIKKALE Kırıkkale ilinde, boru hattının (KP den KP 1237 ye) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 1 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ANKARA Ankara ilinde, boru hattının ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 2 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

43 ESKĠġEHĠR EskiĢehir ilinde, boru hattının, YYSK boru hattı kısa bir bölümünün ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 10 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. BĠLECĠK Bilecik ilinde, boru hattının, geçiģ noktalarının ve blok vana/pig/ölçüm istasyonunun (KP 1422 çevresinde) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 2 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. KÜTAHYA Kütahya ilinde, boru hattının ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 4 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. BURSA Bursa ilinde, boru hattının, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve iki blok vana/pig/ölçüm istasyonunun (sırası ile KP ve KP çevresinde) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 10 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir. ÇANAKKALE Çanakkale ilinde, boru hattının, geçiģ noktalarının ve iki YÜT'ün, bir blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ve güzergâh boyunca yer alan bir kamp sahasının (KP den KP e) ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 2 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri, üst toprak kalitesinin/elveriģliliğinin azalması konusunda orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması konusunda yüksek seviyededir

44 Toprağın kirlenmesi Tablo Toprağın kirlenmesi Toprak Kirliliği Potansiyeli - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan - 0, Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara - 0, EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir - 0, Çanakkale Tekirdağ - 0,1 7 - Edirne Toprak kirliliğinden dolayı illerin herhangi birinde ihmal edilebilir bir etki yoktur. Bayburt, Giresun, KırĢehir, Kırıkkale, Bilecik ve Kütahya illeri dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyelerinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,1 ha (Tekirdağ) ile 124 ha (Kars) arasında değiģiklik göstermektedir. Bütün illerde orta etkiler vardır. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 2 ha (Giresun) ile 515 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Tekirdağ ve Giresun illeri hariç, bütün illerde etki seviyesi yüksektir. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü, 9 ha (Bayburt) ile 442 ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik göstermektedir. Yüksek etki ile ilgili ayrıntılı bilgiler aģağıda sunulmaktadır

45 ARDAHAN Ardahan ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve Eskikılıç köyünün doğusunda yer alan bir kompresör istasyonunun (KP den KP güzergâhı boyunca) ve Hacılı köyünün güneyinde (KP civarında) yer alan blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 11 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. KARS Kars ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve biri Yaylacık köyüne yakın (KP çevresinde) diğeri de Çatak köyüne yakın (KP çevresinde), güzergâh üzerinde yer alan iki blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 3 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. ERZURUM Erzurum ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının (bazı hendeksiz kanal geçiģi de dâhil) ve beģ adet YÜT ün ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 23 toprak alanı vardır. YÜT ler, güzergâh boyunca yerleģik dört blok vana/pig/ölçüm istasyonu (KP , KP , KP 278 ve KP karģılık gelen) ve KP den KP giden güzergâha yakın Gökçebük köyünün güney doğusunda yer alan bir boru stok sahasıdır. Etki faktörü değerleri yüksektir. ERZĠNCAN Erzincan ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve KP ye denk gelen güzergâh üzerinde yer alan blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 10 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. BAYBURT Bayburt ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin ve Kalecik köyünün kuzeyinde KP den e bazı geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 1 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. GÜMÜġHANE GümüĢhane ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve Çamurköy köyünün batısında, KP 473 civarında güzergâh üzerinde yer alan blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 7 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. SĠVAS Sivas ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve sekiz YÜT ün ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 26 toprak alanı vardır. YÜT ler güzergâh boyunca sırasıyla KP 581, KP , KP , KP , KP ve KP civarında yerleģik altı blok vana/pig/ölçüm istasyonu, Ġmranlı nın 2 km doğusunda yer alan ve % 80 i yüksek etkiye sahip bir kamp

46 sahası, KP den KP e arasında bir kompresör istasyonudur. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. YOZGAT Yozgat ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve KP , KP , KP 970 ve KP 1002 ve bunların ulaģım yolları civarında güzergâh boyunca yer alan dört adet blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 13 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. KIRġEHĠR KırĢehir ilinde, YYSK boru hattı kısa kesimlerinin ve geçiģ noktalarının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 5 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. KIRIKKALE Kırıkkale ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve KP civarında güzergâh boyunca yer alan blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 5 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. ANKARA Ankara ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve KP , KP , KP ve KP (ulaģım yolları da dâhil) civarında güzergâh boyunca yer alan dört adet blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 13 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. ESKĠġEHĠR EskiĢehir ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve dört YÜT ün ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 23 toprak alanı vardır. YÜT ler, güzergâh boyunca KP civarında Çardaközü ne yakın blok vana/pig/ölçüm istasyonu, KP den 1253 e Elcik in güneydoğusunda yer alan bir kamp sahası ve KP den KP e Aksaklı ya yakın ve KP civarında iki kompresör istasyonu ve ulaģım yollarıdır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. BĠLECĠK Bilecik ilinde, boru hattının geçiģ noktalarının ve KP civarında ulaģım yolu ile birlikte blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 4 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. KÜTAHYA Kütahya ilinde, YYSK boru hattının kısa kesimlerinin, geçiģ noktalarının ve Çamlıca köyünün batısında yer alan iki YÜT ün ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 6 toprak alanı vardır

47 YÜT ler KP den KP e boru stok sahası ve güzergâh boyunca yerleģik KP civarında bir blok vana/pig/ölçüm istasyonu ile ulaģım yoludur. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. BURSA Bursa ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve sırasıyla KP ve KP civarında yer alan iki blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 10 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. BALIKESĠR Balıkesir ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve sırasıyla KP ve KP civarında yer alan iki blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ve PaĢaçiftliği nin batısında KP 1645 den KP 1646 ya yer alan kompresör istasyonunun ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 9 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. ÇANAKKALE Çanakkale ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının, sırasıyla KP 1677 ve KP etrafında yer alan iki adet blok vana/pig/ölçüm istasyonunun ve KP 1707 civarında bulunan kamp sahasının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 7 toprak alanı vardır. Etki faktörlerinin değerleri orta ila yüksek arasında değiģiklik göstermektedir. EDĠRNE Edirne ilinde, YYSK boru hattının, geçiģ noktalarının ve blok vana/pig/ölçüm istasyonunun (KP den KP e) bir kısmının ayak izini temsil eden yüksek etki özelliğini gösteren 12 toprak alanı vardır. Etki faktörü değerleri yüksektir. Yüksek etki alanları aģağıdaki Ģekillerde gösterilmektedir

48 ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

49 ġekil KırĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

50 ġekil Yozgat Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

51 ġekil Yozgat Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

52 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

53 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

54 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

55 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

56 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

57 ġekil EskiĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

58 ġekil Balıkesir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

59 ġekil Çanakkale Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

60 ġekil Bilecik Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

61 ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

62 ġekil Bursa Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

63 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

64 ġekil GümüĢhane Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

65 ġekil GümüĢhane Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

66 ġekil Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

67 ġekil Sivas Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

68 ġekil Erzincan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

69 ġekil Erzincan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

70 ġekil Çanakkale Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

71 Bulgular ve tavsiyeler Yukarıda sunulan inģaat aģamasına iliģkin etki değerlendirmesinin bulguları aģağıda özetlenmiģtir: Toprağın tarımsal potansiyeli üzerindeki yüksek etkiler, büyük ölçüde boru hattının döģenmesi ve YÜT'lerin yapımı için doğal bitki örtüsünün kaldırılması (her ilde, inceleme yapılan alanlarda değerleri en yüksek düzeyde olan) ile bağlantılı faaliyetlerden kaynaklanmaktadır. Toprağın erozyon potansiyeli üzerindeki yüksek etkiler, büyük ölçüde boru hattının döģenmesi ve YÜT'lerin yapımı için doğal bitki örtüsünün kaldırılması (her ilde, inceleme yapılan alanlarda değerleri en yüksek düzeyde olan) ile bağlantılı faaliyetlerden kaynaklanmaktadır. ĠnĢaat aģamasında toprak kirliliği üzerindeki yüksek etkiler, büyük ölçüde boru hattının döģenmesi ve altyapı (örneğin yollar) geçiģlerine iliģkin faaliyetler veya boru hattı ve diğer Proje bileģenlerinin (örneğin blok/pig/ölçüm istasyonları veya kamp sahaları) yapımına iliģkin faaliyetler arasındaki etkileģimle bağlantılıdır. Yukarıda tanımlanan alanlardaki bileģeni etkileyen önemli etkiler göz önünde bulundurularak inģaat faaliyetlerinin baģlamasından önce dikkate alınması öngörülen tedbirler Tablo da belirtilmiģtir. Özellikle, yukarıdaki etki analizine göre yüksek etkinin oluģacağı belirlenen aģağıdaki YÜT'lerinde inģaat öncesinde gerek duyulması halinde pedolojik çalıģma yapılacaktır: Tüm Kompresör Ġstasyonları (toprak kirliliği potansiyeli için) EskiĢehir, Sivas ve Çanakkale illerindeki kamp sahaları Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, GümüĢhane, Sivas, Yozgat, KırĢehir, Kırıkkale, Ankara, EskiĢehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale ve Edirne illerinde blok vana/pig/ölçüm istasyonu. Bu tür bir çalıģma, arazinin eski haline getirilmesinin planlandığı yerlerde tarım ve ormancılık kullanımı için ana toprak özelliklerinin ortaya konulması açısından faydalı olacaktır. ĠnĢaat alanlarında mevcutta kirlilik olması durumunda aģağıdaki konular dikkate alınacaktır. Hâlihazırda kirlenmiģ toprak alanlarının proje kapsamında kullanılması, Proje faaliyetleri için risk teģkil edebilir, çünkü kazılacak toprağın bertaraf edilmesi ya da temizlenmesi gerekecektir. Boru hattı güzergâhı boyunca çeģitli noktalarda, kampların ve büyük YÜT lerin inģaatı yapılacak sahalarda ÇINAR Laboratuvarı tarafından toprak numuneleri alınmıģ ve analiz edilmiģtir. Analiz sonuçları ulusal limitlerin olmadığı göz önünde bulundurularak Hollanda standardı ile karģılaģtırılmıģtır. Hollanda standardına göre sınır değerleri aģan parametreler saptanmıģtır. Etki değerlendirmede, kazı ya da hafriyat iģlerinin yapılmasının öngörüldüğü yerlerde Proje bileģenlerinin ayak izinde kalan numune noktaları dikkate almıģtır

72 Etki değerlendirmesinde, söz konusu numune noktalarının analitik sonuçlarının değerlendirilmesi için, (Ulusal kirlenmiģ sahalar yönetmeliğinin olmadığı hallerde (Uluslararası Finans Kurumu) IFC nin rehber dokümanı önerdiği gibi) uygun olduğu yerde ABD Çevre Koruma Ajansı Rehber Dokümanı 17 dikkate alınmıģtır. Potansiyel olarak kirlenmiģ alanların detayları illere göre Tablo de sunulmaktadır (Tablo; analiz yapılan parametrelerden ABD Çevre Koruma Ajansı Rehber Dokümanı (ticari/endüstriyel toprak limitleri dikkate alınmıģtır) ve Hollanda standartları sınır değerlerini aģan parametreleri göstermektedir). Ġl Tablo Potansiyel KirlenmiĢ Alanlar Lokasyon (Bkz. Toprak Kirliliği Mevcut Durum Raporu, Ek 2.4) ABD Çevre Koruma Ajansı limitlerinin aģımı Hollanda limitlerinin aģımı Ardahan CST-01-A1 (alanın içinde) - Hg, Se, Ba, V Erzurum Sivas Yozgat Gökçebük Köyünün 1,2 km güneydoğusu, ana kamp inģaat sahası 2, KP 342 Çukuryurt Köyünün 1,3 km kuzeybatısı, ana kamp + boru stok inģaat sahası 3, KP 620 Doğankent Köyünün 1,7 km güneydoğusu, ana kamp inģaat sahası 4, KP 876 Be Be As, Be Hg, Se, Be, Ba, Co, Ni, V Se, Be, Cr, Co, Ni, V As, Hg, Se, Mo, Be, Ba, Cd, Pb, Zn, V Kırıkkale CST-05-A4 (yakınında) - Hg, Se, Co, Cu, V Ankara EskiĢehir Büyükboyalık Köyünün 900 m doğusu, geçici kamp inģaat sahası 5, KP 1079 Ġkizce Köyünün 4,6 km kuzeydoğusu ve DikilitaĢ Köyünün 3,5 km kuzeybatısı - Hg, Se, Cr, Co, Ni, V - Hg, Se, Ba, Co, Ni, V EskiĢehir Örnekleme noktası TNP900 Be Hg, Se, Ba, Ni Çanakkale Örnekleme noktası TNP283 Be Hg, Se, Ba Bazı parametreler potansiyel kirliliği tanımlayan yukarıdaki referans limitleri aģtığından, inģaat öncesinde gerek duyulması halinde, bu değerlerin arka plan veya doğal olarak meydana gelen seviyelerle kıyaslanabilmesi veya bu değerlerin insan faaliyetleri (mevcut ya da geçmiģteki saha faaliyetleri ve/veya bazı kaza sonucu meydana gelen olaylar sonucunda) sonucunda ortaya çıkan tehlikeli maddeler ile arazi kirliliğinin olup olmadığını değerlendirmek için çalıģma yapılacaktır. Eğer yapılacak çalıģma sonucu potansiyel toprak kirliliği varlığı tespit edilirse, kirlenmiģ arazilerin insan sağlığına ve ekolojik alıcılara risk teģkil etmesini önlemek için gerekli önlemler alınacaktır. KirlenmiĢ sahalarda faaliyet gerçekleģtirilmesi halinde insanların kirliliğe maruz kalmasını önlemek amacıyla kirlilik seviyelerini azaltıcı çalıģmalar yapılacaktır. Yukarıdaki konular dikkate alındığında, yeraltındaki toprakta da kirlilik olup olmadığı, sızıntı ve taģınmayla yeraltı su kaynaklarını etkilenip etkilenmeyeceği ve potansiyel alıcılara ulaģıp ulaģmayacağını belirlemek için risk değerlendirmesi yapılacaktır. Bu değerlendirme sonucunda azaltıcı tedbirlerin alınıp alınmayacağı ve alınacaksa da bunların neler olduklarını ortaya koyulacaktır. 17 USEPA Bölge 3 Riske dayalı Konsantrasyonlar EPA/903/R Haziran

73 Tablo ĠnĢaat AĢamasında Toprak Etki Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Tedbirler Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Tarımsal potansiyele sahip topraklardaki etkiler Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkiler Sürekli ÇalıĢmaların inģaat koridoru (RoW), ek çalıģma sahaları ve yeni ulaģım yollarıyla sınırlı tutulması, Yeni ulaģım yollarının yapımı en aza indirilmesi Saha Ģartlarının uygun olduğu koģullarda, özellikle de hassas veya nadir habitat/türlerin bulunduğu alanlarda inģaat çalıģma koridoru daraltılması, Tip projelere uygun olarak inģaat aģamasında üst toprağı sıyırılarak ayrı depolanması, Üst toprağa birden fazla müdahalenin en aza indirilmesi, Rüzgâr erozyonu ve sıkıģtırmayı sınırlandırmak ve su tutma kapasitesini geliģtirmek için sıyırma, temizleme ve depolama sırasında organik madde eksikliği olan üst toprağa organik madde eklenmesi, Tarıma elveriģli duruma getirme ve iģletme sırasında bitki örtüsünün geliģmesine imkan sağlamak için boru hattı inģaat koridoru (RoW) üzerinde araç trafiğinin mümkün olduğu ölçüde önlenmesi, Sızıntılar nedeniyle toprak kirliliğini önleme metotlarının uygulanması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı ve Acil Müdahale Planı), Atıkların, asgari Türk mevzuatı ve proje standartlarının gerekleri sağlanacak Ģekilde yönetilmesi, Atık üretimi ile toprak kirliliğini önleyici tedbirlerin alınması (Bkz. Bölüm- 11 ve Ek-5: Atık Yönetimi Planı), ĠnĢaatın, üst toprak sıyrılmasından tarıma elveriģli hale getirmeye kadar gereken zamanı sağlayacak Ģekilde planlanması, Üst toprağın alt toprakla karıģmasını önlemek için (örneğin kısıtlı alanlar gibi gereken yerlerde jeotekstil kullanımı da dâhil) tedbirlerin alınması, Tarımsal potansiyele sahip topraklarda etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). Geçici erozyon kontrol yöntemlerinin (örn: eğim kırıcılar) uygulanması ve uygun drenaj kanallarının açılması, ĠnĢaat sırasında su ve rüzgâr erozyonunu azaltmak için eğim uzunluklarının ve derecelerinin tesviyesi, konturlaması ve bakımı, Erozyon ve sediman kontrol yapılarını kullanarak ve koruyarak inģaat aģamasında erozyonu ve sedimantasyonu önlemek için yüzey suyu drenajının yapılması, Pompa çıkıģında toprak erozyonunu engellemek için hendek kurutma faaliyetlerinin izlenmesi, pompa çıkıģında enerji kaybı çalıģması ile etkinin azaltılması, Uygun Ģekilde tasarlanmıģ, uygulanmıģ ve korunan drenaj yapıları (örn; menfezler, hendekler) ile yüzey suyu drenajının korunması, Rüzgâr erozyonundan toprak kaybını sınırlandırmak için kuvvetli

74 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler rüzgârların olduğu zamanlarda toprak ile ilgili faaliyetlerin en aza indirilmesi, kuvvetli rüzgâr sırasında yine de toprak iģlenmeliyse sıyırma ve tarıma elveriģli duruma getirme arasındaki zamanın sınırlandırılması ve rüzgâr erozyonunu önlemek için hafifçe sıkıģtırılmıģ stoklar oluģturulması, Doğal kontürlere uyması için kazının ve tesviyenin tekrar konturlanması ve düzenlenmiģ alanların üzerine üst toprağın eģit Ģekilde yeniden yerleģtirilmesi, Alt toprağın aģırı derecede sıkıģmıģ olduğu alanlarda toprağın konturlama öncesi (örn: alt toprağın havalandırılması) mekanik olarak gevģetilmesi, Orijinal bitki örtüsünü elde etmek için biyorestorasyon prosedürlerinin uygulanması, Toprağın su ve rüzgâr erozyonunu sınırlandırmak için bozulmuģ alanların yeniden bitkilendirilmesi ve/veya (örn: erozyon ve sediman kontrol yapıları) yüzey iyileģtirmesinin sürdürülmesi, TaĢ/malzeme ocaklarından kaynak sağlamayı sınırlamak için, inģaat koridoru (RoW) boyunca kazıdan çıkan toprak ve malzemenin (örn: eleme makineleri kullanarak) geri kullanılması, Donma Ģartlarında özel toprak iģleme prosedürlerinin uygulanması, ĠnĢaat iģleri tamamlandıktan sonra, sıyrılan üst toprak alan üzerine homojen Ģekilde yeniden serilecek ve yeniden bitkilendirilecektir. Yer altı suyunun ve yüzey suyunun drenajı için, erozyon riskini önlemek ve/veya en aza indirmek için, drenaj problemleri olan bölgelerde kapalı ve açık drenaj sistemleri uygulanacaktır. AĢağıdaki erozyon kontrol önlemleri alınacaktır (Bkz. ġekil , ġekil , ġekil , ġekil ); o Derivasyon Kanalları o Eğim Kırıcılar o Jüt Örtü Uygulaması o Püskürtme ile tohumlama o Gabion duvarı uygulamaları o Teras uygulamaları Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkilere karģı etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). Toprak üzerindeki kirlilik etkileri Yakıtların, yağların ve kimyasalların açık Ģekilde etiketlenmiģ ağızları sıkıca kapatılmıģ konteynırlarda saklanması, Tehlikeli maddelerin depolanması için koruma seti veya sızıntı önleyicilerin yapılması, Tüm yakıt, yağ ve kimyasalların geçirimsiz zemini olan kapalı bir alana yerleģtirilmesi ve geçirimsiz sızıntı kontrol rezervuarı olan bir bölgede depolanması, Tüm araçların, ekipman ve tesisatın kullanımından önce herhangi bir yakıt ya da yağ sızıntısı için kontrol edilmesi ve sızıntılar için düzenli

75 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler olarak izlenmesi, Tüm makine ve ekipmanların mevcut üretim standartlarına uygun Ģekilde bakımlarının yapılması, Bakım faaliyetlerinin (yakıt doldurma ve yakıt ikmali de dâhil) çevre bakımından hassas olan bölgelerden (yani su kaynakları, yeraltı suyu seviyesinin yüksek olduğu yerler vb.) uzak olacak Ģekilde belirlenmiģ alanlarda yapılması, Basit sızıntıları kontrol altına alabilmek için belirlenmiģ bakım bölgesinde yeterli sayıda uygun absorbant maddelerin bulundurulması, Bakım ya da yakıt doldurma faaliyetleri sırasında sıkıģmıģ vana durumuyla karģılaģılması halinde, araçların asla gözetimsiz bırakılmaması, AĢınma belirtilerine karģı muslukların ve valfların düzenli olarak kontrol edilmesi ve kullanılmadıkları zaman güvenli bir Ģekilde kapatılıp kilitlenmesi, Tüm ekipman ve depolama alanlarının güvenlik çitleriyle uygun Ģekilde koruma altına alınması ve giriģlerin saldırı ya da hırsızlık nedeniyle ortaya çıkabilecek kirliliği önlemek için kilitlenmesi, Saha personelinin kirleticilerin saçılmasına müdahale ve ekipman kullanımı konusunda eğitilmesi ve araçlarında absorbant maddeleri taģımalarının sağlanması, Kamplarda, inģaat sahalarında ve inģaat ile ilgili faaliyetlerin gerçekleģtiği yerlerde düzgün bakım ve temizlik yapılması, Toprak kirliliğine karģı etki azaltma tedbirlerinin alınması (Bkz. Bölüm- 11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı)

76 ġekil Araziyi Eski Haline Getirme ÇalıĢmaları Sırasında Drenaj Sistemlerinin Kurulması ġekil Jüt Örtü ve Eğim Kırıcı Uygulamaları

77 ġekil Eğimli Yüzeylerde Jüt Örtü Uygulamaları ġekil Nehir Kenarlarında Rip-Rap, Eğim Kırıcılar Ve Jüt Örtü Uygulamaları

78 Arazinin eski haline getirilmesi çalıģmaları sırasında bitki örtüsünü yeniden yetiģtirmek için biyorestorasyon faaliyetleri yapılacaktır. Bu kapsamda, bölgeye ve amaca uygun tohum ve bitki türleri kullanılarak bitki örtüsü yüzdesi artırılacaktır. Ayrıca, aģağıdaki Ģekillerde verildiği gibi Proje güzergâhının geçtiği akarsu yataklarının ve yüzey drenaj sistemi olan vadilerin ciddi erozyon potansiyeli olduğundan bu noktalarda erozyon rip-rap ve eğim koruma uygulanarak önlenecektir. ġekil Nehir GeçiĢlerindeki Rip-Rap Uygulamaları ġekil Vadi ve Yüzey Drenaj Sistemlerindeki Rip-Rap Uygulamaları

79 ĠĢletme aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda iģletme döneminde aģağıdaki etki faktörlerinin toprak üzerine olası etkileri beklenmektedir: Üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Proje bileģenlerinin ayak izi olarak tanımlanmaktadır. ÇeĢitli proje bileģenleri için iģletme sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Proje bileģeni Üst toprak kalitesi/ elveriģliliğinin azalması Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Boru hattı - karasal - - Boru hattı - denizel - - Yol geçiģi - açık kazı - - Yol geçiģi - hendeksiz - - Demiryolu geçiģi - - Kanal geçiģi - açık kazı - - Kanal geçiģi - kazısız - - Nehir geçiģi - açık kazı - - Nehir geçiģi hendeksiz - - YYSK'de boru hattı - - Kompresör istasyonları Y D Kamp alanları - - Blok vana / pig / ölçüm istasyonu O D Boru stok sahaları - - Boru hattı döģenmesi - - Geçici ulaģım yolları - - Kalıcı ulaģım yolları O D

80 Etki değerlendirmesi ĠĢletme faaliyetlerinin toprak üzerindeki etkileri büyük ölçüde, binaların ve diğer altyapıların kurulması nedeni ile toprağın sıkıģtırılması ve kapatılması olacaktır. Ayrıca toprak; doğal bitki örtüsünün kaldırılması sonucunda rüzgâr ve su erozyonuna maruz kalma potansiyelinin artması ve tarımsal potansiyeldeki azalması Ģeklinde etkilenebilir. Toprak için dikkate alınan etki değerlendirme unsurları Ģöyledir: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Mevcut çalıģma kapsamında, ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Değerlendirme Unsuru: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Toprak veya zemin koģullarında etki tespit edilmemiģtir veya arazinin eski haline getirilmesinin ardından üç aya kadar önemsiz etkiler bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından altı aya kadar üretimde önemsiz bir kayıp bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından bir yıldan fazla süreyle üretimde orta derece veya önemli bir kayıp öngörülüyor Değerlendirme Unsuru: Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Önemsiz veya yerel toprak erozyonu, toprak kayması Potansiyel olarak bir dere/oluk aģınımı veya sığ akarsu/vadi erozyonuna yol açan ve açıkça gözlenebilir toprak erozyonu Çevredeki arazi ve boru bütünlüğü üzerindeki potansiyel etkisiyle, geniģ kapsamlı olacağı öngörülen dere ve akarsu formasyonu AĢağıdaki tablolar, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan toprak duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her etki seviyesi için etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması / Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars

81 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Erzurum Erzincan Bayburt - - GümüĢhane Giresun - - Sivas Yozgat KırĢehir - - Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne - 0, Ġllerin hiç birinde yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması/bozulmasından dolayı ihmal edilebilir herhangi bir etki yoktur. Kars, Erzurum, Bayburt, Giresun, KırĢehir, Kırıkkale ve Tekirdağ illeri dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,6 ha (Edirne) ile 43 ha (Bursa) arasında değiģiklik göstermektedir

82 Bayburt, Giresun, KırĢehir, Bilecik ve Bursa illeri hariç olmak üzere, bütün illerde orta etkiler vardır. Orta etki seviyesinin bulunduğu alanların yüzölçümü, 2 ha (Kütahya) ile 137 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Ġllerin herhangi birinde yüksek etki yoktur. Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Erozyon Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 0, Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas 0, Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik - 0,2 7 - Kütahya

83 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Bursa 6 0, Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne 0, Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon nedeni ile ihmal edilebilir etkiler sadece Ardahan, Sivas, Ankara, EskiĢehir, Bursa, Balıkesir ve Edirne illerinde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların yüzölçümü 0,01 hektar (Sivas) ile 20 ha (Balıkesir) arasında değiģiklik göstermektedir. Bayburt, Giresun, KırĢehir ve Tekirdağ illeri dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,2 ha (Bilecik) ile 120 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Ardahan, Erzincan, GümüĢhane, Sivas, Yozgat, Bilecik, Bursa, Balıkesir, Çanakkale ve Tekirdağ illerinde orta etkiler söz konusudur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 1 ha (GümüĢhane) ile 46 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Ġllerin herhangi birinde yüksek etki yoktur. Bulgular ve tavsiyeler Yukarıda tanımlanan alanlardaki önemli etkiler göz önünde bulundurularak iģletme aģamasında dikkate alınması öngörülen tedbirler Tablo te belirtilmiģtir. Tablo ĠĢletme Sırasında Toprak Etki Yönetimi Ġçin Etki Azaltma Tedbirleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Tarım potansiyeli olan topraklar üzerindeki etkiler Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkiler Yeni ulaģım yollarının yapımı en aza indirilmesi, Sızıntılar nedeniyle toprak kirliliğini önleme metotlarının uygulanması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı ve Acil Müdahale Planı), Atıkların, asgari Türk mevzuatı ve proje standartlarının gerekleri sağlanacak Ģekilde yönetilmesi, Atık üretimi ile toprak kirliliğini önleyici tedbirlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek- 5: Atık Yönetimi Planı), Tarımsal potansiyele sahip topraklarda etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı) Uygun Ģekilde tasarlanmıģ, uygulanmıģ ve korunan drenaj yapıları (örn; menfezler, hendekler) ile yüzey suyu drenajının YÜT ler için Peyzaj Planı hazırlamak YÜT ler için Peyzaj Planı hazırlamak

84 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler korunması, Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkilere karģı etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). ĠĢletmeye kapatma aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda iģletmeye kapatma döneminde aģağıdaki etki faktörlerinin toprak üzerine olası etkileri beklenmektedir: Üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması Arazinin eski haline getirilmesi (restorasyonu) (olumlu etki faktörü) Etki unsurlarının Etki Alanı (EA), Proje bileģenlerinin ayak izi olarak tanımlanmaktadır. Bu etki faktörleri, iki grup Proje faaliyeti ile bağlantılıdır; bir tarafta YÜT'ler gibi Proje bileģenlerinin kaldırılması ve bunun sonucunda sahanın eski haline getirilmesi, toprağın daha öncekine yakın bir hale getirilecek olması nedeniyle toprak üzerinde olumlu bir etki yaratacaktır. Diğer taraftan, geçiģ yerlerinde boru hattı ile bağlantılı küçük inģaat sahalarının kapatılması ile ilgili faaliyetler, geçici olumsuz etkiye neden olacaktır. ÇeĢitli proje bileģenleri için iģletmeye kapatma sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu, aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Toprak Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Proje bileģeni Üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması Sahanın eski haline getirilmesi (olumlu etki faktörü) Boru hattı - karasal - - Boru hattı - denizel - - Yol geçiģi - açık kazı D - Yol geçiģi - hendeksiz D - Demiryolu geçiģi D - Kanal geçiģi - açık kazı D - Kanal geçiģi - kazısız D - Nehir geçiģi - açık kazı D - Nehir geçiģi hendeksiz D - YYSK'de boru hattı D - Kompresör istasyonları - O

85 Proje bileģeni Üst toprak kalitesi/elveriģliliğinin azalması Sahanın eski haline getirilmesi (olumlu etki faktörü) Kamp alanları - - Blok vana / pig / ölçüm istasyonu - D Boru stok sahaları - - Boru hattı döģenmesi - - Geçici ulaģım yolları - - Kalıcı ulaģım yolları - D Etki değerlendirmesi ĠĢletmeye kapatma faaliyetleri, esas olarak boru hattı geçiģlerindeki dolgu/kapatma faaliyetleri ile ilgili küçük inģaat sahası nedeniyle toprağı etkileyecektir (atık suyun olası uygun olmayan bir Ģekilde deģarjı veya makinelerde/taģıtlarda kullanılan yakıtın/gres yağlarının kaza sonucu dökülmesi ve erozyon potansiyeli açısından olası etkiler). Toprak, ayrıca sökülen YÜT'lerin bulunduğu yerlerde toprağın eski haline getirilmesi sonucu olumlu bir Ģekilde etkilenebilir (tarımsal potansiyel açısından toprak üzerinde yararlı etkilerle). Toprak için dikkate alınan değerlendirme unsurları Ģunlardır: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Toprağın kirlenmesi Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanmaktadır. Mevcut çalıģma kapsamında, ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te sunulmaktadır. Değerlendirme Unsuru: Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması / bozulması DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Toprak veya zemin koģullarında etki tespit edilmemiģtir veya arazinin eski haline getirilmesinin ardından üç aya kadar önemsiz etkiler bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından altı aya kadar üretimde önemsiz bir kayıp bekleniyor Arazinin eski haline getirilmesinin ardından bir yıldan fazla süreyle üretimde orta derece veya önemli bir kayıp öngörülüyor Değerlendirme Unsuru: Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Önemsiz veya yerel toprak erozyonu, toprak kayması Potansiyel olarak bir dere/oluk aģınımı veya sığ akarsu/vadi erozyonuna yol açan ve açıkça gözlenebilir toprak erozyonu Çevredeki arazi ve boru bütünlüğü üzerindeki potansiyel etkisiyle, geniģ kapsamlı olacağı öngörülen dere ve akarsu formasyonu

86 Değerlendirme Unsuru: Toprak kirliliği DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki Hassasiyete veya düģük yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti düģük olan, hafif azaltıcı/yönetimsel önlemler gerektiren alanlar. Hassasiyete veya düģük-orta yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti orta derece olan, sınırlı azaltıcı/yönetimsel önlemler gerektiren alanlar. Hassasiyete veya orta-yüksek yoğunluklu etki faktörleriyle hareket eden proje bileģenlerinin etkisine bağlı olarak, potansiyel dökülmelere maruziyeti yüksek olan, sahaya özel azaltıcı/yönetimsel önlemler ve/veya daha derin çalıģmalar gerektiren alanlar. AĢağıdaki tablolar, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan toprak duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (olumsuz veya olumlu) (her etki seviyesi için etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması/bozulması Tablo Yüksek Tarımsal Potansiyele Sahip Toprağın Azalması/Bozulması Toprağın Tarımsal Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumlu Etkiler Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara

87 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ 0,6 11,6 - - Edirne , Yüksek tarımsal potansiyele sahip toprağın azalması/bozulmasından dolayı ihmal edilebilir etkiler bütün illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların yüzölçümü 0,6 ha (Tekirdağ) ile 562 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Giresun ili dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 7 ha (Bilecik) ile 393 ha (Erzurum) arasında değiģiklik göstermektedir. Sadece Ardahan, Erzurum, Yozgat ve Edirne illerinde orta etkiler söz konusudur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 10 ha (Edirne) ile 21 ha (Yozgat) arasında değiģiklik göstermektedir. Ġllerin herhangi birinde yüksek etki yoktur. Arazinin eski haline getirilmesi ile bağlantılı olumlu etki, daha önceki proje aģamalarında (örneğin; kompresör istasyonu ayak izi) toprağın kaldırılmıģ olduğu alanlarda uzun dönemli tarımsal kapasitesinin geri kazandırılması ve toprağın eski haline getirilmesi ile bağlantılıdır

88 Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyon Tablo Yüksek Erozyon Potansiyeline Sahip Olan Bölgelerdeki Toprağın Erozyon Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumsuz Etkiler Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir 109 0,2 - - Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir

89 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Çanakkale Tekirdağ 0, Edirne Yüksek erozyon potansiyeline sahip olan bölgelerdeki erozyondan dolayı, ihmal edilebilir etkiler bütün illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların yüzölçümü 0,9 ha (Tekirdağ) ile 779 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Giresun ve Bayburt illeri dıģında bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,2 ha (KırĢehir) ile 111 ha (Bursa) arasında değiģiklik göstermektedir. Ġllerin herhangi birinde orta ve yüksek etkiler yoktur. Toprağın kirlenmesi Tablo Toprağın Kirlenmesi Toprak Kirliliği Potansiyeli - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Olumsuz Etkiler Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat

90 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Toprağın kirliliğinden dolayı illerin herhangi birinde ihmal edilebilir etki yoktur. Bütün illerde düģük etkiler vardır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 2 ha (Giresun) ile 569 ha (EskiĢehir) arasında değiģiklik göstermektedir. Kars, Erzincan, Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Bilecik, Kütahya ve Tekirdağ illeri dıģındaki bütün illerde orta etkiler söz konusudur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 4 ha (Bursa) ile 249 ha (Erzurum) arasında değiģiklik göstermektedir. Ġllerin herhangi birinde yüksek etki yoktur. Olumsuz etkiler, boru hattı geçiģlerinin izolasyonu için gereken faaliyetlerden etkilenen küçük alanlardaki kısa dönemli değiģikliklerden kaynaklanan üst toprak kalitesinin / elveriģliliğinin azalması ile ilgilidir. ĠĢletmeye kapatma aģamasında uygulanacak etki azaltıcı önlemler inģaat aģamasındakine benzer olacaktır

91 Bulgular ve tavsiyeler Yukarıda tanımlanan alanlardaki önemli etkiler göz önünde bulundurularak iģletmeye kapatma aģamasında dikkate alınması öngörülen tedbirler Tablo de belirtilmiģtir. Tablo ĠĢletmeye Kapatma AĢamasında Toprak Etki Yönetimi için Etki Azaltıcı Tedbirleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Tarımsal potansiyeli sahip topraklardaki etkiler Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkiler ÇalıĢmaların inģaat koridoru (RoW), ve ek çalıģma sahaları ve yeni ulaģım yollarıyla sınırlı tutulması, Yeni ulaģım yollarının yapımının en aza indirilmesi Saha Ģartlarının uygun olduğu koģullarda, özellikle de hassas veya nadir habitat/türlerin bulunduğu alanlarda inģaat çalıģma koridoru daraltılması, Tip projelere uygun olarak inģaat aģamasında üst toprağı sıyırılarak ayrı depolanması, Üst toprağa birden fazla müdahalenin en aza indirilmesi, Rüzgâr erozyonu ve sıkıģtırmayı sınırlandırmak ve su tutma kapasitesini geliģtirmek için sıyırma, temizleme ve depolama sırasında organik madde eksikliği olan üst toprağa organik madde eklenmesi, Tarıma elveriģli duruma getirme ve iģletme sırasında bitki örtüsünün geliģmesine imkan sağlamak için boru hattı inģaat koridoru (RoW) üzerinde araç trafiğinin mümkün olduğu ölçüde önlenmesi, Sızıntılar nedeniyle toprak kirliliğini önleme metotlarının uygulanması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı ve Acil Müdahale Planı), Atıkların, asgari Türk mevzuatı ve proje standartlarının gerekleri sağlanacak Ģekilde yönetilmesi, Atık üretimi ile toprak kirliliğini önleyici tedbirlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Atık Yönetimi Planı), ĠnĢaatın, üst toprak sıyrılmasından tarıma elveriģli hale getirmeye kadar gereken zamanı sağlayacak Ģekilde planlanması, Üst toprağın alt toprakla karıģmasını önlemek için (örneğin kısıtlı alanlar gibi gereken yerlerde jeotekstil kullanımı da dâhil) tedbirlerin alınması, Tarımsal potansiyele sahip topraklarda etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). Geçici erozyon kontrol yöntemlerinin (örn: eğim kırıcılar) uygulanması ve uygun drenaj kanallarının açılması, ĠnĢaat sırasında su ve rüzgâr erozyonunu azaltmak için eğim uzunluklarının ve derecelerinin tesviyesi, konturlaması ve bakımı, Erozyon ve sediman kontrol yapılarını kullanarak ve koruyarak, inģaat aģamasında erozyonu ve sedimantasyonu önlemek için yüzey suyu drenajının yapılması, SökülmüĢ YÜT lerde arazinin tarıma elveriģli hale getirilmesi SökülmüĢ YÜT lerde arazinin tarıma elveriģli hale getirilmesi

92 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Uygun Ģekilde tasarlanmıģ, uygulanmıģ ve korunan drenaj yapıları (örn; menfezler, hendekler) ile yüzey suyu drenajının korunması, Rüzgâr erozyonundan toprak kaybını sınırlandırmak için kuvvetli rüzgârların olduğu zamanlarda toprak ile ilgili faaliyetlerin en aza indirilmesi, kuvvetli rüzgâr sırasında yine de toprak iģlenmeliyse sıyırma ve tarıma elveriģli duruma getirme arasındaki zamanın sınırlandırılması ve rüzgâr erozyonunu önlemek için hafifçe sıkıģtırılmıģ stoklar oluģturulması, Alt toprağın aģırı derecede sıkıģmıģ olduğu alanlarda toprağın konturlama öncesi (örn: alt toprağın havalandırılması) mekanik olarak gevģetilmesi, Orijinal bitki örtüsünü elde etmek için biyorestorasyon prosedürlerinin uygulanması, Toprağın su ve rüzgâr erozyonunu sınırlandırmak için bozulmuģ alanların yeniden bitkilendirilmesi ve/veya (örn: erozyon ve sediman kontrol yapıları) yüzey iyileģtirmesinin sürdürülmesi, TaĢ/malzeme ocaklarından kaynak sağlamayı sınırlamak için, inģaat koridoru (RoW) boyunca kazıdan çıkan toprak ve malzemenin (örn: eleme makineleri kullanarak) geri kullanılması, Donma Ģartlarında özel toprak iģleme prosedürlerinin uygulanması, Erozyon potansiyeli olan topraklardaki etkilere karģı etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). Toprağın üzerindeki kirlilik etkileri Tehlikeli maddelerin depolanması için koruma seti veya sızıntı önleyicilerin yapılması, Tüm yakıt, yağ ve kimyasalların geçirimsiz zemini olan kapalı bir alana yerleģtirilmesi ve geçirimsiz sızıntı kontrol rezervuarı olan bir bölgede depolanması, Tüm araçların, ekipman ve tesisat kullanımından önce herhangi bir yakıt ya da yağ sızıntısı için kontrol edilmesi ve sızıntılar için düzenli olarak izlenmesi, Tüm makine ve ekipmanların mevcut üretim standartlarına uygun Ģekilde bakımlarının yapılması, Bakım faaliyetlerinin (yakıt doldurma ve yakıt ikmali de dâhil) çevre bakımından hassas olan bölgelerden (yani su kaynakları, yeraltı suyu seviyesinin yüksek olduğu yerler vb.) uzak olacak Ģekilde belirlenmiģ alanlarda yapılması, Basit sızıntıları kontrol altına alabilmek için belirlenmiģ bakım bölgesinde yeterli sayıda uygun absorbant maddelerin bulundurulması, Bakım ya da yakıt doldurma faaliyetleri sırasında sıkıģmıģ vana durumuyla karģılaģılması halinde, araçların asla gözetimsiz bırakılmaması AĢınma belirtilerine karģı muslukların ve valfların düzenli olarak SökülmüĢ YÜT lerde arazinin tarıma elveriģli hale getirilmesi

93 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler kontrol edilmesi ve kullanılmadıkları zaman güvenli bir Ģekilde kapatılıp kilitlenmesi, Tüm ekipman ve depolama alanlarının güvenlik çitleriyle uygun Ģekilde koruma altına alınması ve giriģlerin saldırı ya da hırsızlık nedeniyle ortaya çıkabilecek kirliliği önlemek için kilitlenmesi. Saha personelinin kirleticilerin saçılmasına müdahale ve ekipman kullanımı konusunda eğitilmesi ve araçlarında absorbant maddeleri taģımalarının sağlanması, Kamplarda, inģaat sahalarında ve inģaat ile ilgili faaliyetlerin gerçekleģtiği yerlerde düzgün bakım ve temizlik yapılması, Toprak kirliliğine karģı etki azaltma tedbirlerinin alınması (Bkz. Bölüm- 11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı)

94 Görsel Estetik Bu bölümde TANAP Projesinin inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında Projenin peyzaj görsel özellikleri üzerinde yaratması öngörülen etkilerin değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsuru, değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Peyzaj görsel özelliklerindeki değiģiklikler Kapsam belirleme aģamasında görsel estetik üzerinde etki yaratması muhtemel olduğu belirlenen proje unsurları için etki değerlendirmesi yapılmıģtır. ĠnĢaat aģamasında boyut ve görsel özellikleri açısından en önemli etkileri yaratacaklarının düģünülmesi nedeniyle, kompresör istasyonları, blok vana, pig ve ölçüm istasyonları, kamp sahaları ve boru stok alanlarına iliģkin değerlendirme gerçekleģtirilmiģtir. ĠnĢaat aģaması tamamlandığında, diğer Proje bileģenlerinin sökülecek olmaları ve bunların ayak izi alanlarının rehabilitasyon çalıģmaları ile inģaattan önceki durumlarına getirilecek olmaları nedeniyle, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamasında kompresör istasyonları ve blok vana, pig ve ölçüm istasyonları için değerlendirme yapılmıģtır. Boru hattı değerlendirmeye tabi tutulmamıģtır. Boru hattına iliģkin inģaat faaliyetleri, sınırlı bir süre zarfında gerçekleģtirilecektir. Boru hattı, iģletmeye alındığında görünür olmayacak ve rehabilitasyon çalıģmaları alanların oldukça kısa bir süre içinde inģaat faaliyetlerinden önceki duruma dönmelerine izin verecektir. Boru hattı için iģletmeye kapatma aģamasında hiçbir çalıģma planlanmamaktadır. Bu nedenle boru hattı bileģenlerinin etkilerinin üç aģamanın tamamında da ihmal edilebilir olduğu düģünülmektedir ve ayrıntılı olarak değerlendirmeye tabi tutulmamıģlardır. Etkilerin önemi aģağıdaki genel parametrelere uygun olarak belirlenmiģtir: DüĢük Etkiler: önemsiz peyzaj değiģiklikleri ya da geçici değiģiklikler, peyzajdaki değiģiklikler sınırlı sayıda insan tarafından hissedilecektir ve arkeolojik alan ya da koruma altındaki doğal alan gibi hassas bölgelerle doğrudan temas etmemektedir. Orta Etkiler: görsel değiģiklikler hassas bakıģ açılarınca görülebilir ya da uzun süreliğine meydana gelir. Yüksek Etkiler: çok sayıda insan tarafından, hassas bakıģ açılarından hissedilebilecek ya da arkeolojik alan ya da koruma altındaki doğal alan gibi hassas bölgeleri etkileyen büyük görsel değiģiklikler. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, aģağıdaki parametrelerle tanımlanmaktadır: Kamp sahaları, boru stok sahaları ve kompresör istasyonları sınırlarından itibaren 3 km içinde alıcıların varlığı (alıcılar, yerleģim birimleri, yollar, arkeolojik alanlar ve koruma altındaki doğal alanlar olarak tanımlanmaktadır), Tablo da bileģene iliģkin duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir

95 Tablo Duyarlılık Seviyesi Görsel Estetik Duyarlılık seviyesi Duyarlılık unsuru DüĢük Orta Yüksek YerleĢim birimleri 100 kiģiden az nüfusa sahip yerleģim birimleri nüfusa sahip yerleģim birimleri 500'ün üzerinde nüfusa sahip yerleģim birimleri Yollar Yerel yollar Ġl yolları ġehirlerarası yollar ve otobanlar Arkeolojik alanlar Arkeolojik alanların varlığı Koruma altındaki alanlar Koruma altındaki doğal alanların varlığı Mevcut durum verilerine iliģkin ayrıntılar Bölüm 7'de, duyarlılık analizinin sonuçları ise Tablo de sunulmaktadır. Tablo, yerleģim birimlerinin sayısını, etkilenebilecek nüfusun azami sayısını ve etkilenebilecek alanların yüzölçümünü (hektar olarak) göstermektedir ve ilgili Proje bileģenlerinden itibaren 3 km YÇA içinde ve gaz akıģ yönünü izleyerek doğudan batıya doğru illere göre düzenlenmiģtir: Analiz, mevcut durum verilerine dayanmaktadır

96 Tablo Duyarlılık Analizi - Peyzaj Görsel Özellikleri Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne YerleĢim birimleri Yollar Arkeolojik alanlar Koruma altındaki doğal alanlar [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] Yüksek Orta DüĢük [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] [km] Yüksek 22,53 11,62 13,38 10, ,37 2, ,22 6,35 0 2, Orta 0 7,81 2, , , ,04 2, ,60 DüĢük 45,48 24,10 31,75 4, ,99 34,15 13, ,78 54, ,67 17,61 4,80 9,76 2,81 53,1 [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek Orta DüĢük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek Orta DüĢük

97 ġekil YerleĢim Birimlerinin Sayısı

98 ġekil Yolların Uzunluğu

99 ġekil Arkeolojik Alanların Yüzölçümü

100 ġekil Koruma Altındaki Alanların Yüzölçümü

101 Duyarlılık unsuru - alıcılar (Ġnsan) Tablo de sunulan verilere göre en fazla sayıda yüksek düzeyde etkilenen nüfus, Yozgat, KırĢehir ve Edirne illerinde bulunmaktadır. Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Kırıkkale ve Tekirdağ illerinde etkilenen yerleģim birimi yoktur. Yollar konusunda, etkilenen yolların birçoğu yerel yollardır. Etki alanındaki il ve Ģehirlerarası yolların sayısı sınırlıdır. En fazla etkilenen yollar, Ardahan, Sivas ve EskiĢehir illerinde bulunurken Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Kırıkkale, Bilecik ve Tekirdağ illerinde etkilenen yol yoktur. 9 ilde arkeolojik alanlar mevcuttur. En fazla sayıda etkilenen alan EskiĢehir ve Balıkesir iken Çanakkale'deki sayı ise daha azdır. Arkeolojik alanlar ve koruma altındaki alanlar, ileride ziyaretçi çekerek peyzajın görsel kalitedeki olumsuz değiģikliklere maruz kalacak kiģi sayısını arttıracak alanlar olarak değerlendirmeye dâhil edilmiģtir. ġu anda, arkeolojik alanlar ve koruma altındaki alanların çoğu turizm amaçlı kullanılmamakta olup, ileride ziyaretçi çekecekleri varsayımı göz önünde bulundurulmuģtur. Koruma altındaki doğal alanlar sadece Ardahan ve Balıkesir illerinde bulunmaktadır ve Ardahan'da etkilenen alanın yüzölçümü, Balıkesir'e göre 7 kat daha küçüktür. ĠnĢaat aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda inģaat döneminde peyzaj görsel özelliklerin üzerinde potansiyel etkiye sahip olacağı düģünülen etki faktörü, yeni binaların/altyapının inģa edilecek olmasıdır. Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Proje bileģeni sınırlarından itibaren 3 km olarak tanımlanmıģtır. Proje bileģenlerinin, ağaçlar ve ormanlar gibi perdeleyici doğal unsurların sınırlı olduğu düz bir alanda bulunacakları varsayımına dayalı olarak bölgeye ait görsel etki alanına iliģkin ayrıntılı verilerin bulunmaması nedeniyle 3 km lik sınırlı bir EA seçilmiģtir. ÇeĢitli Proje bileģenleri ile ilgili olarak inģaat sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda, etkinin değerlendirilmesine iliģkin ayrıntılar ise Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Yeni binaların/ altyapının inģa edilmesi Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz

102 Proje bileģeni Yeni binaların/ altyapının inģa edilmesi Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Y Y O O Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları Etki değerlendirmesi ĠnĢaat faaliyetleri, peyzajı büyük ölçüde yeni binaların yapımı ve yerel morfolojideki değiģikliklerden kaynaklanan mevcut görsel özelliklerdeki değiģiklik nedeniyle etkileyecektir. ĠnĢaat aģamasında meydana gelmesi beklenen baģlıca etkiler arasında arazi kullanımındaki değiģiklikler, doğal bitki örtüsünün kaybı, mevcut arazi örtüsündeki değiģiklikler ve geçici ve daimi yeni yapay unsurların dâhil edilmesi bulunmaktadır. Görsel estetik için dikkate alınan etki değerlendirme unsurları, peyzaj görsel özelliklerindeki değiģikliklerdir. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, Bölüm 3'te sunulan kriterlere göre tanımlanırken hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir. Etki hesaplamalarının sonuçlarına dayalı olarak, inģaat sırasında yeni binaların ve altyapının inģasına iliģkin etki değerleri, düģük ve yüksek aralığında bulunmaktadır. AĢağıdaki tablo, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan peyzaj görsel özelliklerin duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her etki seviyesi için etkilenen arkeolojik ve koruma altındaki alanın hektar cinsinden yüzölçümü ve etkilenebilecek nüfusun azami sayısı olarak) özetlemektedir

103 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (nüfus) DüĢük etki (nüfus) Orta etki (nüfus) Yüksek etki (nüfus) Ardahan Kars Erzurum Erzincan 823 Bayburt 190 GümüĢhane Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale 216 Ankara EskiĢehir Bilecik 206 Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Edirne

104 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (km) DüĢük etki (km) Orta etki (km) Yüksek etki (km) Ardahan 45,5 12,7 9,7 Kars 43,5 Erzurum Erzincan 147 Sivas Yozgat 445 KırĢehir 163 Ankara 240 EskiĢehir Kütahya 296 Bursa Balıkesir 71 Çanakkale 98 Tekirdağ 28 Edirne 531 6,

105 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars 51 Erzurum 41 Sivas Yozgat 573 KırĢehir 518 Ankara EskiĢehir Bilecik 121 Kütahya 86 Bursa 14 Balıkesir Çanakkale Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 362 Balıkesir ĠnĢaat aģamasında toplam 23 kamp sahası ve boru stok alanlı 2 ana kamp sahasının kullanılması planlanmaktadır. Kamplar, genellikle düģük yükseklikteki (1-2 kat) prefabrik yapılar Ģeklinde inģa edilecek ve önceden yapılmıģ beton traversler üzerine yerleģtirileceklerdir. Bu alanların çevresi tamamen çitle çevrilecek, zemin kısmen asfaltla kaplanacak, kısmen kaplanmayacak ve geceleri yapay ıģıkla aydınlatılacaktır. Uygun bir yüzey elde etmek için bitki örtüsünün temizlenmesi ve arazi tesviye çalıģmaları gerekli olabilecektir. Kamplar, bütün inģaat aģaması (yaklaģık 3 yıl) süresince kullanılacak ve

106 daha sonra iģletmeye kapatılacak ve bu alanları kullanım öncesi durumlarına geri getirmek için rehabilitasyon çalıģmaları yapılacaktır. Kamp sahalarının görsel etkisi, genel olarak kampların bulunduğu alanın boyutundan ve peyzaj özelliklerini değiģtirecek yeni binaların varlığından kaynaklanacaktır. Ancak, yüksek yapılar veya büyük depolar gibi çok görünür yapılar bulunmayacaktır. AĢağıdaki resim, tipik bir kamp sahasının görsel özelliklerinin bir örneğini yansıtmaktadır. ġekil Tipik Bir Kamp Sahasının GörünüĢü ĠnĢaat aģamasının baģlangıcında ve boru hattı yapımının tamamlanmasına kadar bütün bu süreç boyunca boruların depolanacağı yer boru stok sahalarıdır. Proje için 21 boru stok sahasının gerekli olacağı öngörülmektedir. Bu sahaların çevresi tamamen çitle çevrilecek ve genellikle asfalt kaplamasız olacaktır. Uygun bir yüzey elde etmek için bitki örtüsünün temizlenmesi ve arazi tesviye çalıģmaları gerekli olabilecektir. BaĢlıca etkiler, parlak renkleri ve 5 m yüksekliğe kadar istiflenebilecek boruların varlığından kaynaklanacaktır. Kamp sahasındaki stok sahaları, inģaat çalıģmalarının sonunda kapatılacak ve bu alanlar, kullanımlarından önceki duruma getirilmeleri için rehabilite edilecektir. AĢağıdaki resim, tipik bir boru stok sahasının görsel özelliklerini yansıtmaktadır. ġekil Tipik Bir Boru Stok Sahasının GörünüĢü

107 Kompresör istasyonlarının ve ölçüm, pig ve blok vana istasyonlarının yapım çalıģmaları, uygun bir yüzey elde edebilmek için bitki örtüsünün temizlenmesi ve arazi düzleme çalıģmalarını içerecektir. Ayrıca, bu aģamada önemli sayıda makine ve inģaat ekipmanı kullanılacak ve bunların tamamı, peyzaj görsel özellikleri üzerinde bir etki yaratacaktır. Ancak, bu Proje bileģenlerinin etkisi, en çok bina aģaması tamamlandığında meydana gelecek ve iģletme aģaması süresince devam edecektir. Bu nedenle, bu bileģenlere iliģkin etki değerlendirmesi, iģletme aģamasında daha ayrıntılı olarak değerlendirilmektedir. Giresun ve Tekirdağ illerinde görsel açıdan etkilenen bir yerleģim birimi yoktur. Birçok ilde düģük etkinin görüldüğü yerleģim birimleri bulunurken Ardahan, Erzurum, Sivas, Yozgat, EskiĢehir, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale ve Edirne'de orta düzeyde etkilenen yerleģim birimleri vardır. Ayrıca, Ardahan ve Balıkesir'de en yüksek görsel etki yaratan Proje bileģeni olan kompresör istasyonlarının inģasından dolayı bu illerde yüksek etki değerlerine sahip yerleģim birimleri bulunmaktadır (Bkz. Tablo ve Tablo ). Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Damal Y Y Ardahan ilinde yüksek etki değeri, esas olarak bu ilde görsel açıdan en çok etkileyen Proje bileģeni olan kompresör istasyonu inģası ile bağlantılıdır. Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Bostancı Y Y PaĢaçiftliği Y Y Ardahan'da olduğu gibi Balıkesir ilinde de görsel açıdan en çok etkileyen Proje bileģeni olan kompresör istasyonu inģası nedeniyle etki değeri yüksektir. Yollarla ilgili olarak Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Kırıkkale ve Bilecik illerinde hiçbir etki meydana gelmemektedir. Diğer illerde etkiler düģükken Ardahan, Erzurum, Sivas, EskiĢehir ve Bursa'da orta düzeydedir. Ayrıca, en fazla etkilenen yola sahip Ardahan ilinde yüksek etkinin görüldüğü yollar bulunmaktadır. Aynı zamanda, Sivas ve Erzurum'da düģük ve orta seviyede olmalarına karģın çok sayıda etkilenen yol vardır (Bkz. Tablo )

108 Etki Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası D955 Posof / Ardahan / Erzurum Yolu Y Y D010/D955 Çamlıçatak Yolu Y Y Arkeolojik alanlar konusunda Erzincan, Bayburt, GümüĢhane, Giresun, Kırıkkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde hiçbir etki meydana gelmemektedir. Diğer illerde etkiler düģük düzeyde iken Sivas, EskiĢehir, Kütahya ve Çanakkale illerinde orta etkiler olduğu belirlenmiģtir. Yüksek etkiler Balıkesir ve en fazla etkilenen genel alana sahip il olan EskiĢehir'de meydana gelmektedir (Bkz. Tablo ve Tablo ). Tablo EskiĢehir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Büyükdere Y Y Toraman Mevkii Yamaç YerleĢimi Y Y Üçkuyu Höyüğü Y Y Güllü Höyüğü Y Y Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık düzeyi Yeni binaların/altyapının inģası PaĢaçiftliği Y Y Deveci Düzü Y Y Koruma altındaki doğal alanlarla ilgili olarak Balıkesir ilinde koruma altında bir alan bulunmaktadır ve düģük etkiye tabidir. Öte yandan, Ardahan ilinde, baģka bir alan bulunmaktadır ve yüksek düzeyde etkilenmektedir (Bkz. Tablo )

109 Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Doğal Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Cemal Tural TP Y Y Bulgular ve tavsiyeler ĠnĢaat aģamasında görsel etkiler, kamp sahaları ve boru stok sahaları gibi bu aģamaya özgü Proje bileģenlerinin boru hattı güzergâhı boyunca eģit Ģekilde tesis edilecek olmaları nedeniyle illerin çoğuna dağılmıģtır. Kompresör istasyonlarının görsel açıdan en fazla etkiye neden olacak unsurlar olmasından dolayı, kompresör istasyonlarının bulunduğu illerde görsel etkilerin daha yüksek olacağı değerlendirilmektedir. Bu nedenle en yüksek etkiler, kompresör istasyonlarının inģa edileceği iki il olan Ardahan ve Balıkesir illerinde belirlenmiģtir. Kompresör istasyonlarının ayrıca Sivas ve EskiĢehir illerinde de inģa edilecek olmalarına karģın, belirlenmiģ kompresör istasyonu alanlarının çevresinde daha az hassas alıcılar bulunması nedeniyle etkiler daha düģüktür. Kamp sahaları ve boru stok sahaları gibi geçici Proje bileģenlerinin neden olduğu görsel etkiler geçici olacaktır ve inģaat faaliyetleri sona erdiğinde bitecek ve alanlar rehabilitasyon ve yeniden bitkilendirme faaliyetleri ile mümkün olduğu ölçüde Projeden önceki hallerine döndürülecektir. Yukarıda tanımlanan alanlardaki etkiler göz önünde bulundurularak dikkate alınması öngörülen tedbirler aģağıda verilmiģtir. Tablo ĠnĢaat AĢamasında Görsel Etkiler için Etki Azaltma Tedbirleri Potansiyel Etki ĠnĢaat koridoru (RoW) üzerindeki etkiler Etki Azaltıcı Önlemler Etki azaltım metotlarının uygulanması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Kirlilik Önleme Planı ve Acil Müdahale Planı), Atıkların, asgari Türk mevzuatı ve proje standartlarının gerekleri sağlanacak Ģekilde yönetilmesi, Atık üretimi ile toprak kirliliğini önleyici tedbirlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Atık Yönetimi Planı), Tarımsal potansiyele sahip topraklarda etki azaltıcı önlemlerin alınması (Bkz. Bölüm-11 ve Ek-5: Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı). Yüksek etkili YÜT ler için Özel Etki Azaltıcı Önlemleri Mevcut arazi yapısını korumak için, mümkün olması halinde sahanın düzleģtirilmesinden kaçınılması ve eğer arazide oyuklar ve tümsekler varsa inģa edilecek yapı ile uyumlu hale getirilmesi, Yeni arazi formunun mevcut arazi yapısı (örn: setler ve tümsekler) ile tamamlayıcı hale getirilmesi, Peyzaj ve görsel etkiyi azaltacak özel tedbirlerin alınması gereken her saha için, sahaya özel bir peyzaj planı geliģtirecektir. Bu plan renk düzeni gibi mimari tedbirleri, arazi formunun korunmasını ve bitkilendirmeyi irdeleyecektir. ĠnĢaat yüklenicilerinin de, saha temizliği ve arazinin yeniden eski haline getirilmesi faaliyetlerinin ve bina renk planlarının TANAP ın önerdiği gibi sahaya özel peyzaj plan gerekliliklerini sağlanması garanti altına alınacaktır

110 ĠĢletme aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda iģletme döneminde peyzaj görsel özelliklerini etkileyebileceği düģünülen etki faktörü, yeni binaların ve altyapının inģa edilecek olmasıdır. Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Proje bileģeni sınırlarından itibaren 3 km olarak tanımlanmıģtır. ÇeĢitli Proje bileģenleri ile ilgili olarak iģletme sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda, etkinin değerlendirilmesine iliģkin ayrıntılar ise Ek 4.5'de sunulmaktadır. Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Proje bileģeni Yeni binaların ve altyapının inģası Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları Y Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu O Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları

111 Etki değerlendirmesi ĠĢletme faaliyetleri, peyzaj görsel özelliklerini esas olarak mevcut peyzaj özelliklerini değiģtirecek insan yapımı Proje unsurlarının zaman içerisinde yapımı ve varlığı nedeniyle etkileyecektir. Tesislerin üzerine inģa edildiği arazide, etkinin daha yüksek olması beklenmektedir: temel olarak çiftçilik için kullanılan ve hâlihazırda sınırlı sayıda doğal olmayan unsur sunan bir bölgede insan yapımı yapıların varlığı muhtemelen daha çok göze çarpacaktır ve bu nedenle de mevcut görsel kaliteyi artan bir Ģekilde bozacaktır. YÜT lerin (özellikle de kompresör istasyonlarının) varlığı, Projede planlanan en büyük tesisler olmaları nedeniyle iģletme aģamasında değerlendirilmiģ ve bundan dolayı en önemli etkileri yaratmaları beklenmektedir. Dikkate alınan etki değerlendirme unsurları, peyzaj görsel özelliklerindeki değiģikliklerdir. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, Bölüm 3'de sunulan kriterlere göre tanımlanırken hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir. Etki hesaplamalarının sonuçlarına dayalı olarak iģletme sırasında yeni binaların ve altyapının inģasına iliģkin etki değerleri, düģük ve yüksek aralığında bulunmaktadır. AĢağıdaki tablo, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan peyzaj görsel özelliklerin duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkileri (her etki seviyesi için etkilenebilecek nüfusun azami sayısı ve etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (nüfus) DüĢük etki (nüfus) Orta etki (nüfus) Yüksek etki (nüfus) Ardahan Kars Erzurum Erzincan 650 Bayburt 190 GümüĢhane Sivas Yozgat KırĢehir

112 Ġl Ġhmal edilebilir etki (nüfus) DüĢük etki (nüfus) Orta etki (nüfus) Yüksek etki (nüfus) Kırıkkale 216 Ankara EskiĢehir Bilecik 206 Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Edirne Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [km] DüĢük etki [km] Orta etki [km] Yüksek etki [km] Ardahan 3,5 4,1 Erzurum 2,4 Sivas 1,7 5,5 Ankara 2,5 EskiĢehir 2,6 Kütahya 2,5 Balıkesir 1,1 Çanakkale 9,8 Tekirdağ 2,

113 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 118 Kars 51 Erzurum 4 Sivas 344 Yozgat 551 Ankara EskiĢehir Bilecik 121 Kütahya 86 Bursa 14 Balıkesir Çanakkale Edirne 862 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 362 Pig, ölçüm ve blok vana istasyonları, büyüklük ve Ģekil açısından birbirlerine benzerler ve bu nedenle görsel açıdan benzer etkiler yaratmaları beklenmektedir. Bu Proje bileģenleri, genellikle çitle çevrelenmiģ bir alanda bir kat yüksekliğindeki küçük bir binadan oluģmaktadır ve binaların çevresindeki alanlar asfaltla kaplanacaktır. Toplam 12 pig istasyonu, 4 ölçüm istasyonu ve 49 blok vana istasyonu inģa edilecektir. Kompresör istasyonlarının değerlendirmesini desteklemek için CBS'e dayalı etki değerlerine ilave olarak, peyzajdaki binaların Ģekli, büyüklüğü ve cephelerinin ve bunun yarattığı etkilerin daha iyi anlaģılmasına imkân veren bilgisayar çizimleri kullanılmıģtır. Çizimler, tüm kompresör istasyonlarının benzer Ģekil ve yapılara sahip olacakları dikkate

114 alınarak bir kompresör istasyonu için yapılmıģtır. Bilgisayar çizimlerinin resimlere yerleģtirilmesi yoluyla fotomontaj yapılmıģtır ve bunlar Kompresör Ġstasyonu 1A'nın inģa edileceği alandaki mevcut peyzaj koģullarını göstermektedir. Bu yer, peyzaj özelliklerinin (düz alan görüģü engelleyen unsurların bulunmaması) tesisin iyi bir Ģekilde görünmesini sağlamasından ötürü seçilmiģtir. AĢağıdaki Ģekillerde verildiği üzere resimler iyi hava koģullarında çekildiği için fotomontaj, Kompresör Ġstasyonu'nun görsel etkilerini, azami belirginlik durumunda göstermektedir. ġekil Kompresör Ġstasyonu 5'in Havadan Temsili GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Sahanın Fotomontajı

115 ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Alanın Fotomontajı ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Önce Alanın GörünüĢü

116 ġekil ĠnĢaat ÇalıĢmalarından Sonra Alanın Fotomontajı Bilgisayar çizimlerinde yansıtıldığı gibi CST, Ģekil açısından benzer ve genellikle yüksek olmayan (<10 m) binalar ve depolardan oluģacaktır. En görünür yapılar, yaklaģık 25 m yüksekliğindeki bacalar olacaktır. Alanın çevresi tamamen çitle çevrilecek, binaların çevresindeki zemin kısmen asfalt kaplanacak, geri kalan bölüm ise kaplanmayacaktır. Alan geceleri yapay ıģıkla aydınlatılacaktır. Binalar için seçilen renkler, çevredeki peyzajla oldukça iyi bir Ģekilde bütünleģmelerine imkân verecektir. Tesis için gerekli olan alan nedeniyle tamamen düz olmayan yerlerde zemin tesviye çalıģması gerekli olacaktır ve bu da mevcut peyzaj koģullarında ilave değiģikliklere neden olabilecektir. Giresun ve Tekirdağ illerinde görsel açıdan etkilenen bir yerleģim birimi yoktur. Çoğu ilde düģük etkinin görüldüğü yerleģim birimleri bulunurken Ardahan, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde orta seviyede etkilenen yerleģim birimleri vardır. Ayrıca, Ardahan ve Balıkesir'de en yüksek görsel etki yaratan proje bileģeni olan kompresör istasyonlarının inģası nedeniyle bu illerde yüksek etki değerlerine sahip yerleģim birimleri bulunmaktadır (Tablo ve- Tablo ). Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Damal Y Y Ardahan ilinde yüksek etki değeri, esas olarak bu ilde görsel açıdan en çok etkileyen Proje bileģeni olan ve bütün iģletme aģamasında etkiler yaratacak olan kompresör istasyonunun varlığı ile bağlantılıdır (Bkz. Tablo ). Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Bostancı Y Y PaĢaçiftliği Y Y

117 Ardahan'da olduğu gibi Balıkesir ilinde de görsel açıdan en çok etkileyen Proje bileģeni olan kompresör istasyonunun varlığı nedeniyle etki değeri yüksektir. Yollarla ilgili olarak Ardahan, Erzurum, Sivas, Ankara, EskiĢehir, Kütahya, Balıkesir, Çanakkale ve Tekirdağ illerinde düģük seviyede etkiler meydana gelmektedir. Sivas ilinde orta etkiler meydana gelirken Ardahan ilinde yüksek etkiler söz konusudur (Bkz. Tablo ). Etki Tablo Ardahan Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar ĠĢletme AĢaması Yüksek Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası D010/D955 Çamlıçatak Road Y Y Arkeolojik alanlar konusunda Erzincan, Bayburt, GümüĢhane, Giresun, KırĢehir, Kırıkkale, Tekirdağ ve Edirne illerinde hiçbir etki meydana gelmemektedir. Diğer illerde etkiler düģük düzeyde iken Sivas, EskiĢehir, Kütahya ve Çanakkale illerinde orta etkiler olduğu belirlenmiģtir. Yüksek etkiler Balıkesir ve en fazla etkilenen genel alana sahip il olan EskiĢehir'de meydana gelmektedir (Bkz. Tablo ve ). Tablo EskiĢehir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası Büyükdere Y Y Toraman Mevkii Yamaç YerleĢimi Y Y Üçkuyu Höyüğü Y Y Güllü Höyüğü Y Y Tablo Balıkesir Ġli Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar ĠĢletme AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Yeni binaların/altyapının inģası PaĢaçiftliği Y Y Deveci Düzü Y Y Koruma altındaki doğal alanlarla ilgili olarak düģük seviyede etkiler, sadece Ardahan ilinde meydana gelmektedir

118 Bulgular ve tavsiyeler ĠĢletme aģamasındaki etkiler kamp sahaları ve boru stok sahaları gibi görsel etki yaratan birçok unsurun sökülecek olması nedeniyle, inģaat aģamasındaki etkilerden genel olarak daha az olacaktır. Bu nedenle etkiler genellikle kompresör istasyonlarının bulunduğu yerlerde veya diğer YÜT'lerin çevresinde hassas alıcıların bulunduğu illerde yoğunlaģmaktadır. ĠnĢaat aģamasında olduğu gibi en yüksek etkiler, kompresör istasyonlarının ikisinin inģa edileceği Ardahan ve Balıkesir illerinde belirlenmiģtir. Alıcılar üzerindeki görsel etkilerin azaltılması amacıyla iģletme aģamasında standart etki azaltıcı önlemler uygulanacaktır. Kompresör istasyonlarının görsel açıdan en önemli etkileri yaratacak olmaları nedeniyle, sahaya özgü etki önlemlerin belirlenmesi amacıyla gerek duyulması halinde kompresör istasyonu mahallerini çevreleyen yerlerde ilave görsel etki değerlendirme çalıģmaları yapılabilir. Özellikle görsel haritalarının oluģturulması amacıyla duyarlı görsel bakıģ açıları belirlenmelidir. Ayrıca, görsel bakıģ açısından hassas alıcılar olarak belirlenen görsel etkinin daha iyi tanımlanması ve buna bağlı olarak ortaya çıkacak etki azaltıcı önlemlerin kuvvetlendirilmesi ve yönetilmesi amacıyla bütün kompresör istasyonlarında bilgisayar çizimlerinin ve fotomontaj tekniklerinin kullanılması uygun olacaktır. Yukarıda tanımlanan alanlardaki etkiler göz önünde bulundurularak dikkate alınması öngörülen tedbirler Tablo te belirtilmiģtir. Tablo ĠĢletme AĢamasında Görsel Etkiler için Etki Azaltma Tedbirleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler YÜT Ler üzerindeki etkiler Peyzaj ve görsel etkiyi azaltacak özel tedbirlerin alınması gereken her saha için, sahaya özel bir peyzaj planı geliģtirecektir. Bu plan renk düzeni gibi mimari tedbirleri, arazi formunun korunmasını ve bitkilendirmeyi irdeleyecektir. YÜT ler için Peyzaj Planı hazırlanması Kompresör istasyonunu çevreleyen bölgelerde ek görsel etki değerlendirme çalıģmaları yapılacaktır. ĠĢletmeye kapatma aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda iģletmeye kapatma döneminde peyzaj görsel özelliklerini etkileyebileceği düģünülen etki faktörü, binaların ve altyapının kaldırılacak olmasıdır. Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Proje bileģeni sınırlarından itibaren 3 km olarak tanımlanmıģtır. ÇeĢitli Proje bileģenleri ile ilgili olarak iģletmeye kapatma sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek), aģağıdaki tabloda, etkinin değerlendirilmesine iliģkin ayrıntılar ise Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Görsel Estetik Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Proje bileģeni Binaların/altyapının kaldırılması Boru hattı - karasal

119 Proje bileģeni Binaların/altyapının kaldırılması Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları Y Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu O Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları Etki değerlendirmesi ĠĢletmeye kapatma faaliyetleri, peyzaj görsel özelliklerini esas olarak yapım ve iģletme aģamalarında peyzaj özelliklerini değiģtirmiģ olan insan yapımı proje unsurlarının kaldırılması nedeniyle etkileyecektir. Bu nedenle, rehabilitasyon çalıģmalarının uygulanması sayesinde bu alanlar, Proje bileģenlerinin inģasından önceki koģullarına dönecekleri için etkinin olumlu olduğu değerlendirilmektedir. Dikkate alınan etki değerlendirme unsurları, peyzaj görsel özelliklerindeki değiģikliklerdir. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, Bölüm 3'te sunulan kriterlere göre tanımlanırken hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir. AĢağıdaki tablo, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan peyzaj görsel özelliklerin duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her etki seviyesi için etkilenebilecek nüfusun sayısı ve etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir

120 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler YerleĢim Birimleri - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [nüfus] DüĢük etki [nüfus] Orta etki [nüfus] Yüksek etki [nüfus] Ardahan Kars Erzurum Erzincan 650 Bayburt 190 GümüĢhane Sivas Yozgat KırĢehir 224 Kırıkkale 216 Ankara EskiĢehir Bilecik 206 Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Edirne

121 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Yollar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [km] DüĢük etki [km] Orta etki [km] Yüksek etki [km] Ardahan 35,3 4,1 Erzurum 2,5 Sivas 16,5 5,5 Ankara 2,5 EskiĢehir 26,2 Kütahya 24,5 Balıkesir 1,1 Çanakkale 9,8 Tekirdağ 2,8 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Arkeolojik Alanlar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 118 Kars 51 Erzurum 4 Sivas 344 Yozgat 551 Ankara 24 EskiĢehir Bilecik 121 Kütahya

122 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Bursa 14 Balıkesir Çanakkale Edirne 862 Tablo Peyzaj Görsel Özelliklerindeki DeğiĢiklikler Koruma Altındaki Alanlar - ĠĢletmeye Kapatma Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan 362 Giresun ve Tekirdağ illerinde görsel açıdan etkilenen bir yerleģim birimi yoktur. Birçok ilde düģük etkinin görüldüğü yerleģim birimleri bulunurken, en yüksek görsel etki yaratan proje bileģeni olan kompresör istasyonlarının kaldırılması nedeniyle Ardahan, EskiĢehir ve Balıkesir'de orta seviyede olumlu etkilenen yerleģim birimleri vardır. Hiçbir yerleģim birimi, yüksek seviyede etkilenmemektedir. Yollarla ilgili olarak Ardahan, Erzurum, Sivas, Ankara, EskiĢehir, Kütahya, Balıkesir, Çanakkale ve Tekirdağ illerinde düģük seviyede etkiler gerçekleģmektedir. Orta etkiler Ardahan ve Sivas illerinde söz konusu iken diğer illerde yüksek etkiler belirlenmemiģtir. Arkeolojik alanlar konusunda Ardahan, Kars, Erzurum, Sivas, Yozgat, Ankara, EskiĢehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale ve Edirne illerinde düģük seviyede etkiler meydana gelmektedir. Orta etkiler EskiĢehir ve Balıkesir illerinde söz konusu iken, diğer illerde yüksek etkiler belirlenmemiģtir. Koruma altındaki doğal alanlarla ilgili olarak düģük seviyedeki etkiler sadece Ardahan ilinde meydana gelmektedir. Bulgular ve tavsiyeler ĠĢletmeye kapatma aģamasında etkiler, bu aģamadaki baģlıca faaliyetler yapıların kaldırılması ve alanların rehabilite edilmesi olduğundan genellikle kompresör istasyonları ve YÜT'lerin bulunduğu illerle aynı illerde görülmektedir. Bu nedenle etkiler olumludur ve iģletme aģamasında etkilerin yüksek olduğu yerlerde daha yoğundur. Alıcılar üzerindeki görsel etkilerin azaltılması amacıyla iģletmeye kapatma aģamasında standart etki azaltıcı önlemler uygulanacaktır. Özellikle kompresör istasyon alanlarında büyük ölçekli rehabilitasyon çalıģmalarının gerekecek olması nedeniyle bu alanların kullanımlarından önceki durumlarına getirilmesi için kullanılacak en etkin tekniklerin tanımlanması amacıyla bu yerlerde spesifik çalıģmaların yapılması uygun olacaktır

123 Yukarıda tanımlanan alanlardaki etkiler göz önünde bulundurularak dikkate alınması öngörülen tedbirler Tablo da belirtilmiģtir. Tablo ĠĢletmeye Kapatma sırasında Görsel Etkiler için Etki Azaltıcı Önlemler Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler ĠnĢaat koridoru (RoW) üzerindeki etkiler Bölüm-11 ve Ek-5 te yer alan Kirlilik Önleme Planı ve Acil Müdahale Planı iģletmeye kapatma aģaması için güncellenecektir. Bölüm-11 ve Ek-5 te yer alan Atık Yönetimi Planı iģletmeye kapatma aģaması için güncellenecektir Bölüm-11 ve Ek-5 te yer alan Erozyon, Eski Haline Getirme ve Peyzaj Planı, Tarımsal potansiyele sahip topraklarda etki azaltıcı önlemlerin detaylarını içerecek Ģekilde iģletmeye kapama aģaması için güncellenecektir. Projenin inģaat aģaması için tanımlanan özel etki azaltıcı önlemlerin aynısı Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır. YÜT ler etkiler üzerindeki Mevcut arazi yapısını korumak için, mümkün olması halinde sahanın düzleģtirilmesinden kaçınılması ve eğer arazide oyuklar ve tümsekler varsa inģa edilecek yapı ile uyumlu hale getirilmesi, ĠĢletmeye kapama aģaması için bir peyzaj planı geliģtirilecektir Jeolojik Özellikler Bu bölümde TANAP Proje güzergâhı boyunca Projenin karģılaģılacağı önemli jeolojik riskler arasındaki muhtemel etkileģimlerin değerlendirilmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsurları, değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Jeolojik risklerin bulunduğu yerlerden geçiģ Jeolojik risklerin bulunduğu yerlerden geçiģ, hem projenin bütünlüğü ve güvenliği açısından bir risk oluģturmakta hem de bir kazanın meydana gelmesi durumunda insan sağlığı ve çeģitli çevresel bileģenlerin etkilenmesine neden olmaktadır. Bu değerlendirme, SEBAT ve ILF tarafından gerçekleģtirilen mühendislik çalıģmaları sırasında elde edilen jeoloji ve jeomorfoloji verilerine dayanmaktadır. Proje alanının jeolojik özellikleri, ÇED Raporu nun 7. bölümünde özetlenirken etki faktörlerinin tanımı, 3. Bölüm de sunulmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, Projenin altyapısı ve binalarını etkileyebilecek jeolojik risk unsurlarının varlığı ile tanımlanmaktadır. Jeolojik risklerin ilgili unsurları, Ģu Ģekilde tanımlanmıģtır: Faylar Heyelanlar Diğer jeolojik riskler (karstik, zemin sıvılaģma, nehir-yamaç erozyonu alanları) AĢağıdaki tablo, bileģenin duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir

124 Tablo Duyarlılık Seviyesi Jeoloji ve Jeomorfoloji Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Fay Aktif olmayan fay Aktif fay Heyelan Aktif olmayan heyelan Aktif heyelan Diğer jeolojik riskler (karstik alanlar, sıvılaģma alanları, nehir- yamaç erozyonu) Diğer jeolojik risklerin varlığı Mevcut durum verilerinin bulguları, 7. Bölüm de sunulurken duyarlılık analizi sonuçları ise aģağıdaki tabloda verilmektedir. Tabloda her duyarlılık seviyesi için Proje bileģenlerinin kesiģtiği önemli heyelan alanları ve diğer bölgesel jeolojik risklerin büyüklüğü (hektar olarak) ve kesilen önemli ana fayların sayısı gösterilmekte olup, doğudan batıya doğru gaz akıģı yönünde il bazında 500 m lik YÇA içinde düzenlenmiģtir

125 Tablo Duyarlılık Analizi Jeoloji ve Morfoloji Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Yüksek Faylar Orta DüĢük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek Heyelanlar Orta DüĢük Diğer jeolojik riskler (karstik alan, SıvılaĢma, nehiryamaç erozyonu) Yüksek Orta DüĢük

126 Yüksek Orta Düşük [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt Gümüşhane Giresun Sivas Yozgat Kırşehir Kırıkkale Ankara Eskişehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne ġekil Duyarlılık Analizi Ana Faylar

127 ġekil Duyarlılık Analizi Heyelanlar

128 ġekil Duyarlılık Analizi Diğer Jeolojik Tehlikeler

129 Duyarlılık unsuru Faylar Sivas, Bayburt, Erzurum, EskiĢehir, Balıkesir, Çanakkale illerinde yüksek duyarlılık seviyesini temsil eden aktif faylar, bulunmaktadır. En fazla sayıda aktif fay geçiģi sırasıyla 10 adet ile Sivas ilinde, daha sonra 5 adet ile Erzurum, 4 adet Balıkesir, 3 adet Bayburt ve 1 adet ile EskiĢehir ve Çanakkale illerinde bulunmaktadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip fay geçiģleri ise 1 adet Ardahan, 3 adet GümüĢhane, 2 adet Sivas ve 1 er adet Kütahya ve Çanakkale illerinde bulunmaktadır 18. Duyarlılık unsuru - Heyelanlar Erzurum, Erzincan, Sivas, Balıkesir, Ardahan, Bursa, Kars, GümüĢhane illerinde ve sınırlı bir alanda, aynı zamanda da EskiĢehir, KırĢehir, Kütahya, Edirne, Yozgat, Bayburt, Çanakkale, Bilecik ve Giresun illerinde yüksek duyarlılık seviyesini temsil eden aktif heyelanlar bulunmaktadır. Yüksek duyarlılık seviyesine sahip daha geniģ bir alan, Erzurum iline dâhil edilmiģtir ve Projenin geçtiği 300 ha dan büyük bir aktif heyelan alanını kapsamaktadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip en büyük alan, Erzurum iline dâhil edilmiģtir ve Projenin geçtiği 600 ha lık aktif olmayan heyelanları kapsamaktadır. Balıkesir, EskiĢehir, Kütahya, Edirne ve Çanakkale illeri hariç olmak üzere düģük duyarlılık seviyesine sahip alanın yüzölçümü, genellikle yüksek duyarlılık seviyesine sahip olan alandan daha büyüktür. Duyarlılık unsuru Diğer jeolojik riskler Yüksek duyarlılık seviyesine sahip en geniģ alanlar, Projenin geçtiği ha dan fazla bir alanla Sivas ilinde bulunmaktadır. Oysa diğer illerdeki diğer jeolojik riskler, Erzincan ili hariç olmak üzere 2200 ha dan daha küçük bir alanı kapsamaktadır. Diğer jeolojik risklerin görüldüğü en küçük alan (1 km2'den küçük) Bayburt, Giresun ve Tekirdağ illerinde bulunmaktadır. Jeolojik risklerle kesiģmeler Yüksek duyarlılık seviyesinin söz konusu olduğu faylar, heyelanlar ve diğer jeolojik riskler (karstik alanlar, zemin sıvılaģması, nehir-yamaç erozyonu), her il için kartografik analizde tanımlanmıģtır. Amaç, bunların yerinin belirlenmesi ve Proje ile muhtemel kesiģmelerinin değerlendirilmesidir. Faylar Proje tarafından geçilen en fazla aktif fayın yapılan çalıģmalar sonucu Erzurum, Bayburt, Sivas, EskiĢehir, Balıkesir ve Çanakkale illerinde olduğu tespit edilmiģtir. Erzurum ilinde DKD-BGB ile KD-GB doğrultusunda bulunmakta ve Proje ile en azından 5 noktada kesiģmektedirler (Proje boyunca KP ve KP arasında ve KP ile KP arasında);bu faylar, Erzurum Fay Zonu içinde yer almaktadır (Bkz. ġekil ). Bayburt ilinde sadece bir fay, Proje bileģenleri ile sınırlı bir Ģekilde kesiģmektedir. Fay doğrultusu, BKB-DGD boyunca uzanmaktadır (Proje boyunca KP ). 18 Fay geçiģlerine ait etki değerlendirme eldeki mevcut CBS (Coğrafi Bilgi Sistemi) verileri ile yapılmıģ olup proje güzergâhı boyunca kesilen faylara iliģkin daha detaylı bilgi ve açıklamalar raporun bölümünde verilmiģtir. Bu faylar için özel mühendislik tedbirlerinin geliģtirilmesi amacıyla Projenin ileriki aģamalarında mühendislik çalıģmaları gerçekleģtirilecektir

130 Sivas ilinde BKB-DGD doğrultu bir dizi fay setinden oluģturmaktadır (Proje boyunca KP ve KP arasında - bu fay dizisi Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAFH) içinde bulunmaktadır (Bkz. ġekil ). EskiĢehir ilinde KP ile KP arasında KB-GD doğrultulu olarak Proje bileģenleri ile sınırlı bir Ģekilde kesiģmektedir. Bu fay EskiĢehir Dodurga Fay Zonu içindedir (Bkz. ġekil ). Balıkesir ilinde Proje ile en az 4 noktada KP ile KP , KP ile , KP arasında kesiģmektedir. Bu faylardan, 2 tanesi Manyas Fay Zonu içinde kalmaktadır. Diğerleri ise Gündoğan ve Sinekçi Faylarıdır (Bkz. ġekil ve ġekil ). Çanakkale ilinde KP ile KP arasında- Proje ile en az 1 kere kesiģmektedir. Bu fay Kuzey Anadolu Fayının Ganos Segmenti dir (Bkz. ġekil ). ġekil Erzurum Ġlindeki Aktif Ana Faylar

131 ġekil Sivas Ġlindeki Aktif ve Aktif Olmayan Ana Faylar ġekil EskiĢehir Ġlindeki Aktif Ana Faylar

132 ġekil Balıkesir Ġlindeki Aktif Ana Faylar-1 ġekil Balıkesir Ġlindeki Aktif Ana Faylar

133 ġekil Çanakkale Ġlindeki Aktif Ana Faylar AĢağıdaki tablo, her il için fayların yerini ve Proje bileģenleri ile kesiģme sıklığını özetlemektedir. Tablo Duyarlılık Analizi Faylarla KesiĢmeler Ġl Aktif fayların yeri ve tanımı KesiĢme sıklığı (sayı) Erzurum Proje boyunca: KP ile KP arası Çayırtepe-Uzunahmet arasında Deveayağı sırtı boyunca yer almaktadır. Doğrultu: KD-GB Proje ile en az 2 noktada kesiģmektedir. Proje boyunca: KP ile KP arası Büyük Geçit ve Çayköyü arasında yer almaktadır Doğrultu: DKD-BGB -KD-GB Proje ile en az 3 noktada kesiģmektedir 5 Bayburt Proje boyunca: KP Doğrultu: BGB-DGD Proje bileģenleri ile sınırlı bir Ģekilde kesiģmektedir 3 Sivas Proje boyunca: KP ile KP arası Günalan, Demirkonak ve Yuvacık arasında basamaklı fay setleri, BKB-DGD doğrultusunda Proje boyunca: KP ile KP arası Akdağmadeni kuzeyinde KD-GB doğrultulu, Pazarcık- Çukursaray arasında bulunmaktadır

134 Ġl Aktif fayların yeri ve tanımı KesiĢme sıklığı (sayı) EskiĢehir Balıkesir Çanakkale Proje boyunca: KP ile KP arası KB-GD doğrultusunda Erenköy Yeniköy arasında bulunmaktadır. Proje boyunca: KP ile KP , KP ile , KP ler arası BKB-DGD ve D-B doğrultulu, Kayaca-ÇavuĢköy, Sepetçi- Akçaova, Ilıcak-Küçüksoğuklar, ÇifteçeĢmeler-Gebeçınar arasında bulunmaktadır. Proje boyunca: KP ile KP arası DKD-BGB doğrultulu, Kavakköy-EvreĢe arasında bulunmaktadır Heyelanlar En fazla sayıda aktif heyelan, daha önceki çalıģmalarda açıklandığı gibi geçilen illerin aģağıdaki bölümlerine denk gelen yerlerde bulunmaktadır: Ardahan'ın kuzeyi (kısmen ormanlık dağlar, derin kesilmiģ vadiler ve büyük ve çok sayıda heyelanlar ile nitelenir) Erzurum-Erzincan sınırı arasında (engebeli Meryem Dağ ve aģırı girintili Kılıçkaya Dağları vardır) GümüĢhane'nin güneyi (Otlukbeli Dağlarında) Sivas-Erzincan sınırı arasında (Köse Dağlarının en doğu ucunu oluģturan Kızıldağ dağlık bölgesi içinde) Balıkesir'in orta kesimi ve Balıkesir-Bursa sınırına yakın (yumuģak bir girinti olmasına karģın çoğu çamur kayması Ģeklinde sayısız heyelanların görüldüğü Karaman Dağlarının kuzey yamaçları). Çoğunluğu uzakta bulunan izole ve sınırlı alana sahip diğer seyrek sayıdaki aktif heyelanlar da daha önceki çalıģmalarda açıklandığı gibi geçilen illerin diğer kesimlerinde bulunmaktadır. Tablo te her il için heyelanların yerini, tanımını ve Proje bileģenleri ile kesiģim alanını özetlemektedir. Tablo Duyarlılık Analizi Heyelanlarla KesiĢim Ġl Projenin geçtiği bütün aktif heyelanların yeri Heyelanların dağılımının genel tanımı Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin heyelan alanı (ha) Ardahan KP ile KP arası Ġlin kuzeyi 135 KP ile KP arası KP ile KP arası GeniĢ alan ve Güzergâha yakın bazı izole heyelanlar Kars KP ile KP arası Ġlin orta kesimi 37 KP ile KP arası KP ile KP arası Çoğunlukla izole ve sınırlı alan Erzurum KP ile KP arası Erzurum/Erzincan sınırı

135 Ġl Projenin geçtiği bütün aktif heyelanların yeri Heyelanların dağılımının genel tanımı KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası GeniĢ alan Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin heyelan alanı (ha) Erzincan KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Erzurum/Erzincan sınırı ve Sivas/Erzincan sınırı GeniĢ alan 226 KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Bayburt KP 455 ile KP 462 arası Ġlin güneyi Çoğunlukla izole ve sınırlı alan 5 GümüĢhane KP ile KP arası Ġlin güneyi 37 KP ile KP arası GeniĢ alan Giresun KP ile KP arası Ġlin güneyi Seyrek ve çoğunlukla izole 0,2 Sivas KP ile KP arası Sivas/Erzincan sınırı 159 KP ile KP arası GeniĢ alan KP ile KP arası KP ile KP arası Yozgat KP ile KP arası Ġlin batısı Seyrek ve çoğunlukla izole KırĢehir KP ile KP arası Kuzey bölüm Seyrek ve çoğunlukla izole 5 6 Kırıkkale Heyelan yok Heyelan yok 0 Ankara Heyelan yok Heyelan yok 0 EskiĢehir KP ile KP arası Ġlin batısı Ġzole ve geniģ alan Bilecik Kartografik analizde bir kanıt elde edilememiģtir Ġlin güneyi Çoğunlukla izole, seyrek ve sınırlı alan 11 1 Kütahya KP ile KP arası Bilecik sınırına yakın

136 Ġl Projenin geçtiği bütün aktif heyelanların yeri Heyelanların dağılımının genel tanımı Kütahya'nın kuzey kesimi Çoğunlukla izole, seyrek ve sınırlı alan Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin heyelan alanı (ha) Bursa KP ile KP arası KP ile KP arası Balıkesir/Bursa sınırına yakın GeniĢ alan 85 Balıkesir KP ile KP arası Ġlin orta kesimi 134 KP ile KP arası GeniĢ alan KP ile KP arası KP ile KP arası Çanakkale KP ile KP arası Marmara Denizi kıyı hattı yakınında ilin merkez bölümü 2 Çoğunlukla izole ve sınırlı alan Tekirdağ Heyelan yok Heyelan yok 0 Edirne KP ile KP arası Ġlin orta kesimi Ġzole ve sınırlı alan 6 TANAP Projesinin güzergâh seçimi çalıģmaları sırasında, en ciddi güzergâh kısıtlamalarından birisi olan yamaç stabilite sorunları yaratabilecek alanları belirlemek için tüm güzergâh boyunca saha çalıģmaları yapılmıģtır. Güzergâh boyunca heyelan, yamaç duraysızlığı, toprak akması ve kaya düģmesi gibi sorunlar çıkarmaya meyili olan alanlar ayrılıp mümkün olan yerlerde hariç tutulmuģtur. Bu çalıģmaların bazılarının özeti aģağıda verilmiģtir. Proje içerisinde, her ikisi de Erzurum ilinde bulunan, AĢkale ilçesinde TopalçavuĢ yerleģim alanının kuzeydoğusuna doğru KP ila KP arasında ve Köprüköy ilçesinde KP de 23 Temmuz göletinin doğusuna doğru belirlenen heyelan yerlerine göre güzergâh değiģiklikleri yapılmıģtır. (Bkz. ġekil ve ġekil )

137 Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Erzurum Ġli, Köprüköy Ġlçesi, Güzergâh DeğiĢiklik Bölgesi, KP Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Erzurum Ġli, AĢkale Ġlçesi, Güzergâh DeğiĢiklik Bölgesi, KP Ġle KP Arası

138 Ancak, heyelan sahalarının 500m çalıģma koridoru ile çakıģması ve diğer kısıtlayıcı faktörlerden ötürü, tüm güzergâh değiģiklikleri yapılamamıģtır. Kaçınılamayan önemli heyelan sahaları aģağıda belirtilmiģtir: Ardahan ilinin Posof ilçesinde, Derinsu yerleģim bölgesinin batısında, KP da Kars ilinin SarıkamıĢ ilçesinde KP de Erzurum ilinin Pasinler ilçesinde TaĢkaynak yerleģim bölgesinin kuzeyinde KP ile KP arasında Erzurum ilinin Pasinler ilçesinde. Büyüktüy yerleģim bölgesinin batısında KP ile KP arasında EskiĢehir ilinin Pasinler ilçesinde Takmak yerleģim bölgesinin kuzeydoğusunda KP de Bu bölgelerin görüntüleri ġekil , ġekil , ġekil , ġekil ve ġekil da verilmiģtir. Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Ardahan Ġli, AĢkale Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP

139 Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Kars Ġli, SarıkamıĢ Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Erzurum Ġli, Pasinler Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP ile KP Arasında

140 Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil Erzurum Ġli, AĢkale Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP Ġle KP Arasında Boru hattı ekseni 500 m koridor Heyelan alanı ġekil EskiĢehir Ġli, TepebaĢı Ġlçesi, Bölge Güzergâh DeğiĢikliği Yapılamadı, KP Projenin uygulama aģamasında heyelan bölgelerinde yürütülecek kazı ve geri dolgu faaliyetleri sırasında bu bölgelerdeki olası yamaç duraysızlığı ve toprak akmasına karģı gerekli önlemler alınarak çalıģmalar yapılacaktır. ĠnĢaat aģamasında sonra yürütülecek

141 olan arazinin eski haline getirilmesi faaliyetlerinin baģarısı boru hattını korumak ve bu bölgelerdeki heyelan oranını azaltmak için önemlidir. Heyelan bölgelerindeki tesviye çalıģmalarından sonra gereken yerlerde hem açık hem de kapalı drenaj sistemleri yerleģtirilecek ve inģaat öncesinde sıyrılan üst toprağın serilmesi çalıģmalarına baģlanacaktır. Ancak, inģaat sırasında sıyrılan ve korunan üst toprağın heyelan potansiyeli olan alanlara serilmesi sırasında erozyona karģı korunması gerekmektedir. Erozyon önlemek için en etkin metot yeniden bitkilendirmedir. Yamaç duraysızlığı ve toprak akmasını azaltmak ve önlemek için kullanılabilecek metotlar jüt örtüsü uygulaması, ahģap çit uygulamaları, gabion duvarı uygulamaları, eğim kırıcılar, derivasyon kanalları vb.dir (Bkz. ġekil , ġekil , ġekil ve ġekil ). Bazı durumlarda baģarıyı garanti etmek için bu uygulama ve tekniklerin hepsinin bir arada kullanılması gerekecektir. ġekil Jüt Örtü, Erozyon Örtüsü Uygulaması

142 ġekil Kayan Bölgelerde Önlem Metodu Olarak AhĢap Çit Uygulaması ġekil Gabion Duvarı Uygulamaları

143 ġekil Eğimlerde Dikey ve Yatay Olarak Kazılan Drenaj Kanalları, Eğim Kırıcılar Yamaç duraysızlığı ve toprak akmasının dikkate değer olduğu yerlerde, erozyon hızını azaltmak için kanal içi eğim kırıcılar yerleģtirilecektir (Bkz. ġekil )

144 ġekil Kanal Ġçine YerleĢtirilen Eğim Kırıcılar Diğer Jeolojik Riskler Diğer jeolojik riskler (karstik alanları, zemin sıvılaģması, dere kanalları, nehir-eğim erozyonu), daha önceki çalıģmalarda açıklandığı gibi geniģ alan veya noktasal unsur olarak bütün Proje geçiģi boyunca söz konusudur. Bunların boyutu, sıklığı ve etkisi, çıkıģ noktalarına bağlı olarak büyük değiģkenlik göstermektedir. AĢağıda Proje güzergâhı ile ilgili diğer baģlıca en yaygın jeolojik risklerin bir özeti sunulmaktadır:

145 Tablo Diğer Jeolojik Risk Lokasyonlarının Özeti Yer KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP KP Jeolojik Risk Tipi yamaç-nehir erozyonu yamaç-nehir erozyonu, sıvılaģma Yamaç-nehir erozyonu, karstik alan karstik alan Yamaç-nehir erozyonu, sıvılaģma yaygın jips karst alanları, sıvılaģma Yamaç-nehir erozyonu, sıvılaģma yamaç erozyonu, sıvılaģma Yamaç-nehir erozyonu, karst, sıvılaģma Yamaç-nehir erozyonu, sıvılaģma Yamaç-nehir erozyonu, sıvılaģma Tablo , her bir il için diğer jeolojik risklerin yeri ve Proje bileģenleri ile kesiģim alanlarını özetlemektedir. Tablo Duyarlılık Analizi Diğer Jeolojik Risklerle KesiĢim Ġl Ardahan Kars Erzurum Projenin geçtiği diğer jeolojik risklerin yeri KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Diğer jeolojik risklerin dağılımının genel tanımı Ġlin orta ve kuzey kesimi Sınırlı alan Ġlin orta ve kuzey kesimi Noktasal alan Ġlin batı ve orta kesimi GeniĢ alan (ilin orta kesimi) Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin diğer jeolojik risk alanı (ha)

146 Ġl Erzincan Bayburt GümüĢhane Projenin geçtiği diğer jeolojik risklerin yeri KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Diğer jeolojik risklerin dağılımının genel tanımı Bütün proje geçiģi boyunca dağılan noktasal alanlar Ġlin batı ve orta kesiminde oluģan geniģ alan Ġlin güneyi Bütün proje geçiģi boyunca noktasal alan ve Bayburt- Erzincan sınırında geniģ alan Erzincan/GümüĢhane sınırı boyunca çok geniģ alan Geri kalan proje geçiģi boyunca noktasal alan Giresun KP ile arası Giresun/Erzincan sınırı Sınırlı alan Sivas KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Ġlin orta kesiminde oluģan geniģ alanla bütün proje geçiģi boyunca Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin diğer jeolojik risk alanı (ha)

147 Ġl Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Projenin geçtiği diğer jeolojik risklerin yeri KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP 1006 arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP 1030 arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP 1047 arası KP ile KP arası KP ile KP KP arası KP ilekp1079 arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Diğer jeolojik risklerin dağılımının genel tanımı Ġlin doğu kesiminde azami yoğunlaģma ile bütün Proje geçiģi boyunca dağılan noktasal alan KırĢehir/ Yozgat sınırı boyunca geniģ alan KırĢehir/ Yozgat sınırı boyunca geniģ alan ve ilin kuzey kesiminde noktasal alan Ġlin güney ve batı kesimi Noktasal alan Bütün proje geçiģi boyunca dağılan noktasal alan Ġlin batı kesiminde toplanmıģtır Ġlin orta kesiminde noktasal alan Ġlin güneyi Bütün proje geçiģi boyunca dağılan noktasal alan Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin diğer jeolojik risk alanı (ha) Kütahya KP ile KP arası Bütün Proje geçiģi

148 Ġl Bursa Balıkesir Çanakkale Projenin geçtiği diğer jeolojik risklerin yeri KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP 1652 arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Diğer jeolojik risklerin dağılımının genel tanımı boyunca dağılan noktasal alan Ġlin batı kesimindeki geniģ alan Bütün Proje geçiģi boyunca dağılan noktasal alan Bütün Proje geçiģi boyunca dağılmıģtır Ġlin orta kesiminde bulunan geniģ alan Ġlin orta ve güney kesimi (Marmara Denizi kıyı hattına yakın) Edirne/Çanakkale sınırı arasında geniģ alan KP ile KP arası Tekirdağ KP ile KP arası Ġlin güneyi Marmara Denizi kıyı hattı yakınındaki sınırlı alan Edirne KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası KP ile KP arası Edirne/Çanakkale sınırı arasında ilin kuzey-batı kesiminde geniģ alan Proje bileģenlerinin kapladığı toplam etkin diğer jeolojik risk alanı (ha) Erozyon ve nehir geçiģleri ile ilgili daha detaylı bilgi Bölüm ve Bölüm te verilmektedir. 500 m geniģliğindeki TANAP Proje güzergâh koridoru boyunca karģılaģılan jeolojik risklerin bir genel değerlendirmesi ve tanımını sağlamak için jeolojik risk uzmanları ve

149 boru hattı mühendisleri arasında bütünleģik bir süreç Ģeklinde geniģ çaplı detaylı masabaģı ve saha çalıģmaları yapılmıģtır. Jeolojik, morfolojik ve çevresel ortama dayalı olarak, kısa ve/veya uzun vadeli jeolojik ve morfolojik proseslerin karmaģık çeģitliliği TANAP Proje güzergâhı boyunca farklı riskler doğurabilir. Bu jeolojik risklere Ģunlar dâhildir: Heyelanlar: aktif ve gizli (potansiyel olarak aktif) Heyelanlar ve kaya düģmesi Yamaç erozyonu: aktif, gizli, çorak araziler Yüksek yer altı suyu seviyesi / suya doygun zemin SıvılaĢma Karst Masa baģı ve saha çalıģmalarına ek olarak TANAP Proje güzergâhı inģası ve iģletmesi için jeolojik risk kısıtlamalarının boyutu ve etkisinin detaylı bir değerlendirmesi için ileride ek jeoteknik araģtırma ve değerlendirmeler yürütülecektir. TANAP Proje güzergâhı boyunca masa baģı ve saha çalıģmalarınca tanımlanan ve teyit edilen baģlıca jeolojik riskler EK 1.3 te verilen 1/ ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmektedir. Heyelanlar Heyelan, gravitasyonal eğim deformasyonu prosesleri ile ilgili bir jeolojik olaydır. Heyelanlar birkaç tip materyal (taģ, toprak, döküntü)ve Ģekilde (düģme, devrilme, kayma, yayılma, akma) meydana gelirler. Heyelanların yer değiģtirme oranı son derece hızlıdan yavaģa kadar farklılık gösterir. TANAP Projesi güzergâh koridoru boyunca çekilen yüksek çözünürlüklü hava görüntüleri boru hattı boyunca heyelanları tanımlayıp, sınıflandırmak için önemli bilgiler sunmuģtur. Saha çalıģmaları sırasında Projesi güzergâhı boyunca karģılaģılan heyelanların bazıları sırasıyla, ġekil , ġekil ve ġekil de gösterilmektedir. Bunlarda ve benzer sahalarda yeniden güzergâh değiģtirilmiģtir. Bazı yerlerde, mümkün olduğu ölçüde, heyelan risklerini ortadan kaldırmak için alttan geçiģ ve kazı ile heyelanlı bölgeden geçilmeye çalıģılacaktır. Aksi halde, ya da yeniden güzergâh değiģtirme mümkün değilse, heyelanın boyutları, kapsamı ve mekanizmasını tanımlamak ve uygulanacak olan uygun jeoteknik metotları ve etki azaltıcı önlemlerini belirlemek için daha kapsamlı jeoteknik araģtırmalar yapılacaktır. Proje güzergâhı boyunca tanımlanmıģ olan heyelanlar EK 1.3 te verilen 1/ ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmektedir

150 ġekil KP den KP e Büyük Heyelan (Kırmızı Bölge) Ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği ġekil BeĢpınar Yakınındaki Büyük Heyelan Bölgesi (Kırmızı Bölge) Ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği

151 ġekil KP ile KP Arasında Birkaç Heyelan Bölgesi (Kırmızı Bölgeler) ve TANAP Proje Güzergâhı Rev C (Turuncu Hat) KesiĢimi, Mor Hat Bu Bölge Ġçin Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği Yamaç erozyonu Yüzeye yakın kütlede, çoğunlukla bozunma ve yüzeysel akıģ (yağıģ, kar erimesi) Yamaç erozyonu (akarsu erozyonu da dâhil) olarak bilinir ve dik yamaçlarda yaygındır. Ağırlıklı olarak, ayrıģma ve erozyon olayına son derece yatkın olan, toprağı ve düģük güçteki ana kayaları etkiler. Bu tür kayalar örneğin marn, kil ve silttaģı zengini ( fliģ tip kaya kütleleri) birimlerdir. Oldukça dik ve son derece erozyona yatkın yamaçlarda, düzenli olarak erozyona uğrayan, bitki örtüsüne imkân vermeyen; yani çorak araziler yaratmak için benzer boyutta suyolları (sel yatağı) da bir araya gelir. Çorak araziler, belirgin toprak bozunumu, tabaka yıkama, moloz akması, dere ve su yatağı kesikleri ile yaygın Ģekilde erozyona uğramıģ, ancak aynı zamanda da farklı tür (derin olmayan) heyelanlarla da nitelendirilen karmaģık arazi Ģekli sistemleridir (ortadan büyük ölçekliye, yani 100m den km ye etkisi olan). Ġlerleyen erozyon, heyelanlara dönüģen, artan büyük kütle atığına neden olabilir. Daha güçlü kaya katmanlarına sahip yamaçlarda, su kanalları büyük parça taģlar (blok) ile zırhlanarak kendi kendini dengelemeye meyillidirler. Dolayısıyla, TANAP Projesi güzergâhı boyunca bu bölgelerden kaçınılamadığı yerlerde, uygun etki azaltma tedbirleri uygulanacaktır (yüzey drenajı, toprak stabilizasyonu vb.). Suyolu (sel yatağı) aģındırması, dik yamaçlarda olan birkaç erozyonun en etkin olanıdır. Bir sel yatağı oyuntusu derinlik ve geniģlik olarak geliģirken, su akıģını merkeze yoğunlaģtırarak ve büyümenin oranını arttırarak, daha fazla miktarda yüzeysel akıģı yakalar, Böylece, büyük sel yatağı oyuntuları küçük olanlardan daha hızlı büyürler ve dik bir yamaçta, erozyon oranı aģağıda yukarıya göre daha fazladır. Sel yatağı oyuntuları derinleģtikçe, baģları geriye doğru ilerler, böylece yamacı daha derinden ayırırlar. Sel yatağı oyuntularından veya sel yatağı oyuntularının tepe noktalarından geçerken boru hattının geçtiği durumlarda, erozyonu önlemek için yüzey suları yönlendirilerek sel

152 yataklarından uzak tutulacak, erozyonu önleyici erozyon siltleri yerleģtirilecek ve kazı kanalı içinde göllenmeler kontrol edilecek ve izin verilmeyecektir. ġekil te, sel yatağı oyuntuları dolayısıyla potansiyel olarak duraysız olan yamacın bypass edilmesinin bir örneğini gösterir. Boru hattı boyunca ciddi yamaç erozyonu gösteren alanlar Ek 1.3 te verilen 1: ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmiģtir. ġekil KP de Yamaç Erozyonu(Sel Yatağı) Sebebiyle Potansiyel Olarak Duraysız Olan Bir Yan Eğimin Bypass Edilmesi; TANAP Proje Güzergâhı Rev D (Kırmızı Hat), Bir BaĢka Boru Hattı (Mavi Hat), Teklif Edilen Güzergâh DeğiĢikliği (Mor Hat) Yüksek Yer altı Suyu Tablası / Suya Doygun Zemin Yer altı suyu tablasının yüksek olduğu alanlar, kurutma çabaları nedeniyle boru hattı inģası sırasında sadece ek masraflara neden olmazlar. Aynı zamanda da, deprem olayları sırasında önemli olabilirler, zira bu bölgeler potansiyel sıvılaģma zonları olarak hareket ederler. TANAP Proje güzergâhı boyunca yüksek yer altı suyu seviyesi ile karģılaģılabilecek alanlar olabilecek arazinin morfolojik özellikleri (alüvyonlu havzalar, ovalar ve vadiler) ve yüksek yeraltı suyu tablosu göstergeleri (mevcut dereler, kaynaklar, göller, suya doygun alanlar ve drenaj kanalları) dikkate alınarak tanımlanmıģtır. Boru hattı boyunca önemli potansiyel yüksek yeraltı suyu bölgeleri Ek 1.3 te verilen 1: ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmiģtir. Sıvılaşma Toprak sıvılaģması dinamik yükleme nedeniyle (örn: ince kum gibi) gevģek, suya doymuģ, kötü derecelenmiģ granüler çökellerin kayma mukavemetlerinin ani kaybıdır

153 Böyle toprakta yüksek gözenekli su basıncı depremler sırasında meydana gelerek kum kaynaması, çökme, Ģev topuğu kayması, bir temelin altında zemin çökmesine neden olur. MasabaĢı ve saha çalıģmaları sırasında amaç, arazinin morfolojik özelliklerine (alüvyonlu havzalar, ovalar ve beklenen toprak dolgu ile vadiler) ve yüksek yeraltı suyu tablası göstergelerine dayanarak potansiyel sıvılaģma bölgelerini tanımlamaktır. KarĢılaĢılmıĢ zeminlerin sıvılaģma potansiyeline karar vermek ve değerlendirmek amacıyla ileride daha detaylı jeoteknik değerlendirmeler ve laboratuvar testleri yapılacaktır. SıvılaĢma potansiyeli yüksek olan alanlar Ek 1.3 de verilen 1: ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmiģtir. Karst Karst, eriyebilen kayaların meteorik su ile çözülmesinden kaynaklanan jeomorfolojik özelliklerden oluģur. En yaygın olarak karst arazi Ģekilleri (geniģ çaplı ve oldukça çözünebilir olduğundan) kireçtaģında oluģur. Aynısı dolomit ve evaporitlere (tuzlar, jipsler) de olabilir. Konumu ve olgunluğuna dayanarak karst (örneğin dolinler gibi yüzey özellikleri) dıģ karst ve (yeraltı, yani; daha çok mağaralar) iç karst olarak alt bölümlere ayrılabilir. Boru hattı boyunca yer alan bazı karstlar arasında Sivas Jips Karstı en önemlisi olarak dikkate alınmaktadır. TANAP Proje güzergâhı, Sivas ın doğusunda KP ile KP arasında ve Ġmranlı ya kadar Hafik Formasyonu içerisindeki jips yüzleklerinden geçer. Bunlar aģınarak ciddi yeraltı drenajı ve mağara oluģumuna dair uzun bir geçmiģe sahip olgun karst arazileri halini almıģtır. Jips Miyosen yaģlıdır ve 750 m kalınlığa ulaģır; bir kısmı çok kalın tabakalar oluģtururken diğer kısımları ince tabakalıdır. Yer yer uyumsuz güçlü kıvrılmalarla, yapısal olarak karmaģıktır ve geniģ ölçüde de kırıklıdır. Sivas jipsi üzerindeki karst jeolojik risklerin doğası, kapsamı ve ölçüsünü tanımlamak amacıyla, karst, jeomorfolojilerine dayanarak (kg1 den kg6 ya) altı adet geniģ sınıfa ya da tipe ayrılmıģtır. Buna dayanarak, mühendislik amaçları doğrultusunda Sivas jipsi karstı için basit ve sahaya özel bir sınıflandırma geliģtirilmiģtir. Altı tipin içerisinden, olgunlaģmamıģ kg4 karst tipi TANAP Proje güzergahında bulunmamaktadır. TANAP Proje güzergahı boyunca tanımlanan baģlıca karstik alanlar Ek 1.3 de verilen 1: ölçekli jeolojik haritalarda gösterilmiģtir. kg1 (Karst marjini): jips karstı ve çözünmez kayaların yüzlekleri arasındaki sınırlarda (nominal olarak birkaç yüz metre geniģliğinde) dar Ģeritler halinde meydana gelirler. Çoğunlukla, yüzey sularından komģu geçirimsiz malzemeleri karsta akıtması ya da karsttan dıģarıya akan memba suyu ile geliģmiģ bir çözülme alanıdır. ġekil da KP in bitiģiğinde DıĢkapı polyesinin düģük jips marjinindeki yatay çözülme mağarasının dıģı gösterilmektedir. Bu mağara yağıģlı mevsim sel suyu seviyesinde oluģmuģtur. Ek olarak, TANAP Proje güzergâhı boyunca KP civarında karst marjinleri görülebilir. Yanal çözünme çentikleri komģu geçirimsiz zeminin birikmiģ su seviyesinde oluģan bir sürü küçük mağara ile ayırt edilebilir. Daha yüksekte, marjinal yamaçlarda ya da falezlerde, komģu zemin daha yüksek seviyedeyken geçmiģte oluģtukları yerde, benzer çentikler ve mağaralar yaygındır. Çözünme ile karst marjinin dibinin oyulduğu yerde yarlar oluģmuģtur. AĢamalı kaymaları ya da çökmeleri, yüzlek veren kayanın içeresindeki gerilim giderme kırıkları

154 boyunca oluģur. Kaymalar aynı zamanda da çözünme çentikleri ve mağaralar üzerinde meydana gelir. Daha büyük izole mağaralar (10 metreden geniģ) daha büyük çökme yapıları gösterebilir. Dibi oyulmuģ, aģırı geliģmiģ mağara oluģumları ve potansiyel yamaç çökmeleri bu alanlarda önemli jeolojik riskleri oluģturur Bu durum bariz çökme alanlarından kaçınarak ve boru hattının karst sınırını dik açılarla mümkün olan en kısa Ģekilde geçmesi sağlanarak sağlanacaktır. Karstın üzerindeki daha yumuģak yamaçlar kenar profilindeki örselenmeye iģaret eder. Herhangi bir moloz yamacının altında boģluklar hala bulunabilir, ancak çözünme özellikleri daha eskidir ve inģaata sorun çıkarması daha az olasıdır. Tekil polyeler (tip kg6, aģağıya bakınız) ve karstik plato (tip kg3, aģağıya bakınız) arasındaki sınırın dibi oyulmuģ yarlarla benzer bir morfolojiye sahip olması olasıdır. Bu nedenle bunlar dar Ģeritli tip kg 1 karstına ait jeolojik risk olarak tanınabilir. ġekil KP ın BitiĢiğinde DıĢkapı Polyesinin DüĢük Jips Marjinin Dibini Oyan Yatay Çözülme Mağarasının DıĢı kg2 (Polygonal karst): çözelti dolinlerin tüm zemin yüzeyini kaplayacak kadar sık olarak bulunduğu yumurta kutusu topografyasını oluģturur (Bkz. ġekil ). Sonuç olarak, inter-dolin kenarları polygonal bir ağ oluģtururlar. Tekil dolinler tipik olarak 100 ila 400 m çapındadır; alçak ana kaya sırtları arasında ise toprakla kaplı yerlerde 50 ila 200 m çapındadır. Yamaçlar genelde yumuģaktır ve yarlar nadirdir. Yerel engebe genelde 10 ila 30 m arasındadır ve kil zengini topraklar dolin zemininde 10 m kalınlığa kadar ulaģır. Polygonal karstlardaki esas jeolojik risk, dolin içindeki topraklardaki oturmadır. Bu da muhtemelen sıkıģma ama daha büyük olasılıkla jips içinde yayıllan toprağın kaybından kaynaklanmaktadır. Dolinlerin geçilmesi gereken yerde drenaj kontrolü tek etki azaltma tedbiri olarak görünmektedir. Toprağın dolin tabanlarına yayılan kaybından kaynaklanan toprak profili içerisindeki yerleģim alanları boru hattında hafif deformasyonlara neden olabilir; ancak bunlar ciddi vakalarda enjeksiyon, tıkama ya da destekleme ile önlenebilir. TANAP Proje güzergâhı boyunca polygonal karstın çoğu herhangi büyük çökme özelliğinden gözle görülür Ģekilde yoksundur. Bir küçük polygonal karst bölgesi (KP civarında) iki adet büyük çökme dolini bulundurmaktadır. Böylece, bu karstta her ne kadar ana kaya çökmeleri nadir olsa da, karstik plato tip kg3 de (aģağı bakınız) olduğu

155 gibi, büyük mağaraların üzerine çökme olasılığı sıfır olarak değerlendirilemez. Polygonal karst TANAP Proje güzergâhı boyunca KP ile KP arasında ve KP civarında görülebilir. ġekil Ġmranlı Yakınında, KP ile KP Arasındaki Polygonal Karsttaki Alçak Jips Sırtları Arasındaki Toprak Tabanlı Dolinler kg3 (Karstik Plato):Bu karstın çoğunda bozunmaya maruz kalmıģ ana kaya jipsinin üzerinde bulunan ince ya hiç olmayan topraklarla hafifçe engebeli yüzey vardır. Jips karstının yüksek bölgelerinin çoğu, her biri boydan boya 400 m ve 50 m derinliğe kadar dağınık izole büyük çöküntü dolinleri ile ayırt edilir. Bazıları halen daha aktif olsa da, bunlar oldukça eski yapılardır ve yerel yeraltı suyu tablası ve/veya yakındaki nehir seviyelerinin yüksekliğinde, tabanlarında göller bulunur. Her çöküntü dolin, binlerce yıllık bir zaman çizgisine yayılmasına neden olan bir mağara tavanının çökmesi ile baģlayarak, ilerleyen duvar çökmeleri ile devam eden zincir kaya kaymaları ile geliģmiģtir. Ġlk yüzey çöküntüsünün ya da bunu takip eden herhangi bir olayın, 20 ila 30 m den fazla bir çapta kaya çöküģü içermiģ olması pek muhtemel değildir. Sivas karstındaki bilinen çöküntülerin sayısını temel alarak, 200 yıllık ömür süresince boru hattının altında geliģen 20 m çaplı çöküntü olma Ģansı 2500 de 1 den fazla değildir 19. ġekil de jipsler üzerinde geliģmiģ geniģ, çıplak, sığ ve yetersiz çözünme ağına sahip dolinlerin yer aldığı karst platosu gösterilmektedir. Bu karstik plato, TANAP Proje güzergâhı boyunca KP civarında görülebilir. Türkiye. 19 Waltham T., Sivas ın doğusunda TANAP Boru Hattı Koridoru içerisindeki Jips Karstlarındaki Jeolojik Riskler, Orta

156 ġekil Jipsler Üzerinde GeliĢmiĢ GeniĢ, Çıplak, Sığ Ve Yetersiz Çözünme Ağına Sahip Dolinlerin Yer Aldığı Karst Platosu kg5 (Örtülü karst): Jips yüksekliklerinin bir kısmında, karst geliģimini en aza indiren ve adeta herhangi bir karstik jeolojik riski ortadan kaldıran kalın bir sediment örtüsü vardır. Buna polye olmayan bazı geniģ yüksek vadiler de dâhildir. Bunların herhangi bir jips yüzeylemesini gizleyen alüvyonlu sedimentleri vardır ve bunlar o kadar kalındır ki, içlerindeki çöküntü dolinler son derece nadirdir. Kalın toprak örtüsünün jips yüzeylemelerini gizlediği örtülü yüksek karst platosu ġekil da gösterilmiģtir. ġekil Jips Çıkıntısının Çoğunu Örten Yüksek Platodaki Kalın Topraklı Örtülü Karst kg6 (Polye karst):polyeler, tipik olarak bir uçtan bir uca bir kilometre ya da daha fazla uzunlukta, karstın içindeki geniģ, düztabanlı, alüvyonlu çöküntülerdir. ġekil da düz sediment tabanlı geniģ bir polye gösterilmektedir. Polyeler, jips tepeleri içerisinde çözüntü ve oyuk oluģumu için kenarları etrafında optimum bölge (zon) olan

157 durgun su seviyesindeki yanal düzleģme ile oluģmuģlardır. Bu nedenle de kenarları karakteristik olarak sivri, sarp ve dibi oyuktur. Tipik olarak, yağıģlı mevsimde sığ göller barındırırlar, ancak kuru mevsimde alüvyonlu toprakları iģlenir. Dereler karģı kenarlardaki yükselme ve alçalmaya göre suyu drene edebilirler. Kızılırmak Nehri jips mostraları boyunca TANAP boru hattına yakın akar. Bu durum bölgedeki taban erozyon seviyesini oluģturmakta ve vadi geniģ alüvyonludur. Vadi, müdahil sırtlar boyunca erozyonla eridikçe ya da nehir tarafından bypass edildikçe birleģmiģ bir Polyeler dizisi ortaya çıkmaktadır. Polyelerin ve vadilerin alüvyonlu tabanlarının altında jipste boģluklar olsa da, minimal bir jeolojik risk teģkil ederler. Alüvyonun içerisinde küçük yeni çökme çukurları oluģabilir ancak, bu bölgelerde neredeyse hiç görülmeyen çökme çukurları bu jeolojik riskin ihmal edilebilir olduğunu gösterir. TANAP Proje güzergâhında Polye karstlara KP ile KP arasında rastlanmaktadır. ġekil Düz Sediment Tabanlı GeniĢ Bir Polye Özetlemek gerekirse, Sivas jips karstındaki genel jeolojik risk oranı düģüktür. Genelde birkaç metre ötede, yeni çökme çukurları nadirdir ancak karstın içerisinde her yerde meydana gelebilirler. Bu çökme çukurları nerdeyse her zaman drenajdaki değiģiklik tarafından tetiklenirler ki; bu da inģaat aģamasında ve boru hattının döģenmesinden sonra neredeyse kaçınılmazdır. Polygonal karsttaki dolinlere taban olan killi zemin içerisinde oturmalar olabilir. Bunlar toprağın sıkıģmasından, ya da büyük ihtimalle, toprağın altındaki jipsteki çatlakların yıkamasından dolayı yayılmadan kaynaklı kayıptan ötürüdür. Bu yer hareketi düģük kohezyonlu toprağın yayılmasından kaynaklı çökme çukurudur. Yeni meydana gelen çökme çukurlarına ve oturmalara karģı etki azaltma tedbiri drenaj kontrolüdür. Jips üzerinden toprağa yeni akıģlardan kaçınılacaktır. AkıĢların kazının boru hattı boyunca toprağa ve düģük noktalarda jipse kaçma potansiyeli olan aģağı eğimli kısımlarında akıģları en aza indirmek için kanal içi eğim kırıcılar yerleģtirilecektir. Kazı içerisindeki boru yatağı için düģük geçirgenliğe sahip killi toprak kullanılacaktır

158 TANAP Projesinin karst üzerinde tasarımı ve inģası için yapılacak en önemli müdahale yayılmadan kaynaklı toprak kaybından oluģan yeni sahaların oluģumunu engellemek için drenajı kontrol etmektir. Ana kaya çökmesi kaynaklı çöküntü çukuru oluģumu sonucu geliģen zemin kaybı durumu ise son derece nadirdir ve bunlardan birinin boru hattını etkileme olasılığı son derece düģüktür. Tablo Jeolojik Risklerin Azaltılması ve Önlenmesi-Özet Jeolojik Risk Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Erozyon Boru hattı bütünlüğünün kaybı ĠnĢaat esnasında uygun drenaj sistemleri ve yapılarıyla yüzey suyu drenajını sağlamak ve korumak Erozyon kontrolü ve Eski Haline Getirme Planını Uygulamak (derivasyon kanalları, eğim kırıcılar (Bkz Ek-1.3),jüt örtü uygulaması, Püskürtme ile tohumlama, teras uygulamaları Detaylar için Bölüm ye bakınız Heyelan Boru hattı bütünlüğünün kaybı Heyelan bölgelerinden kaçınmak için güzergâh değiģtirme Mümkün olan yerlerde alttan geçiģ ve kazı ile heyelan bertaraf edilecektir. Güzergâh değiģtirmenin mümkün olmadığı yerlerde, gerek duyulması halinde heyelanın boyutları, kapsamı ve mekanizmasını tanımlamak üzere gerekli jeoteknik araģtırmalar yapılarak özel tasarım gerçekleģtirilecek ve uygun inģaat önlemleri alınacaktır. Arazinin eski haline getirilmesi kapsamında heyelanlı alanlarda jüt örtü uygulaması, ahģap çit uygulaması, gabion duvar, eğim kırıcılar, derivasyon kanalları vb. uygulamalar gerçekleģtirilecektir. Karst Boru hattı bütünlüğünün kaybı Karst alanlarından kaçınmak için güzergâh değiģikliği Güzergah değiģikliğinin mümkün olmadığı yerlerde, özel önlemler arasında drenaj kontrolü, toprağa yeni su akıģlarının önlenmesi, enjeksiyon, tıkama-destekleme, kanal içi eğim kırıcılar, boru yatağı için düģük geçirgenliğe sahip killi toprak kullanımı sağlanacaktır. Depremsellik ve Faylar Boru hattı bütünlüğünün kaybı Fay alanlarından kaçınmak için güzergâh değiģikliği Güzergâh değiģikliğinin mümkün olmadığı yerlerde, fay türüne göre ön mühendislik aģamasında sonlu elemanlar analizi ile detaylı özel tasarım yapılacaktır. GeçiĢ açısı fayın yer değiģtirmesi durumunda gerilimi baskın hale getirecek Ģekilde seçilecektir. Özel hendek ve geri dolgu özellikleri, fayın yer değiģtirmesi sırasında borularda oluģan hareketin minimum kıvrılma ve gerilimde olmasını sağlayacaktır. Suyun donması sebebiyle sert zemin koģullarının oluģmasını önlemek için ısı yalıtımı ve su drenaj tedbirleri dikkate alınacaktır. Fay geçiģlerinde Tablo de özetlenen ek çalıģmalar yürütülecektir. Fay geçiģleri için özel tasarım ve inģaat önlemlerini içeren tip çizim ve detaylı bilgi Bölüm de verilmektedir. Yüksek Yeraltı Suyu Tablası Boru hattı bütünlüğünün kaybı Yeraltı suyunun kirlenmesi Yüksek Yeraltı suyu alanlarından kaçınmak için güzergâh değiģtirme Güzergâh değiģikliğinin mümkün olmadığı yerlerde, boru hattı üzerinde suyun kaldırma kuvvetine karģı sabitleyici mesnet torba yerleģtirilmesi ve boru yatağına uygun geçirimli malzeme serilmesi sağlanacaktır. Yeraltı suyu yüksek alanlardan geçiģ için özel tasarım ve inģaat önlemleri uygulanacaktır tip çizim Bölüm de verilmektedir. Yeraltı suyu üzerindeki etkilerinin kontrolü ve azaltılması için inģaat ve iģletme aģamasında yapılacak iģlemler ve çalıģmalara ait detaylı bilgi Bölüm de verilmiģtir. Ayrıca yeraltı suyu üzerindeki etkilerinin kontrolü ve azaltılması için Kirlilik Önleme Planına göre hareket edilecek ve uyulacaktır (Bkz. Bölüm 11 ve Ek-5.10). SıvılaĢma Boru hattı bütünlüğünün kaybı SıvılaĢma potansiyeli yüksek olan alanlarından kaçınmak için güzergâh değiģtirme Güzergâh değiģtirmenin mümkün olmadığı yerlerde, zeminin mukavemeti ve yoğunluğunu artırmak için enjeksiyon uygulamaları ve boru sabitleyicileri kullanılabilecektir. Yüksek sıvılaģma potansiyeline sahip olarak tanımlanan alanlarda sıvılaģma potansiyelinin doğrulanması ve yorumlanması için detaylı jeoteknik araģtırma ve değerlendirme yapılacaktır

159 Sismoloji Bu bölümde TANAP Projesi ile boru hattı güzergâhı boyunca yer alan deprem bölgeleri arasındaki muhtemel kesiģmelerin değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsuru, değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Sismik riskli alanlardan geçiģ Deprem bölgelerinden geçiģ, Projenin bütünlüğü ve güvenliği açısından bir risk oluģturmaktadır ve Proje bileģenlerinden bir veya daha fazlasının bir deprem sonucu zarar görmesi halinde insan sağlığı ve çeģitli çevresel bileģenleri etkileyebilir. Bu değerlendirme, Proje için gerçekleģtirilen daha önceki çalıģmalarda toplanan ve Bölüm 7 de özetlenen verilerin yanı sıra Bölüm 3 de sunulan etki faktörlerinin tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, Projenin fiziksel altyapılarının ve binalarının kesiģtiği sismik riske sahip olarak sınıflandırılmıģ alanların varlığı ile tanımlanmaktadır. Sismik risklerin ilgili unsurları, Bayındırlık ve Ġskân Bakanlığı tarafından hazırlanmıģ ve Türkiye Hükümeti tarafından onaylanmıģ ve 1996'da yayınlanmıģ Türkiye'nin deprem bölgeleri haritasına göre sismik bölgeler olarak tanımlanmıģtır. Bu harita, Polat Gülkan, Ali Koçyiğit, M.Semih Yücemen, Vedat Doyuran ve Nesrin BaĢöz tarafından (ODTÜ ĠnĢaat Mühendisliği Deprem Mühendisliği AraĢtırma Merkezi) hazırlanmıģ ve Ocak 1993 te projesinin bir nihai raporu olarak Bayındırlık ve Ġskân Bakanlığı, Afet ĠĢleri Genel Müdürlüğü'ne sunulmuģ olan "Son Verilere göre Hazırlanan Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası" adlı rapor kullanılarak hazırlanmıģtır. Bu bölge sınıflandırmasına dayalı olarak aģağıdaki tablo, bileģene iliģkin duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Seviyesi Jeoloji ve Morfoloji Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Deprem bölgeleri Deprem bölgeleri IV ve V Deprem bölgeleri II ve III Deprem bölgesi I Mevcut durum çalıģmalarının bulguları, Bölüm 7'de özetlenirken duyarlılık analizinin sonuçları, aģağıdaki tabloda sunulmaktadır. Tabloda her duyarlılık seviyesi ve her duyarlılık unsuru için boru hattı (metre olarak ifade edilen Güzergâhın uzunluğu) veya kompresör istasyonları (hektar olarak ifade edilen kapsama alanı) ile kesiģen deprem bölgelerinin yüzölçümü belirtilmektedir ve gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya illere göre düzenlenmiģtir

160 Tablo Duyarlılık Analizi Sismoloji Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] [m] Yüksek Orta DüĢük Deprem bölgeleri [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek Orta DüĢük

161 ġekil Deprem Bölgeleri

162 Toplanan veriler, Tablo da sunulmaktadır. Boru hattının toplam uzunluğu yaklaģık deniz geçiģi hariç karada 1787 km'dir ve bunun: 595 km'si (%33) yüksek duyarlıklı deprem bölgelerinde (bölge I) bulunmaktadır km'si (%62) orta duyarlıklı deprem bölgelerinde (bölge II ve III) bulunmaktadır. 93 km'si (%5) düģük duyarlıklı deprem bölgelerinde (bölge IV ve V) bulunmaktadır. Boru hattı, Balıkesir, Çanakkale, Kırıkkale, GümüĢhane, Bayburt, Tekirdağ ve Giresun illerinde yüksek duyarlıklı deprem bölgelerini tamamen ve Erzincan ve KırĢehir illerinde ise yüksek duyarlıklı deprem bölgelerini büyük ölçüde kesmektedir. Boru hattı, Erzurum, Ardahan, Kars, Kütahya ve Bilecik illerindeki orta duyarlıklı deprem bölgelerini tamamen ve Ankara, EskiĢehir, Yozgat, Sivas, Bursa ve Edirne illerindeki orta duyarlıklı deprem bölgelerini ise büyük ölçüde kesmektedir. Boru hattı, düģük duyarlıklı deprem bölgelerini sadece Ankara (yaygın Ģekilde) ve EskiĢehir illerinde kesmektedir. Deprem bölgeleri ile kesiģmeler Yüksek duyarlık seviyesine sahip deprem bölgeleri, her il için kartografik analizden sonra tanımlanmıģtır. AĢağıdaki tablo, her il için deprem bölgeleri ile boru hattının kesiģmelerini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Analizi Deprem Bölgeleri Ġle KesiĢmeler Ġl Boru hattı ile kesiģen yüksek duyarlıklı deprem bölgelerinin sayısı ve yeri Yüksek duyarlıklı deprem bölgelerindeki Proje bileģenlerinin toplam uzunluğu (km) Ardahan Yok 0 Kars Yok 0 Erzurum Yok 0 Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Boru hattı, ilin üç farklı bölümünden geçmektedir. Her bölge, Erzurum ile olan doğu sınırının küçük bir kısmı (yaklaģık 3 km) dıģında bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir. Doğudan batıya doğru giden yüksek risk bölgeleri ile proje boyunca KP ve KP , KP ve KP arasında ve KP ve KP arasında kesiģme olmaktadır. Boru hattının kestiği bütün alan, bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Boru hattının kestiği bütün alan, bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Boru hattının kestiği bütün alan, bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Sivas Bölgenin doğu kısmında bulunan bir alan

163 Ġl Boru hattı ile kesiģen yüksek duyarlıklı deprem bölgelerinin sayısı ve yeri Yüksek duyarlıklı deprem bölgelerindeki Proje bileģenlerinin toplam uzunluğu (km) Yozgat KırĢehir ili ile olan batı sınırında çok küçük bir alan KırĢehir Kırıkkale Boru hattının kestiği bütün alan, bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Boru hattının kestiği bütün alan, bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Ankara Kırıkkale ili ile olan doğu sınırında bulunan bir alan EskiĢehir Yok 0 Bilecik Yok 0 Kütahya Yok 0 Bursa Bölgenin batı kesiminde bulunan bir alan Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Boru hattının kestiği bütün alan bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Ġldeki iki alan, boru hattı ile kesiģmektedir. Her iki alan da yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir. Boru hattı ile kesiģen bütün küçük alan. bir yüksek duyarlıklı deprem bölgesidir Edirne Bölgenin güneydoğu kısmında yer alan bir alan Depremler, her ikisi de yer altı boru hatlarını etkileyen geçici zemin hareketine ve kalıcı zemin deformasyonuna neden olabilir. Geçici zemin hareketleri, depremler sırasında en ciddi boru hattı hasarına neden olan ve esas olarak fay kayması, heyelanlar veya sıvılaģma nedeniyle yanal yayılma sonucu gerçekleģen kalıcı zemin deformasyonlarına göre çok düģük seviyede boru hattı gerilimi ve deformasyonuna neden olur. Buna rağmen geçici zemin hareketi, daha lokal olan kalıcı zemin deformasyonuna göre daha geniģ bir alanı etkiler. Boru hattının tepkisi konusunda kalıcı zemin deformasyonun büyüklüğü, konumsal yayılımı (yanal geniģlik ve boylamasına uzunluk) ve dağılım Ģekli, önemli parametrelerdir. Nisan 2013 te Temelsu tarafından TANAP güzergâhı boyunca deprem tehlikesinin değerlendirilmesi amacıyla bir çalıģma yapılmıģtır. Buna göre, Depreme dayanıklı tasarım, 475 yıllık (Fonksiyonel Değerlendirme Deprem Zemin Hareketi, "FEE" seviyesi) ve yıllık (Güvenlik Değerlendirme Deprem Zemin Hareketi "SEE" seviyesi) ortalama geri dönüģ periyodu ile bağlantılı iki deprem seviyesine dayanmıģtır. FEE altındaki deprem seviyelerine sahip olan boru hattının, SEE'ye yakın deprem seviyeleri altında tam olarak iģletmeye açılması (elastik performans) beklenmekte olup boru hattının iģlevselliğini kaybetmeden sadece onarılabilir hasara izin verilmektedir. Diğer bir deyiģle, boru hattı deforme olabilir ancak kırılmayacaktır. Bu kriterler fay geçiģlerindeki fay ötelenmelerinde de geçerli olmalıdır. TANAP Proje güzergâhına iliģkin olarak, Boğaziçi Üniversitesi, Kandilli Rasathanesi ve Deprem AraĢtırma Enstitüsü nün Deprem Mühendisliği Bölümü tarafından, Deprem Tehlikesi Değerlendirmesi için yapılan sismik çalıģma raporu ve buna ek olarak ILF tarafından hazırlanan Aktif Fay GeçiĢleri Değerlendirme Raporu nda belirtildiği gibi

164 TANAP Proje güzergâhının aktif faylar ve fay sistemleriyle kesiģimi A Sınıfı, B Sınıfı ve C Sınıfı olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır 20. A Sınıfı: Büyük depremler oluģturma kapasitesine sahip ana aktif faylar; yüzey değiģtirmesi birkaç metreden fazla olabilmektedir. B Sınıfı: Holosen aktivitesi olduğuna iliģkin bazı deliller bulunan aktif faylar; orta ile büyük derecede depremler oluģturabilmektedirler ve yüzey yer değiģtirmeleri birkaç santimetreden birkaç metreye kadar değiģebilmektedir. C Sınıfı: KuĢku uyandıran aktif faylar, büyük depremler oluģturma ihtimalleri daha azdır; yer değiģtirmelerinin bir metreden az olması beklenir. AĢağıdaki Tablo de; her bir fay için öngörülen maksimum deprem büyüklüklerinin dağılımlarını hesaplamak için fay uzunluğu ve alanı arasında beģ farklı ampirik iliģkinin kullanıldığı aktif fay kesiģmelerine iliģkin ilk bulguların bir özetini sunmaktadır. Tabloda sunulan en düģük, ortalama ve en yüksek değerler, kullanılan uzunluk ve alan aralığından elde edilen değerlerdir ve sonuçların aralığı da beģ farklı denklemden elde edilmiģtir. Nihai büyüklük dağılımları Tablo de gösterilmektedir. Fay yer değiģtirmeleri, Wells ve Coppersmith (1994) doğrultu atımlı faylar için büyüklük ve maksimum yer değiģtirme ampirik iliģkisinin 2/3 ü kullanılarak öngörülmüģtür. Bu yaklaģım, en yüksek değer için aģırı ihtiyatlı tahminler ve ortalama yer değiģtirme değerlerini kullanan ihtiyatsız tahminler sorunlarından kaçınmayı sağlamaktadır. Yer değiģtirme tahminleri yukarıda tarif edilen büyüklük dizisine dayanmaktadır. En düģük, ortalama ve en yüksek yer değiģtirme değerleri ve tavsiye edilen ilave saha araģtırmaları Tablo de yer almaktadır. 20 ILF Consulting Engineers, 2013, Aktif Fay Değerlendirmesi

165 Tablo TANAP Proje Güzergâhı Boyunca Yer Alan Aktif Fay GeçiĢlerine ĠliĢkin Ön Bulguların Özeti Fay Özellikleri Tahmini Büyüklük ve Yer DeğiĢtirme Boru Hattı GeçiĢi Özellikleri Fay No. TANAP Proje güzergâhı üzerindeki KP (Rev H) Adı Holosen Faaliyet Sınıf Segment Uzunluğu (km) Kayma Doğrultusu Ampirik Büyüklük Dağılımı (Mw) Min. Ort. Maks. Tahmini Yer DeğiĢtirme (m) Amp. Min D Amp. Ort. D Amp. Maks. D Göz. Fay Yönelimi (derece) Boru Hattı Yönelimi (derece) Hizalanma Kabul Edilebilir Koridor Kabul Edilebilir Erzurum Fay Zonu (Doğu) EVET A 42 LL-SS 6,74 6,92 7,07 0,54 0,86 1,19 Yok K15D K17D EVET EVET Erzurum Fay Zonu (Batı) EVET A 39 LL-SS 6,7 6,88 7,04 0,5 0,78 1,10 Yok K17D K53D EVET EVET AĢkale Çizgiselliği Uygun değil C 40 Uygun değil Uygun değil Uygun değil KAF-DOĞU(1939 Kırıl.) EVET A 340 RL-SS 7,76 7,92 8,14 6,14 9,33 14,98 10,5 K76B K85D YaklaĢık EVET EVET Akdağmadeni EVET B 40 LL-SS 6,43 6,72 6,95 0,26 0,57 0,9 Yok K51D K86B EVET EVET Dodurga EVET B 57 RL-SS 6,79 7,01 7,16 0,61 1,08 1,48 Yok K52B K80B YaklaĢık EVET EVET Manyas - Kuzey Uygun değil K63B Uygun değil EVET Manyas -Güney 1 K80B K84D EVET EVET EVET B 44 RL-SS-N 6,71 6,89 7,05 0,51 0,8 1,13 - Manyas- Güney 2 K67B K20B HAYIR EVET Gündoğan EVET B 28 RL-SS 6,49 6,66 6,8 0,3 0,46 0,62 Yok K84B K10D YaklaĢık EVET EVET

166 Sinekçi EVET B 29 RL-SS-T 6,65 6,77 6,98 0,44 0,6 0,96 Yok K87D K57B HAYIR HAYIR KAF-BATI-Ganos Fayı EVET A 140 RL-SS 7,37 7,51 7,63 2,42 3,43 4,44 4,5 K64D K35B HAYIR EVET

167 Tablo TANAP Proje Güzergahı Boyunca Fay Kırılma Riskine ĠliĢkin Olarak Tavsiye Edilen Saha AraĢtırmaları Fay No TANAP Proje güzergâhı üzerindeki KP (Rev H) Adı Fay Özellikleri Holosen Faaliyet Sınıf Segment uzunluğu (km) Kayma Doğrultusu Ayrıntılı Alan Haritalandırma Tavsiye Edilen Saha AraĢtırmaları Coğrafi Etüt Paleosismik Hendek Ġncelemesi Fay GeçiĢi Hendek Ġncelemesi Geçerlilik Hendek Ġncelemesi Erzurum Fayı (Doğu) EVET A 42 LL-SS HAYIR HAYIR HAYIR EVET HAYIR Erzurum Fayı (Batı) EVET A 39 LL-SS HAYIR HAYIR HAYIR EVET HAYIR AĢkale Çizgiselliği Uygun değil C 40 SS HAYIR HAYIR HAYIR HAYIR EVET KAF-DOĞU EVET (Tarihi yüzey kırılması) A 340 RL-SS HAYIR HAYIR HAYIR EVET HAYIR Akdağmadeni EVET B 40 LL-SS HAYIR HAYIR Uygun değil EVET HAYIR Dodurga EVET B 57 RL-SS HAYIR EVET EVET EVET HAYIR Manyas EVET (Tarihi yüzey kırılması) B 44 RL-SS-N EVET EVET EVET EVET HAYIR Gündoğan EVET B 28 RL-SS HAYIR HAYIR EVET EVET HAYIR Sinekçi EVET B 29 RL-SS HAYIR HAYIR EVET EVET HAYIR KAF-BATI Ganos Fayı EVET (Tarihi yüzey kırılması) A 140 RL-SS HAYIR HAYIR HAYIR EVET HAYIR LL: Sol Yanal RL: Sağ Yanal SS: Doğrultu Atımlı N: Normal T: Bindirme TANAP Projesi dâhilindeki tüm inģaat faaliyetleri, tarihli no.lu Resmi Gazete de yayımlanan Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik hükümleri uyarınca yürütülecektir

168 Hidrolojik Özellikler Bu bölümde TANAP Projesinin, inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında su kaynakları üzerinde yaratılması öngörülen etkilerin değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsuru, Projenin su kaynakları üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Yüzey su kalitesinin veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Etki değerlendirmesi. ÇED Raporu nun 7. Bölümü nde sunulan hidroloji ve yüzey suyu kalitesi mevcut durum araģtırmasında toplanan veriler yanı sıra 3. Bölüm de sunulan etki faktörlerinin tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, aģağıdaki parametrelerle tanımlanmaktadır: 3 m den geniģ en önemli su kaynakları, alıcılar olarak kabul edilmektedir (proje sınıflandırmasına göre RVX1, RVX2 ve RVX3) Su kaynakları, morfolojik ve ekolojik özelliklere dayalı olarak, bunların ekolojik bütünlük seviyesini belirleyen standart bir biçime dayalı olarak tanımlanmaktadır, Su kalitesi, seçilen su kaynaklarında ölçülmekte ve mevcut durum çalıģmasında tanımlanan önemli parametreler belirlenmektedir. AĢağıdaki tablo, bileģen için duyarlılık seviyesinin değerlendirmesini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Seviyesi Hidroloji Ve Yüzey Suyu Kalitesi Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Su kaynaklarının morfolojideki değiģiklikler ve bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlılığı DüĢük ekolojik bütünlüğe sahip su kaynakları Orta ekolojik bütünlüğe sahip su kaynakları Yüksek ekolojik bütünlüğe sahip su kaynakları Su kaynaklarının su deģarjı ve askıda sedimanlara duyarlılığı Türk yüzey suyu kalitesi Sınıf IV Türk yüzey suyu kalitesi Sınıf II ve III Türk yüzey suyu kalitesi Sınıf I Mevcut durum verilerinin ayrıntıları, Bölüm 7'de sunulurken duyarlılık analizinin sonuçları, aģağıdaki tabloda bulunmaktadır. Tabloda, her duyarlılık unsuru ve her duyarlılık seviyesi için boru hattı ile kesiģen büyük nehirlerin (morfolojik ve ekolojik özellikler için RVX1 ve RVX2 ve su kalitesi için RVX1-RVX3) ve gaz akıģ yönü takip edilerek doğudan batıya illere göre düzenlenmiģtir

169 Tablo Duyarlılık Analizi Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Duyarlılık seviyesi Duyarlılık düzeyi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Su kaynaklarının morfolojideki değiģiklikler ve bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlılığı Su kaynaklarının su deģarjı ve askıda sedimanlara duyarlılığı Yüksek Orta DüĢük Yüksek Orta DüĢük

170 ġekil Su Kaynaklarının Morfolojideki DeğiĢiklikler ve Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı

171 ġekil Su Kaynaklarının Su DeĢarjı ve Askıda Sedimanlara Duyarlılığı

172 Duyarlılık unsuru - Su kaynaklarının morfolojideki değişiklikler ve bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlılığı Tablo ve ġekil 'te sunulan verilere göre, morfolojideki değiģiklikler ve bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlı en fazla sayıda su kaynağı, Erzurum ve Sivas illerinde bulunmaktadır. Bayburt, Giresun, Ankara, Bilecik ve Tekirdağ illerinde bu duyarlılık seviyesine sahip önemli bir su kaynağı için değerlendirme yapılmamıģtır. Yüksek duyarlılık seviyesine sahip su kaynakları, sadece Ardahan, Erzurum, GümüĢhane, Sivas ve Yozgat illerinde bulunmaktadır. Yüksek duyarlılık seviyelerine sahip su kaynaklarının sayısı 1 (Ardahan, GümüĢhane, Sivas ve Yozgat) ve 2 (Erzurum) arasındadır. Yüksek duyarlılık seviyesine sahip olan su kaynaklarının (bilinenler) isimleri Ģöyledir: Posof Çayı (Ardahan Ġli) Bas Irmağı ve Karasu Nehri (Erzurum Ġli) Yakup Irmağı (GümüĢhane Ġli) Kızılırmak Nehri(Sivas Ġli) Yenice Irmağı (Yozgat Ġli). Bayburt, Giresun, Ankara, Bilecik ve Tekirdağ dıģında bütün illerde orta duyarlılık seviyesine sahip su kaynakları bulunmaktadır. Orta duyarlılık seviyesine sahip su kaynaklarının sayısı 1 (Kırıkkale ve Bursa) ve 6 (Sivas) arasındadır. Orta duyarlılık seviyesine sahip oldukları bilinen su kaynaklarının (bilinenlerinin) isimleri Ģöyledir: Harosman Irmağı, Cotsuyu Irmağı ve Kura Nehri (Ardahan Ġli) Belçam Irmağı ve BölükbaĢı Irmağı (Kars Ġli) SüngütaĢı Irmağı, DalbaĢı Irmağı ve KayıĢlıppnar Irmağı (Erzurum Ġli) Karasu Irmağı, Seme Irmağı, Tuzlakonağı Irmağı ve Binesor Irmağı (Erzincan Ġli) Kızılırmak Irmağı, Yıldız Irmağı, ġeyhhalil Irmağı ve Çobantekke Irmağı Açıöz Irmağı (Sivas Ġli) Delice Irmağı ve Kırani Irmağı (Yozgat Ġli) Delice Irmağı ve Ayak Irmağı (KırĢehir Ġli) Kızılırmak (Kırıkkale Ġli) Seydisuyu, Porsuk Çayı ve Sakarya Nehri(EskiĢehir Ġli) Sarıkız Deresi ve Orhaneli Deresi (Kütahya Ġli) Emet Irmağı (Bursa Ġli) Hanifidere Irmağı, Karaçay Irmağı ve Gönen Irmağı (Balıkesir Ġli) KocabaĢ Irmağı ve Kocadere Irmağı (Çanakkale Ġli) Söğütlük Deresi ve Cevizlik Deresi (Edirne Ġli) Sadece Erzurum, Kırıkkale ve EskiĢehir illerinde düģük duyarlılık seviyesine sahip su kaynakları bulunmaktadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip su kaynaklarının sayısı 1 (Kırıkkale) ve 2 (Erzurum ve EskiĢehir) arasındadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip olan su kaynakları (bilinenleri): Kizillararki Irmağı ve ÇaybaĢı Irmağı (Erzurum Ġli) Kılıçözü Irmağı (Kırıkkale Ġli) Acıgez Irmağı ve Çamurlu Irmağı (EskiĢehir Ġli)

173 Duyarlılık unsuru - Su kaynaklarının su deşarjı ve askıda sedimanlara duyarlılığı Tablo ve ġekil 'de belirtilen verilere göre su deģarjı ve askıda sedimanlara duyarlı en fazla sayıda su kaynağı, Sivas ilinde bulunmaktadır. Bayburt, Giresun, Bilecik ve Tekirdağ illerinde bu duyarlılık seviyesine sahip önemli bir su kaynağı için değerlendirme yapılmamıģtır. Hiçbir ilde yüksek duyarlılık seviyesine sahip su kaynağı bulunmamaktadır. Bayburt, Giresun, KırĢehir ve Tekirdağ illeri dıģında bütün illerde orta duyarlılık seviyesine sahip su kaynakları bulunmaktadır. Orta duyarlılık seviyesine sahip su kaynaklarının sayısı 1 (Kırıkkale. Bilecik ve Edirne) ve 15 (Sivas) arasındadır. Orta duyarlılık seviyesine sahip olan su kaynaklarının (bilinenlerinin) isimleri Ģöyledir: Zeteva Irmağı, Posof Çayı, Atların Irmağı, Çulkara Irmağı, Nunus Irmağı, Harosman Irmağı, Hanak Suyu, Cotsuyu Irmağı ve Kura Nehri (Ardahan Ġli) Belçam Irmağı, Kekeçsuyu Irmağı ve BölükbaĢı Irmağı (Kars Ġli) SüngütaĢı Irmağı, DalbaĢı Irmağı, Esen Irmağı, Kızıllararki Irmağı, Büyükdere Irmağı, ÇaybaĢı Irmağı, Konk Irmağı, Çaygara Irmağı, TaĢlık Irmağı, Bas Irmağı, Miçer Irmağı ve KayıĢlıpınar Irmağı (Erzurum Ġli) Karasu Irmağı, Çataksu Irmağı, Bilükova Irmağı, Seme Irmağı, Tuzlakonağı Irmağı ve Binesor Irmağı (Erzincan Ġli) Yakup Irmağı ve Balahor Irmağı (GümüĢhane Ġli) Kızılırmak Nehri, Yıldız Irmağı, ġeyhhalil Irmağı, Çobantekke Irmağı ve PaĢaçayiri Irmağı, Kızılırmak Irmağı, Açiöz Irmağı ve Nasir Irmağı (Sivas Ġli) Delice Irmağı, Gökdelen Irmağı, Akdağmadeni Irmağı ve Yenice Irmağı (Yozgat Ġli) Kızılırmak (Kırıkkale Ġli) AktaĢ Irmağı, Babayakup Irmağı, Boyata Irmağı ve Çayırlık Irmağı (Ankara Ġli) Seydisuyu, Güvenmez Irmağı ve Sakarya Nehri (EskiĢehir Ġli) Doğancılar Deresi ve Dağ Deresi (Bursa Ġli) Mürvetler Deresi, Karaçay Irmağı ve Gönen Irmağı (Balıkesir Ġli) KocabaĢ Irmağı ve Kocadere Irmağı (Çanakkale Ġli) AcıçeĢme Deresi (Edirne Ġli) DüĢük duyarlılık seviyesine sahip su kaynakları sadece Erzurum, Sivas, Yozgat, KırĢehir, Kütahya, Balıkesir, Çanakkale ve Edirne illerinde bulunmaktadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip su kaynaklarının sayısı 1 (Erzurum, Sivas, KırĢehir, Kütahya, Çanakkale ve Edirne) ve 3 (Yozgat) arasındadır. DüĢük duyarlılık seviyesine sahip olan su kaynaklarının (bilinenlerinin) isimleri Ģöyledir: Karasu Irmağı (Erzurum Ġli) Ġnandık Irmağı, Delice Irmağı ve Yozgat Irmağı (Yozgat Ġli) Delice Irmağı (KırĢehir Ġli) Sarıkız Deresi, Orhaneli Deresi (Kütahya Ġli) Hanifidere Irmağı (Balıkesir Ġli) Söğütlük Deresi (Edirne Ġli)

174 ĠnĢaat aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak aģağıdaki etki faktörlerinin, inģaat döneminde hidroloji ve yüzey suyu kalitesi üzerinde muhtemel etki yarattıkları düģünülmektedir: Yerel morfolojideki değiģiklikler, Kullanma suyu talebi Atıksu deģarjı Doğul su kaynaklarındaki akıģ/sirkülasyon değiģiklikleri Askıda sediman Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Her etki faktörünün Etki Alanı (EA), Ģu Ģekilde tanımlanmaktadır: Yerel morfolojideki değiģiklikler: Proje bileģenlerinin kapsama alanı Kullanma suyu talebi: m Atıksu deģarjı: m Doğal su kaynaklarındaki akıģ/sirkülasyon değiģiklikleri: 500 metre Askıda sediman: m Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: proje bileģenlerinin kapsama alanı ÇeĢitli proje bileģenleri sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek), aģağıdaki tabloda sunulurken hesaplamaya iliģkin ayrıntılar. Ek 4.5'te verilmektedir. Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Yerel morfolojideki değiģiklikler Tatlı su talebi Atık su deģarjı Doğal su kaynakların daki akıģ/sirküla syon değiģiklikler i Askıda sediman Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Boru hattı - karasal O O O Y Boru hattı - denizel D O O Yol geçiģi - açık kazı O D O Yol geçiģi - hendeksiz D D D O Demiryolu geçiģi D D D O Kanal geçiģi - açık kazı O D O D O Kanal geçiģi - kazısız D D D O Nehir geçiģi - açık kazı O D O O Y Nehir geçiģi hendeksiz D D D O YYSK'de boru hattı O O O O Y Kompresör istasyonları D O O Y

175 Proje bileģeni Yerel morfolojideki değiģiklikler Tatlı su talebi Atık su deģarjı Doğal su kaynakların daki akıģ/sirküla syon değiģiklikler i Askıda sediman Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Kamp alanları O Y Y Blok vana / pig / ölçüm istasyonu D D D O Boru stok sahaları D Y Boru hattı döģenmesi O D O Geçici ulaģım yolları D D O Kalıcı ulaģım yolları O D O Etki değerlendirmesi ĠnĢaat faaliyetleri. özellikle dip ve nehir kıyısındaki morfolojik değiģiklikler aracılığıyla ve boru hattının açık kazı ile geçmesi gereken su kaynaklarındaki akıģ değiģiklikleri ve akarsu yatağındaki faaliyetler nedeniyle askıda sedimanlardan dolayı hidroloji ve yüzey suyu kalitesini etkileyecektir. ĠnĢaat faaliyetleri, ayrıca çeģitli çalıģmalarla ilgili su talebi (örneğin boru hattı su testi, boru hattı inģaat koridoru ve YÜT inģaat yerlerine ulaģım yolları boyunca çöken tozun etkisinin azaltılması) ve kamp sahalarında iģçiler tarafından kullanılan suyun dönüģünden kaynaklanan atık su deģarjı (atık su, kanalizasyon, gıda hizmeti ve çamaģır tesislerinden gelen çıkıģ sularını içerebilir) nedeniyle de su kaynaklarını etkileyecektir. Tüm deģarj edilen atık suyun, yüzey suyu alıcı ortamına deģarjlara iliģkin standartlara (atık su, Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği'nin ilgili hükümlerine uygun olarak en yakın alıcı ortama deģarj edilmeden önce paket atık su arıtma tesislerinde arıtılacaktır) uygun olması gerekmektedir. Su kaynakları ayrıca kaza sonucu deģarjdan etkilenebilir (örneğin: nehir yatağına yakın ya da yatağın içinde çalıģan makinelerden/taģıtlardan kaynaklanan yakıtın/yağın kaza sonucu dökülmesi). Her türlü durumda, uygun yönetim uygulamaları, dökülme/sızma olasılığını azaltacağından bu etkinin ihmal edilebilir olduğu düģünülmektedir. Dikkate alınan değerlendirme unsuru Ģöyledir: Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir

176 Değerlendirme unsuru: Yüzey suyu kalitesinin düģmesi veya su kaynakları ekolojik bütünlüğünün bozulması DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarında su deģarjı ve çevresel kalite standardı kapsamında etkiler ÇalıĢma alanının hemen yanında kalan su kaynağına yönelik fiziksel müdahale Bir haftadan kısa süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir haftadan daha kısa süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde önemsiz azalma Doğrudan ve dolaylı etkiler algılanabilir seviyede olacak ancak, kaynağın kullanımı ve değeri bundan etkilenmeyecektir. Proje faaliyetlerinin tamamlanmasının ardından hızla mevcut durum koģullarına dönüģ (alıcılara bağlı olarak 1-3 ay) DüĢük ihtimalle, alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarının dıģında su deģarjı ve çevresel kalite standardının dıģına çıkan etkiler ĠnĢaatın tamamlanmasının ardından bir aya varan bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir bulanıklık artıģı Bir aya varan süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde görülebilir derecede düģüģ Kaynağın karakter/yapı/özelliklerinin geçici olarak değiģmesi ve/veya kullanımının geçici bir süreyle etkilenmesi ya da kısıtlanmasından dolayı, kaynağın kullanıcılar veya değeri üzerinde muhtemel etkilerin oluģması ancak, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunmaması. Mevcut durum koģullarına dönüģ süresi alıcılara bağlı olarak 3-6 ay Alıcı su kaynağı için çıkıģ suyu kalite standartları ve çevresel kalite standardına uymayan deģarj ihtimali, ancak hızla seyrelme ĠnĢaat tamamlanmasının ardından bir aydan uzun ve üç aydan kısa bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir aydan daha uzun bir süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde ciddi bir azalma GeliĢmelerin ardından kaynağın karakter/yapı/özelliklerinde meydana gelen değiģimlerden dolayı, kaynağın diğer kullanıcılar veya değeri üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkilerin oluģması, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunması veya baģkaları tarafından kullanımın geçici bir süreyle kısıtlanması. Mevcut durum koģullarına dönüģ: 6 12 ay AĢağıdaki tablo. gaz akıģ yönünü takip ederek doğudan batıya illerin her biri için belirlenen duyarlılık unsurları üzerindeki bütün Proje bileģenleri ile bağlantılı hidroloji ve yüzey suyu kalitesi üzerindeki etkileri (her bir etki seviyesi için etkilenebilecek büyük nehirlerin sayısı olarak) özetlemektedir. Tablo Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun

177 Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Yüzey su kalitesinin ya da suyollarının ekolojik bütünlüğünün bozulmasından dolayı hiçbir ilde ihmal edilebilir etki yoktur. DüĢük etkiler sadece Erzurum, Erzincan, Sivas, KırĢehir, Kırıkkale, EskiĢehir ve Kütahya illerinde bulunmaktadır. Etki seviyesinin düģük olduğu su kaynaklarının sayısı 1 (KırĢehir ve Kütahya) ve 3 (Erzincan ve EskiĢehir) arasında değiģmektedir. Bayburt, Giresun, Kırıkkale, Ankara, Bilecik ve Tekirdağ illeri dıģındaki bütün illerde, orta düzeyde etkiler mevcuttur. Etki düzeyinin orta seviyede olduğu su kaynaklarının sayısı 1 (Erzincan, KırĢehir, Kütahya ve Bursa) ve 5 (Sivas) arasında değiģmektedir. Yüksek etkiler sadece Ardahan, Erzurum ve Yozgat illerinde bulunmaktadır. Etki seviyesinin orta düzeyde olduğu su kaynaklarının sayısı 1 (Ardahan ve Yozgat) ve 2 (Erzurum) arasında değiģmektedir. Yüksek etkilere iliģkin ayrıntılar, aģağıdaki tablolarda gösterilmektedir

178 Tablo Ardahan Ġli - Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru (adı) Duyarlılık seviyesi Yerel morfolojideki değiģiklikler (değer) Tatlı su talebi (değer) Doğal su kaynaklarında ki akıģ /sirkülasyon değiģiklikleri (değer) Askıda sediman (değer) Doğal bitki örtüsünün kaldırılması (değer) Posof Çayı Y O Y O Y Y Ardahan ilinde Posof Çayı (geniģliği >30 m, açık kazı geçiģ yöntemi) esas olarak kullanma suyu talebi etki faktörü ile bağlantılıdır (büyük ölçüde su testleri için su gereksinimi nedeniyle bu etkinin belirli bir nehirle ilgili değil de potansiyel olarak bütün kara boru hattı ile ilgili olduğunun belirtilmesi gerekmektedir). GeçiĢ çalıģmaları ile ilgili etki faktörleri (örneğin akıģ/sirkülasyon değiģiklikleri, askıda sediman ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması), orta ila yüksek aralığını içeren değerleri göstermektedir. Tablo Erzurum ili - Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Su kaynaklarının morfoloji değiģiklikleri veya bitki örtüsünün kaldırılmasına duyarlılığı- ĠnĢaat aģaması Yüksek etki Duyarlılık unsuru (adı) Duyarlılık seviyesi Yerel morfolojideki değiģiklikler (değer) Tatlı su talebi (değer) Doğal su kaynaklarında ki akıģ/ sirkülasyon değiģiklikleri (değer) Askıda sediman (değer) Doğal bitki örtüsünün kaldırılması (değer) Bas Irmağı Y O O Y Y Y Karasu Irmağı Y O Y O Y Y Erzurum ilinde BaĢ Irmağı (geniģliği 10 ila 30 m arasında, açık kazı geçiģ yöntemi) üzerindeki yüksek etki, büyük ölçüde doğal su kaynaklarındaki akıģ/sirkülâsyonun etki faktörü değiģiklikleri ile bağlantılıdır (özellikle nehir akıģı ve sığ alüvyon akiferi arasında muhtemel etkileģimle yüksek yer altı suyu koģullarında nehir geçiģi ve hendek için su derivasyonu nedeniyle). Nehir geçiģi için gerekli iģlerle bağlantılı diğer etki faktörleri (askıda sediman ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması) yüksek değerler göstermektedir. Karasu Irmağı üzerindeki yüksek etki (geniģliği >30 m, açık kazı geçiģ yöntemi), büyük ölçüde kullanma suyu için olan talebin etki faktörü ile bağlantılıdır (esas olarak su testleri için su gereksinimi nedeniyle). Irmak geçiģi için gerekli iģlerle bağlantılı diğer etki faktörleri (örn: akıģ/sirkülasyonda meydana gelen değiģiklikler, askıda sediman ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması) orta ile yüksek aralığını içeren değerler göstermektedir

179 Tablo Yozgat Ġli - Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru (adı) Duyarlılık seviyesi Yerel morfolojideki değiģiklikler (değer) Tatlı su talebi (değer) Doğal su kaynaklarında ki akıģ/ sirkülasyon değiģiklikleri (değer) Askıda sediman (değer) Doğal bitki örtüsünün kaldırılması (değer) Yenice Irmağı Y O D Y Y Y Yozgat ilinde Yenice Irmağı (geniģliği 10 ila 30 m arasında, açık kazı geçiģ yöntemi) büyük ölçüde doğal su kaynaklarındaki akıģ/sirkülâsyonun etki faktörü değiģiklikleri ile bağlantılıdır (özellikle nehir akıģı ve yüksek yüzey suyu koģullarında hendek için gereken su derivasyonu nedeniyle). Nehir geçiģi için gerekli iģlerle bağlantılı diğer etki faktörleri (askıda sediman ve doğal bitki örtüsünün kaldırılması) orta ila yüksek arasında değiģen değerler göstermektedir. Tablo Yüzey Suyu Kalitesi Veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Su DeĢarjı Ve Askıda Sedimana KarĢı Duyarlılığı ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara

180 Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Yüzey su kalitesinin ya da suyollarının ekolojik bütünlüğünün bozulmasından dolayı hiçbir ilde ihmal edilebilir etki yoktur. DüĢük etkiler Bayburt, GümüĢhane, Giresun, EskiĢehir ve Tekirdağ dıģındaki bütün illerde bulunmaktadır. Etki seviyesinin düģük olduğu su kaynaklarının sayısı 1 (KırĢehir. Kırıkkale, Bilecik, Çanakkale ve Edirne) ve 11 (Sivas) arasında değiģmektedir. Orta etkiler Erzincan, Bayburt, Giresun, KırĢehir, Kırıkkale, Bilecik ve Tekirdağ dıģındaki bütün illerde bulunmaktadır. Etki seviyesinin orta olduğu su kaynaklarının sayısı 1 (Kars, Kütahya ve Edirne) ve 11 (Erzurum) arasında değiģmektedir. Hiçbir ilde yüksek etki yoktur. Bulgular ve tavsiyeler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileģenler üzerindeki önemli etkiler dikkate alınarak inģaat faaliyetlerine baģlanmasından önce, göz önünde tutulabilecek bazı tavsiyeler aģağıda sunulmaktadır (Bkz. Tablo ). TANAP Projesi kapsamında yürütülecek faaliyetlerden kaynaklanan sedimanlar çevredeki su kaynaklarını kirletebilir. Güzergâh üzerindeki saha faaliyetlerinin su kaynaklarıyla kesiģtiği (yüzey drenaj sistemleri olan bölgeler, sulama kanalı geçiģleri vs) veya güzergâhın su kaynaklarına paralel ya da yakın geçtiği bölgeler gibi, bu riskin kaygı verici olduğu noktalarda, sedimanların suya ulaģmasını önlemek için sediman oluģumunu önleyecek yöntemler uygulanacaktır. AĢağıdaki sedimantasyon etkisinin azaltılması için uygulanacak yöntemler sunulmuģtur: Bu bölgelerde inģaat faaliyetleri sırasında silt çitleri, saman balyaları veya kuru ot yığınları gibi bariyerler suyun akıģ yönü, hızı ve bölgenin diğer özellikleri (örn. toprak

181 yapısı, eğim, bitki örtüsü vb.) de hesaba katılarak sedimanların suyu etkilemesine karģı bariyerler kurulacaktır (Bkz. ġekil ). ġekil Sedimanlara Bağlı Su Kirliliğini Azaltma ve Önleme Yöntemleri. Silt Çiti. Saman Balyası Silt çitleri Proje faaliyetlerinde, özellikle de akarsu geçiģlerinde ve borular akarsu yatağını dikine kesecek Ģekilde yerleģtirilirken, sediman hareketine karģı koruma sağlaması için yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biridir. Silt çitleri, en etkili ölçüde su filtrelemesi ve sediman tutulması sağlayacak Ģekilde kurulmalıdır (ġekil ve ġekil ). Sedimanla dolan veya hasar gören silt çitleri zamanında değiģtirilecektir

182 Silt Çiti ġekil Sedimantasyon Kontrolü için Silt Çiti Uygulaması Sediman kontrolü için kullanılabilecek diğer yöntemler saman balyaları ve kuru ot yığınlarıdır. Saman balyaları veya kuru ot yığınları toprak seviyesinde gömülmeli ve suyun akıģına kapılıp hareket etmemeleri için kazıklarla zemine sabitlenmelidir (ġekil ). Silt çitlerinde olduğu gibi, hasar gören veya etkisini kaybeden saman balyaları ve kuru ot yığınları değiģtirilmelidir. ġekil Sedimantasyon Kontrolü için Saman Balyası Uygulaması Kıyı bölgeleri, su geçiģleri, yol eğimleri ve kamp sahaları ile boru stok sahalarının yapılıģı sırasında yüzeydeki toprağın kaldırıldığı ve bitki örtüsünün hasar gördüğü inģaat alanları gibi bu durumun yaģanabileceği tüm yerlerde sedimantasyonu önlemek için yukarıda tarif edilen fiziksel tedbirler alınacaktır

183 Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yüzeydeki Su Kaynaklarındaki Etkilerin Yönetilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemleri Yüzey su kalitesinin ya da suyollarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Geçerli mevzuat gereklerine uygun olarak atık suyun arıtmadan sonra yüzey suyuna deģarjı (Bkz. Bölüm 4 ve Bölüm ve Bölüm 11) Su kaynaklarının içinden araç geçiģini önlemek ĠnĢaat faaliyetlerini sedimanların minimum seviyede olduğu düģük akım zamanlarıyla sınırlamak Gömülü boru hattını ve yol geçiģlerini uygulanabilir en iyi uygulamalar uyarınca tasarlayıp yerleģtirmek ÇED ve mühendislik spesifikasyonlarınca gerekli görülen kazısız ya da izolasyon metotlarından birini kullanmak Su geçiģlerinde veya çevresinde çalıģan tüm ekipmanların temiz olmasını sağlamak ve yağ/yakıt sızdırmasını önlemek ĠnĢaat sırasında uygun sediman ve erozyon kontrol teknikleri kullanmak (örn: silt çitler) GerçekleĢtirilecek kazı, depolama, nakliye gibi faaliyetlerde dere yataklarına malzeme dökülmeyecek ve dere akıģını etkileyecek herhangi bir faaliyette bulunulmayacaktır. Kıyı erozyonunu önlemek için dolgudan hemen sonra akarsuyun kıyılarını onarıp (restore edip) stabil hale getirmek Yatak ve kıyı restorasyon iģleri sırasında temiz ve mevcut malzeme kullanmak Proje tesisleri için yalnızca mevcut yolları, belirlenmiģ ulaģım yollarını ve önceden kullanılmıģ/ alanları kullanmak Sahaya olan rahatsızlığı en aza indirmek üzere hem boru hattı, hem de yollar için ortak koridorlar kullanmak ĠnĢaat sırasında su kaynaklarının bulanıklığını izleyip gereken yerlerde gerekli önlemleri almak Doğal ya da mekanize filtrasyon prosesleri kullanarak bulanık suyun yeninden su kaynaklarına giriģini engellemek Suyun yeniden kullanımı imkânlarının en üst düzeye çıkartılması için hidrotest planlaması Evsel atık suyunu tehlikeli, yağlı su deģarjlarından ayırmak Tesislerin, doğal kanal özelliklerini engelleyecek Ģekilde inģasını önlemek Yol bakım çalıģmaları sırasında çakıl taģlarının derelere giriģinin en aza indirmek Tüm riparian bozulum bölgeleri ve su kaynakları geçiģleri civarında silt çitler gibi uygun erozyon kontrol önlemleri almak ve sürdürmek Riparian bitki örtüsü tekrar yetiģme programı uygulamak Ġzin verilenin limit değerlerinin aģılmadığını göstermek için Projeyle ilgili faaliyetler için doğal kaynaklardan su çekiminin tüm hacimlerinin kaydedilmesi Su çıkarma (kuyudan) için uygun izinleri almak Geçici araç geçiģleri/köprüleri yerleģtirmek Su kaynaklarının yakın çevresinde yakıt ikmali, kimyasal malzeme ile ilgili faaliyetleri sınırlandırmak Mevsimsel duyarlılıkları dikkate alarak inģaatın planlanması Su kaynaklarında balık avının kesinlikle yasaklanması Hassas türleri korumak için özel inģaat etki azaltıcı önlemleri uygulamak Atık Yönetim Planı ve Kirlilik Önleme Planını uygulamak AĢınmayı en aza indirme ve sediman yükünü Posof Çayı. Bas Nehri. Karasu Nehri. Yenice Nehri için kazısız tasarımı dikkate almak. Nehir geçiģlerinde sedimantasyon etkisini azaltmak için. suyun akıģ yönünde silt çitler. saman balyaları ve kuru ot yığını gibi bariyerler kurmak

184 Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemleri azaltıcı önlemleri, hidrotest suyunun alıcı ortamlara deģarj edildiği ve deģarj hızlarının erozyon yaratma potansiyeline sahip olduğu yerlerde (örn: deģarjın kontrol edilen hızı ve enerji dağıtıcılarının kullanılması, jeotekstil örtülerin çıkartılması veya diğer fiziksel erozyon önleme önlemleri) uygulanacaktır. Ancak, hidrotest su deģarjının erozyona neden olduğu yerlerde erozyona uğramıģ alanlar eski haline getirilecektir (hidrotest deģarj kalite yönetimi için Bkz ) Hidrotest için su talebi ile ilgili olarak, uygulanabilir olduğu yerlerde suyun yeniden kullanımı olasılığı değerlendirmeye alınması, Su kaynaklarının korunması için, inģaat faaliyetleri sırasında, askıdaki tozun etki azaltımı için kullanılan su gibi, su tüketimini sınırlama amacıyla yürütülecektir. (örn: gerçek ihtiyaçlarla orantılı olarak suyun makul kullanımı konusunda personelin özel eğitime tabi tutulmasıyla) ĠnĢaat trafiği muhtemelen, su kaynaklarını kısıtlamamak ve balıkların ve diğer sucul organizmaların geçiģine izin verecek Ģekilde boyutlandırılarak, bir galeri aracılığıyla su kaynaklarından geçecektir. Yüzey su geçiģlerinin yapımı, akıģ yönü kullanıcılarını tanımlayarak ve onların nehir gereksinimlerini belirleyerek ve akıma minimum müdahale için kanal derivasyonu gibi önlemler kullanarak, nehir akımını bölmeden kaynaklanacak etkilerin en aza indirilmesini sağlayacaktır Nehirde çalıģmalar devam ederken, nehir geçiģlerinde bulanıklık görsel olarak izlenecektir Sedimantasyona karģı tedbirler uygulanacaktır. ĠĢletme aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak aģağıdaki etki faktörlerinin, iģletme aģamasında hidroloji ve su kalitesi üzerinde muhtemel etki yarattıkları düģünülmektedir: Kullanma suyu talebi Atık su deģarjı Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Ģu Ģekilde tanımlanmaktadır: Kullanma suyu talebi: m Atık su deģarjı: m ĠĢletme sırasında çeģitli proje bileģenleri sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, hesaplamaya iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir

185 Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Proje bileģeni Kullanma suyu talebi Atıksu deģarjı Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel 0 0 Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları D O Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları Etki değerlendirmesi ĠĢletme aģamasında yüzey suyu kalitesi, büyük ölçüde YÜT'lerde çalıģan personelin kullandığı suyun dönüģünden ve özellikle personelin sürekli olarak çalıģacağı kompresör istasyonlarından kaynaklanan atık su deģarjı tarafından etkilenecektir. Atık su, dâhili kanalizasyon ve gıda hazırlamadan kaynaklanan atık suları içerebilir. Atık suyun tamamının, atık suyun yüzey suyuna deģarjına iliģkin standartlara (atık su, Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğinin ilgili hükümleri uyarınca, paket atık su arıtma tesislerinde arıtılacak ve en yakın alıcı ortama (doğal hendekler aracılığıyla) deģarj edilecek veya arazide emilecektir) uygun olması gerekmektedir. Dikkate alınan değerlendirme unsuru Ģöyledir: Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar

186 üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Yüzey suyu kalitesinin düģmesi veya su kaynakları ekolojik bütünlüğünün bozulması DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarında su deģarjı ve çevresel kalite standardı kapsamında etkiler ÇalıĢma alanının hemen yanında kalan su kaynağına yönelik fiziksel müdahale Bir haftadan kısa süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir haftadan daha kısa süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde önemsiz azalma Doğrudan ve dolaylı etkiler algılanabilir seviyede olacak ancak, kaynağın kullanımı ve değeri bundan etkilenmeyecektir. Proje faaliyetlerinin tamamlanmasının ardından hızla mevcut durum koģullarına dönüģ (alıcılara bağlı olarak 1-3 ay) DüĢük ihtimalle, alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarının dıģında su deģarjı ve çevresel kalite standardının dıģına çıkan etkiler ĠnĢaatın tamamlanmasının ardından bir aya varan bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir bulanıklık artıģı Bir aya varan süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde görülebilir derecede düģüģ Kaynağın karakter/yapı/özelliklerinin geçici olarak değiģmesi ve/veya kullanımının geçici bir süreyle etkilenmesi ya da kısıtlanmasından dolayı, kaynağın kullanıcılar veya değeri üzerinde muhtemel etkilerin oluģması ancak, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunmaması. Mevcut durum koģullarına dönüģ süresi alıcılara bağlı olarak 3-6 ay Alıcı su kaynağı için çıkıģ suyu kalite standartları ve çevresel kalite standardına uymayan deģarj ihtimali, ancak hızla seyrelme ĠnĢaat tamamlanmasının ardından bir aydan uzun ve üç aydan kısa bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir aydan daha uzun bir süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde ciddi bir azalma GeliĢmelerin ardından kaynağın karakter/yapı/özelliklerinde meydana gelen değiģimlerden dolayı, kaynağın diğer kullanıcılar veya değeri üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkilerin oluģması, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunması veya baģkaları tarafından kullanımın geçici bir süreyle kısıtlanması. Mevcut durum koģullarına dönüģ: 6 12 ay ĠĢletme aģamasında, su kaynaklarının su deģarjı ve askıda sedimana karģı duyarlılığı konusunda Ardahan (etkilenen 2 su kaynağı) ve Sivas (etkilenen 1 su kaynağı) illerinde yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulmasından dolayı sadece ihmal edilebilir etkiler vardır. AĢağıdaki tablo iģletme sırasında yüzey suyu kaynakları üzerindeki etkileri en aza indirecek etki azaltıcı önlemleri özetlemektedir. Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yüzey Su Kaynakları Üzerindeki Etkilerin Yönetimi Ġçin Etki Azaltma Tedbirleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemler Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Geçerli mevzuat gereklerine uygun olarak atık suyun arıtmadan sonra yüzey suyuna deģarjı (Bkz. Bölüm 4 ve Bölüm ve Bölüm 11) Su geçiģlerinde veya çevresinde çalıģan tüm ekipmanların temiz olmasını sağlamak ve yağ/yakıt sızdırmasını önlemek Evsel atık suyunu tehlikeli, yağlı su deģarjlarından ayırmak Ġzin verilenin limit değerlerinin aģılmadığını göstermek için Projeyle ilgili faaliyetler için doğal kaynaklardan su çekiminin tüm hacimlerinin kaydedilmesi Su kaynaklarının yakın çevresinde yakıt ikmali, kimyasal malzeme ile ilgili faaliyetleri sınırlandırmak Su kaynaklarında balık avının kesinlikle yasaklanması Atık Yönetim Planı ve Kirlilik Önleme Planını uygulamak

187 ĠĢletmeye kapatma aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak aģağıdaki etki faktörlerinin, iģletmeye kapatma aģamasında hidroloji ve yüzey suyu kalitesi üzerinde muhtemel etki yarattıkları düģünülmektedir: Kullanma suyu talebi Atık su deģarjı Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA), Ģu Ģekilde tanımlanmaktadır: Kullanma suyu talebi: m Atık su deģarjı: m Doğal bitki örtüsünün kaldırılması: Proje bileģenlerinin ayak izi ĠĢletmeye kapatma aģamasında çeģitli Proje bileģenleri için etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Tablo Hidroloji ve Yüzey Suyu Kalitesi Üzerindeki Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Proje bileģeni Kullanma suyu talebi Atık su deģarjı Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı D D Yol geçiģi - hendeksiz D D Demiryolu geçiģi D D Kanal geçiģi - açık kazı D D Kanal geçiģi - kazısız D D Nehir geçiģi - açık kazı D O Nehir geçiģi hendeksiz D O YYSK'de boru hattı D D Kompresör istasyonları D O D Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi

188 Proje bileģeni Kullanma suyu talebi Atık su deģarjı Doğal bitki örtüsünün kaldırılması Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları Etki değerlendirmesi ĠĢletmeye kapatma çalıģmaları su kaynaklarını büyük ölçüde iģçilerin kullandığı suyun dönüģü ve iģ faaliyetleri için su gereksiniminden (örn: kompresör istasyonlarının sökülmesi sırasında tozun azaltılması için su) kaynaklanan atık su deģarjı yüzünden etkileyecektir. Atık suyun tamamının, atık suyun yüzey suyuna deģarjına iliģkin standartlara (atık su, en yakın alıcı ortama deģarj edilmeden önce paketlenmiģ atık su arıtma tesislerinde arıtılacaktır) uygun olması gerekmektedir. ĠĢletmeye kapatma çalıģmaları, boru hattı geçiģlerindeki dolgu/kapatma çalıģmaları ile bağlantılı küçük inģaat sahalarından dolayı nehir kenarındaki olası riparian bitki örtüsünün kaldırılması nedeniyle de su kaynaklarını etkileyecektir. Dikkate alınan değerlendirme unsuru Ģöyledir: Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulması. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Yüzey suyu kalitesinin düģmesi veya su kaynakları ekolojik bütünlüğünün bozulması DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarında su deģarjı ve çevresel kalite standardı kapsamında etkiler ÇalıĢma alanının hemen yanında kalan su kaynağına yönelik fiziksel müdahale Bir haftadan kısa süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir haftadan daha kısa süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde önemsiz azalma Doğrudan ve dolaylı etkiler algılanabilir seviyede olacak ancak, kaynağın kullanımı ve değeri bundan etkilenmeyecektir. Proje faaliyetlerinin tamamlanmasının ardından hızla mevcut durum koģullarına dönüģ (alıcılara bağlı olarak 1-3 ay) DüĢük ihtimalle, alıcı su kaynağına çıkıģ suyu kalite standartlarının dıģında su deģarjı ve çevresel kalite standardının dıģına çıkan etkiler ĠnĢaatın tamamlanmasının ardından bir aya varan bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir bulanıklık artıģı Bir aya varan süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde görülebilir derecede düģüģ Kaynağın karakter/yapı/özelliklerinin geçici olarak değiģmesi ve/veya kullanımının geçici bir süreyle etkilenmesi ya da kısıtlanmasından dolayı, kaynağın kullanıcılar veya değeri üzerinde muhtemel etkilerin oluģması ancak, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunmaması. Mevcut durum koģullarına dönüģ süresi alıcılara bağlı olarak 3-6 ay Alıcı su kaynağı için çıkıģ suyu kalite standartları ve çevresel kalite standardına uymayan deģarj ihtimali, ancak hızla seyrelme ĠnĢaat tamamlanmasının ardından bir aydan uzun ve üç aydan kısa bir süreyle gözlemlenen, su kaynağında görülebilir derecede bulanıklık artıģı Bir aydan daha uzun bir süreyle gözlemlenen, su debisinde akıģ yönünde ciddi bir azalma GeliĢmelerin ardından kaynağın karakter/yapı/özelliklerinde meydana gelen değiģimlerden dolayı, kaynağın diğer kullanıcılar veya değeri üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkilerin oluģması, kaynağın genel bütünlüğünün tehlike altında bulunması veya baģkaları tarafından kullanımın geçici bir süreyle kısıtlanması. Mevcut durum koģullarına dönüģ: 6 12 ay

189 AĢağıdaki tablolar, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri ile ilgili duyarlılık unsurları üzerindeki bütün proje bileģenleri ile ilgili hidroloji ve yüzey suyu kalitesi üzerindeki etkileri özetlemektedir (her etki seviyesi için etkilenen önemli nehirlerin sayısı olarak). Tablo Yüzey Suyu Kalitesi veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Morfoloji DeğiĢiklikleri Veya Bitki Örtüsünün Kaldırılmasına Duyarlılığı ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir

190 Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Çanakkale Tekirdağ Edirne Yüzey suyu kalitesi veya su kaynaklarının ekolojik bütünlüğünün bozulmasından dolayı sadece ihmal edilebilir etkiler bulunmaktadır. Etkilenen su kaynaklarının sayısı, 1 (Kırıkkale ve Bursa illeri) ile 7 (Erzurum ve Sivas illeri) arasında değiģiklik göstermektedir. Tablo Yüzey Suyu Kalitesi veya Su Kaynaklarının Ekolojik Bütünlüğünün Bozulması - Su Kaynaklarının Su DeĢarjı Ve Askıda Sedimana KarĢı Duyarlılığı ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir

191 Ġl Ġhmal edilebilir etki [sayı] DüĢük etki [sayı] Orta etki [sayı] Yüksek etki [sayı] Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne DüĢük etkiler sadece Ardahan ilinde görülmektedir (1 su kaynağı etkilenmektedir). Tablo ĠĢletmeye Kapatma AĢamasında Yüzey Su Kaynaklarının Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemleri Yüzey su kalitesinin ya da suyollarının ekolojik bütünlüğünün bozulması Geçerli mevzuat gereklerine uygun olarak atık suyun arıtmadan sonra yüzey suyuna deģarjı (Bkz. Bölüm 4 ve Bölüm ve Bölüm 11) Su kaynaklarında araç geçiģini önlemek ĠnĢaat faaliyetlerini sedimanların minimum seviyede olduğu düģük akım zamanlarıyla sınırlamak ĠnĢaat sırasında uygun sediman ve erozyon kontrol teknikleri kullanmak (örn: silt çitler) Kıyı erozyonunu önlemek için dolgudan hemen sonra akarsuyun kıyılarını onarıp (restore edip) stabil hale getirmek ĠĢletmeye kapatma aģamasında su kaynaklarını izlemek (geçiģlerdeki tappings) ve gereken yerlerde iyileģtirici önlemler almak. Doğal ya da mekanik filtrasyon prosesleri kullanarak bulanık suyun yeninden su kaynaklarına giriģini engellemek Riparian bitki örtüsü tekrar yetiģme programı uygulamak Su kaynaklarında balık avının kesinlikle yasaklanması Hassas türleri korumak için özel inģaat etki azaltıcı önlemleri uygulamak Atık Yönetim Planı ve Kirlilik Önleme Planını uygulamak AĢınmayı en aza indirme ve sediman yükünü azaltıcı önlemler Su kaynaklarının korunması için, inģaat faaliyetleri sırasında, askıdaki tozun etki azaltımı için kullanılan su gibi, su tüketimini sınırlama amacıyla yürütülecektir. (örn: gerçek ihtiyaçlarla orantılı olarak suyun makul kullanımı konusunda personelin özel eğitime tabi tutulmasıyla)

192 Hidrojeolojik Özellikler Bu bölümde TANAP Projesinin inģaat iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında hidrojeoloji ve yer altı suyu kalitesi üzerinde yaratması öngörülen etkilerin değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki Değerlendirme Unsuru Projenin hidrojeoloji ve yer altı suyu kalitesi üzerinde yaratabileceği etkileri anlamak için değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Sığ yeraltı suyu kalitesinde bozulma Etki değerlendirmesi. ÇED Raporu nun 7. Bölümü nde sunulan hidroloji ve yeraltı suyu kalitesi mevcut durum araģtırmasında toplanan veriler yanı sıra 3. Bölüm de sunulan etki faktörlerinin tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Yer altı suyunun duyarlılığı, mühendislik çalıģmalarından elde edilen kullanılabilir yer altı suyu seviyeleri ve litoloji veri setinin göreceli geçirgenliği olarak tanımlanmaktadır. AĢağıdaki tablo, bileģene iliģkin duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Seviyesi Hidrojeoloji Ve Yeraltı Suyu Kalitesi Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Yeraltı suyunun varlığı ve kaya geçirgenliği Yeraltı su seviyesinin 5 m'den fazla olduğu Yeraltı su seviyesinin 2,5 m ile 5 m aralığında olduğu Yeraltı su seviyesinin 2,5 m'den az olduğu ve/veya kaya geçirgenliğinin düģük olduğu alanlar ve/veya kaya geçirgenliğinin orta seviyede olduğu alanlar ve/veya kaya geçirgenliğinin yüksek olduğu alanlar Mevcut durum verilerinin sonuçları Bölüm 7'de özetlenirken duyarlılık analizinin sonuçları aģağıdaki tabloda ve Ģekilde sunulmaktadır. Tablo ve Ģekil, her duyarlılık seviyesi ve her duyarlılık unsuru için alanların yüzölçümünü (hektar olarak) göstermektedir ve değerlendirilen Proje bileģenlerinden itibaren 500 m lik YÇA içinde ve gaz akıģ yönünü izleyerek doğudan batıya doğru illere göre düzenlenmiģtir

193 Tablo Duyarlılık Analizi Hidrojeoloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Çanakkal e Tekirdağ Edirne Yeraltı suyunun varlığı ve kaya geçirgenli ği Yüksek Orta DüĢük ġekil Duyarlılık Unsuru Sığ Yeraltı Suyunun Varlığı ve Kaya Geçirgenliği

194 Tablo ve ġekil 'de sunulan verilere göre bu duyarlılık unsurunun en büyük alanları Sivas ilinde, en küçükleri ise Giresun ilinde bulunmaktadır. Yüksek duyarlılık unsurları, Giresun, Kütahya ve Tekirdağ illeri dıģında bütün illerde mevcuttur. Yüksek duyarlılık alanlarının yüzölçümü 38 ha (Bayburt) ve ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Orta duyarlılık unsurları, Giresun, KırĢehir, Bilecik illeri dıģında bütün illerde mevcuttur. Orta duyarlılık alanlarının yüzölçümü 3 ha (Bayburt) ve ha (Balıkesir) arasında değiģiklik göstermektedir. Duyarlılık seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü, 36 ha (Giresun) ve 864 ha (Edirne) arasında değiģiklik göstermektedir. Ayrıca Kars, Erzurum, Bayburt, Sivas, KırĢehir, Kırıkkale, Ankara, EskiĢehir, Bursa, Balıkesir, Çanakkale ve Tekirdağ illerinde hiçbir düģük duyarlılık alanı bulunmamaktadır. ĠnĢaat aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak inģaat döneminde aģağıdaki etki faktörlerinin hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesi üzerinde olası bir etki yaratacakları değerlendirilmektedir: Yerel morfolojideki değiģiklikler Ġçme suyu talebi Etki faktörlerinin Etki Alanı (AO), Ģu Ģekilde tanımlanmaktadır. Yerel morfolojideki değiģiklikler: proje bileģenlerinin kapsama alanı Ġçme suyu talebi: m ÇeĢitli Proje bileģenleri için inģaat sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek), aģağıdaki tabloda sunulurken etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar. Ek 4.5'te sunulmaktadır. Tablo Hidroloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Yerel morfolojideki değiģiklikler O D O D D O D O Ġçme suyu talebi

195 Proje bileģeni Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Yerel morfolojideki değiģiklikler O O D D Ġçme suyu talebi Y Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları O D O Etki değerlendirmesi ĠnĢaat çalıģmaları, sığ yer altı suyunun bulunduğu alanlardaki kazı çalıģmaları sırasında yerel morfolojideki değiģiklikler yoluyla hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesini etkileyebilir. Yer altı suyu kalitesi, su tablasının zemin yüzeyine yakın veya üzerinde olduğu yerlerde, inģaat çalıģmaları sırasında kaza sonucunda makinelerden/taģıtlardan yayılan küçük dökülmeler/sızıntılardan etkilenebilir (uygun yönetim uygulamaları, dökülme/sızıntı ihtimalini azaltacaktır, dolayısıyla bu etkinin dikkate alınması gerekli değildir). ĠnĢaat çalıģmaları sırasında kamp sahaları için içme suyu gereksinimleri de yer altı suyu kaynakları üzerinde bir etki yaratabilir (örn: Proje alanındaki mevcut su kaynaklarının hemen kullanılabilir olmaması halinde). Hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesi için dikkate alınan etki değerlendirme unsuru Ģöyledir: Sığ yeraltı suyu kalitesinde bozulma Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Sığ yeraltı suyu kalitesinin düģmesi DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Etkilerin geniģ çapta farkedilebilir olmaması ve kullanıcılar üzerinde öngörülen bir etkisinin bulunmaması Etkisi yalnızca gerçekleģtiği alanın yakın çevresi ile sınırlı ve birkaç günden 1-3 aya kadar bir süre Yeraltı su seviyelerinde bir miktar yerel etki görülmesi, ancak etkilenen su kaynağı, nehir veya sulak alan olmaması, tuzlanma giriģimi öngörülmemesi Yalnızca proje alanıyla sınırlı ve altı ay Yeraltı suyu kaynaklarında önemli oranda azalma ihtimali ve/veya alıcı su kütlesi, nehir veya sulak alan üzerinde muhtemel etkiler ve/veya muhtemel tuzlanma giriģimi. Akiferler üzerinde uzun vadeli etkiler veya akiferlerin temel unsur/özelliklerinin tamamen kaybı ya da

196 Değerlendirme unsuru: Sığ yeraltı suyu kalitesinin düģmesi DüĢük etki Orta etki Yüksek etki içerisinde mevcut durum seviyesine dönülebilecek, kazayla meydana gelen dökülme veya salınımlar ile bir yıl içerisinde mevcut durum seviyesine döndürülebilecek kazayla meydana gelen dökülme ve salınım veya yerel zararlar çok büyük değiģimlere uğraması ve temel özelliklerin kalıcı olarak kaybedilmesi ihtimali Bir yıldan uzun bir süre boyunca mevcut durum seviyesine döndürülemeyecek kadar büyük bir zarara yol açan dökülmeler veya kazayla meydana gelen olaylar AĢağıdaki tablo, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri ile ilgili duyarlılık unsurları üzerindeki bütün proje bileģenleri ile ilgili hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesi üzerindeki etkileri (her etki seviyesi için etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Tablo Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı ve Kaya Geçirgenliği ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir

197 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Sığ yeraltı sularının bozulmasından dolayı ihmal edilebilir etkiler sadece Ardahan ve GümüĢhane illerinde söz konusudur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların yüzölçümü 0,4 ha (GümüĢhane) ve 2 ha (GümüĢhane) arasında değiģmektedir. DüĢük etkiler Bayburt ve Tekirdağ illeri dıģındaki bütün illerde bulunmaktadır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 0,4 ha (KırĢehir) ve 233 ha (Ardahan) arasında değiģmektedir. Giresun ve Kütahya illeri dıģındaki bütün illerde orta düzeyde etkiler mevcuttur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların yüzölçümü 3 ha (Bayburt) ve 681 ha (Erzurum) arasında değiģmektedir. Yüksek etkiler sadece Erzurum, EskiĢehir ve Edirne illerinde bulunmaktadır. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların yüzölçümü 115 ha (Erzurum) ve 440 ha (EskiĢehir) arasında değiģmektedir. Yüksek etkilere iliģkin ayrıntılar, aģağıdaki tablo ve Ģekillerde gösterilmektedir. Tablo Erzurum Ġli EskiĢehir -Edirne - Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı Ve Kaya Geçirgenliği - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Ġl Erzurum EskiĢehir Edirne Edirne Duyarlılık unsuru (adı) Duyarlılık seviyesi Yerel morfolojideki değiģiklikler (değer) Ġçme suyu talebi (değer) 251 Yüksek Yüksek Yüksek 39 Yüksek Yüksek Yüksek 19 Yüksek Yüksek Yüksek 288 Yüksek Orta Yüksek

198 ERZURUM Erzurum ilinde Gökçebük köyü yakınında yüksek etkiye sahip bir alan bulunmaktadır (Bkz. ġekil ). KP 352 ile 353 arasında güzergâh üzerinde bulunan, bir kamp sahası ve iki boru stok sahasının Etki Alanına tabi olan ve yüksek geçirgenlikli litoloji (kum, çakıl. silt ve çamur) ve yüksek yer altı suyu seviyesinin var olduğu bir yüksek duyarlıklı alüvyon alanıdır. Diğer nehir kıyısında YÜT'lerin Etki Alanı, bir orta duyarlıklı alanda yer almaktadır ve burada orta etkiye neden olan çakıl kayaç, kumtaģı, kiltaģı litolojileri ve düģük yer altı suyu seviyesi bulunmaktadır. ESKĠġEHĠR EskiĢehir ilinde Elcik köyü yakınında yüksek etkiye sahip bir alan bulunmaktadır (Bkz. ġekil ). KP 1252 ile 1253 arasında güzergâh üzerinde bulunan bir kamp sahasının etki alanına tabi olan ve orta geçirgenlikli litoloji (çakıl kayaç, kumtaģı, kiltaģı) ve yüksek yer altı suyu seviyesinin var olduğu bir yüksek duyarlıklı alandır. EDĠRNE Edirne ilinde yüksek etkiye sahip iki bitiģik alan bulunmaktadır ve bunlar Siğilli yerleģim birimi yakınındadır (Bkz. ġekil ). YaklaĢık 165 ha yüzölçümüne sahip alanlardan birinde orta geçirgenlikli litoloji (aralarında kireçtaģı bulunan klastik kayalar) ve yüksek yer altı suyu seviyesi söz konusudur. Ġkincisinin yüzölçümü ise 85 ha ve yüksek geçirgenlikli litoloji (kum, çakıl, silt ve çamur) ve yüksek yer altı suyu seviyesi söz konusudur. Bu alanlar, KP 1774 ile 1775 arasında güzergâhla bağlantılı bir kamp sahasının Etki Alanına tabidir

199 ġekil Erzurum Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

200 ġekil EskiĢehir Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

201 ġekil Edirne Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

202 Etkilerin yüksek olduğu illerde, bileģen üzerindeki olumsuz etkiler, büyük ölçüde değerleri 34 ila 51 arasında değiģen, yerel morfolojinin etki faktörü değiģiklikleriyle ilgilidir. Ġçme suyu talebinin etki değeri ise değeri ise 25'e eģittir. Morfolojik değiģikliklerden kaynaklanan etkiler, esas olarak boru hattının döģenmesi için gerekli kazıların yapılması veya yüksek hidrolik iletkenliğine sahip akiferler ve sığ yer altı suyu boyunca YÜT'lerin inģası için gerekli olan ve yer altı suyu kaynaklarının drenajı açısından olası sonuçlara yol açabilecek hafriyatla bağlantılıdır. Ġçme suyu talebi, büyük ölçüde bitiģik alanlarda mevcut olan su kaynakları ile karģılanması mümkün olmayacak kamp sahalarında çalıģan personel ve çalıģmalar için gerekli su ihtiyacı ile bağlantılıdır. Bulgular ve tavsiyeler Yukarıda tanımlanan alanlarda bileģen üzerindeki eden önemli etkiler dikkate alınarak inģaat çalıģmalarının baģlamasından önce dikkate alınabilecek önlemler, aģağıda açıklanmaktadır. Tablo ĠnĢaat AĢamasında Yeraltı Suyu Kaynakları Üzerindeki Etkinin Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Potansiyel Etki Etki Azaltıcı Önlemleri Özel Etki Azaltıcı Önlemleri Sığ yeraltı suyu kalitesinde bozulma Su koruma için inģaat faaliyetleri sırasında, askıdaki tozun etki azaltımı için kullanılan su gibi, su tüketimini sınırlama ile yürütülecektir. (örn: gerçek ihtiyaçlarla orantılı olarak suyun makul kullanımı konusunda personelin özel eğitime tabi tutulmasıyla). Su kalitesi ve sürdürülebilirliği, arzın proje gereksinimlerini karģıladığını ve bilinen diğer kullanıcıları olumsuz bir Ģekilde etkilemediğini teyit etmek için düzenli olarak izlenecektir Sızıntı ya da dökülmelerin önlenmesine yönelik stratejiler için Sızıntı Müdahale Prosedürleri geliģtirmek Atığın üretimi ve/veya kötü yönetimini önlemeye yönelik stratejiler için bir Atık Yönetim Planı geliģtirmek Kuyu açma, tamamlama ve kuyu terki için en iyi uygulamaları kullanmak Yeniden su kullanımı için imkânların en üst düzeye getirilmesi hidrotest planlaması: ilk öncelik hidrotest için yüzey suyunu kullanmak, eğer bu mümkün değilse, izin alınarak ve kamu kullanımı ve çevresel hassasiyetlere etki olamamasını sağlayarak, yer altı suyu kaynakları kullanılabilir. Yeraltı suyu kaynaklarını kullanmak için tüm gerekli izinleri almak ĠnĢaat sırasında doğal drenaj yollarını korumak Tüm Projeyle ilgili yeraltı suyu çekimini kayıt altına almak Tüm Proje kuyu açanları için kuyu açma en iyi uygulama eğitim programı uygulamak Yüksek etkilerin olduğu yerlerde (ġekil ġekil ), hafriyat ve tarama çalıģmalarının yer altı suyu akıģ biçimlerini değiģtirebilecek olması nedeniyle, geçilecek sığ yer altı suyunun bulunduğu akiferdeki yer altı suyu akıģları ve hidrojeoloji ortamlarının ele alınması gerekmektedir. Drenaj sorunlarının hafifletilmesinde, drenaj sistemlerinin yerleģtirilmesi ve kazı ve dolguların en az zararlı etkiye yol açacağı yerler gerekli Ģekilde dikkate alınması, Ġçme suyu temini için yararlı olan yer altı suyu kaynakları ile ilgili olarak, örneğin su kalitesi, su arıtma sistemi kapasitesi, pompa planına iliģkin sınırlandırmalarla kısıtlanan kaynağın kullanılabilir verimi ve akiferin olası verimi açısından, su talebinin karģılanması için en etkin yöntemlerin değerlendirilmesi konusunda hassas bir hidrojeolojik çalıģma yapılmalıdır. Hidrojeolojik çalıģma. akiferdeki uzun dönemli depolanan suyun alınması veya akiferden doğal deģarjdaki azalma (örneğin kaynaklardan gelen deģarjın tükenmesi/kesilmesi ve örn: sulama ya da içme suyu için, mevcut yeraltı temin kuyularıyla herhangi bir olası karıģmayı dikkate almak) nedeniyle zararlı sonuçları olacak aģırı kullanmadan kaçınmak için sürdürülebilir su kullanımı seçeneklerini ele alacaktır

203 ĠĢletme aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak iģletme döneminde aģağıdaki etki faktörlerin hidroloji ve yer altı suyunun kalitesini etkileyebileceği düģünülmektedir: Ġçme suyu talebi Etki faktörünün Etki Alanı (EA), Ģu Ģekilde tanımlanmıģtır: Ġçme suyu talebi: m ÇeĢitli proje bileģenleri için iģletme sırasındaki etki faktörlerinin yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek), aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin yoğunluğunun hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar, Ek 4.5'de sunulmaktadır. Tablo Hidroloji ve Yeraltı Suyu Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Proje bileģeni Ġçme suyu talebi Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları O Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları

204 Etki değerlendirmesi ĠĢletme aģamasında yeraltı suyu kaynakları, kompresör istasyonlarında içme suyu temini için gerekli yer altı suyunun çekilmesi sonucu etkilenebilir (iģletme personelinin gereksinimleri). Hidroloji ve yeraltı suyu kalitesi açısından dikkate alınan değerlendirme unsuru Ģöyledir: Sığ yeraltı suyu kalitesinde bozulma Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Sığ yeraltı suyu kalitesinin düģmesi DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Etkilerin geniģ çapta farkedilebilir olmaması ve kullanıcılar üzerinde öngörülen bir etkisinin bulunmaması Etkisi yalnızca gerçekleģtiği alanın yakın çevresi ile sınırlı ve birkaç günden 1-3 aya kadar bir süre içerisinde mevcut durum seviyesine dönülebilecek, kazayla meydana gelen dökülme veya salınımlar Yeraltı su seviyelerinde bir miktar yerel etki görülmesi, ancak etkilenen su kaynağı, nehir veya sulak alan olmaması, tuzlanma giriģimi öngörülmemesi Yalnızca proje alanıyla sınırlı ve altı ay ile bir yıl içerisinde mevcut durum seviyesine döndürülebilecek kazayla meydana gelen dökülme ve salınım veya yerel zararlar Yeraltı suyu kaynaklarında önemli oranda azalma ihtimali ve/veya alıcı su kütlesi, nehir veya sulak alan üzerinde muhtemel etkiler ve/veya muhtemel tuzlanma giriģimi. Akiferler üzerinde uzun vadeli etkiler veya akiferlerin temel unsur/özelliklerinin tamamen kaybı ya da çok büyük değiģimlere uğraması ve temel özelliklerin kalıcı olarak kaybedilmesi ihtimali Bir yıldan uzun bir süre boyunca mevcut durum seviyesine döndürülemeyecek kadar büyük bir zarara yol açan dökülmeler veya kazayla meydana gelen olaylar AĢağıdaki tablo, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri ile ilgili duyarlılık unsurları üzerindeki bütün Proje bileģenleri ile ilgili hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesi üzerindeki etkileri (her etki seviyesi için etkilenen alanın hektar cinsinden yüzölçümü olarak) özetlemektedir. Tablo Sığ Yeraltı Suyu Kalitesinde Bozulma Yeraltı Suyunun Varlığı Ve Kaya Geçirgenliği ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars - Erzurum - Erzincan - Bayburt

205 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] GümüĢhane - Giresun - Sivas - Yozgat - KırĢehir - Kırıkkale - Ankara - EskiĢehir - Bilecik - Kütahya - Bursa - Balıkesir - Çanakkale - Tekirdağ - Edirne Sığ yeraltı suyu kalitesindeki bozulmadan dolayı ihmal edilebilir etkiler sadece Ardahan ilinde bulunmaktadır. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanın yüzölçümü, 78 ha a eģittir. DüĢük etkiler sadece Ardahan, Sivas, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde söz konusudur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların yüzölçümü 8 ha (Ardahan) ile 174 ha (Sivas) arasında değiģiklik göstermektedir. Hiçbir ilde orta ve yüksek etkiler söz konusu değildir

206 Tablo ĠĢletme AĢamasında Yüzey Yeraltı Suyu Üzerindeki Etkilerin Yönetimi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemleri Potansiyel Etki Sığ yeraltı suyu kalitesinde bozulma Etki Azaltıcı Önlemleri Su koruma için inģaat faaliyetleri sırasında, askıdaki tozun etki azaltımı için kullanılan su gibi, su tüketimini sınırlama ile yürütülecektir. (örn: gerçek ihtiyaçlarla orantılı olarak suyun makul kullanımı konusunda personelin özel eğitime tabi tutulmasıyla). Su kalitesi ve sürdürülebilirliği, arzın proje gereksinimlerini karģıladığını ve bilinen diğer kullanıcıları olumsuz bir Ģekilde etkilemediğini teyit etmek için düzenli olarak izlenecektir Sızıntı ya da dökülmelerin önlenmesine yönelik stratejiler için Sızıntı Müdahale Prosedürleri geliģtirmek Atığın üretimi ve/veya kötü yönetimini önlemeye yönelik stratejiler için bir Atık Yönetim Planı geliģtirmek Tüm Projeyle ilgili yeraltı suyu çekimini kayıt altına almak ĠĢletmeye kapatma aģamasındaki etkiler Etki faktörleri Projenin analizine dayalı olarak iģletmeye kapatma döneminde hiçbir etki faktörünün hidrojeoloji ve yeraltı suyu kalitesi üzerinde potansiyel bir etkiye sahip olmayacağı değerlendirilmiģtir Tarım ve Hayvancılık Projenin tarım ve hayvancılık üzerindeki potansiyel etkileri, Bölüm 8.3 te ele alınmaktadır Koruma Alanları (EK-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında) Projenin koruma alanları ve sulak alanlar üzerindeki potansiyel etkileri, Bölüm 8.2.2'de ele alınmaktadır Devletin Yetkili Organlarının Hüküm ve Tasarrufu Altında Bulunan Araziler (Askeri Yasak Bölgeler, Kamu Kurum ve KuruluĢlarına Belirli Amaçlarla Tahsis EdilmiĢ Alanlar, 7/16349 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile "SınırlandırılmıĢ Alanlar" vb.) Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altındaki alanlar için 2 km geniģliğindeki Proje güzergâhı üzerinde Milli Savunma Bakanlığına (MSB) ait olan mevcut mülk, arazi, bina ve tesislere iliģkin bilgiler MSB'den talep edilmiģtir. Gelen yanıt yazılarına göre hiçbir teknik uygunsuzluk gözlemlenmemiģtir ve MSB'ye ait olan alanlarda TANAP Proje güzergâhı için özel Ģartlar belirtilmiģtir. Resmi yazılarına göre bu Ģartlar, Bölüm 'de açıklanmaktadır. Ayrıca güzergâh koridoru ile ilgili olarak devlet arazileri hakkında Genel Kurmay BaĢkanlığı'na da baģvuru yapılmıģtır. Genel Kurmay BaĢkanlığı'ndan alınan cevabi yazılarında, talep edilen güzergâh değiģiklikleri liste olarak belirtilmiģtir. Ayrıca söz konusu yazılar güzergâh değiģikliklerine ilave olarak, Genel Kurmay BaĢkanlığı'na ait olan alanlarda TANAP Proje güzergâhı için özel Ģartları da içermektedir. Genel Kurmay BaĢkanlığı ve Savunma Bakanlığı tarafından istenen güzergâh değiģiklikleri gerçekleģtirilmiģ olup, söz konusu yazılarda belirtilen ve Bölüm 'de açıklanan konular TANAP'ın ayrıntılı projelendirme, inģaat ve iģletme aģamalarında dikkate alınacaktır

207 Su Kullanımı ve Bertarafı (Arazi Hazırlık, ĠnĢaat, ĠĢletme ve ĠĢletme Sonrası Olmak Üzere Temin Edileceği Kaynaklar, Su Miktarları, Ġçme ve Kullanma Suyu ve Diğer Kullanım Amaçlarına Göre Miktarları, Kullanım Sonrası OluĢacak Atık Suların Miktarı ve Bertarafı) Projenin arazinin hazırlık ve inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında su kullanımı ve atık su oluģumu söz konusu olacaktır. Su tüketimi ve atık su deģarjına iliģkin ayrıntılı bilgiler aģağıda verilmektedir Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Arazinin hazırlanması ile birlikte baģlayacak inģaat aģaması sırasında ilk inģaat faaliyetlerinden biri kampların kurulması olacaktır. ĠnĢaat sırasında iģçiler için konaklama, kantin tesisleri ve diğer temel gereksinimleri sağlayacak olan kamplar, lojistik ve yerel koģullar açısından güzergâh üzerindeki en uygun yerlerde kurulacaktır (Bkz. Bölüm 2.3.1). Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģaması sırasında 23 ana kamp, boru stok alanlı 2 ana kamp ve 21 boru stok alanı kurulması planlanmaktadır (Bkz. Bölüm ). Ana ve geçici kamp sahalarının koordinatları ve yerleri Ek 1.2 ve Ek 1.3'de verilmektedir. Kamplar için yaklaģık personel istihdam edilecektir Projenin arazi hazırlık ve inģaat döneminde su kullanımı, aģağıda belirtilen unsurlar için gerekli olacaktır: Ġstihdam edilen personelin içme ve kullanma suyu Boru hattının iģletmeye kabulünden önceki hidrotest ve ĠnĢaat sahası ve kullanılacak köy yollarında toz oluģmasını önlemek için arazöz ile sulama yapılması Arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında suyun kullanacağı sahalar, miktarlar, temin kaynakları, atık su miktarları ve atık su arıtma yöntemleri, Tablo de özetlenmekte olup, ayrıntılar devamında verilmektedir. Projenin bu aģamasında deģarj noktaları henüz belirlenmemiģ olup, deģarj noktaları inģaat çalıģmalarının baģlamasından önce belirlenecektir

208 Tablo Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢamalarında Suyun Kullanacağı Sahalar, Miktarlar, Temin Kaynakları, Atık su Miktarları ve Atık su Arıtma Yöntemleri Su Kullanım Amacı Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında içme ve kullanma suyu kullanımı; kamplardaki kiģi için (25 kamp * 750 kiģi kiģi) ĠnĢaat faaliyetleri sırasında açılacak hendeklerde toplanan su (yağmur suyu, yüksek yeraltı suyu gibi) 56 inçlik boru hattı ve 48 inçlik boru hattı için hidrotest suyu (Bkz. Bölüm 2) YağıĢlı olan dönemler haricinde köy yolları ve çalıģma alanlarında toz emisyonunun önlenmesi için arazözler ile sulama yapılması 21 Kullanılacak Su Miktarı Kamplar için; kiģi x 150 lt/kiģi baģı-gün m 3 /gün Miktarın belirlenmesi mümkün değildir. 56 inçlik boru hattı: m 3 48 inçlik boru hattı: m 3 Toplam: m 3 Ortalama 10 m 3 /gün Su Temin Yeri Ġçme suyunun damacana su ile kullanma suyunun ise kamp alanlarının yakınındaki yerleģim birimlerindeki belediye su sistemlerinden temin edilmesi planlanmaktadır. Su sisteminin bulunmaması halinde kullanma suyu, çeģmelerden, köy su sistemlerinden taģınarak veya açılacak yer altı su kuyularından temin edilecektir. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında içme suyu ve kullanma suyu, Sağlık Bakanlığı'nın tarihli ve tarihli "Ġnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik" ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu hükümlerine uygun olarak temin edilecektir. Ġçme ve kullanma suyunun mikrobiyolojik ve kimyasal analizi, düzenli aralıklarla yetkili makamlar tarafından yapılacaktır. OluĢacak Atık su Miktarı ~ m 3 /gün - - Hidrotestte kullanılacak suyun, yüzey suyundan temin edilmesi planlanmaktadır. Yüzey suyu kaynaklarının bulunmaması halinde Devlet Su ĠĢleri Genel Müdürlüğü'nden gerekli izinlerin alınmasından sonra yer altı suyu kuyuları kullanılacaktır. Sulama iģlemi için kullanılacak suyun, yüzey suyundan temin edilmesi planlanmaktadır. Yüzey suyu kaynaklarının bulunmaması halinde Devlet Su ĠĢleri Genel Müdürlüğü'nden gerekli izinlerin alınmasından sonra yer altı suyu kuyuları kullanılacaktır m 3 Not 1: Bir kiģi için su kullanım miktarı 150 L/kiĢi-gündür 22 Not 2: Ġçme suyu ve kullanma suyu, tamamen atık suya dönüģecektir. Not 3: Hidrotest suyunun kesin miktarları, yapılacak mühendislik çalıģmaları ile ortaya çıkacaktır. - Atık su Arıtma Yöntemi Ortaya çıkacak evsel nitelikli atık su, kamp sahasındaki paket atık su arıtma tesisinde toplanacak ve arıtılacaktır. Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği'ndeki (SKKY) standartları sağlayan paket atık su arıtma tesisi çıkıģ suyu gerekli izinler alındıktan sonra en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. Su bulanıklık ve askıda katı madde içereceğinden deģarj edilmeden önce sedimantasyon (çöktürme) yapılacaktır. Su, pompa ile çekilecek ve inģa edilecek sedimantasyon havuzlarına iletilecektir. Sedimantasyondan sonra su, en yakın alıcı ortama boģaltılacaktır. Ortaya çıkacak atık sular, arıtılacak ve Tablo ve Tablo de yer alan sınır değerlerin karģılanmasından sonra gerekli izinler alınacak ve en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. ÇalıĢma alanlarında toz oluģumunun engellenmesi amacı ile kullanılan suyun büyük kısmı toprak tarafından emilecek kalan kısmı da mevsimsel değiģikliklere bağlı olarak kısmen buharlaģacaktır. Dolayısıyla bu aģamadan kaynaklanacak bir atık su oluģumu söz konusu değildir. 21 Toz emisyonunun önlenmesi için inģaat sahası ve servis yollarına özellikle ilkbahar, yaz ve sonbaharda sürekli olarak arazözlerle su püskürtülecektir. 22 Kaynak: (Su Temini ve Atık su UzaklaĢtırılması Uygulamaları ĠTÜ , Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel EROĞLU)

209 Evsel Nitelikli Atık Su Projede çalıģan personelden kaynaklı olarak orta derecede kirlenmiģ evsel nitelikli atık su oluģacaktır. Literatür bilgilerine göre, oluģacak evsel nitelikli atık suyun özellikleri (toplam kirlilik yükü) Tablo 'de sunulmaktadır. Tablo Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢamalarında OluĢacak Evsel Nitelikli Atık Suyun Özellikleri PARAMETRE Birim Yük (mg/l) Toplam Yük (kg/h) BOD ,8 COD ,6 Askıdaki katı madde ,8 Yağ-gres ,7 Toplam P 8 0,9 Toplam N 40 4,7 Toplam Cl 50 5,9 Toplam kükürt 30 3,5 Toplam organik karbon ,8 ph 6-9 Kaynak: Metcalf ve Eddy. (2004). Atık su Mühendisliği, Arıtma, Tasfiye ve Yeniden Kullanım, Mc Graw Hill Book Company, New York, ABD. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģaması sırasında oluģacak evsel nitelikli atık su, paket atık su arıtma tesisinde arıtılacak, tarihli ve sayılı "Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde (SKKY)" yer alan "Evsel Atık Sular için Alıcı Ortama DeĢarj Standartları" sağlanacak ve gerekli izinler alındıktan sonra en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde (SKKY) verilen sınır değerlere ilave olarak, IFC Genel Çevre, Sağlık ve Güvenlik Kılavuz Ġlkeleri ve AB Kılavuz Ġlkelerinde belirtilen sınır değerler karģılanacaktır (Bkz. Bölüm 4). Projenin arazi hazırlık ve inģaat dönemlerinde tesis edilmesi planlanan paket atık su arıtma tesisleri kapsamında tarihli ve 2012/9 sayılı Atık su Arıtma / Derin Deniz DeĢarjı Tesisi Proje Onay Genelgesi uyarınca gerekli izin ve onaylar alınacaktır. Hendeklerde Toplanan Su ĠnĢaat faaliyetleri sırasında açılacak hendeklerde su (yağmur suyu, yüksek yeraltı suyu gibi) toplanabilir. Su bulanıklık ve askıda katı madde içereceğinden deģarj edilmeden önce sedimantasyon (çöktürme) yapılacaktır. Hendeklerde toplanan su, pompalarla Proje güzergâhı boyunca tesis edilecek sedimantasyon havuzlarına alınacak, askıda katı maddelerin çökeltilmesinden sonra su, en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir

210 Sedimantasyon havuzlarında çökertilen malzeme, niteliğine göre mümkünse arazi tesviye çalıģmalarında kullanılacaktır. Hidrotest Atık suyu Projenin inģaat aģaması tamamlandıktan sonra, tüm boru hattı için eksiksiz bir hidrotest yapılarak boru hattının bütünlüğü doğrulanacaktır. Koruma veya temin güçlükleri nedeniyle, suyun bir test bölümünden diğerine boru hattı boyunca taģınması gerekebilir. Bu durumlarda montaj programı, suyun temini ve bertaraf Ģartları tamamen sağlanarak tamamlanacaktır. Test suyunun bir bölümden diğerine aktarılması iģlemi metal borular kullanılarak suyun hiçbir Ģekilde kaybedilmemesi veya dökülmemesi sağlanarak gerçekleģtirilecektir. Su bir bölümden diğerine aktarılırken filtrelenecek ve kimyasal bileģimi kontrol edilecek ve gerekirse istenen değerler için ayarlama yapılacaktır. Su kalitesi ile ilgili herhangi bir Ģüphe olması ve suyun uzun süre boru hattında tutulması halinde, su içerisindeki biyolojik oluģumların önlenmesi için suyun kimyasal iģleme tabi tutulması gerekebilir. Ayrıca borunun iç yüzeyinin korunması için suya oksidasyon/ korozyon inhibitörlerin eklenmesi gerekebilir. Kimyasalların eklenmesi dikkatli bir inceleme ve kontrole tabi olacaktır. Suyun belirtilen bileģim değerleri içinde kalmasını sağlamak için periyodik kontroller gerçekleģtirilecek ve bertaraf öncesinde test edilecektir. Hidrotestler için gerekli proses suyunun miktarı, hidrostatik basınç profilleri dikkate alınarak belirlenen ve test edilen hattın uzunluğuna ve hattın bir kısmından diğerine yeniden kullanılan test suyunun hacmine bağlı olarak değiģiklik gösterecektir. Ġlk çalıģmalara göre hidrotest için gerekli proses suyunun miktarı, 56 inçlik boru hattı için yaklaģık m 3 ve 48 inçlik boru hattı için m 3 olacaktır. Mühendislik aģamasında, hidrotest için su kaynakları ve deģarj noktalarının tanımlanması için su temin yerleri/deģarj yerleri belirlenecek ve su analizleri yapılacaktır. Su kaynakları, boru hattı boyunca eģit olarak dağıtılmaya çalıģılacak, ancak aralarındaki mesafe nedeniyle birden fazla test bölümünün aynı kaynağı kullanması gerekecek ve suyun birkaç test bölümü için taģınması rutin bir uygulama olacaktır. Hidrotestten sonra oluģacak atık su, tarihli ve sayılı "Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde (SKKY)" verilen standartlara uygun yöntemlerle arıtılacaktır (Bkz. Tablo ). SKKY'de belirtilen sınırlara ilave olarak IFC (Karada Petrol ve Gaz GeliĢtirmeye ĠliĢkin Çevre, Sağlık ve Güvenlik Kılavuz Ġlkeleri) tarafından belirlenen sınır değerlere de uyulacaktır (Bkz. Tablo )

211 Tablo Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği - KarıĢık Endüstriyel Atık Suların Alıcı Ortama DeĢarj Standartları Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ( tarihli ve sayılı yönetmelik) Tablo 19: KarıĢık Endüstriyel Atık Suların Alıcı Ortama DeĢarj Standartları (Küçük ve Büyük Organize Sanayi Bölgeleri ve Sektör Tanımı Yapılamayan Diğer Sanayiler) Parametre Birim Kompozit Numune (2 saat) Kompozit Numune (24 saat) Kimyasal Oksijen Ġhtiyacı (KOĠ) mg/l Toplam Askıda Katı Madde (TAKM) mg/l Yağ ve Gres (O&G) mg/l Toplam Fosfor mg/l 2 1 Toplam Krom mg/l 2 1 Krom (Cr+6) mg/l 0,5 0,5 KurĢun (Pb) mg/l 2 1 Toplam Siyanid (CN-) mg/l 1 0,5 Kadmiyum (Cd) mg/l 0,1 - Demir (Fe) mg/l 10 - Florid (F-) mg/l 15 - Bakır (Cu) mg/l 3 - Çinko (Zn) mg/l 5 - Cıva (Hg) mg/l Toplam Kjeldahl Nitrojen mg/l Balık Biyodeneyi (ZSF) Renk (Pt-Co) ph Tablo IFC Hidrotest Su DeĢarj Standartları Parametre Sınırlar Toplam hidrokarbon içeriği 10 mg/l ph 6-9 BOD 25 mg/l COD 125 mg/l Toplam askıdaki katı maddeler 35 mg/l Toplam fenoller 0,5 mg/l Sülfitler 1 mg/l Ağır metaller (Toplam) 5 mg/l

212 Parametre Klorürler Sınırlar 600 mg/l (ortalama) mg/l (Azami) Denizde kullanılacak ekipmanın ve boru hattının denizdeki bölümünün sağlamlığının doğrulanması için gerçekleģtirilen hidrotest, su (ekipman Ģartnamelerinin uygun olması durumunda filtrelenmiģ deniz suyu kullanılacaktır) ile yapılacak basınç testini içermektedir. Ġç korozyonun engellenmesi ve kaçakların tespiti amacıyla suya kimyasal katkı maddeleri (korozyon inhibitörleri, oksijen tutucu ve boyalar) eklenebilir. Hidrotest sularının yönetiminde aģağıdaki kirlilik önleme ve kontrol önlemleri dikkate alınacaktır: Ekipmanın denizdeki tesislere gönderilmeden önce karadaki bir tesiste test edilerek denizde kullanılacak hidrotest suyu miktarının en aza indirilmesi; Birden fazla test için aynı suyun kullanılması; Test suyunun ekipman veya boru hattı içerisinde kalma süresinin en aza indirilerek kimyasal ihtiyacının azaltılması; Kimyasal katkı maddelerinin doz konsantrasyonu, toksisite, biyobozunurluk, biyoyararlılık ve biyobirikim potansiyeli dikkate alınarak seçilmesi; Denizel hidrotest suyunun arıtma ve bertaraf için uygulanabilir olduğunda kıyı tesislerine gönderilmesi. Hidrotest suyunun denize deģarj bertarafı için tek uygulanabilir seçenek olarak deģarj noktası, deģarj debisi, kimyasal kullanımı ve yayılımı, çevresel risk ve izleme koģullarının dikkate alındığı bir hidrotest suyu bertaraf planı hazırlanacaktır. Hidrotest suyunun sığ kıyı sularına verilmesinden kaçınılacaktır ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģamasında toplam iģletme personelinin sayısı yaklaģık 70 olacaktır ve bunların yaklaģık 40'ı için kalacak yer imkânı sağlanması gerekmektedir. YaklaĢık olarak 300 bakım personeli bulunacak ve bunların yaklaģık 70'i için kalacak yer imkânı sağlanması gerekmektedir. Güvenlik nedeniyle lojmanlar, tesis çitleri içerisinde yer almayacaktır ve yetkililerce belirlenen proje sağlık koruma bandına uygun Ģekilde yerleģtirilecektir. ĠĢletme aģamasında su kullanımı ve oluģacak atık sulara ait bilgiler Tablo te gösterilmektedir. 23 IFC, Karada Petrol ve Gaz GeliĢtirmeye ĠliĢkin Çevre, Sağlık ve Güvenlik Kılavuz Ġlkeleri,

213 Tablo ĠĢletme AĢamalarında Suyun Kullanacağı Sahalar, Miktarlar, Temin Kaynakları, Atık su Miktarları Ve Atık su Bertaraf Etme Yöntemleri Su Kullanım Amacı Kullanılacak Su Miktarı Su Temin Yeri OluĢacak Atık su Miktarı Atık su Arıtma Yöntemi Projenin iģletme aģamasında içme ve kullanma suyu kullanımı; Sahada çalıģacak iģletme personeli: 70 kiģi Sahada çalıģacak bakım personeli: 300 kiģi Su tüketimi yapan toplam : 370 kiģi 370 kiģi x 150 lt/kiģigün 55,5 m 3 /gün Ġçme suyunun damacana su ile kullanma suyunun ise yer üstü tesislerinin yakınındaki yerleģim birimlerindeki belediye su sistemlerinden temin edilmesi planlanmaktadır. Su sisteminin bulunmaması halinde kullanma suyu, çeģmelerden, köy su sistemlerinden taģınarak veya açılacak yer altı su kuyularından temin edilecektir. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında içme suyu ve kullanma suyu, Sağlık Bakanlığı'nın tarihli ve tarihli "Ġnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik" ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu hükümlerine uygun olarak temin edilecektir. Ġçme ve kullanma suyunun mikrobiyolojik ve kimyasal analizi, düzenli aralıklarla yetkili makamlar tarafından yapılacaktır. ~ 55,5 m 3 /gün Ortaya çıkacak evsel nitelikli atık sular, YÜT sahasındaki paket atık su arıtma tesisinde toplanacak ve arıtılacaktır. Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği'ndeki (SKKY) standartları sağlayan paket atık su arıtma tesisi çıkıģ suyu gerekli izinler alındıktan sonra en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. Yağmur Suyu Proses Suyu Miktarın belirlenmesi mümkün değildir. Miktarın belirlenmesi mümkün değildir. - - Su sisteminin bulunmaması halinde gerekli su, çeģmelerden, köy su sistemlerinden taģınarak veya açılacak yer altı su kuyularından temin edilecektir. Not 1: Bir kiģi için su kullanım miktarı 150 L/kiĢi-gündür (24) Not 2: Ġçme suyu ve kullanma suyu, tamamen atık suya dönüģecektir. - Bu sistem için arıtma öngörülmemektedir. Yağmur suyu, kirlenmemiģ su olup, ön arıtma/arıtma yapılmadan kanallar yoluyla doğal araziye iletilecektir. Ortaya çıkacak atık sular paket atık su arıtma tesisinde toplanacak ve arıtılacaktır. SKKY standartlarını sağlayan paket atık su arıtma tesisi çıkıģ suyu gerekli izinler alındıktan sonra en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. Bölüm 'de belirtildiği gibi, Projenin iģletme aģamasında içme suyu, damacanalarda satın alınacak ve kullanma suyu da YÜT lerin yakınındaki yerleģimlerde bulunan belediye su sistemlerinden elde edilebilecektir. Bir su sisteminin bulunmaması halinde kullanma suyu, çeģmelerden, köy su sistemlerinden taģınarak veya su kuyuları açılarak elde edilecektir. Su kuyusu açılması halinde Devlet Su ĠĢleri'nden gerekli izinler alınacaktır. ĠĢletme aģamasında kullanılacak içme suyu ve kullanma suyu, Sağlık Bakanlığı'nın tarihli "Ġnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik" ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu hükümlerine uygun olarak temin edilecektir. EROĞLU) 24 Kaynak: (Su Temini ve Atık su UzaklaĢtırılması Uygulamaları ĠTÜ , Prof. Dr. Dinçer TOPACIK, Prof. Dr. Veysel

214 Evsel Nitelikli Atık Sular Yerüstü Tesislerinde ortaya çıkacak evsel nitelikli atık sular için kanalizasyon altyapısı kurulacak olup, söz konusu altyapı ile tuvaletler, giriģ yapısı banyoları, istasyon kumanda, idare binası, kantin, atölye, depo ve lojman binalarından gelen evsel nitelikli atık sular toplanacaktır. Evsel atık su, sızdırmasız biriktirme havuzlarında toplanacak ve paket atık su arıtma tesisine pompalanacaktır. Atık suyun paket atık su arıtma tesisine giriģinden önce kurulacak olan yağ tutucu ile yağ ve gresin ayrılması sağlanacaktır. Paket atık su arıtma tesisi çıkıģ suyunun ilgili mevzuatta yer alan sınır değerleri karģılamasından sonra gerekli izinler alınacak ve en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. FMS-GE-A1 ölçüm istasyonu (Gürcistan sınırı) gibi az sayıda kiģinin görev yapacağı tesislerde ortaya çıkacak atık sular sızdırmasız biriktirme havuzlarında toplanacak ve en yakın atık su arıtma tesisine vidanjörlerle taģınacaktır. Yakınlarda atık su arıtma tesisinin bulunmaması halinde, baģvurulacak seçeneklerden biri de en yakın CST ye vidanjörlerle taģınması olacaktır. FMS-GR-A1 ölçüm istasyonunda ise (Yunanistan sınırı), küçük ölçekli paket membran biyoreaktörü temin edilmesi öngörülmektedir. SKKY deki limit değerleri sağlayan paket membran biyoreaktörü çıkıģ suyu gerekli izinler alındıktan sonra en yakın alıcı ortama deģarj edilecektir. Blok vanaların ve pig istasyonunun sınırlı hacmi ve bunlarda personel sürekli bulunmayacağından gerekmesi halinde kimyasal tuvalet kullanılacaktır. Proje kapsamındaki yer üstü tesislerinin bulunduğu yerler yerleģim alanlarından uzak olmaları nedeniyle kanalizasyon Ģebekesine bağlantı uygulanabilir bir seçenek olarak görülmemektedir. Yağmur Suları Yerüstü Tesislerinde yer alacak Yağmur Suyu Altyapısı için arıtma öngörülmemektedir. Yağmur suyunun miktarı bölgelere göre mevsimsel olarak değiģkenlik gösterecektir. Yağmur suyu, kirlenmemiģ su olup, ön arıtma/arıtma yapılmadan kanallar yoluyla doğal araziye iletilecektir. Proses Atık Suları Yerüstü Tesislerinde bakım/temizlik iģlemleri veya herhangi bir sızıntı durumunda ortaya çıkacak proses atık suyu, sızdırmasız biriktirme havuzlarında toplanacak ve mümkün ise arıtılmak üzere paket atık su arıtma tesisine pompalanacak ve/veya vidanjörlerle paket atık su arıtma tesisine taģınacaktır. Tesislerde ortaya çıkacak proses suyu, hiçbir koģulda Yağmur Suyu Altyapısına deģarj edilmeyecektir. Tesis içerisinde toplanamayan bütün diğer atık sular, sızdırmasız biriktirme havuzlarında toplanacak ve en yakın atık su arıtma tesisine gönderilecektir. Proje kapsamındaki paket atık su arıtma tesislerinde veriminin izlenmesi ve arıtma çıkıģ suyunun ilgili limit değerleri sağlaması için alıcı ortama deģarj edilmeden önce numune alma noktası tesis edilecektir. ĠĢletme aģamasında ortaya çıkacak atık sular, ulusal mevzuattaki ilgili limit değerler sağlanarak ve kabul görmüģ uluslararası sektörel en iyi uygulamalar dikkate alınarak bertaraf edilecektir

215 Mümkün olması halinde oluģacak bütün atık sular sızdırmasız biriktirme havuzlarında toplanarak en yakın ilgili belediyenin atık su arıtma tesisine taģınacaktır. Projenin iģletme aģamasında tesis edilmeleri planlanan paket atık su arıtma tesisleri için tarihli ve 2012/9 sayılı Atık su Arıtma / Derin Deniz DeĢarjı Tesisi Proje Onay Genelgesi uyarınca gerekli izin ve onaylar alınacaktır. Ayrıca, arıtılmıģ atık suyun tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken Ġzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak deģarjı için ilgili Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü'nden Çevre Ġzin Belgesi alınacaktır ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrünün tamamlanmasından ve iģletmeye son verilmesinden sonra iģletmeye kapatma çalıģmaları yapılacaktır. Bu kapsamda yerüstü tesisleri sökülecektir. Ancak, boru hattı gömülü kalmaya devam edecektir. Bu faaliyetler kapsamında Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında olduğu gibi geçici kamp sahalarının inģa edilmesi planlanmaktadır. Bu nedenle, Projenin bu aģamasında çalıģan personelin ürettiği evsel nitelikli atık su oluģacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamaları için açıklanmıģ olan bütün yükümlülük ve taahhütleri Projenin bu aģaması için de geçerli olacaktır Enerji Temini Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Arazi hazırlık ve inģaat aģamasında baģlıca enerji tüketimi, elektrik Ģeklinde kamp sahalarında ve boru stok sahalarında gerçekleģecektir. Bu alanlar için elektrik enerjisi ulusal Ģebekeye bağlantı yoluyla sağlanacaktır. Bu bağlantı için bir izin süreci gerekli olacaktır. Bu izin süreçleri, ulusal Ģebekeye bağlantının tesis edilmesinden önce tamamlanacaktır. Ulusal Ģebekeye bağlantının tesis edilememesi halinde Ģantiye jeneratörleri kullanılacaktır. Arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında enerji tüketiminin en aza indirilmesi için alınacak önlemler aģağıda Tablo da verilmiģtir. Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki- Enerji Kullanımının En Aza Ġndirilmesi ĠnĢaat AĢaması Potansiyel Etki Kaynak tüketimi Etki Azaltıcı Önlemleri ÇalıĢan farkındalığı Enerji tasarruflu ekipman kullanımı Bakımı yapılmıģ araçların kullanımı ĠĢletme AĢaması Kompresör istasyonlarındaki gaz türbinleri, enerji kaynağı olarak iletilen doğalgazı kullanacaktır. Tesis edilecek dört kompresör istasyonunun kurulu kapasiteleri Projeye uygun olacaktır

216 Tablo Kompresör Ġstasyonları ve Kurulu Güçleri Kompresör Ġstasyonu ÇalıĢan kompresörlerin sayısı Kurulu Termik Güç (MWt) CST-1A CST-3A CST-5A / CST-5AL CST-7A Bununla birlikte yerüstü tesislerinde aydınlatma ve benzeri amaçlarla gereken elektrik gerekli izin sürecinin tamamlanmasından sonra ulusal Ģebekeden alınacaktır. Ulusal Ģebekeden temin edilecek elektrik enerjisinde kesinti yaģanması ihtimaline karģın YÜT sahalarında jeneratörler bulunacaktır. ĠĢletme aģamasında enerji tüketiminin en aza indirilmesi için alınacak önlemler aģağıda Tablo te verilmiģtir. Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki - Enerji kullanımının en aza indirilmesi ĠĢletme aģaması Potansiyel Etki Kaynak tüketimi Etki Azaltıcı Önlemleri ÇalıĢan farkındalığı Enerji tasarruflu ekipman kullanımı Bakımı yapılmıģ araçların kullanımı Mümkün olan en iyi teknolojinin kullanımı BAT (Bkz. Bölüm 4) ĠĢletmeye Kapatma ĠĢletmeye kapatma sırasındaki enerji temini, yukarıda arazi hazırlık ve inģaat aģamasında belirtilen yaklaģıma uygun Ģekilde sağlanacaktır. ĠĢletmeye kapatma aģamasında enerji tüketiminin en aza indirilmesi için alınacak önlemler aģağıda Tablo te verilmiģtir. Tablo Kaynak Tüketimi Üzerindeki Etki- Enerji Kullanımının En Aza Ġndirilmesi ĠĢletmeye kapama aģaması Potansiyel Etki Kaynak tüketimi Etki Azaltıcı Önlemleri ÇalıĢan farkındalığı Enerji tasarruflu ekipman kullanımı Bakımı yapılmıģ araçların kullanımı Yakıt Temini Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Arazi hazırlık ve inģaat aģamasındaki en önemli yakıt tüketimi, kullanılacak inģaat makineler nedeniyle olacaktır. ĠnĢaat makinelerinin kullanacağı yakıt, çalıģma alanları yakınındaki akaryakıt istasyonlarından sağlanacaktır. Arazi hazırlık ve inģaat aģamasındaki yakıt tüketimi Tablo de belirtildiği Ģekilde en aza indirilecektir

217 ĠĢletme AĢaması ĠĢletme aģamasındaki en önemli yakıt tüketimi, kompresör istasyonlarındaki gaz türbinlerinden kaynaklanacaktır. Gaz türbinleri için gerekli yakıt, boru hattı ile iletilen doğal gazdan sağlanacaktır. TANAP Projesinin iģletme aģamasındaki yakıt tüketimi ile ilgili detaylı bilgiler Bölüm Meteorolojik ve Ġklimsel Özellikler de yer almaktadır. Kompresör istasyonlarında acil durumlarda, acil durum jeneratörlerinin kullanacağı yakıt depoları bulunacaktır. ĠĢletme aģamasında yakıt tüketimi Tablo te belirtildiği Ģekilde en aza indirilecektir ĠĢletmeye Kapatma ĠĢletmeye kapatma sırasındaki yakıt temini arazi hazırlık ve inģaat aģamasına benzer olacaktır. Arazi hazırlık ve inģaat aģamasındaki yakıt tüketimi Tablo te belirtildiği Ģekilde en aza indirilecektir Olası Kaynak ve Altyapı Kullanımları Proje faaliyetleri sırasında kullanılacak baģlıca kaynak, su olacaktır. Projenin çeģitli aģamalarındaki su kullanımı Bölüm 8.1.9'da ayrıntılı olarak açıklanmaktadır. Projede kullanacak baģlıca altyapılar aģağıda verilmiģtir: 1. Ulusal ġebeke Bağlantıları: Enerji Temini bölümünde açıklandığı gibi, Projede izin alma sürecinin tamamlanmasından sonra ulusal elektrik Ģebekesine bağlantı yapılması planlanmaktadır. 2. Mevcut Atık Bertaraf Tesisleri: Bölüm Katı Atık Depolama baģlığında açıklandığı gibi, Proje kapsamında oluģacak katı atıklar, ilgili Belediyeler ile mutabakat iģlemlerinin tamamlanmasından sonra mevcut en yakın belediye atık depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 3. Arazi hazırlık ve inģaat aģamasında gerekli malzemenin karģılanması için mümkün olduğunca kazı toprağı kullanılacaktır. Çıkarılan kazı toprağının uygun olmaması halinde gerekli agrega malzemesi yakın çevrede yer alan lisans ve izinleri tamamlanmıģ kum, çakıl ve taģ ocaklarından temin edilecektir. Yeni taģocaklarının açılmasının gerekli olması halinde inģaat yüklenicisi, taģocağının açılması ve iģletilmesi için gerekli izin ve ruhsatları alacaktır. Tüm izin ve ruhsat alma süreçlerinde Çevre Mevzuatına uyulacaktır. TANAP, taģ ocaklarının proje ve mevzuat Ģartlarına uygunluğunu kontrol ve denetleme hakkına sahip olacaktır. Mevcut ulaģtırma altyapısının kullanımı aģağıdaki bölümde açıklanmaktadır

218 Trafik (Karayolu, Demiryolu, Deniz ve Hat DöĢenirken UlaĢım Yolları) Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģaması sırasında yoğun ulaģtırma faaliyetleri olacaktır. Bu faaliyetler ile ilgili Proje lojistik çalıģmaları yürütülmektedir. Söz konusu Proje lojistik çalıģması halen devam etmekte olup, arazi hazırlık ve inģaat aģaması için ulaģtırma konusunda aģağıdaki ana ilkeler geçerli olacaktır: Borular, demiryolu veya deniz yolu ile Bölüm 2 ve Bölüm 5'de belirtilen ana boru depolama sahasına nakledilecek, Borular, ana boru depolama sahalarından boru stok sahalarına demiryolu veya karayolu ile taģınacak, Borular, inģaat koridoru ve kamplara ise karayolu ile taģınacaktır. Deniz ve demiryolu trafiğindeki artıģın boyutu, Proje Lojistik ÇalıĢmasının tamamlanmasından sonra belli olacaktır. Boruların inģaat alanları ve kamplara kolay bir Ģekilde nakledilmesi için 21 boru depolama alanı ve boru stok alanlı 2 ana kamp sahası belirlenmiģtir. Gerek duyulması halinde Projenin gelecek aģamalarında yeni yerler seçilebilir. Bölüm 2 de de belirtildiği üzere boru hattı çaplarına göre boru hattı uzunlukları aģağıda verilmiģtir: 56' lik boru hattının (EskiĢehir e kadar) uzunluğu yaklaģık km dir. 48' lik boru hattının (EskiĢehir den Yunanistan a kadar/deniz hattı hariç) uzunluğu yaklaģık 453 km dir. 30' lik deniz boru hattının uzunluğu 18 km dir. Boru taģınmasından kaynaklanan trafik yükü hesaplaması bir tır üzerinde 48" ve 30 çapında ve 12 m uzunluğunda 2 adet borunun ve 56" çapında 12 m uzunluğunda 1 adet borunun taģınabileceği varsayımına göre yapılmıģtır. Proje kapsamında kullanılacak boru sayısı; 56' lik boru sayısı: 1334 km / 12 m = , 48' lik boru sayısı: 453 km / 12 m = , 30' lik boru sayısı: 18 km / 12 m = 1.500, Proje kapsamında kullanılacak TIR sayısı; 56' lik boru taģıyacak tır sefer sayısı: /1 = , 48' lik boru taģıyacak tır sefer sayısı: / 2 = , 30' lik boru taģıyacak tır sefer sayısı: / 2 = 750, Toplam tır sefer sayısı: = dir. Bu boruların inģaat aģamasında yaklaģık 3 yıl taģınacağı ve boru taģıma için yılda azami 9 ayın kullanılabileceği dikkate alındığında, bir ayda boru depolama sahalarına yaklaģık ( /3 yıl*9 ay) kamyon girip çıkacak ve bir günde boru depolama sahalarına 162 (4.860/30 gün) kamyon girip çıkacaktır. Bu nedenle 23 boru depolama sahasında her gün yaklaģık 7 tır hareketi olacaktır

219 Arazi hazırlık ve inģaat çalıģmaları sırasında artan karayolu trafiğine katkıda bulunan diğer faktörler aģağıdaki gibidir: Personel, çalıģma alanlarına otobüslerle taģınacağından Proje güzergâhının farklı noktalarında çalıģan personelin giriģ ve çıkıģının yoğun trafiğe neden olması, Alet, inģaat malzemeleri ve atıkların taģınması Geçici ulaşım yolları ĠnĢaat koridoruna ve çeģitli YÜT'lerine ulaģım genel olarak mevcut yollar kullanılarak sağlanacaktır. UlaĢım yolları, Proje çalıģma alanlarına personel, ekipman, araç, ağır kamyonlar ve malzemelerin nakli için geçici olarak kullanılacaktır. Ağır inģaat ekipmanını taģımayacak bazı yollarda sadece hafif kamyon trafiği (örneğin kamyonetler) oluģacaktır. Boru hattı yapım ve çalıģmaları için mevcut asfalt veya stabilize yollar kullanılacak olup, bu nedenle yolun temelinin bozulması, kamu ve inģaat trafiği için araç sürmeyi güç veya tehlikeli hale getirmediği sürece yollarda herhangi bir değiģiklik yapılması gerekmeyecektir. BölünmemiĢ ve toprak yollarda, özellikle yağmur ve kar gibi mevsimsel etkenlerin yolları bozması nedeniyle, inģaat aģamasında inģaat ekipmanları ve araçların taģınabilmesi için yollarda iyileģtirme ve bakım gerekebilecektir. Yol tesviyesi ve dolgu gibi yol iyileģtirme çalıģmaları, mümkün olan yerlerde ve yolun önceden tesviye edildiği durumlarda, mevcut yol sınırları içerisinde yapılacaktır (yani; güvenlik amaçları dıģında yollar geniģletilmeyecektir). Gerektiğinde yollar inģaat koridoru boyunca buldozerlerle düzenlenecek ve eski haline getirilecektir. Bazı yerlerde, özellikle de dağlık alanlarda, yeni ulaģım yollarının açılması gerekecektir. Boru ve personelin güvenli taģınması için mevcut yol ve köprülerin iyileģtirilmesi gerekebilecektir. Yeni ulaģım yolları, erozyon veya siltasyonu önlemek ve yağmur suyunun yol dıģındaki drenaj kanallarına güvenle iletilmesinin sağlayacak Ģekilde yeterli eğimde ve enine eğimli drenaj kanalları ile birlikte tasarlanacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģaması sırasında artan trafik ve nakliyeden kaynaklanabilecek genel riskler ve bu risklerin azaltılması için alınabilecek ilgili etki azaltıcı önlemler Bölüm 11 ve Ek.5 de (Trafik (UlaĢım) Yönetim Planı) açıklanmıģtır ĠĢletme AĢaması Yerüstü Tesisleri (kompresör ve ölçüm istasyonları, blok vana ve pig istasyonları) ulaģım yolları, kalıcı olacak ve inģaattan önce belirlenecektir. Çevresel ve Sosyal Yönetim Planlarında açıklandığı gibi, çevresel etkileri ve uygun etki azaltıcı önlemleri Bölüm 11 de ve Ek-5 değerlendirilmiģtir. ĠĢletme aģamasında, Proje faaliyetlerinden dolayı yüksek düzeyde trafik yükü oluģması öngörülmemektedir. YÜT bakım çalıģmaları nedeniyle trafik yükü üzerinde küçük ölçüde artıģ beklenmektedir. Projenin iģletme aģamasına geçilmesinden sonra arazi hazırlık ve inģaat aģamasına ait Trafik (UlaĢım) Yönetim Planı güncellenecektir

220 ĠĢletmeye Kapatma ĠĢletmeye kapatma aģaması, arazi hazırlık ve inģaat aģamalarındaki ile aynı miktarda boru ve malzeme taģınmasını içermeyecektir. Bu aģamada arazi hazırlık ve inģaat aģamasında olduğu gibi inģaat kampları olacaktır. Yerüstü tesislerinin söküleceği yerlerde trafik yükünde yerel artıģlar olabilecektir. Yerüstü tesisleri sökülmeye baģlanmadan önce ayrıntılı bir Trafik Yönetimi Planı, TANAP tarafından güncellenecektir Emisyon (Toz ve Gaz) Hesaplamaları Bu bölümde TANAP Projesi'nin inģaatı, iģletmesi ve iģletmeye kapatma aģamalarında Proje'nin ortam hava kalitesi üzerinde oluģturması öngörülen etkilerin bir değerlendirmesi sunulmaktadır. AĢağıdaki değerlendirme unsurları, Projenin ortam hava kalitesi üzerinde yaratabileceği etkilerin ifade edilebilmesi için değerlendirme sürecini yönlendiren parametreyi temsil etmektedir: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Gaz kirletici konsantrasyonunda artıģ Etki değerlendirmesi, Bölüm 7 de sunulan hava kalitesinin mevcut durumu konusunda toplanan verilerin yanı sıra Bölüm 3 de sunulan etki faktörleri tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık, aģağıdaki parametre ile tanımlanmaktadır: Alıcıların (insan) varlığı Ekolojik alıcıların varlığı Tablo de bileģene iliģkin duyarlılık seviyesi değerlendirmesini göstermektedir. Tablo Duyarlılık Seviyesi Hava Kalitesi Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Alıcılar (insan) Ekolojik alıcılar <100 sakini bulunan yerleģim yerleri Yapay habitatların bulunması sakini bulunan yerleģim yerleri >500 sakini bulunan yerleģim yerleri Anayol, otoyol veya endüstriyel alanların m yakınında, <100 sakini bulunan yerleģim yerleri Doğal habitatların bulunması Anayol, otoyol veya endüstriyel alanların m yakınında, sakini bulunan yerleģim yerleri Hava kalitesi kriterlerinin aģıldığı noktaların m yakınında bulunan yerleģim yerleri Korunan alanlarının bulunması Kritik habitatların bulunması Mevcut durum verilerinin ayrıntıları, Bölüm 7'de sunulurken duyarlılık analizinin sonuçları, Tablo , Tablo ve Tablo gösterilmektedir

221 Tablo, olası maruz kalan yerleģimlerde, yerleģim birimlerinin sayısını, etkilenebilecek kiģilerin azami sayısını ve etkilenebilecek alanların yüzölçümünü (hektar olarak) göstermektedir ve ilgili Proje bileģenleri için aģağıdaki YÇA içinde gaz akıģ yönünde doğudan batıya illere göre düzenlenmiģtir: Alıcılar (insan) varlığı: m lik YÇA Ekolojik alıcılar varlığı: 500 m lik YÇA Duyarlılık analizi, hava kalitesi sınır değerlerinin aģıldığı noktalara göre yapılmıģ olup, Bölüm da sunulan mevcut durum verilerine dayanmaktadır. YerleĢim birimi, etki faktöründen küçük ölçüde etkilense dahi yerleģim birimindeki tüm nüfusun homojen biçimde maruz kalabileceği varsayılmıģtır. Bu varsayıma bağlı olarak etkilenebilecek alıcılar (insan) konusundaki tahminler konservatiftir. Benzer Ģekilde, ekolojik alıcıların etki alanı içerisinde etki faktörüne homojen biçimde maruz kaldıkları öngörülmüģtür

222 Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Yüksek Orta (Ġnsan) alıcılar (YerleĢim birimleri) Toz ve partikül için DüĢük [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] Yüksek Orta DüĢük Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Yüksek Orta Alıcılar (Ġnsan) (YerleĢim birimleri) Gaz kirleticiler için DüĢük [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] Yüksek Orta DüĢük

223 Tablo Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Ekolojik Alıcılar Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek 55,735 11,723 28,168 4,309 43,097 18,741 2,808 Ekolojik alıcılar Orta 4,329 3,233 2,197 5, , ,088 1, , ,057 3, , DüĢük 1,042 2,124 6,885 1, ,835 6,523 1,490 2,257 5,070 7, ,160 2,688 3,041 2, ,

224 ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Sayısı

225 ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi Toz ve Partikül Ġle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Nüfusu

226 ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Sayısı

227 ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Gaz Kirleticilerle Ġlgili Alıcılar (Ġnsan) - YerleĢim Birimlerinin Nüfus

228 ġekil Duyarlılık Analizi Hava Kalitesi - Ekolojik Alıcılar

229 Duyarlılık unsuru - alıcılar (insan) Tablo , ġekil , ġekil , ġekil ve ġekil 'de sunulan duyarlılık analiz sonuçlarına göre, en yüksek nüfus KırĢehir ilinde bulunurken ( ), en fazla yerleģim alanı sayısı ise Sivas ilindedir. En az nüfus Tekirdağ Ġl indeyken (269), en düģük yerleģim alanı sayısı da Tekirdağ ilindedir. Yüksek duyarlılık seviyeli alıcılar Tekirdağ ili hariç tüm Ġllerde bulunmaktadır. Yüksek duyarlılık seviyeli yerleģim alanı sayısı 1 (Bayburt Giresun ve Bilecik) ve 34 (Erzurum) arasında değiģmektedir. Yüksek duyarlılık seviyeli nüfus 523 (Bilecik) ve (KırĢehir) arasında değiģir. Orta duyarlılık seviyesindeki alıcılar her ilde bulunur; nüfus 269 (Tekirdağ) ve (Bursa) arasında değiģirken yerleģim alanı sayısı 1 (Tekirdağ) ve 61 (Bursa) arasında değiģmektedir. DüĢük duyarlılık seviyeli yerleģim alanı sayısı 1'den (Kars) 69'a (Sivas) değiģkenlik gösterir. DüĢük duyarlılık seviyeli nüfus 77 (Kars) ile (Sivas) arasında değiģir. Ayrıca, Bayburt, Giresun, Tekirdağ ve Edirne Ġllerinde düģük duyarlılık seviyeli alıcılar yoktur. Gaz kirleticiler için (Bkz. ġekil ve ġekil 'de), alıcı olarak en fazla yerleģim alanı sayısı Sivas ili, en fazla nüfus ise KırĢehir ilindedir ( ). En düģük yerleģim alanı sayısı Tekirdağ ilinde, en az nüfusta Tekirdağ ilindedir (269). Yüksek duyarlılık seviyeli alıcılar Tekirdağ ili hariç tüm illerde bulunmaktadır. YerleĢim alanı sayısı 1 (Bayburt, Giresun ve Bilecik) ve 25 (Erzurum) arasında değiģirken, nüfus 523 (Bilecik) ve (KırĢehir) arasında değiģiklik gösterir. Tüm illerde orta duyarlılık seviyeli alıcılar 1 (Tekirdağ) ve 74 (Bursa) arasındaki yerleģim alanı sayısı ve 269 (Tekirdağ) ve (Bursa) nüfus bulunabilir. DüĢük duyarlılık seviyeli yerleģim alanı sayısı 1 (Kars) ve 69 (Sivas) arasında değiģirken, nüfus 77 (Kars) ve (Yozgat) arasında değiģir. Ayrıca, Bayburt, Giresun, Tekirdağ ve Edirne illerinde düģük duyarlılık seviyeli alıcılar yoktur. Duyarlılık unsuru - ekolojik alıcılar Ekolojik alıcılar değerlendirildiğinde (Bkz. Tablo ve ġekil ), en küçük alanlar Tekirdağ ilinde bulunurken, en geniģ alanlar Ardahan ilinde yer almaktadır. Yüksek duyarlılık seviyeleri (koruma alanları) Ardahan, Balıkesir, Erzurum, Çanakkale, Kars, Sivas ve Edirne illerinde mevcuttur. Duyarlılığın yüksek seviyede olduğu alanların boyutları ha (Edirne) ve ha (Ardahan) arasında değiģmektedir. Tüm illerde orta duyarlılık seviyesi bulunabilmektedir. Orta duyarlılık seviyesi (doğal habitat) 64 ha (Tekirdağ) ve ha (Sivas) arası büyüklükteki alanlarla iliģkilendirilmiģtir. Tüm illerde, düģük bir duyarlılık seviyesine sahip alıcılar 22 (Tekirdağ) ve ha (EskiĢehir) arasında değiģmektedir Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması TANAP doğalgaz boru hattı inģaat faaliyetleri sırasında Bölüm 2 de detaylı olarak anlatıldığı üzere öncelikle boru hattı üzerindeki bitkisel toprak sıyrılacak ve borunun

230 yerleģtirileceği alan hendek uygun derinlikte kazılarak kazı toprağı geri dolguda kullanılmak üzere yan tarafında biriktirilecektir. Boru yerleģtirilmeden önce yatak malzemesi serilecektir. Borunun yerleģtirilmesine müteakip geri dolgu yapılacak ve alan düzeltilecektir. Kazı toprağının alandan taģınması ve depolanması gibi iģlemler öngörülmediğinden, toz emisyonunun yalnızca kazı iģleminden kaynaklanması beklenmektedir. TANAP Proje güzergâh inģaatı yaklaģık olarak 45 ay olarak öngörülmüģ olup, hafriyat ve inģaat çalıģmalarının 33 ay süreceği öngörülmektedir. ÇalıĢmalar gündüz yapılacak olup, 12 saatle sınırlandırılmıģtır. Hesaplamalarda hafriyat yoğunluğu 1,6 ton/m 3 alınmıģtır. Boru hattı güzergâhı yaklaģık olarak 1800 km olup, daha önce Bölüm 2 de belirtildiği üzere tüm güzergâhta yaklaģık m 3 kazı yapılması öngörülmektedir. TANAP Projesinin 8 sahaya bölünerek inģa edilmesi planlanmıģtır. Müteahhit firmaların çalıģma alanları birbirinden bağımsız ve uzak olacaktır. Buna göre bir müteahhidin günde yaklaģık ortalama; 1800 km * (1000 m/1km) / [8 saha * (33 ay*30 gün)] 230 m boyunca m 3 / [8 saha * (33 ay*30 gün)] m 3 Buna göre hesaplamalar bir yüklenicinin günde 230 m lik bir hatta çalıģacağı ve m 3 kazı yaparak çalıģacağı varsayılarak hesaplama yapılmıģtır. Boru hattı inģaat çalıģmaları ayrı bölgelerde aynı zamanlarda yürütülecektir. Proje kapsamında yer alan üniteler için toz emisyonu kütlesel debi hesaplamaları Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-12, Tablo 12.6 da verilen toz emisyon faktörleri kullanılarak hesaplanmıģ olup, aģağıda söz konusu referans değerler verilmiģtir: Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında gerçekleģtirilecek çalıģmalar sırasında toz emisyonunu minimize edecek önlemler alınacaktır. Bu önlemlerden bazıları çalıģma alanının sulanarak nemlendirilmesi, kazı iģleminin savrulmadan yapılmasıdır. Bu sebeple SKHKKY de belirtilen kontrollü emisyon faktörleri kullanılarak aģağıdaki gibi hesaplanmıģtır. Faaliyet Kontrolsüz Kontrollü Sökme 0,025 kg/ton 0,0125 kg/ton Buna göre aģağıda faaliyet sahasında toz emisyonuna konu olan iģlemlere göre toz emisyonu oluģum değerleri hesaplanmıģtır. Saatlik kazı miktarı; m 3 /gün x 1,6 ton/m 3 = ton/gün ton/gün / 12 sa = 194,7 ton/sa Hafriyatın Sökülmesi sırasında oluģacak toz emisyonu kütlesel debi değeri; Hafriyat Miktarı Emisyon Faktörü Toz Emisyonu Kütlesel Emisyon Kaynağı Faaliyet (ton/sa) (kg/ton) Debi Değeri (kg/sa) Hafriyatın Sökülmesi 194,7 0,0125 2,

231 tarihli sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-2 de, Saatlik kütlesel debi (kg/saat) değerleri Tablo 2.1 de verilen değerleri aģması halinde, tesis etki alanında emisyonların Hava Kirlenmesi Katkı Değeri (HKKD) mümkünse saatlik, aksi takdirde, günlük, aylık ve yıllık olarak hesaplanır ifadesi yer almaktadır). Değer Tablo Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Ek-2, Tablo 2.1 de yer alan Ġlgili Limit Kütlesel debiler (kg/saat) Parametre Bacadan Baca DıĢındaki Yerlerden Toz 10 1 Yapılan hesaplama Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği Ek-2, Tablo 2.1 e göre değerlendirildiğinde, hesaplanan toz emisyonu değeri 1 kg/sa lik sınır değerini aģtığından yukarıda belirtilen SKHKKY, Ek-2 hükmüne istinaden AERMOD kullanılarak Toz Modellemesi yapılmıģtır. TANAP Projesi Türkiye nin doğusundan batısına dek uzanan yaklaģık km uzunluğunda oldukça büyük bir projedir. Boru hattı inģaatında ortaya çıkması muhtemel toz emisyonu tüm güzergâh boyunca gerçekleģecektir. Boru hattı inģaat aģaması hava kalitesi dağılım modellemesi için temsili bir alan seçilmiģ olup, modelleme çalıģması sadece bu bölge için gerçekleģtirilmiģtir. ĠnĢaat aģamasında meydana gelecek toz emisyonunun, iklimsel olarak kurak bir bölge olan Ġç Anadolu Bölgesinde daha etkili olabileceği düģünülerek modelleme bölgesi olarak EskiĢehir ili seçilmiģtir. Modelleme ÇalıĢması (AERMOD) Kullanılan Metot EPA hava kalitesi modellerine Amerikan Meteoroloji Topluluğu Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi GeliĢtirme Komitesi (AERMIC) tarafından en son geliģmiģ model konseptleri yüklenmiģtir. AERMIC sayesinde, Hava Kalitesi Dağılım Modellemesi (AERMOD) geliģtirilmiģtir ve bu model gezegen sınır tabakasındaki türbülans sistemini, ölçekleme konseptlerini, yeryüzündeki ve yüksekteki kaynakların iyileģtirilmesini ve basit ve kompleks topolojiyi yansıtır. Uluslararası standartlarda kabul gören AERMOD Modeli, dünya çapında birçok araģtırmacı, denetim ve yetkili kurumlar tarafından kirletici konsantrasyonlarını tahmin etmek amacıyla kullanılmaktadır. Temelini sabit Gaussian dağılımının oluģturduğu model ile birçok emisyon kaynağının kirletici dağılımları (nokta, alan, çizgi ve hacim) aynı anda veya ayrı ayrı modellenebilmektedir. Model, zaman içerisinde değiģen gerçek zaman verilerini baz alarak saatlik, günlük ve yıllık Yer Seviyesi Konsantrasyon (YSK) değerlerini tahmin edebilen geliģmiģ bir bilgisayar modelidir. Model, kullanıcı tarafından tanımlanan bir ağ sisteminde çalıģmakta, hesaplar ağ sistemini oluģturan her bir alıcı ortam biriminin köģe noktaları için yapılmaktadır. Modelin kullanıldığı ağ sistemi, polar veya kartezyen olarak tanımlanabilmekte, ayrıca ağ sistemi dıģında da ayrık alıcı noktalar belirlenerek, bu noktalarda daha detaylı hesaplar yapılabilmektedir. Model kötü durum senaryosu dikkate alınarak; kirleticilerin ıslak veya kuru çökelmeler nedeniyle konsantrasyonlarında herhangi bir azalmanın olmadığı koģulların varsayımıyla çalıģtırılmıģtır. Buna ilaveten, kirleticilerin radyoaktif bozulmaya uğramadan ve alt ürünlere dönüģmeden yayıldığı varsayılmıģtır

232 Modelleme için aģağıda verilen üç farklı girdi kullanılmaktadır: Temsili meteorolojik veri seti Alıcı ortam olarak tanımlanan ağ sistemi Emisyon kaynağına ait bilgiler Gaz ve toz partikül madde kirleticilerin ortam havasındaki konsantrasyonlarının matematiksel hesaplamalar yoluyla tahmin edilmesini sağlayan modelleme çalıģması aģağıdaki basamaklardan oluģmaktadır: 1. Adım: belirlenen proje etki alanı ağ sisteminin ve etki alanı içerisinde inceleme alanları tanımlanması 2. Adım: temsili meteorolojik veri setinin eklenmesi 3. Adım: emisyon kaynaklarının tanımlanması Yapılan modelleme çalıģması ile bölgedeki saatlik, günlük ve yıllık ortalama kirletici YSK belirlenmiģ ve bu değerler yönetmelikte yer alan sınır değerler ile karģılaģtırılmıģtır. Bu karģılaģtırmalar sonucunda, atmosfere verilecek emisyonların hava kalitesi üzerine etkileri belirlenmiģtir. Temsili Meteorolojik Veri Seti Modelleme çalıģmalarında kullanılmak üzere saatlik yer seviyesi atmosfer bilgileri (sıcaklık, rüzgâr yönü, rüzgâr hızı, bulutluluk ve bulut taban yüksekliği) ile ravinsonda sondaj verileri temin edilmiģtir. Modelleme çalıģmaları için gereken meteorolojik veriler, bölgedeki meteoroloji istasyonlarından temin edilmiģtir. Meteoroloji istasyonları, Meteoroloji Genel Müdürlüğü/Orman ve Su ĠĢleri Bakanlığı ile birlikte Proje güzergâhını iklim bakımından temsil edecek istasyonlardan seçilmiģtir. Radiosonde verilerinin seçilen meteoroloji istasyonunda ölçülememesi halinde bu veriler en yakın Radiosonde Meteoroloji Ġstasyonundan alınmıģtır. Modelleme çalıģmalarında kullanılan meteoroloji istasyonları ve veri yılları Tablo da verilmiģtir. Tablo Modelleme ÇalıĢmalarında Kullanılan Meteoroloji Ġstasyonları ve Veri Yılları Ġl Ġlçe En Uygun Yıl Yüzey Ġstasyonu Ġsmi Ravinsonda Ġstasyon Ġsmi EskiĢehir Seyitgazi 2011 EskiĢehir (Anadolu) Ankara En uygun meteorolojik veri yılının seçimi için meteoroloji istasyonu uzun yıllar gözlem kayıtlarından istasyonun rüzgâr profili çıkarılmıģtır. Ġstasyonun son 10 yılına ait meteorolojik verilerine ait rüzgâr profilleri ile uzun yıllar rüzgâr profili ile kıyaslanmıģ ve her bir meteoroloji istasyonu için uzun yılları en iyi temsil eden yıl seçilmiģtir. Bu aģamada meteoroloji verilerini AERMOD da kullanılabilecek Ģekilde düzenleyen bir ön-iģlemci AERMET kullanılarak model girdisi-meteorolojik dosyalar oluģturulmuģtur. Alıcı Ortam Ağı Proje etki alanı belirlenirken tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde

233 (SKHKKY) yer alan Tesis Etki Alanı tanımı ve en yakın yerleģim yerleri ile Proje sahası ve etrafındaki topografya göz önünde bulundurulmuģtur. Proje alanının ve çevresinin topografyası göz önüne alınarak belirlenen etki alanı ve en yakın yerleģim en yakın yerleģim alanlarının konumları aģağıda Tablo Sivas Ġli - Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Gaz kirleticilerin emisyonu Korunan Alan Bataklık Düzü Tampon Bölge Yüksek Yüksek de verilmiģtir. Tablo Proje Etki Alanı ve En Yakın YerleĢim Alanı Etki Alanı (kmxkm) Ġl Ġlçe 11 x 11 EskiĢehir Seyitgazi En Yakın Mesafedeki YerleĢim Yön Uzaklık (m) Aksaklı Kuzeydoğu 1200 Büyükdere Güneydoğu 1000 Yenikent Güney 2200 Mahmudiye Güllüce Doğu 4000 Odunpazarı Kalkanlı Kuzeydoğu 3700 Tabloda görülebileceği gibi, geniģ bir alan Tesis Etki Alanı olarak seçilmiģ olup, aģağıda ġekil da verilmiģtir. Ağ sistemi, kenar uzunlukları 250 m olan gridlere bölünerek, kenar uzunlukları 250 m olan inceleme alanları oluģturulmuģtur. Gridlerin köģe noktaları birer alıcı olarak değerlendirilmiģ ve modelleme çalıģmalarında 2025 tane alıcı nokta dikkate alınmıģtır. Söz konusu noktaların yanı sıra en yakın yerleģim yerleri de dikkate alınarak modelleme çalıģmasına dâhil edilmiģtir

234 ġekil Boru Hattı ĠnĢaatı Etki Alanı Söz konusu konsantrasyonlardan, her bir alıcı ortam noktası için YSK değerleri hesaplanmıģ olup, aģağıda verilen dağılım grafiklerinden de görüleceği üzere inģaat alanından yaklaģık m sonrasında sınır değerlerin altına inildiği görülmektedir. ĠnĢaat sahasında oluģması muhtemel toz emisyonundan çalıģanların korunması amacıyla iģ ve iģçi sağlığı mevzuatı uyarınca gerekli tüm önlemler alınacaktır. Toz emisyonu dağılım modellemesinden proje inģaat alanına en yakın yerleģim yerleri için elde edilen YSK değerleri yönetmelikte belirtilen sınır değerlerle karģılaģtırılarak aģağıda Tablo de verilmiģtir

235 Tablo EskiĢehir - Modelleme ÇalıĢmaları Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Ortalama Dönemi YerleĢim Alanı YSK Değerleri (μg/m 3 )* Sınır Değerler (μg/m 3 ) Aksaklı Köyü 22,05 Güllüce Köyü 16,20 Günlük Yıllık DeğiĢören Köyü 0,55 Büyükdere Köyü 2 64 Yenikent Köyü 0,011 Aksaklı Köyü 0,56 Güllüce Köyü 2,96 DeğiĢören Köyü 0,0044 Büyükdere Köyü 0,14 Yenikent Köyü 0, * Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği, EK-1, Limit değerleri ĠnĢaat aģamasında oluģabilecek PM10 emisyon dağılımları aģağıda ġekil ve ġekil de verilmektedir. ġekil Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında OluĢabilecek Maksimum Günlük Ortalama PM 10 YSK Emisyonları

236 ġekil Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında OluĢabilecek Yıllık Ortalama PM 10 YSK Emisyonları Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda inģaat dönemi boyunca hava kalitesini etkileyebileceği düģünülen etki faktörleri aģağıdaki gibidir: Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA) aģağıdaki gibi tanımlanmıģtır: Toz ve partikül madde emisyonu: 200 m Gaz kirleticilerin emisyonu: 500 m ÇeĢitli proje bileģenleri için etki faktörlerinin inģaat sırasındaki yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5 'de verilmektedir. Karasal boru hattı ve kompresör istasyonlarının inģaatı ile ilgili etki faktörlerinin büyüklüğü, toz ve gaz kirletici emisyonların dağılım modellemesine dayalıdır

237 Tablo Etki Faktörlerinin Hava Kalitesi Üzerindeki Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Boru hattı - karasal O O Boru hattı - denizel D O Yol geçiģi - açık kazı O O Yol geçiģi - hendeksiz D D Demiryolu geçiģi D D Kanal geçiģi - açık kazı O O Kanal geçiģi - kazısız D D Nehir geçiģi - açık kazı O O Nehir geçiģi hendeksiz D D YYSK'de boru hattı O O Kompresör istasyonları O O Kamp alanları Y Y Blok vana / pig / ölçüm istasyonu D D Boru stok sahaları O O Boru hattı döģenmesi D O Geçici ulaģım yolları O D Kalıcı ulaģım yolları O D Etki değerlendirmesi Proje kapsamında gerçekleģtirilecek toprağın kazılması, taģınma ve depolanmasından oluģan toz, asfaltlanmamıģ yollardaki araç trafiği, araçların egzozlarından çıkan partiküllerin emisyonu ve güç jeneratörleri gibi inģaat faaliyetleri hava kalitesini ağırlıklı olarak etkileyecektir. Gaz kirleticilerinden özellikle NO x ve SO 2 emisyonu çoğunlukla araç ve makine egzozları ve güç jeneratörleri gibi sabit kaynaklardan çıkan emisyonlarla ilgili olacaktır. Hava kalitesi için göz önüne alınan etki değerlendirme unsurları aģağıda verilmiģtir: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Mevcut çalıģma kapsamında, ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki

238 mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5' te verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan toz seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan toz seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin sıklıkla kalite kriterlerini aģan toz seviyesine maruz kalması. Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün kesintisiz olarak toza maruz kalması Değerlendirme unsuru: Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan gaz kirletici seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda gaz kirleticiye maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin de sıklıkla kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine maruz kalması Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması AĢağıdaki tablolar, gaz akıģ takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan hava kalitesi duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her bir etki seviyesi için ekolojik alıcıların etkilendiği alanların hektarı ve en yüksek potansiyel olarak maruz kalan nüfus olarak) özetlemektedir. Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Ardahan Kars Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus - DüĢük etki (sayı) nüfus (3) Orta etki (sayı) nüfus (1) 171 (1) 123 (1) 313 Yüksek etki (sayı) nüfus Erzurum (2) Erzincan Bayburt GümüĢhane (1) (1) Giresun Sivas (2) 57 Yozgat - KırĢehir Kırıkkale - - (2) 802 (3) (3) (1)

239 Ġhmal edilebilir etki Ġl (sayı) nüfus Ankara (1) 256 EskiĢehir (1) 20 Bilecik - Kütahya Bursa - (1) 93 DüĢük etki (sayı) nüfus (1) 55 (2) 167 (1) 41 (1) 77 (6) 909 Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus (1) Balıkesir (2) Çanakkale (1) Tekirdağ Edirne - (1) Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle Erzincan, Bayburt, Giresun ve Tekirdağ Ġlleri'nde alıcılar üzerinde hiç bir etki yoktur. GümüĢhane, Sivas, Ankara, EskiĢehir ve Bursa illerinde ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan nüfus 6 (GümüĢhane ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve 256 (Ankara ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. DüĢük etkiler, Kars ili hariç tüm Ġllerde mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus 41 (Bilecik ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Yozgat ilinde üç yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Orta etkiler, Ardahan, Kars, Erzurum ve Bursa illerinde mevcuttur. Orta etkiye maruz kalan nüfus 123 (Kars ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve 313 (Erzurum ilinde üç yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Alıcılar (insan) üzerinde yüksek etkiler mevcut değildir. Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane

240 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ 0, Edirne Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerinde ihmal edilebilir etkiler, tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 0,8 ha (Tekirdağ) ve 509 ha (Sivas) arasındadır. DüĢük etkiler, tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 31 ha (Tekirdağ) ve ha (Sivas) arasındadır. Orta etkiler, Ardahan, Kars, Erzurum, GümüĢhane, Sivas, Yozgat, Ankara, EskiĢehir, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ, Edirne Ġlleri'nde mevcuttur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların büyüklüğü 16 ha (Bursa) ve ha (Ardahan) aralığındadır. Yüksek etki Ardahan Ġli'nde mevcuttur. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların büyüklüğü ha eģittir. Yüksek etkinin ayrıntıları aģağıdaki tabloda raporlanmıģtır

241 Tablo Ardahan Ġli - Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık Unsuru Duyarlılık Seviyesi Toz Ve Partikül Madde Emisyonu Korunan Alan Putka-GölbaĢı Tampon Bölge Yüksek Yüksek Korunan alan, (Bkz. ġekil ) kamp sahasındaki faaliyetler ve boru hattının korunan alandan geçen bölümünün inģaatıyla iliģkili toz ve partikül madde emisyonunun ekolojik alıcısıdır. Solunabilir toz konsantrasyonundaki artıģ kamp sahasının ve yakında boru stok sahalarının inģaat faaliyetlerinden kaynaklanacaktır

242 ġekil Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ - Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

243 Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ardahan Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus - DüĢük etki (sayı) nüfus (6) Orta etki (sayı) nüfus (3) 605 Yüksek etki (sayı) nüfus - Kars - (3) 528 (1) Erzurum - (11) (2) Erzincan (2) 52 (2) Bayburt GümüĢhane (2) 30 (2) 243 (1) Giresun Sivas (5) 282 (6) (1) Yozgat (1) 257 (5) (2) KırĢehir (2) 519 (3) (1) Kırıkkale (2) 176 (1) Ankara (2) 358 (3) 625 (1) EskiĢehir (5) 423 (4) Bilecik (3) 183 (2) Kütahya (1) 77 (4) Bursa (2) 177 (15) Balıkesir - (8) Çanakkale - (3) Tekirdağ

244 Ġl Edirne Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus (1) 442 DüĢük etki (sayı) nüfus (2) Orta etki (sayı) nüfus (2) Yüksek etki (sayı) nüfus - Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ nedeniyle Bayburt, Giresun ve Tekirdağ illerinde alıcılar (insan) üzerinde hiç bir etki yoktur. Ardahan, Kars, Erzurum, Balıkesir ve Çanakkale illeri hariç tüm diğer illerde ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan nüfus 30 (GümüĢhane ilinde iki yerleģim yerinde yaģayan) ve 519 (KırĢehir Ġlinde iki yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. DüĢük etkiler her ilde bulunmaktadır. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus 95 (Erzincan ilinde iki yerleģim yerinde yaģayan) ile (Yozgat ilinde beģ yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Orta etkiler Ardahan, Kars, Erzurum, GümüĢhane, Sivas, Yozgat, KırĢehir, Ankara ve Edirne illerinde mevcuttur. Orta etkiye maruz kalan nüfus 142 (GümüĢhane Ġlinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ile (Erzurum Ġlinde iki yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Yüksek etkiler mevcut değildir. Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir

245 Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerindeki ihmal edilebilir etkiler Tekirdağ Ġli haricinde tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 36 ha (Ardahan) ve ha (Yozgat) aralığındadır. DüĢük etkiler, tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 33 ha (Tekirdağ) ve ha (Sivas) aralığındadır. Orta etkiler Bayburt Giresun ve Bilecik hariç tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların büyüklüğü 8 ha (Kırıkkale) ve ha (Ardahan) aralığındadır. Yüksek etki; Ardahan, Erzurum ve Sivas illerinde mevcuttur. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların büyüklüğü 677 ha (Sivas) ve ha (Erzurum) aralığındadır. Yüksek etki detayları aģağıdaki tablolarda raporlanmıģtır

246 Tablo Ardahan Ġli- Gaz kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ Ekolojik alıcılar - ĠnĢaat aģaması Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Gaz kirleticilerin emisyonu Korunan Alan - Putka-GölbaĢı Sulak Alan-Ramsar Yüksek Yüksek Korunan Alan - Putka-GölbaĢı Ekolojik Etki Bölgesi Yüksek Yüksek Korunan Alan - Putka-GölbaĢı Tampon Bölge Yüksek Yüksek Yukarıda değerlendirilen Putka-GölbaĢı Sulak alanının, Ramsar'ın alanı 40 ha, ekolojik etki bölgesi 120 ha ve tampon bölge ha dır. Tablo Erzurum Ġli - Gaz kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik alıcılar - ĠnĢaat aģaması Yüksek etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Gaz kirleticilerin emisyonu Korunan Alan- Erzurum Bataklık Tampon Bölge Yüksek Yüksek Tablo Sivas Ġli - Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Gaz kirleticilerin emisyonu Korunan Alan Bataklık Düzü Tampon Bölge Yüksek Yüksek

247 ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ - Ardahan Ġl indeki Yüksek Etki Alanı

248 ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonundaki ArtıĢ - Erzurum Ġl indeki Yüksek Etki Alanı

249 ġekil Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ - Sivas Ġl indeki Yüksek Etki Alanı

250 Bulgular ve Tavsiyeler Tablo de gösterilen standart etki azaltıcı önlemler inģaat aģamasında toz partikül ve gaz kirletici emisyonlarının tespit edilen ekolojik alıcılara etkisini azaltmak için uygulanacaktır. AĢağıda belirtilen koruma alanlarına 200 veya 500 m yakındaki Proje bileģenlerinin inģaatından kaynaklı olarak solunabilir toz ve/veya gaz kirleticilerin yoğunluğuna bağlı etkiler ortaya çıkacaktır: Putka-GölbaĢı, Ardahan ili Erzurum Bataklıkları, Erzurum ili Bataklık Düzü, Sivas ili Putka-GölbaĢı koruma alanı hem solunabilir toz hem de gaz kirletici konsantrasyonundan yüksek derecede etkilenecek olup, Erzurum Bataklıkları ve Bataklık Düzü ise yalnızca gaz kirletici konsantrasyonundan yüksek derecede etkilenecektir. Putka-GölbaĢı ve Bataklık Düzü sulak alanları çok sayıda önemli su ve bataklık bitkisine ev sahipliği yapmaktadır. Erzurum Bataklıkları sulak alanı Önemli BiyoçeĢitlilik Alanı (KBA) dır. Bu alandaki en önemli fauna türü IUCN tarafından kritik tehlike altında statüsünde listelenmiģ bir göçmen kuģ türü olan sürmeli kızkuģudur (Vanellus gregarius). Önemli flora türü bulunmamaktadır. Yukarıda tanımlanan etkiler göz önünde bulundurarak, inģaat faaliyetlerine baģlanmadan önce alınacak önlemler aģağıda verilmiģtir: Putka-GölbaĢı, Erzurum Bataklıkları ve Sivas Bataklık Düzü alanlarındaki boru hattı, kamp sahası ve boru stok sahası inģaat faaliyetleri yaz aylarında yapılacak ise, toz azaltıcı önlemler uygulanmasına özellikle dikkat edilecek, Putka-GölbaĢı sulak alanında solunabilir tozda artıģtan kaynaklı etkinin ölçülebilmesi için inģaat öncesi ve inģaat süresince toz emisyonu izlenecek, Gaz kirleticilerde artıģtan kaynaklı etkiyi azaltmak için Projede tercihen düģük sülfür içerikli yakıt kullanılacaktır. Ayrıca, Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında kazı, geri dolgu ve yükleme, nakliye, boģaltma iģleri ve kazı malzemelerinin depolanması ve gerekmesi halinde güzergâhta uygulanacak patlatma iģlemlerinden kaynaklanacak toz emisyonunun önlenmesi ve azaltılması amacıyla, emisyon kaynağında sulama, yükleme boģaltma iģlerinin savurma yapılmadan gerçekleģtirilmesi, nakliye süresince araçların üstünün kapalı tutulması ve malzemenin üstününün % 10 oranında nemli tutulması gibi önlemler alınacaktır. Patlatma sebebiyle oluģabilecek toz emisyonu sürekli olmayacağından, hava kalitesi üzerindeki etkisi anlık olacaktır. Patlatma sebebiyle atmosferde yayılacak partikül maddelerin büyüklükleri, diğer faaliyetler sebebiyle yayılacak partikül maddelere oranla çok daha büyük olacaktır. Bu nedenle, patlatma sebebiyle ortaya çıkacak partikül maddelerin bir bölümü çökecek ve atmosferik taģıma düģük seviyede olacaktır. Patlatma faaliyetlerinin gerçekleģtirileceği alanlarda, patlatmadan önce arazözler ile sulanarak toz oluģumu indirgenecektir. YağıĢsız geçen kuru sezon boyunca, bitkisel toprağın kaldırılmasından baģlayarak, proje inģaat alanı periyodik olarak nemlendirilecek ve toz oluģumu en aza indirgenecektir

251 Projenin tüm aģamaları boyunca, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği nin Ek-1 inde belirtilen sınır değerler aģılmayacak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacak ve çevre izinleri alınacaktır. Ayrıca, faaliyetler için kullanılacak araçlardan kaynaklanacak emisyonların en aza indirgenmesi için, araç muayeneleri ve egzoz gazı emisyon ölçümleri yapılmıģ araçlar kullanılacak, araçlar periyodik olarak kontrol edilecek, bakım gerektiren araçlar onarım altına alınıp, bakımları bitene kadar baģka araçlar kullanılacak, gerekmeyen hallerde araçlar çalıģır durumda bırakılmayacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü ile Benzin ve Motorin Kalitesi Yönetmeliği nin ilgili hükümleri uyulacaktır. Aynı zamanda Proje kapsamında hazırlanacak Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetimi Planı nda belirtilen ilkelere uyulacaktır (Bkz. Bölüm 11 ve Ek-5). Arazi hazırlık ve inģaat aģamasında ortaya çıkacak emisyonların önlenmesi amacıyla alınacak tedbirler Tablo de verilmiģtir. Tablo ĠnĢaat Sırasında Toz ve Gaz Emisyonların En Aza Ġndirilebilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemler Etki Etki Azaltıcı Önlemler Özel Etki Azaltıcı Önlemler Toz ve Gaz Kirleticilerin Emisyonu ĠĢletme AĢaması Toz kontrolü ve toz bastırma tekniklerinin uygulanması, Toz oluģumunu önlemek için yollara düzenli bakım yapılması, Mümkün olan yerlerde düģük emisyonlu araçların kullanılması, Egzoz emisyonlarının azaltılması amacıyla yasal kontrolleri yapılmıģ olan araçlar kullanılması, Projeyle iliģkili alanlara üçüncü taraflara ait araç giriģinin sınırlandırılması, Nakliye araçları ve inģaat ekipmanlarının düzenli bakımının yapılması, Nakliye araçlarının ve inģaat ekipmanlarının rölanti durumunda bırakılmaması, UlaĢım yolları ve inģaat koridoru üzerinde belirlenecek hız limitlerine uyulması. Ardahan Putka GölbaĢı, Erzurum Bataklıkları ve Sivas Bataklık Düzü üzerindeki toz etkisinin inģaat öncesi ve sırasında izlenerek, tanımlanan standart iyileģtirme önlemlerinin etkin olarak uygulanmasının sağlanması. Kompresör istasyonları gaz akıģını istenen düzeye ulaģtırmak için gaz basıncını arttıran sistemlerdir. Her bir kompresör istasyonu gaz türbinleri ile çalıģacak olup, gaz temini boru hattından gelen gaz akıģından sağlanacaktır. Kompresör istasyonlarında kompresör birimleri için gerekli olan doğal gazın yakılması ve yedek jeneratörün periyodik olarak iģletilmesi sonucu hava kirleticileri salınımı gerçekleģtirir. OluĢması tahmin edilen ana kirleticiler azot oksitler (NO x ) ve karbon monoksittir (CO), Kükürt dioksit (SO 2 ) ve partikül madde gibi diğer kirleticiler yok sayılacak seviyededir. Her bir CST nin baca sayısı, hava kirleticilerinin kütlesel debisi ve baca gazı özellikleri gibi emisyon kaynakları hakkında bilgiler Tablo da verilmiģtir

252 Tablo Kompresör Ġstasyonları Emisyon Kaynakları Emisyon Kaynağı Baca Gazı Debisi (Nm 3 /s) Baca Gazı Sıcaklığı ( 0 C) Baca Gazı Hızı (m/s) Baca Ġç Çapı (m) Baca Yüksekliği (m) NOx (NO 2) (kuru, %15 O 2) CO (kuru, %15 O 2) mg/nm 3 kg/h mg/nm 3 kg/h Gaz Türbini , ,78 27,5 7,02 Gaz Türbini , ,78 27,5 7,02 Gaz Türbini , ,78 27,5 7,02 Gaz Türbini , ,78 27,5 7,02 Gaz Türbini , ,78 27,5 7,02 CST-01, CST-03 ve CST-05 için TOPLAM (her birinde 5 gaz türbini yer almaktadır) - 63,90-35,10 CST-07 için TOPLAM (3 gaz türbini yer almaktadır) - 38,34-21,06 Limit Değer 50* 25 40** Emisyon Parametreleri Azot oksitler (NO X ) Azot oksitler (NO X ), azot oksit (NO) ve azot dioksitin (NO 2 ) kombinasyonudur. NO X genelde (% 90) NO formunda salınır. NO 2, NO nun ozonla ya da radikallerle (OH ya da HO 2 gibi) reaksiyonundan meydana gelir. CST lerin gaz türbinlerinde yakıt kaynağı olarak fosil yakıtlar içinde en temiz olanlardan biri olarak bilinen doğal gaz kullanılacaktır. Baca gazının ana kirleticisi, termal NO x bulunmasına bağlı olan NO x dır. Karbonmonoksit (CO) Karbonmonoksit (CO) karbon içerikli yakıtların tamamlanmamıģ yakımı sonucu meydana gelen renksiz ve kokusuz bir gazdır. CO konsantrasyonları özellikle soğuk mevsimlerde en yüksek değerine ulaģır. Trafik de CO için bir diğer önemli kaynaktır. CO her zaman yakım iģleminin bir yan ürünü olarak meydana gelir. CO emisyonlarını azaltmak için kullanılan yöntemlerden bazıları mevcut en iyi teknikler, optimum türbin dizaynı, yüksek performanslı izleme, iģlemsel kontrol teknikleridir. NOx azaltma sistemleri de CO azaltımına katkıda bulunur. Kükürtdioksit (SO 2 ) Renksiz bir gaz olan kükürtdioksit (SO 2 ), atmosfere ulaģtığında sülfata ve sülfürik aside oksitlenir. Diğer kirleticilerle birlikte uzun mesafelere taģınabilen damlacıklar ve katı parçacıklar oluģturur. SO 2 ve oksidasyon ürünleri atmosferden kuru ve ıslak çökelmeler (asit yağmuru) ile uzaklaģır. SO 2 nin ana kaynağı sülfür ve kömür bakımından zengin yağların yakımıdır. Doğal gaz sülfür içeriği olmayan bir gaz olduğundan, CST lerdeki yakım iģlemlerinden SO 2 25 Büyük Yakma Tesisleri Yönetmeliği, Ek 4 26 Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğini Kontrolü Yönetmeliği, Ek 2, Tablo

253 emisyonu oluģumu beklenmemektedir. Bu nedenle, hava kalitesi modelleme çalıģmasında bu parametre değerlendirilmemiģtir. Partikül Madde "Partikül Madde" çok küçük parçacıklardan ve sıvı damlacıklardan oluģur. Partikül kirliliği asitler (nitratlar ve sülfatlar gibi), organik kimyasallar, metaller ve toprak ya da toz parçacıkları gibi bileģenlerden oluģur. Partiküllerin büyüklüğü sağlık problemi yaratma potansiyelleriyle iliģkilidir. 10 mikrometre çapında ya da daha küçük olan partiküller genellikle boğaz ve burundan geçerek akciğerlere ulaģabilirler. Bir kere solunduğunda, bu partiküller kalbi ve akciğerleri etkileyebilir ve ciddi sağlık problemlerine sebep olabilirler. EPA partikül kirliliğini iki kategoriye ayırır: "Solunabilir büyük partiküller": Bunlar yol kenarlarında ve tozlu sanayilerde bulunan ve çapı 2,5 mikrometreden büyük ama 10 mikrometreden küçük partiküllerdir. "Küçük partiküller": Bunlar duman ve pusta bulunan ve çapı 2,5 mikrometreden küçük olan partiküllerdir. PM parçacıklarının büyüklüğü, sebep olunan çevre ve sağlık zararlarının kapsamını büyük oranda belirlemektedir. En büyük problemlere insanların akciğerlerine ve hatta bazıları kan dolaģımına bile girebildiğinden çapı 10 mikrometreden az olan küçük parçacıklar neden olmaktadır. PM10 solunum sisteminde birikebilir ve sağlık üzerinde çeģitli etkilere sebep olabilir. Astım gibi solunum rahatsızlıklarını kötüleģtirebilir ve prematüre ölüm de dahil olmak üzere ciddi sağlık etkilerine yol açabilir. YaĢlılar ve çocuklar PM10 maruziyetine karģı daha hassastır. Tozda bulunan diğer kirleticiler, PM10 ile akciğerlerin içlerine doğru taģınabilir. Çok miktarda küçük parçacık akciğerlerde bulunan alveollere ulaģabilir. Bundan sonra kurģun gibi zehirli maddeler tamamen kan dolaģımına girebilir. PM2,5 akciğerlerin içlerine girdiğinden ve daha zehirli maddelerden (ağır metaller ve kansere sebep olan organik bileģenler) oluģtuğundan PM10 a kıyasla daha kötü sağlık etkilerine sebep olabilir. ġu anda PM2,5 a dair ulusal yönetmelik bulunmamaktadır ancak çapı 2,5 μm den küçük olan partikülleri kapsayacak olan ulusal yönetmelikler hakkındaki çalıģmalar devam etmektedir. PM10 un temel doğal kaynağı, yollardaki tozlardır. Diğer önemli kaynaklar, trafik, kömür madenleri, maden kuyuları, inģaat sahaları ve taģ ocaklarıdır. PM2,5 partikülleri orman yangınları gibi kaynaklardan doğrudan salınabilir veya fosil yakıtların yakıldığı enerji santralleri, endüstrilerden ve otomobillerden salınan gazlar hava ile tepkimeye girdiğinde oluģabilir. Yakma ünitelerinden salınacak PM emisyonu miktarı genellikle yakıttaki kül içeriğine bağlıdır. Daha düģük kül oranına sahip olan yakıtların yakımı daha düģük PM emisyonuna neden olur. Öte yandan, en yüksek oranda PM yanlıģ yakım iģlemleri sonucu ortaya çıkar. Doğal gazdaki kül oranının en düģük seviyede olması beklendiğinden, CST lerdeki yakım iģleminden kaynaklanacak PM emisyonu göz ardı edilecek seviyede olacaktır. Bu

254 nedenle, bu parametre hava kalitesi modelleme çalıģmasında sadece inģaat dönemi için değerlendirilmiģtir. Hava Emisyon Modellemesi Kompresör istasyonlarından kaynaklanan gaz kirletici emisyonları için, ulusal yönetmelik gerekliliklerine uygun olarak bir modelleme çalıģması gerçekleģtirilmiģtir sayı ve tarihli Resmi Gazete de yayınlanmıģ olan Büyük Yakma Tesisleri Yönetmeliği nde, 50 MW dan daha yüksek termik enerjiye sahip büyük, sadece enerji üretim amacıyla kurulmuģ ve katı, sıvı ya da gaz yakıt kullanan yakma tesislerinin baca gazlarına iliģkin emisyonlar için limit değerler tanımlanmaktadır. Projedeki CST ler 50 MW dan büyük yakma gücüne sahip olduklarından, söz konusu yönetmelik maddelerine tabidir. Yönetmeliğin 8. Maddesine göre, gaz türbinlerinin emisyon limitleri ile ilgili olarak, Gaz yakıt kullanan yakma tesisleri % 15 oksijen (O 2 ) oranına göre, Ek-4 te belirtilen mg/nm 3 cinsinden emisyon limit değerleri aģılamaz. Gaz türbinlerinin baca gazında elde edilmesi gereken limit değerler Tablo de verilmiģtir. Tablo Gaz Türbinleri için Emisyon Limit Değerleri Parametre Limit Değer (mg/nm 3 ) SO 2 11,7 NO 2 (NO & NO 2) 50 CO 100 Tablo da emisyon kaynakları hakkında verilen bilgilerden de görüleceği gibi, baca gazı ile ilgili olarak yönetmelik limit değerleri sağlanmıģtır tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY), tesislerden salınan hava emisyonlarının kontrolü ve tesisin etki alanında hava kirliliğini önlenmesi için gerekli iģlemleri ve prensipleri düzenler. Dağılım modellemesi ile yapılacak tesislerin etki alanındaki Hava Kirliliğine Katkı Değeri Hesaplaması yönetmeliğin Ek-2 sinde belirtilen kurallara göre gerçekleģtirilir. Kütlesel debi değerlerinin (kg/sa) yönetmeliğin Ek-2 sindeki Tablo 2.1 de verilen değerleri aģması durumunda, eğer mümkün ise, hava kirliliğine katkı değeri hesaplaması saatlik yapılmalı; eğer mümkün değil ise, günlük, aylık ve yıllık hesaplamalar yapılmalıdır. Yönetmelikteki saatlik kütlesel debi (kg/sa) limit değerleri Tablo de verilmiģtir

255 Tablo SKHKKY Saatlik Kütlesel Debi (kg/sa) Değerleri Emisyonlar 27 Haftalık ĠĢ Günlerinde Normal ĠĢletme KoĢulları Altında ĠĢletme Saatleri için Baca Gazı Kütlesel Debileri (kg/sa) Karbonmonoksit 500 Azot dioksit [NOx &(NO2)] 40 NOT: Tabloda listelenen emisyonlar bütün tesisten salınan saatlik kütlesel debilerdir (bacaların toplamı). Tablo te CST ler için belirtilen emisyon kaynağı bilgilerinden görüleceği gibi, sadece CST-01, CST-05 ve CST-07 için olan kütlesel NO x debisi yönetmelikteki limit değerleri aģmaktadır. Bahsedilen çalıģma ile, oluģacak emisyon dağılımlarını ve Hava Kirliliği Katkı Değerlerini hesaplamak için her CST için NO x ve CO parametreleri için hava kalitesi dağılım modeli kullanılmıģtır (Bkz. Ek 2.7). Modelleme çalıģmalarından elde edilen NO 2 ve CO parametrelerine ait tahmini YSK değerleri ve ilgili sınır değerler Tablo , Tablo , Tablo Tablo arasında sunulmaktadır. Tablolardan da görüleceği üzere Kompresör istasyonlarından yayılacak NO 2 emisyonlarının oluģturacağı saatlik ve yıllık YSK değerleri 2014 yılından itibaren uyulması gereken sınır değerlerin (sırasıyla 200 μg/m 3 ve 40 μg/m 3 ) altında kalmaktadır. Tablolardan da görüleceği üzere kompresör istasyonlarından yayılacak CO emisyonlarının oluģturacağı maksimum 8 saatlik ortalama YSK değerleri 2014 yılından itibaren uyulması gereken sınır değerin (sırasıyla μg/m 3 ) oldukça altında kalmaktadır. Bu sebeple önerilen kompresör istasyonlarından kaynaklanacak NO 2 ve CO emisyonları tesislerin çevresinde ve yerleģim alanlarında önemli boyutlarda etki yaratmayacaktır. Tablo CST-1 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Parametre Modelleme Sonuçları X YSK Noktaları Y YSK Değerleri (µg/m 3 ) HKDKY Sınır Değeri (µg/m 3 ) Saatlik (max.) , NO 2 CO Günlük (max.) ,29 - Yıllık (ortalama) - - 0, saatlik ortalama (max.) , Ayrıca, mevcut durum belirleme çalıģmaları kapsamında gerçekleģtirilen hava kalitesi ölçüm noktaları içinde modelleme çalıģmaları ile konsantrasyonlar hesaplanmıģ olup, ölçüm sonuçları ile kıyaslamalı olarak aģağıda Tablo de sunulmuģtur. 27 Tabloda belirtilmiģ emisyon değerleri, tüm tesisten yayılan saatlik kütlesel debi değerleridir (bacaların toplamı)

256 Tablo CST-1 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2) Mevcut Hava Kalitesi Örnekleme Noktası X Ölçüm Noktaları Y NO 2 YSK Değerleri (µg/m 3 ) NO 2 Ölçüm Değerleri (µg/m 3 ) Katkı (%) TNP ,62 2,56 24,3 TNP ,25 2,06 12,1 TNP ,77 1,94 39,6 TNP ,57 1,21 47,2 TNP ,29 2,15 292,1 TNP ,25 1,87 13,4 TNP ,09 1,99 4,5 TNP ,08 2,18 3,7 Tablo CST-3 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri YSK Noktaları Parametre Modelleme Sonuçları X Y YSK Değerleri (µg/m 3 ) HKDKY Sınır Değeri (µg/m 3 ) Saatlik (max.) , NO 2 Günlük (max.) ,09 - Yıllık (ortalama) - - 0,22 40 CO 8 saatlik ortalama (max.) , Ayrıca, hava kalitesi mevcut durum çalıģmaları için tespit edilmiģ ölçüm noktaları için modelleme çalıģmaları ile konsantrasyonlar da hesaplanmıģ ve kıyaslanan ölçüm değerleri Tablo te verilmiģtir. Tablo CST-3 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2) Mevcut Hava Kalitesi Örnekleme Noktası X Ölçüm Noktaları Y NO 2 YSK Değerleri (µg/m3) NO 2 Ölçüm Değerleri (µg/m 3 ) Katkı (%) TNP ,6 2,07 29,0 TNP ,8 4,36 41,3 TNP ,67 6,10 27,4 TNP ,27 Kayıp - TNP ,25 1,06 400,9 TNP ,28 0,90 31,1 TNP ,45 1,31 34,4 TNP ,4 1,47 775,

257 Tablo CST-5 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Parametre Modelleme Sonuçları X YSK Noktaları Y YSK Değerleri (µg/m 3 ) HKDKY Sınır Değeri (µg/m 3 ) Saatlik (max.) , NO 2 CO Günlük (max.) ,96 - Yıllık (ortalama) - - 0, saatlik ortalama (max.) , Ayrıca, hava kalitesi mevcut durum çalıģmaları için tespit edilmiģ ölçüm noktaları için modelleme çalıģmaları ile konsantrasyonlar da hesaplanmıģ ve kıyaslanan ölçüm değerleri Tablo da verilmiģtir. Tablo CST-5 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2) Mevcut Hava Kalitesi Örnekleme Noktası Ölçüm Noktaları X Y NO 2 YSK Değerleri (µg/m 3 ) NO 2 Ölçüm Değerleri (µg/m 3 ) Katkı (%) TNP ,78 2,17 35,9 TNP ,89 6,46 13,8 TNP ,22 Kayıp - TNP ,21 6,68 3,1 TNP ,68 6,41 10,6 TNP ,16 4,69 3,4 TNP ,15 2,10 7,1 TNP ,61 1,29 47,3 Tablo CST-7 ĠĢletme AĢaması Modelleme ÇalıĢması Sonucunda Elde Edilen Tahmini YSK Değerleri Parametre Modelleme Sonuçları X YSK Noktaları Y YSK Değerleri (µg/m 3 ) HKDKY Sınır Değeri (µg/m 3 ) Saatlik (max.) , NO 2 CO Günlük (max.) ,41 - Yıllık (ortalama) - - 0, saatlik ortalama (max.) , Ayrıca, hava kalitesi mevcut durum çalıģmaları için tespit edilmiģ ölçüm noktaları için modelleme çalıģmaları ile konsantrasyonlar da hesaplanmıģ ve kıyaslanan ölçüm değerleri Tablo de verilmiģtir

258 Tablo CST-7 Çevresinde Modelleme Sonuçları ile Mevcut Durum Sonuçlarının Kıyaslanması (NO 2) Mevcut Durum Hava Kalitesi Örnekleme Noktası X Ölçüm Noktaları Y NO 2 YSK Değerleri (µg/m 3 ) NO 2 Ölçüm Değerleri (µg/m 3 ) Katkı (%) TNP ,23 12,06 1,9 TNP ,20 16,60 1,2 TNP ,14 12,59 1,1 TNP ,25 9,54 2,6 TNP ,18 12,18 1,5 TNP ,14 11,98 1,2 TNP ,04 Kayıp - TNP ,10 11,98 0,8 Modelleme çalıģmasının detayları ve kirletici dağılım grafikleri Ek 2.7 de verilmektedir. Etki Faktörleri Proje analizine dayanarak, aģağıdaki etki faktörlerinin, iģletme dönemi boyunca hava kalitesi üzerinde potansiyel etkileri olduğu göz önüne alınmıģtır: Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA) aģağıdaki gibi tanımlanmıģtır: Toz ve partikül madde emisyonu: m Gaz kirleticilerin emisyonu: m ÇeĢitli proje bileģenleri için etki faktörlerinin inģaat sırasındaki yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Kompresör istasyonlarının iģletimiyle ilgili etki faktörünün büyüklüğü - gazlı kirleticilerin emisyonu - hava kalitesi modelleme sonuçlarına dayanmaktadır (Bkz. Ek 2.7). Tablo Hava Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletme AĢaması Proje bileģeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı Yol geçiģi - hendeksiz Demiryolu geçiģi Kanal geçiģi - açık kazı

259 Proje bileģeni Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Kanal geçiģi - kazısız Nehir geçiģi - açık kazı Nehir geçiģi hendeksiz YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları D Y Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları Kalıcı ulaģım yolları Etki değerlendirmesi ĠĢletme aģamasında hava kalitesi, kompresör istasyonlarının gaz türbinlerinden yayılacak partikül madde ve gaz kirleticiler ile (özellikle NOx ve CO parametreleri) etkilenecektir. Kompresör istasyonları için ayrıntılı bir hava kalitesi değerlendirme çalıģması AERMOD hava dağılım modeli kullanarak yapılmıģ, elde edilen sonuçlar Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği nde tanımlanan sınır değerlerle karģılaģtırılmıģtır. Yukarıda da detaylı olarak belirtildiği üzere tüm sonuçlar yönetmelikte tanımlanan sınır değerlerin altındadır. Bu değerlendirme detaylı olarak Ek 2.7 de verilmiģtir. Ayrıca iģletme aģamasında diğer bir emisyon kaynağı da güç jeneratörleri ve bakım veya idare ekipleri tarafından kullanılan araçların egzozları olacaktır. Ancak söz konusu emisyon kaynakları sürekli olarak kullanılmayacağından veya ortaya çıkacak egzoz emsiyonları iģletme aģamasında CST larının iģletilmesi ile kıyaslandığında önemsenmeyecek düzeyde olduğundan bu çalıģma kapsamında değerlendirilmemiģtir. Hava kalitesi için göz önüne alınan etki değerlendirme unsurları aģağıda verilmiģtir: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ Etkinin önemi etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir

260 Değerlendirme unsuru: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan toz seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan toz seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin sıklıkla kalite kriterlerini aģan toz seviyesine maruz kalması. Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün kesintisiz olarak toza maruz kalması Değerlendirme unsuru: Gaz kirleticilerinin konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan gaz kirletici seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda gaz kirleticiye maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin de sıklıkla kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine maruz kalması Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması AĢağıdaki tablolar, bu kompresör istasyonlarının bulunduğu dört ilin her biri için (her bir etki seviyesi için en fazla potansiyel olarak maruz kalan sakin sayısı ve ekolojik alıcıların etkilendiği alanların hektarları olarak) belirlenen duyarlı unsurlara dair kompresör istasyonlarıyla iliģkilendirilen hava kalitesi üzerindeki etkileri özetler. Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki DüĢük etki Orta etki Yüksek etki (sayı) nüfus (sayı) nüfus (sayı) nüfus (sayı) nüfus Ardahan (5) 546 (4) Sivas (4) 324 EskiĢehir (5) Balıkesir (2) 536 (3) Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle alıcılar (insan) üzerindeki etkiler, kompresör istasyonlarının inģa edileceği illerle sınırlı olacaktır. Ardahan, Sivas, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan nüfus 324 (Sivas ilindeki dört yerleģim yerinde yaģayan) ve 546 (Ardahan ilindeki beģ yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır

261 DüĢük etkiler Ardahan ve Balıkesir Ġlleri'nde mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus (Balıkesir ilindeki üç yerleģim yerinde yaģayan) ve (Ardahan ilindeki dört yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Orta ve yüksek etkiler mevcut değildir. Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Sivas EskiĢehir Balıkesir Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerindeki etkiler, kompresör istasyonlarının inģa edileceği illerle olacaktır. Ġhmal edilebilir etkiler Ardahan, Sivas, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 593 ha (Balıkesir) ve ha (EskiĢehir) aralığındadır. DüĢük, orta ve yüksek etkiler bulunmamaktadır. Gaz kirleticilerin konsantrasyonundaki artıģ Tablo Gaz kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (insan) - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus DüĢük etki (sayı) nüfus Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus Ardahan (1) 46 Sivas (2) 118 EskiĢehir (4) 270 Balıkesir - (8) (2) 206 (1) 102 (5) Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ nedeniyle alıcılar (insan) üzerindeki etkiler kompresör istasyonlarının inģa edileceği illerle olacaktır. Ġhmal edilebilir etkiler Ardahan, Sivas ve EskiĢehir illerinde mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan yaģayanların sayısı 46 (Ardahan ilinin bir yerleģim yerinde yaģayan) ve 270 (EskiĢehir ilinin dört yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır

262 DüĢük etkiler Ardahan, Sivas, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan yaģayanların sayısı 102 (EskiĢehir ilinin bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Ardahan ilinin sekiz yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Orta ve yüksek etkiler bulunmamaktadır. Tablo Gaz Halindeki Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletme AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Sivas EskiĢehir Balıkesir 0, Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerindeki etkiler, kompresör istasyonlarının inģa edileceği illerle olacaktır. Ġhmal edilebilir etkiler Ardahan, Sivas, EskiĢehir ve Balıkesir illerinde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 0,7 ha (Ardahan) ve ha (EskiĢehir) aralığındadır. Aynı illerde düģük etkiler mevcuttur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 39 ha (EskiĢehir) ve 700 ha (Ardahan) aralığındadır. Orta ve yüksek etkiler bulunmamaktadır. Projenin iģletme aģamasında kompresör istasyonlarında toz ve gaz kirletici emisyonları oluģacaktır. Kompresör istasyonları için ayrıntılı bir hava kalitesi değerlendirme çalıģması AERMOD hava dağılım modeli kullanarak yapılmıģ elde edilen sonuçlar Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği nde tanımlanan sınır değerle karģılaģtırılmıģtır. Tüm sonuçlar yönetmelikte tanımlanan sınır değerlerin altındadır. Ayrıntılı değerlendirme Ek 2.7 de verilmiģtir. Bulgular ve Tavsiyeler ĠĢletme aģamasında ortaya çıkacak emisyonların önlenmesi amacıyla alınacak tedbirler Tablo te verilmiģtir. Tablo ĠĢletme aģamasında Toz ve Gaz Kirletici Emisyonları En Aza Ġndirmek için Etki Azaltıcı Önlemler Etki Etki Azaltma Önlemler Gaz Kirleticilerin Emisyonu Doğal Gaz Yakılması Verimli Yakma ĠĢlemi

263 ĠĢletmeye Kapatma Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda, iģletmeye kapatma aģamasında hava kalitesi üzerinde potansiyel etkileri olduğu düģünülen etki faktörleri aģağıda verilmiģtir: Toz ve partikül madde emisyonu Gaz kirleticilerinin emisyonu Etki faktörlerinin Etki Alanı (EA) aģağıdaki gibi tanımlanmıģtır: Toz ve partikül madde emisyonu: 200 m Gaz kirleticilerinin emisyonu: 500 m ÇeĢitli Proje bileģenleri için etki faktörlerinin iģletmeye kapatma sırasındaki yoğunluğu (D=DüĢük, O=Orta, Y=Yüksek) aģağıdaki tabloda sunulurken, etkinin hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Tablo Hava Kalitesi Üzerinde Etki Faktörlerinin Yoğunluğu ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Proje bileģeni Toz ve partikül emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Boru hattı - karasal Boru hattı - denizel Yol geçiģi - açık kazı D D Yol geçiģi - hendeksiz D D Demiryolu geçiģi D D Kanal geçiģi - açık kazı D D Kanal geçiģi - kazısız D D Nehir geçiģi - açık kazı D D Nehir geçiģi hendeksiz D D YYSK'de boru hattı D D Kompresör istasyonları O O Kamp alanları Blok vana / pig / ölçüm istasyonu O D Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici ulaģım yolları

264 Proje bileģeni Toz ve partikül emisyonu Gaz kirleticilerin emisyonu Kalıcı ulaģım yolları O D Etki değerlendirmesi ĠĢletmeye kapatma aģamasında ağırlıklı olarak yıkım faaliyetlerinden ortaya çıkan toz emisyonları, asfaltlanmamıģ yollardaki araç trafiği, araçların/makinelerin egzozlarından çıkan partikül ve egzoz emisyonları ve güç jeneratörlerinden kaynaklı egzoz emisyonları hava kalitesini etkileyecektir. Gaz kirleticilerin özellikle de NO x ve SO 2 'nin emisyonu çoğunlukla araç ve iģ makinelerinin egzozları ve güç jeneratörlerinden kaynaklanacaktır. Hava kalitesi için dikkate alınan etki değerlendirmesi unsurları aģağıda verilmiģtir: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir, etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'de verilmektedir. Değerlendirme unsuru: Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan toz seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan toz seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak toza maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin sıklıkla kalite kriterlerini aģan toz seviyesine maruz kalması. Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün kesintisiz olarak toza maruz kalması Değerlendirme unsuru: Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ DüĢük etki Orta etki Yüksek etki Az sayıda kiģinin kalite kriterlerini muhtemelen aģan gaz kirletici seviyesine (hafta bazında) seyrek biçimde maruz kalması Modifiye habitat ekosistemlerindeki genel fauna ve flora türleriyle birlikte besi hayvanlarının sürekli olmayan ve sınırlı miktarda gaz kirleticiye maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine (gün bazında) sıklıkla maruz kalması Modifiye ve doğal habitatlarda koruma statüsündeki bazı türler de dahil fauna ve flora türlerinin sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması Küçük yerleģim yerlerinin sürekli ve büyük yerleģim yerlerinin de sıklıkla kalite kriterlerini aģan gaz kirletici seviyesine maruz kalması Doğal/kritik habitatlarda koruma statüsü olan bazı türler de dahil birkaç fauna ve flora türünün sürekli olarak gaz kirleticilere maruz kalması AĢağıdaki tablolar, gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan hava kalitesi duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her bir etki seviyesi için ekolojik alıcıların etkilendiği alanların hektarı ve en yüksek potansiyel olarak maruz kalan nüfus olarak) özetlemektedir

265 Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus DüĢük etki (sayı) nüfus Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus Ardahan (3) 935 (1) Kars - (1) Erzurum (1) (1) Erzincan Bayburt GümüĢhane (2) Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya (1) 301 (1) 117 (1) 141 (1) 99 (2) 311 (1) 26 (1) 41 (1) Bursa (6) 909 (1) Balıkesir - (1) Çanakkale (1) Tekirdağ

266 Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus DüĢük etki (sayı) nüfus Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus Edirne Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle Erzincan, Bayburt, Giresun, Tekirdağ ve Edirne illerinde alıcılar (insan) üzerinde hiçbir etki yoktur. Kars ve Balıkesir illeri hariç diğer tüm illerde ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan nüfus 26 (EskiĢehir ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Erzurum ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. DüĢük etkiler Ardahan, Kars, Erzurum, Bursa ve Balıkesir illerinde mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus 123 (Kars ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve 313 (Erzurum ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Orta ve yüksek etkiler bulunmamaktadır. Tablo Solunabilir Toz Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Solunabilir toz konsantrasyonunda artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerindeki ihmal edilebilir etkiler her ilde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 11 ha (Tekirdağ) ve ha (EskiĢehir) aralığındadır. Tüm Ġllerde düģük etkiler bulunmaktadır. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 11 ha (Bayburt) ve ha (Balıkesir) aralığındadır. Orta etkiler sadece Ardahan ve Erzurum Ġlleri'nde mevcuttur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların büyüklüğü ha (Erzurum) ve ha (Ardahan) aralığındadır. Yüksek etkiler bulunmamaktadır

267 Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Alıcılar (Ġnsan) - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus (2) 533 DüĢük etki (sayı) nüfus Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus Ardahan (5) Kars - (3) Erzurum (4) (9) Erzincan (4) Bayburt GümüĢhane (2) (3) Giresun Sivas (4) (4) Yozgat (3) (3) KırĢehir (1) (2) Kırıkkale (2) Ankara (2) (3) EskiĢehir (5) (1) Bilecik (4) (1) Kütahya (5) Bursa (8) (8) Balıkesir (5) (4) Çanakkale - (3) Tekirdağ Edirne (1) (2) Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ nedeniyle Bayburt, Giresun ve Tekirdağ illerinde alıcılar (insan) üzerinde hiçbir etki yoktur. Kars, Bayburt, Giresun ve Çanakkale illeri hariç diğer tüm Ġllerde ihmal edilebilir etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilir etkiye maruz kalan nüfus 26 (KırĢehir ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Balıkesir ilinde beģ yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Erzincan, Bayburt, Giresun, Kırıkkale ve Kütahya illeri hariç tüm illerde düģük etkiler mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus 205 (EskiĢehir ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Erzurum ilinde dokuz yerleģim yerinde yaģayan). Orta ve yüksek etkiler bulunmamaktadır

268 Tablo Gaz Kirleticilerin Konsantrasyonunda ArtıĢ Ekolojik Alıcılar - ĠĢletmeye Kapatma AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Gaz kirleticilerin konsantrasyonunda artıģ ekolojik alıcılar üzerindeki ihmal edilebilir etkiler tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 24 ha (Tekirdağ) ve ha (EskiĢehir) aralığındadır. DüĢük etkiler tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 17 ha (Bayburt) ve ha (Ardahan) aralığındadır. Orta etkiler sadece Ardahan, Erzurum ve Sivas illerinde bulunmaktadır. Etki seviyesinin orta olduğu alanların büyüklüğü 677 ha (Sivas) ve ha (Erzurum) aralığındadır. Yüksek etkiler mevcut değildir. Bulgular ve Tavsiyeler ĠĢletmeye kapatma sırasında ortaya çıkacak emisyonların önlenmesi amacıyla alınacak tedbirler Tablo de verilmiģtir. Tablo ĠĢletmeye Kapatma Sırasında Toz ve Gaz Kirletici Emisyonların En Aza Ġndirilebilmesi Ġçin Etki Azaltıcı Önlemler Etki Etki Azaltıcı Önlemler Toz ve Gaz Kirleticilerin Emisyonu Toz kontrolü ve toz bastırma tekniklerinin uygulanması, Toz oluģumunu önlemek için yollara düzenli bakım yapılması, Mümkün olan yerlerde düģük emisyonlu araçların kullanılması, Egzoz emisyonlarının azaltılması amacıyla yasal kontrolleri yapılmıģ olan araçların kullanılması, Projeyle iliģkili alanlara üçüncü taraflara ait araç giriģinin sınırlandırılması, Nakliye araçları ve inģaat ekipmanlarının düzenli bakımının yapılması, Nakliye araçlarının ve inģaat ekipmanlarının rölanti durumunda bırakılmaması, UlaĢım yolları ve inģaat koridoru üzerinde belirlenecek hız limitlerine uyulması

269 Atıklar (Arazi Hazırlık, ĠnĢaat, ĠĢletme ve ĠĢletme Sonrası Olmak Üzere Atık Türleri, Miktarları, Bertarafı) Bu bölümde arazi hazırlık, inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamalarında ortaya çıkacak atıkların türü, miktarı ve bertarafı ayrıntılandırılmıģtır. Atık oluģumunun en aza indirilmesi ve çevre üzerindeki etkiyi en aza indirecek bertaraf yöntemleri için spesifik tedbirler Bölüm 11 ve EK 5 Atık Yönetim Planında sunulmaktadır Hafriyat Atıkları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Karasal Boru Hattı İnşaatı Proje kapsamında; kamp sahalarında, boru stok sahalarında, malzeme ve ekipman depolama alanlarında, boru hattı güzergahında (inģaat koridoru açma, hendek açma vb.), yeni açılan eriģim yollarında ve yer üstü tesislerinin bulunduğu alanlarda hafriyat oluģacaktır. ĠnĢaat koridoru (~36 m lik koridor) içinde yer alan tüm alanlarda (sulak alanlar, bataklıklar, yan ve dik eğimli alanlar ve tarım arazileri dâhil), yeniden bitkilendirme için kullanılacak en önemli unsur olan bitkisel üst toprak (varsa) sıyrılacak ve yeniden kullanılmak üzere uygun Ģartlarda saklanacaktır Boru hattı inģası sırasında çıkarılacak kazı toprağı, yataklama, destek ve geri dolgu malzemesi olarak kullanılmak üzere, ilk olarak güzergâh boyunca biriktirilecektir. Kazı toprağının yataklama, destek ve geri dolgu malzemesi için uygun olmadığı durumda, gerekli izin ve ruhsatlar alındıktan sonra saha dıģından malzeme temin edilecektir. Yataklama, destek ve geri dolgu iģlemleri için getirilen malzeme temiz ve tuz içermeyen kum olacak ve kil, bitki kökü, taģ ya da boru kaplamasına zarar verebilecek baģka bir madde içermeyecektir. Yataklama, destek ve geri dolgu iģlemlerinden sonra arta kalan kazı malzemesi, yolların eski haline getirilmesi ve arazi hazırlama iģlemlerinde kullanılacaktır. Kalan kazı toprağı, ilgili idareler ile görüģülerek izin verilen sahalarda depolanacaktır. Tahmini kazı malzemesi ve artık malzeme miktarları il bazında Tablo de yer almaktadır. Tablo Ġl Düzeyinde Tahmin Edilen Kazı Malzemesi ve Fazla Malzeme Miktarı No Ġl Uzunluk Tahmini Kazı Hacmi Tahmini Artık Hacmi (km) (m 3 ) (m 3 ) 1 Ardahan 106, Kars 120, Erzurum 184, Erzincan 122, Bayburt 18, GümüĢhane 63, Giresun 1, Sivas 243, Yozgat 162, KırĢehir 38, Kırıkkale 62, Ankara 119, EskiĢehir 190, Bilecik 25, Kütahya 44, Bursa 114, Balıkesir 72, Çanakkale 98,

270 No Ġl Uzunluk Tahmini Kazı Hacmi Tahmini Artık Hacmi (km) (m 3 ) (m 3 ) 19 Tekirdağ 1, Edirne 48, Hafriyat çalıģmaları esnasında, hafriyat toprağı ile inģaat ve yıkıntı atıklarının çevreye zarar vermeyecek Ģekilde öncelikle kaynakta azaltılması, toplanması, geçici depolanması, taģınması, geri kazanılması, değerlendirilmesi ve bertaraf edilmesine iliģkin teknik ve idari hususlar ile uyulması gereken genel kuralları belirleyen tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, ĠnĢaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerinin gereği yerine getirilecektir. Proje sahasında çalıģan iģ makine ve ekipmanlarından kaynaklı herhangi bir sızıntı, kirlilik olması halinde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı KirlenmiĢ Sahalara Dair Yönetmelik deki ilgili hükümlere uyulacaktır. BaĢbakanlık 2006/27 sayılı Dere Yatakları ve TaĢkınlarla ilgili Genelge sine bağlı olarak, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındaki kazı çalıģmalarından çıkan atık malzeme, kuru veya akıģ olan nehirlere boģaltılmayacaktır. Bitkisel üst toprak, hafriyat malzemelerinden ayrı olarak saklanacak ve inģaat faaliyetleri tamamlandıktan sonra, arazi rehabilitasyonu iģlerinde tekrar kullanılacak olup, asgari aģağıdaki önlemler alınacaktır: Üst toprak, yabancı maddelerle karıģtırılması, orijinal özelliğinin bozulması ve rüzgâr/su erozyonu ya da diğer faktörler tarafından olumsuz etkilenmesini önlemek amacıyla uygun bir alanda saklanacak ve gerekli koruma önlemleri alınacaktır. Üst toprağın saklanacağı alanın % 5'ten fazla eğimi olmayacaktır. Üst toprağın saklanması sırasında olası kayıplar önlenecek ve toprağın kalitesi muhafaza edilecektir. Eğer, üst toprak uzun bir süre açıkta bırakılacaksa, yüzeyinin hızlı yetiģen bitkilerle kaplanması sağlanacaktır. Bitkisel toprak, akarsu yatakları veya kuru drenajlar ya da inģaat koridoru ile kesiģen derelerde depolanmayacak, saklama süreleri asgaride tutulacaktır. Ekolojik olarak hassas bölge ve narin ve sınırlı miktarda bitkisel toprağa sahip doğal habitatlarda, üst toprağın korunmasına özellikle önem verilecek ve bitkisel toprak kaybını önlemeye, yapısını ve verimliliğini korumaya yönelik uygun saklama yöntemleri geliģtirilecektir. Sıyrılan bitkisel toprak, özelliklerini kaybetmemesi açısından anaerobik koģulların oluģmasını engelleyecek oranda sıkıģtırılarak ve gerek görülürse jeotekstil vb. malzemeler ile üstü kapatılarak uygun koģullarda depolanacaktır. ĠnĢaatın tamamlanmasından sonra güzergâh inģaat koridoru ve geçici yerüstü tesislerin bulunduğu alanlarda arazi tesviyesi çalıģmaları yapılacak, ihtiyaç duyulan noktalarda hem toprak altında hem de yüzeyde açık ve kapalı drenaj sistemleri oluģturularak sıyrılan bitkisel toprak yüzeye serilecektir. Bu aģamada erozyona karģı gerekli koruyucu önlemler alınacaktır. Eski haline getirme çalıģmaları sırasında yeniden bitki örtüsünün oluģturulması için biyorestorasyon çalıģmaları gerçekleģtirilecektir. Bu kapsamda alana ve amaca uygun tohum türleri ve bitki türleri kullanılarak

271 bitki örtüsünün kaplama oranı yüzdesi artırılmaya çalıģılacaktır. Bu Ģekilde bitkisel toprak tekrar doğaya kazandırılacaktır ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģaması boyunca herhangi bir kazı faaliyeti olmayacağından, hiçbir hafriyat atığı üretilmeyecektir ĠĢletmeye Kapatma Projenin iģletmeye kapatma aģamasında yerüstü tesislerin sökülmesi sonucunda moloz ve inģaat atıkları ortaya çıkacaktır. Bu atıklar belediye tarafından belirtilen belediyeye ait alanlarda veya belediye mücavir alan dıģında Valiliğin gösterdiği atık sahalarına taģınacaktır. GerçekleĢtirilecek tüm iģlemler Hafriyat Toprağı, ĠnĢaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak yürütülecektir Evsel Katı Atıklar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Arazi hazırlık çalıģmalarıyla baģlayacak olan inģaat aģamasında, ilk inģaat faaliyetlerinden biri Proje çalıģanlarının yaģayacakları kampların kurulumu olacaktır. ĠnĢaat süresince iģçilerin konaklama ve diğer temel ihtiyaçlarının karģılanacağı kamp sahaları güzergâh üzerinde lojistik ve yerel Ģartlar bakımından en uygun olan yerlerde kurulacaktır (Bkz. Bölüm ). Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında 25 kamp kurulması planlamıģ olup, ana ve geçici kamp sahalarının koordinatları ve konumları Ek 1.2 ve Ek 1.3'te verilmiģtir. Kamplar için yaklaģık olarak personel istihdam edilecektir. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında toplamda yaklaģık (25 kamp * 750 kiģi) personelin istihdam edilmesi beklenmekte olup, personelden kaynaklı olarak evsel nitelikli katı atıklar oluģacaktır. Günlük kiģi baģına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1.12 kg 28 varsayılırsa, olduğu kiģi x 1,12 kg/gün = kg/gün evsel nitelikli katı atık oluģması beklenmektedir. Evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, metal vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) kamp alanlarının çeģitli noktalarında konumlandırılmıģ kapalı konteynırlarda ayrı toplanacaktır. Kapalı konteynırlarda toplanacak evsel nitelikli katı atıklar belli aralıklarla en yakındaki belediyeye katı atık toplama sahalarına taģınarak bertaraf edilecektir. Arazi hazırlık, inģaat ve montaj çalıģmalarında oluģacak inģaat (demir, tahta, metal vb.) ve ambalaj (çimento kağıdı, ekipmanların kapları, kağıt, strafor vb.) atıkları ayrı toplanacak, geri dönüģtürülebilir atıklar yeniden kullanılacak ve/veya Bakanlıktan lisanslı geri kazanım firmalarına verilerek bertaraf edilecek; geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise altyapısı uygun olan en yakın belediye katı atık düzenli depolama tesislerinde bertaraf edilecektir. 28 Kaynak: Türk Ġstatistik Enstitüsü, Belediye Katı Atık Veri tabanı,

272 Proje kapsamında ortaya çıkan evsel katı atık tarihinde yayınlanan numaralı "Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği" ve aģağıda belirtilen yasa değiģikliklerine uygun olarak bertaraf edilecektir: tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Ayrıca proje kapsamında hazırlanan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır (Bkz. Bölüm 11 ve Ek-5) ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģamasında toplam iģletme personelinin sayısı yaklaģık 70 olacaktır ve bunların yaklaģık 40'ı için kalacak yer imkânı sağlanması gerekmektedir. YaklaĢık olarak 300 bakım personeli bulunacak ve bunların yaklaģık 70'i için kalacak yer imkânı sağlanması gerekmektedir. Güvenlik nedeniyle lojmanlar, tesis çitleri içerisinde yer almayacaktır ve yetkililerce belirlenen proje sağlık koruma bandına uygun Ģekilde yerleģtirilecektir. Günlük kiģi baģına üretilen evsel nitelikli katı atık miktarı 1,12 kg 28 varsayılırsa, olduğu 370 kiģi x 1,12 kg/gün = 414,4 kg/gün evsel nitelikli katı atık oluģması beklenmektedir. Personelden kaynaklı olarak ortaya çıkacak evsel nitelikli katı atıklardan geri kazanımı mümkün olan (kâğıt, plastik, metal vb.) ve geri kazanımı mümkün olmayan atıklar (yemek artıkları vb. organik atıklar) yerüstü tesislerinin çeģitli noktalarında konumlandırılmıģ kapalı konteynırlarda ayrı toplanacaktır. Kapalı konteynırlarda toplanan atıklar belli aralıklarla en yakındaki belediyeye ait katı atık toplama sahasına taģınıp, bertaraf edilecektir ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada yer üstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle beraber Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Evsel nitelikli katı atıkların saklanması, taģınması ve bertarafı ile ilgili olarak Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır

273 Ambalaj Atıkları Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında, ekipmanların nakledilmesinde kullanılan ambalaj malzemelerinden, kullanılan malzeme ambalajlarından ve çalıģacak personelden kaynaklı olarak ambalaj atıkları ortaya çıkacaktır. Ambalaj kâğıdı, plastik ve cam ĢiĢeler gibi ambalaj atıkları kullanılan malzeme ve malzemenin kaynağı dikkate alınmaksızın diğer atıklardan ayrı olarak kamp sahalarında çeģitli noktalara yerleģtirilen üstü kapalı konteynırlarda biriktirilecek ve lisanslı geri dönüģüm firmalarına verilerek değerlendirilecektir. Geri dönüģümü mümkün olmayan atıklar ise Lisanslı Bertaraf Tesislerine gönderilerek bertaraf edilecektir. Denizde gerçekleģtirilecek iģlemler sırasında denize herhangi bir katı atık madde atılmayacaktır. Ayrıca proje kapsamında hazırlanan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır. Kamp sahaları içerisindeki ambalaj atıklarının toplanması ve bertaraf edilmesi tarihli sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"nin hükümlerine uygun Ģekilde yapılacaktır ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģaması sırasında ekipmanların nakledilmesinde kullanılan ambalaj malzemelerinden, kullanılan malzemelerin ambalajlarından ve çalıģacak personelden kaynaklı olarak ambalaj atıkları ortaya çıkacaktır. Ortaya çıkacak ambalaj atıkları diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak ve Bakanlıktan lisanslı geri dönüģüm tesislerine gönderilecektir. GerçekleĢtirilecek tüm faaliyetler sırasında "Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği"nin hükümlerine uyulacaktır ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada, yer üstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle beraber Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Ambalaj atıkların ayrı toplanması, geçici depolanması, nakledilmesi ve geri kazanımı için Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır Atık Pil ve Akümülatörler Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında kullanılacak araçların bakım ve onarım iģlemleri mümkün olduğunca yetkili servislerde yapılacaktır. Ancak, bunun mümkün olmadığı hallerde, bakım ve onarım prosedürü tesis içerisinde yürütülecektir. Projede kullanılan araçların bakım ve onarım iģlemlerinin tesis içerisinde yürütüldüğü durumlarda, oluģacak kullanım ömrünü tamamlamıģ pil ve aküler tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği Madde 13 te belirtildiği üzere, sızdırmaz bir zemin üzerine yerleģtirilecek

274 kapalı konteynırlarda evsel atıklardan ayrı olarak biriktirilecek ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde pil ve akümülatör ürünlerinin dağıtımını ve satıģını yapan iģletmelerce veya belediyelerce oluģturulacak toplama noktalarına teslim edilerek bertaraf edilecektir. Ayrıca proje kapsamında hazırlanan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır. Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ve ilgili hükümlerine uyulacaktır ĠĢletme AĢaması Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasında olduğu gibi, kullanılan araçların bakım süreçlerinin tesis içerisinde yürütüldüğü durumlarda ortaya çıkabilecek atık pil ve akümülatörler geçirimsiz kapalı konteynırlarda saklanacak ve tarihli ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği'nde belirtildiği üzere geçici depolama alanlarına ulaģtırılacaktır ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada, yerüstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle birlikte Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Atık pil ve akümülatörlerin saklanması, nakledilmesi ve bertarafı için Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler, projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır Tıbbi Atıklar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamaları sırasında kamp sahalarının revir birimlerinde ortaya çıkan tüm tıbbi atıklar tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak, yırtılmaya, delinmeye, patlamaya ve taģımaya dayanıklı; orijinal orta yoğunluklu polietilen hammaddeden sızdırmaz, çift taban dikiģli ve körüksüz olarak üretilen, çift kat kalınlığı 100 mikron olan, en az 10 kilogram kaldırma kapasiteli, üzerinde görülebilecek büyüklükte ve her iki yüzünde Uluslararası Biyotehlike amblemi ile DĠKKAT! TIBBĠ ATIK ibaresini taģıyan kırmızı renkli plastik torbalara konulacaktır. Torbalar en fazla ¾ oranında doldurularak ağızları sıkıca bağlanacak ve gerekli görüldüğü hallerde her bir torba yine aynı özelliklere sahip diğer bir torbaya konularak kesin sızdırmazlık sağlanacaktır. Kesici ve delici özelliği olan atıklar ise diğer tıbbi atıklardan ayrı olarak delinmeye, yırtılmaya, kırılmaya ve patlamaya dayanıklı, su geçirmez ve sızdırmaz, açılması ve karıģtırılması mümkün olmayan, üzerinde Uluslararası Biyotehlike amblemi ile DĠKKAT! KESĠCĠ ve DELĠCĠ TIBBĠ ATIK ibaresi taģıyan plastik veya aynı özelliklere sahip lamine kartondan yapılmıģ kutu veya konteynerler içinde toplanacaktır. Bu biriktirme kapları, en fazla ¾ oranında doldurulacak ve ağızları kapatılarak kırmızı plastik torbalara konulacaktır ve atık kutuları dolduğunda hiçbir Ģekilde sıkıģtırılmayacak, açılmayacak, boģaltılmayacak ve geri dönüģtürülmeyecektir

275 Yönetmelik hükümlerine göre geçici olarak depolanan tıbbi atıklar Ulusal Atık TaĢıma Formu doldurularak en yakın sağlık kuruluģu veya belediyenin tıbbi atık toplama sistemine verilerek bertaraf edilecektir. OluĢan tıbbi atık miktarı ile ilgili bilgiler düzenli olarak kayıt altına alınacak, yılsonu itibari ile ilgili Valiliğe (Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü) gönderilecek ve bu bilgiler en az üç yıl süre ile muhafaza edilerek talep edilmesi halinde Bakanlığın incelemesine açık tutulacaktır. Projenin her aģamasında tıbbi atıkların geçici olarak depolanması, taģınması ve bertaraf edilmesi aģamalarında tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca proje kapsamında hazırlanacak olan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģaması boyunca, kompresör istasyonlarında revir kurulması halinde tıbbi atıklar oluģacaktır. Bu atıklar Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre toplanacak ve bertaraf edilecektir. Bölüm 'de ayrıntılı olarak açıklanan yönetmelik hükümlerine riayet edilecektir ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada, yerüstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle birlikte Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Tıbbi atıkların saklanması, nakledilmesi ve bertarafı için Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler, Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır Atık Yağlar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında kullanılacak araçların bakım ve onarım iģlemleri mümkün olduğunca yetkili servislerde yapılacaktır. Ancak, bunun mümkün olmadığı hallerde, bakım ve onarım prosedürü tesis içerisinde yürütülecektir. Projede kullanılan araçların bakım ve onarım iģlemlerinin tesis içerisinde yürütüldüğü durumlarda oluģacak atık yağlar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak, kategorilerine göre ayrı, geçirimsiz zemin üzerine yerleģtirilmiģ kapalı ve sızdırmaz tanklar/konteynırlar içinde sundurmayla kapatılmıģ geçici bir atık depolama alanında depolanacak ve Ulusal Atık TaĢıma Formu doldurularak taģıma lisansı almıģ taģıyıcılar vasıtasıyla lisanslı geri kazanım tesislerine gönderilecektir. Yönetmelik uyarınca kullanılan yağ türünde değiģiklik olmaması durumunda atık yağ kategori analizleri atık üreticisi tarafından bir kez yaptırıldıktan sonra Atık Yağ Beyan Formu doldurularak takip eden bir sonraki yılın ġubat ayı sonuna kadar ilgili Valiliğe (Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü) gönderilecektir

276 Proje kapsamında kamp sahalarında yemekhaneden oluģacak bitkisel atık yağlar, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak sızdırmaz, iç ve dıģ yüzeyleri korozyona dayanıklı bidon, konteynır ve tank gibi toplama kaplarında diğer atıklardan ayrı olarak biriktirilerek çevre lisanslı taģıyıcılarla lisanslı geri kazanım veya bertaraf tesislerine gönderilecektir. Atık yağ sevkiyatında Ulusal Atık TaĢıma Formu kullanılacak, her taģımadan sonra bunların bir kopyası ilgili Valiliğe (Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü) gönderilecek ve bu belgeler beģ yıl süreyle tesiste muhafaza edilecektir. Proje sahasında herhangi bir sızıntı ve kirlilik olması durumunda tarih ve sayılı Resmi Gazetede Yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Sahalara Dair Yönetmelik hükümlerine uygun olarak gerekli önlemler alınacaktır. Ayrıca proje kapsamında hazırlanacak olan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır. Ayrıca, aģağıda yer alan mevzuat hükümlerine uyulacaktır: tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği" ve bu yönetmelikte yapılan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan değiģiklikler, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği" ve bu yönetmelikte yapılan ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan değiģiklikler, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik" ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan değiģikliği, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı KirlenmiĢ Sahalara Dair Yönetmelik" ve yönetmelikte yapılan ve tarih, sayılı ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'lerde yayınlanan değiģiklikler ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģamasında kullanılacak araçların bakım ve onarımları yetkili servislerde yürütülecek ve yağ değiģimi de bu servislerde yapılacaktır. Ancak, bunun mümkün olmadığı hallerde, bakım ve onarım prosedürü tesis içinde yürütülecektir. Projede kullanılan araçların bakım ve onarım iģlemlerinin tesis içerisinde yürütüldüğü durumlarda, oluģacak atık yağlar, inģaat aģaması için belirtilen kriterlere uygun olarak alanlarda geçici depolanacak ve lisanslı atık yağ geri kazanım firmalarına gönderilecektir. Proje kapsamında yemekhane ve kafeteryalardan kaynaklı olarak ortaya çıkacak bitkisel yağlarda diğer atıklardan ayrı olarak toplanacak ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 'nde belirtilen hükümler uyarınca bertaraf edilecektir. ĠnĢaat aģaması için belirtilen tüm yönetmelik hükümlerine uygun hareket edilecektir

277 ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada, yerüstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle birlikte Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Atık yağlar ve bitkisel atık yağların ayrı toplanması, geçici depolanması, nakledilmesi ve geri kazanımı için, Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler, Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır Atık Lastikler Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında kullanılacak araçların bakım ve onarım iģlemleri mümkün olduğunca yetkili servislerde yapılacaktır. Ancak, bunun mümkün olmadığı hallerde, bakım ve onarım prosedürü tesis içerisinde yürütülecektir. Projede kullanılan araçların bakım ve onarım iģlemlerinin tesis içerisinde yürütüldüğü durumlarda, oluģacak ömrünü tamamlamıģ lastikler tarih ve sayılı Ömrünü TamamlamıĢ Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca diğer atıklardan ayrı olarak toplanarak lisanslı taģıyıcılar vasıtasıyla bertaraf edilecektir. Ayrıca proje kapsamında hazırlanacak olan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır tarih sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Ömrünü TamamlamıĢ Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği' nin bütün hükümleri ve tarih sayılı Resmi Gazete ve tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan kanun değiģikliklerine riayet edilecektir ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģaması boyunca iģ makineleri ve araçlardan çıkan ömrünü tamamlamıģ lastikler, Ömrünü TamamlamıĢ Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği 'nin hükümleri uyarınca lastik dağıtım veya satıģ firmaları ya da yönetmelikte belirtilen yetkili nakliyecilere gönderilecektir ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada yerüstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle birlikte Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Atık lastiklerin ayrı toplanması, geçici depolanması, nakledilmesi ve bertarafı için, Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler, Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır

278 Tehlikeli Atıklar Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Proje kapsamında arazi hazırlık ve inģaat aģamasında ortaya çıkması muhtemel tehlikeli atıklar, floresan tüpleri, kartuģlar, baskı tonerleri, filtre malzemeleri, transformatörler, boyalar/verniklerdir. Bu atıklar iģ makinesi ve ekipmanların kullanımı, evsel kullanımla üretilen tehlikeli atıklar ve bu tür atıklarla kirlenmiģ diğer atıkların sonucunda ortaya çıkarlar. Tehlikeli atıkların miktarı kamp sahalarındaki faaliyetlere bağlı olup, bu aģamada atıkların miktarına dair kesin bilgi vermek mümkün değildir tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca, proje sahasında kapalı bir ortamda kimyasal reaksiyona maruz kalmayacak Ģekilde, üzerinde tehlikeli atık etiketi bulunan sızdırmaz kaplarda türüne göre ayrı olarak toplanacak, geçici olarak depolanacak ve lisanslı firmalar vasıtası ile lisanslı tehlikeli atık bertaraf tesislerine gönderilecektir. Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamasında ortaya çıkacak tehlikeli atıklar ile ilgili olarak Tehlikeli Atıkların Kontrolüne Dair Yönetmelik te belirtilen aģağıdaki hükümlere uyulacaktır: OluĢacak tehlikeli atıklar kayıt altına alınacak ve atığın gönderileceği lisanslı geri kazanım ya da bertaraf tesisinin istemiģ olduğu uluslararası kabul görmüģ standartlara uygun olarak ambalajlanıp etiketlenecektir. OluĢacak tehlikeli atıklarla ilgili her yıl takip eden yılın en geç Mart ayı sonuna kadar bir önceki yıla ait bilgileri içerecek Ģekilde Atık Beyan Formu Bakanlıkça hazırlanan web tabanlı program kullanılarak doldurulacak, onaylanacak ve çıktısı alınarak beģ yıl boyunca bir nüshası saklanacaktır. Tehlikeli atıkları kamp binalarından uzaktaki bir beton alana yerleģtirilmiģ uluslararası standartlarda dayanıklı, sızdırmaz, güvenli konteynırlarda geçici depolanacak, konteynırların üzerinde tehlikeli atık etiketleri olacak, konteynırın üzerinde miktar ve saklama tarihi belirtilecek, eğer konteynırlar hasarlıysa atık aynı özelliklere sahip bir baģka konteynıra aktarılacak, konteynırlar her zaman kapalı tutulacak ve atık kimyasal tepkimeye girmeyecek Ģekilde saklanacaktır. Tesis içerisindeki atıkların toplanması, nakliyesi ve geçici olarak depolanmasından sorumlu çalıģanların sağlık ve güvenliği için tüm gerekli tedbirler alınacaktır. Kaza sonucu tehlikeli atıkların dökülmesi ve bunun gibi olaylar sunucu meydana gelen kirliliğin önlenmesi amacıyla, atığın türüne bağlı olarak olayın vuku bulduğu andan itibaren en geç bir ay içinde olay yeri eski haline getirilecek ve tüm harcamalar karģılanacaktır. Kaza ile ilgili olarak Valilik (Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü) bilgilendirilecek, kaza tarihi, kaza yeri, atığın tipi ve miktarı, kaza sebebi, atık bertaraf iģlemi ve kaza yerinin rehabilitasyonuna iliģkin bilgileri içeren rapor Valiliğe sunulacaktır. Ayrıca proje kapsamında hazırlanacak olan Kirlilik Önleme Planı ve Atık Yönetim Planı nda belirtilen hususlara uyulacaktır

279 ĠĢletme AĢaması Projenin iģletme aģamasında bakım/onarım çalıģmaları sonucu ve diğer kaynaklardan üretilebilecek tehlikeli atıklar aģağıda listelenmiģtir: Tehlikeli maddelerle kirlenmiģ, tehlikeli madde kalıntıları ihtiva eden ambalaj, Emiciler, tehlikeli maddelerle kirlenmiģ filtre malzemeleri (baģka bir Ģekilde belirtilmemiģse yağ filtreleri) temizlik bezleri, koruyucu giysiler, Yağ filtreleri, Atılan ekipmandan çıkarılan tehlikeli malzemeler, Tehlikeli maddeler içeren veya bu maddelerden oluģan atılmıģ inorganik kimyasallar, Tehlikeli maddelerle kirlenmiģ metal atıklar, Yağ, katran ve diğer tehlikeli maddeleri içeren kablolar, Organik çözücüler ya da diğer tehlikeli maddeleri içeren atık boya veya vernik, Tehlikeli maddeler içeren atık yazıcı tonerleri, Tehlikeli maddeler içeren kumlama malzemesi atığı, Floresan tüpleri ve diğer cıva içeren atıklar, Diğer makine, Ģanzıman veya kayganlaģtırıcı yağları Tehlikeli atıkların miktarı proje alanındaki faaliyetlere bağlı olup, bu aģamada atıkların miktarına dair kesin bilgi vermek mümkün değildir tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Tehlikeli Atıkların Kontrolüne Dair Yönetmelik hükümlerine göre, tehlikeli atıklar inģaat aģamasında belirtildiği üzere proje alanında geçici bir süre diğer atıklardan ayrı olarak ve herhangi bir kimyasal tepkimeyi önlemek üzere kapalı bir ortamda geçici depolanacak ve lisanslı araçlarla lisanslı tehlikeli atık bertaraf tesislerine gönderilecektir. Ġlgili mevzuat gereği inģaat aģamasında belirtilen tüm yükümlülüklere iģletme aģamasında uyulacaktır ĠĢletmeye Kapatma Projenin ekonomik ömrü sona erdiğinde, iģletmeye kapatma faaliyetleri yürütülmeye baģlanacak olup, bu aģamada, yer üstü tesislerinin kaldırılması ancak boru hattının gömülü kalması planlanmaktadır. ġu aģamada Projenin iģletmeye kapatma aģamasındaki atık türleri ve miktarları tam olarak belirlenememekle birlikte Projenin, arazi hazırlık ve inģaat aģamasındakilerle benzer olması beklenmektedir. Tehlikeli atıkların geçici depolanması, nakledilmesi ve bertarafı için Projenin arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında üstlenilen tüm yükümlülük ve taahhütler, Projenin iģletmeye kapatma aģaması için de geçerli olacaktır Vibrasyon, Patlatma ile Gürültü Kaynakları ve Seviyeleri Gürültü Kaynakları Bu bölüm, TANAP Projesi'nin inģaat, iģletme ve iģletmeye kapatma aģamaları boyunca gerçekleģtirilecek proje faaliyetleri nedeniyle ortaya çıkması beklenen gürültü etkilerinin değerlendirmesini sunmaktadır

280 AĢağıdaki Değerlendirme Unsuru, Projeden kaynaklı olarak ortaya çıkması muhtemel gürültü etkilerinin değerlendirmesi sürecine kılavuzluk eden parametreyi temsil etmektedir: Gürültü seviyesindeki artıģ Etki değerlendirmesi ÇED Raporunun Bölüm 7 sinde sunulan mevcut durum verilerine ve aynı zamanda Bölüm 3 de sunulan etki faktörlerinin tanımına dayanmaktadır. BileĢenin duyarlılığı Duyarlılık aģağıdaki parametrelerle tanımlanmıģtır: Alıcıların (insan) varlığı Ekolojik alıcıların varlığı AĢağıdaki tablo bileģen için duyarlılık seviyesi değerlendirmesini gösterir. Tablo Duyarlılık Seviyesi Gürültü Gürültü Duyarlılık seviyesi DüĢük Orta Yüksek Alıcılar (insan) <100 sakini bulunan yerleģim yerleri sakini bulunan yerleģim yerleri Anayol, otoyol veya endüstriyel alanların 500 yakınında, <100 sakini bulunan yerleģim yerleri >500 sakini bulunan yerleģim yerleri Anayol, otoyol veya endüstriyel alanların 500 m yakınında, sakini bulunan yerleģim yerleri Ekolojik alıcılar Gürültü kriterlerinin aģıldığı noktalara 500 m mesafede bulunan yerleģim yerleri Korunan alanların bulunması Yapay bulunması habitatların Doğal habitatların bulunması Kritik habitatların bulunması Mevcut durum verilerinin ayrıntıları Bölüm 7'de verilirken, duyarlılık analizinin sonuçları Tablo de ve takip eden Ģekillerde (ġekil , ġekil ve ġekil ) sunulmuģtur. Duyarlılık analizi tablosu gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün iller için ilgili proje bileģenlerinden 500 m uzaklıktaki YÇA içerisinde bulunan yerleģim yerlerinin sayısını, potansiyel olarak gürültüye maruz kalan en fazla nüfusu ve alanların (hektar cinsinden) büyüklüğünü gösterir: Duyarlılık analizi, ÇINAR Laboratuvarı tarafından gerçekleģtirilen detaylı mevcut durum çalıģmaları sonuçlarına göre gürültünün sınır değerleri aģtığı noktalar referans alınarak yapılmıģtır. YerleĢim birimi, etki faktöründen küçük ölçüde etkilense dahi yerleģim birimindeki tüm nüfusun homojen biçimde maruz kalabileceği varsayılmıģtır. Bu varsayıma bağlı olarak etkilenebilecek alıcılar (insan) konusundaki tahminler konservatiftir. Benzer Ģekilde, ekolojik alıcıların etki alanı içerisinde etki faktörüne homojen biçimde maruz kaldıkları öngörülmüģtür

281 Tablo Duyarlılık Analizi Gürültü Duyarlılık unsuru Duyarlılık seviyesi Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢha ne Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkal e Tekirdağ Edirne [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] [sayı] Yüksek Orta DüĢük Alıcılar (insan) [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] [nüfus] Yüksek Orta DüĢük [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] [ha] Yüksek Ekolojik alıcılar Orta DüĢük

282 ġekil Gürültü Ġçin Alıcılar (Ġnsan) Olarak YerleĢim Yeri Sayısı

283 ġekil Gürültü Ġçin Alıcılar (Ġnsan) Olarak Nüfus

284 ġekil Ekolojik Alıcılar

285 Duyarlılık unsuru Alıcılar (insan) Tablo , ġekil ve ġekil de raporlanan verilere göre, en fazla yerleģim yeri sayısı Erzurum ve Bursa Ġlleri'nde; en fazla nüfus Erzurum ilindedir. En küçük yerleģim yeri sayısı Bayburt ilinde, en az nüfus Erzincan ilindedir. Yüksek duyarlılık seviyeleri Ģu iller dıģında tüm illerde bulunmaktadır: Erzincan, Bayburt, Giresun, Kırıkkale ve Tekirdağ, yüksek duyarlılık seviyesi olan yerleģim yerlerinin sayısı 1 (GümüĢhane ve Bilecik ) ve 8 (Balıkesir) aralığındadır. Çoğu il 1 (Bayburt ve Bilecik) ve 21 (Bursa) aralığında değiģen orta duyarlılık seviyesine sahip yerleģim yerlerine sahiptir. Duyarlılık seviyesinin düģük olduğu yerleģim yerleri 1 (Yozgat, Kütahya, Balıkesir ve Çanakkale) ve 12 (Sivas) aralığındadır. Duyarlılık unsuru - ekolojik alıcılar Ekolojik alıcı dikkate alındığında (Bkz. ġekil ) en geniģ alanlar Sivas ilinde bulunurken, en küçük alanlar Tekirdağ ilinde konumlanmıģtır. Yüksek duyarlılık seviyeleri (koruma alanları) Ardahan, Balıkesir, Erzurum, Çanakkale Kars, Sivas ve Edirne illerinde bulunmaktadır. Duyarlılık seviyesinin yüksek olduğu alanların büyüklüğü ha (Edirne) ve ha (Ardahan) aralığındadır. Tüm illerde 64 ha (Tekirdağ) ve ha (Sivas) aralığında uzantılarla orta duyarlılık seviyeli ekolojik alıcılar mevcuttur (doğal habitat). Tüm iller aynı zamanda 22 ha (Tekirdağ) ve ha (EskiĢehir) aralığında uzantılarla düģük duyarlılığa sahip (yapay habitat) alıcılar da gösterir Arazi Hazırlık ve ĠnĢaat AĢaması Etki faktörleri Proje kapsamında gerçekleģtirilen analizler sonucunda arazi hazırlık ve inģaat aģamasında gürültü düzeyini etkileyebileceği düģünülen etki faktörü aģağıdaki gibidir: Gürültü emisyonu Bu etki faktörünün Etki Alanı (EA), Proje bileģeni sınırlarından 500 m mesafeye kadar olan alan olarak tanımlanmıģtır. Bu EA gerçekleģtirilen gürültü modellemesi sonuçlarına göre, konservatif bir biçimde tanımlanmıģtır. Söz konusu modelleme çalıģması sonuçlarına göre, inģaat faaliyetlerinden kaynaklanacak gürültü düzeyleri 500 m EA dikkate alındığında tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği sınır değerinin 29 (inģaat sahaları için 70 dba) ve IFC EHS Kuralları'nın sınır değerlerinin 30 (yerleģim alanları için Lgündüz ve Lgece sırasıyla 55 dba ve 45 dba) altına inmektedir tarih ve sayılı Resmi Gazete ile yayınlanan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği 30 Tablo 1.7.1, Gürültü seviyeleri için yönerge değerleri dıģarıda ölçülmüģtür. Kaynaklar: Topluluk Gürültü Yönergeleri, Dünya Sağlık Örgütü (WHO),

286 TANAP Projesi arazi hazırlık ve boru hattı inģaatı aģamasında toprak sıyırma, inģaat koridorunda hendek açılması, boruların döģenmesi, kaynak/kıvırma ve geri dolgu faaliyetleri yapılacaktır ve çalıģmalar sırasında kullanılacak inģaat makineleri ve ekipmanlarından kaynaklı olarak gürültü oluģacaktır. Tablo te, arazi hazırlık ve inģaat aģaması süresince yürütülecek faaliyetler ve kaynaklanacak gürültü seviyeleri verilmiģtir. ĠnĢaat makinelerinin birbirlerine olan uzaklıkları ve gürültü seviyeleri de yaklaģık değerlerle Tablo te verilmiģtir

287 Tablo Teorik olarak Boru Hattı ĠnĢaat AĢamasında Yürütülecek Faaliyetler Mesafe 1km+000 2km+000 3km+000 5km+000 6km+000 6km+500 7km+500 8km+000 9km km km km km+500 Faaliyet Sıyırma Geri Dolgu Üst Örtü Boru Ġndirme / Yatak malzemes i Kaplama AUT Test NDT Kaynak Bükme Dizme Kazma ĠnĢaat Koridoru Bitki Kökü Temizlem e Çalı Temizle 2 Ekskavatör 2 Ekskavatör 5 Traktörkamyon 5 Damperli Kamyon 2 Hava Kompresör ü 1 Kaynak Makinesi 5 Kaynak Makinesi 1 Bükme Makinesi 1 Vac- Kaldıraç 1 Hendek Kazıcı 4 Dozer 2 Kazıyıcı Dozer 6 Motorlu Testere 2 Greyder 3 Yükleyici 4 Ekskavatör 2 Ekskavatör 2 Jeneratör 3 Boru DöĢeyici 2 Boru DöĢeyici 10 Traktörkamyon 5 Ekskavatör 2 Ekskavatör 2 Motorlu Testere 4 Damperli Kamyon ĠĢ Makine ve Ekipmanlar 4 Damperli Kamyon 3 Dozer 2 Dolgu Makinesi 9 Boru DöĢeyici 2 Yüzey Örtme Makinesi 2 Traktörkamyon 2 Vinç 4 Damperli Kamyon 1 Greyder 1 Ekskavatör 2 Ekskavatör 2 Çiftlik Kamyonu 4 Kompaktör 1 Yükleyici 2 Ekskavatör 4 Basınçlı Delgi 6 Damperli Kamyon 2 Damperli Kamyon 1 Greyder 1 Ripper Dozer

288 Tablo Makine ve Ekipmanların Gürültü Seviyeleri Ekipman Ses Gücü Düzeyi (dba) Hava Kompresörü 78 Ekskavatör 81 Greyder 85 Damperli Kamyon 76 Çiftlik Traktörü 84 Yükleyici 79 Dozer 82 Kompaktör 83 Traktör-kamyon 84 Dolgu Makinesi 84 Boru DöĢeyici 81 Jeneratör 81 Kaynak Makinesi 74 Yüzey Örtme Makinesi 90 Bükme Makinesi 80 Basınçlı Delgi 89 Vac Kaldıraç 81 Hendek Kazıcı 80 Kazıyıcı Dozer 82 Motorlu Testere 84 Vinç 81 Arazi hazırlık ve inģaat aģamalarındaki gürültü seviyesini değerlendirmek için Sound PLAN 6.5 programı kullanılmıģtır. Arazi hazırlık ve inģaat aģamalarında kullanılacak ekipmanların gürültü seviyeleri Proje sahibi ve müģterinin mühendis firması tarafından belirlenmektedir ve bir önceki kısımda bahsedilmiģtir. Modellemenin ilk basamağında, doğal arazinin direk olarak gürültü dağılımını etkileyen yükseklik modeli oluģturulur. Doğal araziyi yazılıma yansıtırken, 1/ ölçekli topografik haritada bulunan 10 m yükseklik aralığındaki yükseklik konturleri sayısallaģtırılır. Yükseklikler sayısallaģtırıldıktan sonar, Geçici SZM (Sayısal Zemin Modeli) oluģturulur. Ġkinci adımda, en kötü senaryo simulasyonu için inģaat aģaması gürültü seviyesi bütün ekipman ve iģ makinelerinin önceki bölümde tanımlanan mesafelerde aynı zamanda çalıģtığı kabul edilir. Model çalıģma alanı, yeri ve kaynakların gürültü seviyeleri bu adımlarla tespit edilir. Buna ek olarak, modele girdi olarak temsil niteliği yüksek meteorolojik veriler kullanılmıģtır. Modelleme ÇalıĢması Alanı Söz konusu inģaat eylemi yaklaģık 1800 km uzunluğundaki güzergahta 8 farklı bölgede aynı sayılarda ekipman ve makine ile yapılacaktır. Bu aktiviteler ortalama 225 km lik aralıklarla gerçekleģtirileceğinden kümülatif bir etki oluģması beklenmemektedir

289 Dolayısı ile gürültü hesaplamaları bölge baģına düģecek Ģekilde yapılmıģ olup, temsili bölge olarak EskiĢehir seçilmiģtir. AĢağıda çevresel gürültü oluģumuna konu olan proje alanı ve en yakın alıcılar Topografik Harita üzerine iģaretlenerek ġekil te sunulmuģtur. ġekil Topografik Harita Üzerinde ÇalıĢma Alanı ve En Yakın Alıcılar ÇalıĢma Alanı için Meteorolojik Veriler ÇalıĢma alanı çevresindeki meteorolojik ve iklimsel durumu temsil etmek için koģulları en iyi temsil eden meteoroloji istasyonu (EskiĢehir), Orman ve Su ĠĢleri Bakanlığı/ Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından seçilmiģ olup, istasyon için bilgiler aģağıda yer almakta ve detaylı bilgiler Bölüm de verilmiģtir.. Uzun yıllar bültenlerinden derlenen çalıģma alanı etrafını temsil eden meteoroloji istasyonuna aylık ve yıllık ortalama sıcaklık değerleri aģağıda Tablo te verilmiģtir. Tablo EskiĢehir Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Ortalama Sıcaklık Değerleri Ġstasyon Adı Ay Yıllık EskiĢehir/Anadolu -0,3 0,7 4,7 9,8 14,9 19,2 22, ,9 5,6 1,7 11 ÇalıĢma alanının civarını temsil eden meteoroloji istasyonunun uzun dönemli bültenlerinden derlenen aylık ve yıllık ortalama bağıl nem değerleri aģağıda Tablo da verilmektedir

290 Tablo EskiĢehir Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Ortalama Bağıl Nem Değerleri Ġstasyon Adı Ay Yıllık EskiĢehir/Anadolu EskiĢehir/Anadolu istasyonunun meteorolojik bültenlerinden derlenen uzun dönem aylık ve yıllık rüzgar esme sayısı. Tablo de gösterilmektedir. Bu verilere göre üretilen yıllık rüzgârgülü ġekil te verilmiģtir. Bu verilere göre yıllık egemen rüzgar yönü B (Batı) olarak belirlenmiģtir. Tablo EskiĢehir/Anadolu Meteoroloji Ġstasyonunun Aylık ve Yıllık Ortalama Rüzgar (Esme) Değerleri YÖNLER Ay Yıllık K KKD KD DKD D DGD GD GGD G GGB GB BGB B BKB KB KKB KKB

291 Uzun Yıllar NNW N NNE NW NE WNW W ENE E WSW ESE SW SE SSW S SSE ġekil EskiĢehir/Anadolu Meteoroloji Ġstasyonunun Yıllık Rüzgâr Esme sayılarına dayanan Rüzgar Gülü Modelleme Sonuçları ĠnĢaat faaliyetlerinden kaynaklı olarak en yakın alıcılarda ortaya çıkması muhtemel gürültü düzeyleri ile ulusal ve uluslararası mevzuat sınır değerleri karģılaģtırmalı olarak aģağıda Tablo de verilmiģtir. Tablodan da görüleceği üzere hesaplanan gürültü seviyeleri sınır değerlerin oldukça altındadır. ĠnĢaat sahasında oluģması muhtemel gürültüden çalıģanların korunması amacıyla iģ ve iģçi sağlığı mevzuatı uyarınca gerekli tüm önlemler alınacaktır. Tablo ĠnĢaat AĢaması için Gürültü Modelleme Sonuçları En Yakın Alıcı Eksene göre yön Eksenden mesafe (m) Gürültü Modelleme Sonucu (dba) Aksaklı Kuzey Büyükdere Güney Yenikent Güney Güllüce Kuzey Kalkanlı Kuzey Yahnikapan Kuzey Kıravdan Kuzey (Lg: Lgündüz; Lgag: Gündüz, akģam, gece gürültü göstergesi) * Ulusal gerekler ** Uluslararası gerekler Limit Değeri Lgündüz (dba)* Limit Değeri (dba)** Lg Lgag Gündüz Gece Gürültü dağılım haritası aģağıda ġekil da verilmiģtir

292 ġekil Arazi Hazırlık/ĠnĢaat AĢaması için Gürültü Dağılım Haritası Yaratılacak gürültü düzeyi dikkate alınarak çeģitli proje bileģenleri için etki faktörünün inģaat sırasındaki yoğunluğu aģağıdaki tabloda sunulurken etkinin hesaplanmasına iliģkin ayrıntılar da Ek 4.5'te verilmektedir. Karasal boru hattı ve kompresör istasyonlarının inģaatı ile ilgili etki faktörünün büyüklüğü gürültü emisyonu - gürültü modelleme sonuçlarına dayalıdır (Bkz. Ek 2.8). Tablo Etki Faktörünün Gürültü Üzerindeki Yoğunluğu ĠnĢaat AĢaması Proje bileģeni Gürültü emisyonu Karasal boru hattı Deniz boru hattı Açık kazı yol kesiģimi Kazısız yol kesiģimi Demiryolu kesiģimi Açık kazı kanal kesiģimi Kazısız kanal kesiģimi Açık kazı nehir kesiģimi Kazısız nehir kesiģimi O D O O O O O O O

293 Proje bileģeni Gürültü emisyonu YYSK'de boru hattı Kompresör istasyonları Kamp sahaları Blok vana/pig/ ölçüm istasyonu Boru stok sahaları Boru hattı döģenmesi Geçici eriģim yolları Kalıcı eriģim yolları O O O O O O O O Etki değerlendirmesi ĠĢ makine/araçların faaliyetlerinden, kazı çalıģmaları, inģaat malzemelerinin nakliyesi, güç jeneratörleri gibi inģaat faaliyetlerinden kaynaklı olarak gürültü oluģacaktır. Gürültü için göz önüne alınan etki değerlendirmesi unsuru Gürültü seviyesindeki artıģ olarak tanımlanmıģtır. Etkinin önemi, etki faktörleri ve bileģenin duyarlılığı arasındaki etkileģimin sonucu olarak değerlendirilmektedir. Etkinin önemi aģağıdaki tabloda sunulan kriterlere göre tanımlanır. Bu çalıģmada ihmal edilebilir etki ortaya çıkmadan önceki mevcut koģullar üzerinde anlamlı değiģikliğin olmadığı etki anlamına gelir. Hesaplama ve etki değerlerine iliģkin ayrıntılar Ek 4.5'te verilmektedir.. Değerlendirme Unsurları: Gürültü seviyesinde artıģ DüĢük Etki Orta Etki Yüksek Etki ĠnĢaat sırasında konut alanları dıģında, üzerinde anlaģılan gündüz çalıģma saatleri toplam gürültünün (ortam ve inģaat gürültüsü) en fazla 5 db(a) artması veya içerisinde 65 db(a) dan az olması ve gece Leq (1 saatlik) değerinin 45 db(a) nın altında olması ĠĢletme sırasında, konut alanları dıģında sürekli gürültü+tonal düzeltmenin 42dB(A) nın altında olması veya arkaplan gürültüsünün 42dB(A) yı aģtığı yerlerde arkaplan gürültü seviyesini en fazla 3 db(a) kadar artırması Bakım sırasında yapılacak havalandırma gürültüsünün alıcının ön cephesinde LAmax değerinin db(a) olması Acil durumlarda yapılacak havalandırma gürültüsünün alıcıda, LEP haftalık maruz kalma düzeyinin, db(a) ve LCpeak değerinin 137 db(a) in altında olması ĠnĢaat sırasında konut alanları dıģında, üzerinde anlaģılan gündüz çalıģma saatleri içerisinde toplam gürültünün (ortam ve inģaat gürültüsü) 10 db(a) dan daha fazla artması veya 65 db(a) seviyesinden fazla, ancak 75 db(a) seviyesinden az olması ve gece Leq (1 saatlik) değerinin 45 db(a) nın altında olması ĠĢletme sırasında, konut alanları dıģında sürekli gürültü+tonal düzeltmenin, 42dB(A) nın üzerinde veya arkaplan gürültü seviyesinin 5-10 db(a) üzerinde olması Bakım sırasında yapılacak havalandırma gürültüsünün alıcının ön cephesinde LAmax değerinin db(a) olması Acil durumlarda yapılacak havalandırma gürültüsünün, LEP haftalık maruz kalma düzeyinin alıcıda db(a) ve LCpeak değerinin db(a) olması ĠnĢaat sırasında konut alanları dıģında, üzerinde anlaģılan gündüz çalıģma saatleri içerisinde toplam gürültünün (ortam ve inģaat gürültüsü) 10 db(a) dan daha fazla artması veya 75 db(a) dan fazla olması ve Leq (gece) 55 db(a) nın altında olması ĠĢletme sırasında konut alanları dıģında, sürekli gürültü+tonal düzeltmenin 42dB(A) nın üzerinde veya arkaplan gürültü seviyesini 10 db(a) dan fazla aģması Bakım sırasında yapılacak havalandırma gürültüsünün alıcının ön cephesinde LAmax değerinin 70 db(a) nın üzerinde olması Acil durumlarda yapılacak havalandırma gürültüsünün alıcıda, LEP haftalık maruz kalma değerinin 87 db(a) nın, LCpeak 140 db(a) nın üzerinde olması

294 AĢağıdaki tablolar gaz akıģ yönünü takip eden doğudan batıya bütün illerin her biri için tanımlanan gürültü duyarlılık unsurları üzerine tüm Proje bileģenlerinin etkilerini (her bir etki seviyesi için ekolojik alıcıların etkilendiği alanların hektarı ve en yüksek potansiyel olarak maruz kalan nüfus olarak) özetlemektedir. Tablo Gürültü seviyesindeki artıģ - alıcılar (Ġnsan) ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki (sayı) nüfus (2) 184 (1) 119 DüĢük etki (sayı) nüfus Orta etki (sayı) nüfus Yüksek etki (sayı) nüfus Ardahan (5) (2) Kars (2) (1) Erzurum (12) (1) Erzincan (2) (2) Bayburt GümüĢhane (2) (2) (1) Giresun Sivas (5) (7) Yozgat (6) (2) KırĢehir (2) (3) (1) Kırıkkale (2) (1) Ankara (2) (3) (1) EskiĢehir (5) (4) Bilecik (3) (2) Kütahya (1) (4) Bursa (2) (15) Balıkesir (8) Çanakkale (3) Tekirdağ Edirne (1) 442 (4) Gürültü seviyesindeki artıģ nedeniyle Bayburt. Giresun ve Tekirdağ illerinde alıcılar (insan) üzerinde hiçbir etki yoktur. Erzurum, Yozgat, Balıkesir ve Çanakkale illeri hariç diğer illerde ihmal edilebilecek etkiler mevcuttur. Ġhmal edilebilecek etkiye maruz kalan nüfus 30 (GümüĢhane ilinde iki yerleģim yerinde yaģayan) ve 519 (KırĢehir ilinde iki yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. DüĢük etkiler tüm Ġllerde mevcuttur. DüĢük etkiye maruz kalan nüfus 95 (Erzincan ilinde iki yerleģim yerinde yaģayan) ve (KırĢehir ilinde üç yerleģim yerinde yaģayan). Orta etkiler Ardahan, Kars, Erzurum, GümüĢhane, Yozgat, KırĢehir ve Ankara Ġlleri'nde mevcuttur. Orta etkiye maruz kalan nüfus 142 (GümüĢhane ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) ve (Erzurum ilinde bir yerleģim yerinde yaģayan) aralığındadır. Yüksek etkiler mevcut değildir

295 Tablo Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Ġl Ġhmal edilebilir etki [ha] DüĢük etki [ha] Orta etki [ha] Yüksek etki [ha] Ardahan Kars Erzurum Erzincan Bayburt GümüĢhane Giresun Sivas Yozgat KırĢehir Kırıkkale Ankara EskiĢehir Bilecik Kütahya Bursa Balıkesir Çanakkale Tekirdağ Edirne Gürültü seviyesindeki artıģ nedeniyle ekolojik alıcılar üzerinde ihmal edilebilir etkiler tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin ihmal edilebilir olduğu alanların büyüklüğü 3 hektar (Tekirdağ) ve hektar (Yozgat) arasındadır. DüĢük etkiler tüm Ġllerde mevcuttur. Etki seviyesinin düģük olduğu alanların büyüklüğü 34 hektar (Tekirdağ) ve hektar (Erzurum) arasındadır. Orta etkiler. Bayburt. Giresun ve Bilecik hariç tüm illerde mevcuttur. Etki seviyesinin orta olduğu alanların büyüklüğü 7 hektar (Erzincan) ve hektar (Ardahan) arasındadır. Yüksek etkiler Ardahan, Erzurum ve Sivas Ġlleri'nde mevcuttur. Etki seviyesinin yüksek olduğu alanların büyüklüğü 272 hektar (Kars) ve hektar (Erzurum) arasındadır. Yüksek etkinin ayrıntıları aģağıdaki tablolarda raporlanmıģtır. Tablo Ardahan Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru (isim/id) Korunan Alan - Putka- GölbaĢı Sulak Alan -Ramsar Korunan Alan - Putka- GölbaĢı Ekolojik Etki Bölgesi Korunan Alan - Putka- GölbaĢı Tampon Bölge Duyarlılık seviyesi Yüksek Yüksek Yüksek Gürültü emisyonu Yüksek Yüksek Yüksek Korunan alan boru hattının korunan alandan geçen bölümünün inģaatıyla, kamp sahasındaki faaliyetler ve boru stok sahaları ile iliģkili gürültü emisyonunun ekolojik alıcısıdır (Bkz. Tablo )

296 Yukarıda değerlendirilen Putka-GölbaĢı Sulak alanın, Sulak alan-ramsar'ın alanı 40 hektara. ekolojik etki bölgesi 120 hektara ve tampon bölge hektara eģittir. Tablo Erzurum Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru (isim/id) Korunan Alan Erzurum Bataklık Tampon Bölge Duyarlılık seviyesi Yüksek Gürültü emisyonu (değer) Yüksek Korunan alan boru hattının korunan alandan geçen bölümünün inģaatıyla iliģkili gürültü emisyonunun ekolojik alıcısıdır (Bkz. Tablo ). Tablo Sivas Ġli - Gürültü seviyesindeki artıģ - Ekolojik alıcılar ĠnĢaat AĢaması Yüksek Etki Duyarlılık unsuru (isim/id) Korunan Alan Bataklık Düzü Tampon Bölge Duyarlılık seviyesi Yüksek Gürültü emisyonu (değer) Yüksek Korunan alan boru hattının korunan alandan geçen bölümünün inģaatıyla iliģkili gürültü emisyonunun ekolojik alıcısıdır (Bkz. Tablo )

297 ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Ardahan Ġlindeki Yüksek Etki Alanı

298 ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Erzurum Ġl indeki Yüksek Etki Alanı

299 ġekil Gürültü Seviyesindeki ArtıĢ - Sivas Ġl indeki Yüksek Etki Alanı

BÖLÜM 8.3 Sosyal Özellikler Karasal

BÖLÜM 8.3 Sosyal Özellikler Karasal BÖLÜM 8.3 Sosyal Özellikler Karasal TRANS ANADOLU DOĞALGAZ BORU HATTI (TANAP) PROJESĠ ÇED RAPORU İÇİNDEKİLER Sayfa No ĠÇĠNDEKĠLER... i TABLOLAR... ii ġekġller... vi KISALTMALAR... vii 8.3. Sosyal Özellikler

Detaylı

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik

Emisyon Envanteri ve Modelleme. İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik Emisyon Envanteri ve Modelleme İsmail ULUSOY Çevre Mühendisi Ennotes Mühendislik İçerik Emisyon Envanteri Emisyon Kaynaklarına Göre Bilgiler Emisyon Faktörleri ve Hesaplamalar Modelleme Emisyon Envanteri

Detaylı

BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI

BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI BÖLÜM 11 KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDIRILMESI Sayfa i İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... İİ TABLOLAR DİZİNİ... İİ ŞEKİLLER DİZİNİ... İİ 11. KÜMÜLATİF ETKİLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ... 1 11.1. GİRİŞ... 1 11.2. TÜRKİYE-YUNANİSTAN

Detaylı

PROJE AŞAMALARI. Kaynak Envanterinin Oluşturulması. Emisyon Yükü Hesaplamaları

PROJE AŞAMALARI. Kaynak Envanterinin Oluşturulması. Emisyon Yükü Hesaplamaları PROJENİN AMACI Bölgesel Temiz Hava Merkezlerinden olan Ankara merkez olmak üzere; Bartın, Bolu, Çankırı, Düzce, Eskişehir, Karabük, Kastamonu, Kırıkkale, Kırşehir, Kütahya, Yozgat ve Zonguldak illerinde

Detaylı

TC ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI ÇED ve PLANLAMA GENEL MÜDÜRLM MADENCİLİK PROJELERİNE AİT ÇED RAPORLARINDA VE PROJE TANITIM DOSYLARI

TC ÇEVRE ve ORMAN BAKANLIĞI ÇED ve PLANLAMA GENEL MÜDÜRLM MADENCİLİK PROJELERİNE AİT ÇED RAPORLARINDA VE PROJE TANITIM DOSYLARI MADENCİLİK PROJELERİNE AİT ÇED RAPORLARINDA VE PROJE TANITIM DOSYLARI MADENCİLİK PROJELERİNE AİT ÇED RAPORLARI VE PROJE TANITIM DOSYASINDA YER ALAN KONULAR 3 ANA GRUPTA TOPLANMAKTADIR 1- PROJE ALANI VE

Detaylı

İŞLETMENİN ADI (İŞLETMENİN ADRESİ)

İŞLETMENİN ADI (İŞLETMENİN ADRESİ) ĠĢletme Logosu (varsa) İŞLETMENİN ADI (İŞLETMENİN ADRESİ)...... FAALİYETİ/FALİYETLERİ İŞ AKIM ŞEMASI/ŞEMALARI VE PROSES ÖZETİ/ÖZETLERİ Hazırlayan (Unvan) Tarih İŞLETMELERİN FAALİYET KONULARI FARKLI OLSA

Detaylı

İÇİNDEKİLER. ĠÇĠNDEKĠLER... i. KISALTMALAR... ii 12. SONUÇ... 12-1. 12.1. Projenin Ana Hatları... 12-1

İÇİNDEKİLER. ĠÇĠNDEKĠLER... i. KISALTMALAR... ii 12. SONUÇ... 12-1. 12.1. Projenin Ana Hatları... 12-1 BÖLÜM 12 SONUÇ İÇİNDEKİLER Sayfa No ĠÇĠNDEKĠLER... i KISALTMALAR... ii 12. SONUÇ... 12-1 12.1. Projenin Ana Hatları... 12-1 12.2. ÇED ÇalıĢmasında Belirlenen Hususlar... 12-2 12.3. Etki Değerlendirmesi...

Detaylı

Belediye Çöp Gazı (LFG) nedir?

Belediye Çöp Gazı (LFG) nedir? Belediye Çöp Gazı (LFG) nedir? Belediye çöp gazı (LFG) belediye katı atıklarının (MSW) çözünmesinin yan ürünüdür. LFG: ~ 50% metan gazı (CH 4 ) ~ 50% karbondioksit (CO 2 )

Detaylı

Değerli Öğrenciler, Yrd. Doç. Dr. Gökhan AYDIN

Değerli Öğrenciler, Yrd. Doç. Dr. Gökhan AYDIN Değerli Öğrenciler, Proje raporlarının hazırlanmasında, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü nün tez yazım kılavuzu referans alınacaktır. İlgili kılavuz sizlerle paylaşılacaktır. Raporlarınızın

Detaylı

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI

KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI KONU MOTORLARIN ÇEVREYE OLUMSUZ ETKĠLERĠ VE BU ETKĠLERĠN AZALTILMASI HAVA Etrafımızı saran gaz karışımıdır ( Atmosfer). Kuru Temiz hava içerisinde yaklaģık olarak ; - %78 Azot - %21 Oksijen - %0,03 Karbondioksit

Detaylı

SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ

SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ SANAYĠ KAYNAKLI HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ İsken Sugözü Termik Santrali Adana Türkiye de 200 binin üzerinde iģletme, 70 bin dolayında üretim/sanayi iģletmesi bulunmaktadır. Bunlar arasında; Enerji tesisleri

Detaylı

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen ix xiii xv xvii xix xxi 1. Çevre Kimyasına Giriş 3 1.1. Çevre Kimyasına Genel Bakış ve Önemi

Detaylı

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ Bu Tebliğ, 12 Mart 1989 tarihli ve 20106 sayılı Resmî Gazete de yayınlanmıştır. Amaç Madde 1 - Bu tebliğ, 9 Ağustos 1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre

Detaylı

HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ A. TEOMAN SANALAN

HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ A. TEOMAN SANALAN HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ A. TEOMAN SANALAN Çevre Mühendisi AB Uzmanı Endüstriyel Kirlilik Kontrolü Uzmanı AB Komisyonu IPPC Uzmanlar Grubu (IEG) ve Endüstriyel Emisyonlar Uzmanlar Grubu (IEEG) Üyesi AÇA

Detaylı

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (ÇSED) - Ekler Haziran 2014 Ek 2.1: Ulusal Mevzuat URS-EIA-REP-203876 Genel Çevre Kanunu, Sayı: 2872 ÇED Yönetmeliği

Detaylı

ÇED SÜRECİNE HALKIN KATILIMI TOPLANTISI 26 Mayıs 2009 Erzin/HATAY

ÇED SÜRECİNE HALKIN KATILIMI TOPLANTISI 26 Mayıs 2009 Erzin/HATAY ÇED SÜRECİNE HALKIN KATILIMI TOPLANTISI 26 Mayıs 2009 Erzin/HATAY Çevre ve Denizcilik Mevzuatına Uyum Kıyı Tesisi İşletme İzinleri Kıyıda ve Denizde Uygulama İmar Planları Gemi Atık Proje Raporları ve

Detaylı

ÇEVRE DANIŞMANLIK HİZMETLERİ

ÇEVRE DANIŞMANLIK HİZMETLERİ HAKKIMIZDA Kalara Çevre Danışmanlık Çalışma hayatına 06.02.2014 tarihinde Ankara merkezli olarak hizmet vermeye başlamıştır. Çözüm ortağımız 23.01.2011 tarihinde T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ndan

Detaylı

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ Resmi Gazete Tarihi: 10.10.2009 Resmi Gazete Sayısı: 27372 SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ Amaç ve kapsam MADDE 1 (1) Bu Tebliğin amacı, 31/12/2004 tarihli ve 25687 sayılı Resmî

Detaylı

AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU ¹ ²

AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU ¹ ² Çevre Danışmanlık Firmasının İsmi ve Logosu AYLIK DEĞERLENDİRME RAPORU ¹ ² Tetkik Tarihi : Tetkik Saati : A - İŞLETME BİLGİLERİ Adı Adresi Faaliyet Konusu ÇKAGİLHY Kapsamındaki Yeri ÇED Mevzuatına Göre

Detaylı

BÖLÜM 7. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER. BÖLÜM 7.1. Giriş. BÖLÜM 7.2. Çalışma Alanı

BÖLÜM 7. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER. BÖLÜM 7.1. Giriş. BÖLÜM 7.2. Çalışma Alanı BÖLÜM 7. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER BÖLÜM 7.1. Giriş BÖLÜM 7.2. Çalışma Alanı İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER... ii TABLOLAR... ii KISALTMALAR... iii 7. MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLER... 7.1-1 7.1. Giriş...

Detaylı

KANLIĞI ÇEVRE. Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU ANTALYA 05-07/10/2010 ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE İZİN VE LİSANSI

KANLIĞI ÇEVRE. Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU ANTALYA 05-07/10/2010 ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE İZİN VE LİSANSI ÇEVRE YÖNETY NETİMİ GENEL MÜDÜRLM RLÜĞÜ İZİN N VE DENETİM M DAİRES RESİ BAŞKANLI KANLIĞI ÇEVRE İZNİ VE LİSANSI L ŞUBESİ Başvuru Sürecinin S Tamamlanması ERHAN SARIOĞLU Çevre MühendisiM ÇEVRE İZNİ / ÇEVRE

Detaylı

SÜRDÜRÜLEBİLİR İŞLETME

SÜRDÜRÜLEBİLİR İŞLETME 1 ACI KARBON MĠKTARI DOGRULAMA PROJESĠ TAV Ġstanbul Mapping Seviyesi TAV Ankara Mapping Seviyesi TAV Izmir Mapping Seviyesi (Ġkinci yıl) 2 ACI KARBON MĠKTARI DOGRULAMA PROJESĠ Sürdürülebilir ĠĢletme sunumu

Detaylı

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar

İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler. Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar 1/36 İklim ve İklim değişikliğinin belirtileri, Dünya da ve Türkiye de gözlemler IPCC Senaryoları ve değerlendirmeler Bölgesel İklim Modeli ve Projeksiyonlar Uluslararası Kuruluşlar, Aktiviteler için Sektörler

Detaylı

YATAY (1) NO. MEVZUAT NO MEVZUAT ADI. 1. ----------------- Aarhus Sözleşmesi. 2. ----------------- Espoo Sözleşmesi

YATAY (1) NO. MEVZUAT NO MEVZUAT ADI. 1. ----------------- Aarhus Sözleşmesi. 2. ----------------- Espoo Sözleşmesi YATAY (1) 1. ----------------- Aarhus Sözleşmesi 2. ----------------- Espoo Sözleşmesi 3. 1210/90/EEC Avrupa Çevre Ajansı Tüzüğü 4. 2008/90/EC Çevresel Suç Direktifi 5. 2007/2/EC INSPIRE Direktifi 6. 2004/35/EC

Detaylı

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR Dr. Canan KARAKAġ ULUSOY Jeoloji Yüksek Mühendisi 26-30 Ekim 2015 12.11.2015 Antalya Kentsel Su Yönetiminin Evreleri Kentsel Su Temini ve Güvenliği

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİYET EDİLEN ULUSAL OLARAK BELİRLENMİŞ KATKI

TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİYET EDİLEN ULUSAL OLARAK BELİRLENMİŞ KATKI TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİYET EDİLEN ULUSAL OLARAK BELİRLENMİŞ KATKI Türkiye Cumhuriyeti, 1/CP.19 ve 1.CP/20 sayılı kararlar uyarınca, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinin (BMİDÇS) 2.Maddesinde

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YER SEVİYESİ OZON KİRLİLİĞİ BİLGİ NOTU Temmuz 2014 OZON NEDİR Ozon (O 3 ) üç tane oksijen atomunun birleşmesi ile oluşmaktadır. Ozon, atmosferde

Detaylı

Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin Uygulanmasındaki Ülkemizdeki Mevcut Durum. Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü

Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin Uygulanmasındaki Ülkemizdeki Mevcut Durum. Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nin Uygulanmasındaki Ülkemizdeki Mevcut Durum Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü 23 OCAK 2013 GEBZE/KOCAELĠ Gürültü Mevzuatı Avrupa Birliği uyum

Detaylı

Vizyonumuz Ülkemizin, çevre ve iş güvenliği alanlarında ulusal ve uluslararası rekabet gücünü artıracak çalışmalarda öncü olmaktır.

Vizyonumuz Ülkemizin, çevre ve iş güvenliği alanlarında ulusal ve uluslararası rekabet gücünü artıracak çalışmalarda öncü olmaktır. Kariyer Mühendislik 2011 yılında gelişen çevre ve iş güvenliği mevzuatlarının Türkiye de uygulanmasını hedef alarak kurulmuştur. Şirket çalışanlarının ve kurucusunun yıllar içerisinde elde etmiş olduğu

Detaylı

BALIK AĞI ÜRETİMİ FAALİYETİ PROJE OZET DOSYASI

BALIK AĞI ÜRETİMİ FAALİYETİ PROJE OZET DOSYASI TİCARET ANONİM ŞİRKETİ BALIK AĞI ÜRETİMİ FAALİYETİ İSTİKLAL MAHALLESİ, YILDIRIM BEYAZID CADDESİ, NO: 14 ESENYURT / İSTANBUL F21D18C3C3D PAFTA, 159 ADA, 3 PARSEL URBAN ÇEVRE DANIŞMANLIK VE MÜHENDİSLİK TİC.

Detaylı

TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM. Prof.Dr. Şule ALTUN, Bursa Teknik Üniversitesi

TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM. Prof.Dr. Şule ALTUN, Bursa Teknik Üniversitesi TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM Prof.Dr. Şule ALTUN, Bursa Teknik Üniversitesi İklim değişikliği Küresel iklim değişikliği Küresel Isınma Sera gazları 1. Karbon Dioksit (CO 2 ) 2. Metan (CH 4 ) 3. Diazot

Detaylı

İZİN BAŞVURUSU İÇERİĞİ PETROL RAFİNERİLERİ

İZİN BAŞVURUSU İÇERİĞİ PETROL RAFİNERİLERİ İZİN BAŞVURUSU İÇERİĞİ PETROL RAFİNERİLERİ 1 AŞAĞIDA ADI GEÇEN TESİSİN BİRİMLERİ İÇİN ENTEGRE ÇEVRE İZNİ GEREKLİLİĞİ İÇİN TEMEL PROJE : YERLEŞKE ADRESİ: VERİLİŞ TARİHİ: HAZIRLAYAN KİŞİ 1 : Adı - Soyadı

Detaylı

EMİSYON ÖN İZNİ VE EMİSYON İZNİ ALMAYA ESAS TEŞKİL EDECEK DÖKÜMANLARLA İLGİLİ YÖNERGE. BİRİNCİ BÖLÜM Genel İlkeler

EMİSYON ÖN İZNİ VE EMİSYON İZNİ ALMAYA ESAS TEŞKİL EDECEK DÖKÜMANLARLA İLGİLİ YÖNERGE. BİRİNCİ BÖLÜM Genel İlkeler EMİSYON ÖN İZNİ VE EMİSYON İZNİ ALMAYA ESAS TEŞKİL EDECEK DÖKÜMANLARLA İLGİLİ YÖNERGE BİRİNCİ BÖLÜM Genel İlkeler Madde 1- Bu yönergenin amacı, 07.10.2004 tarih ve 25606 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan

Detaylı

MERSİN ENTEGRE SAĞLIK KAMPÜSÜ PROJESİ HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ PLANI REVİZYON TAKİP SAYFASI

MERSİN ENTEGRE SAĞLIK KAMPÜSÜ PROJESİ HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ PLANI REVİZYON TAKİP SAYFASI Sayfa No: 1 / 6 REVİZYON TAKİP SAYFASI Rev. No Rev. Tarihi Rev. Yapılan Sayfa No. Revizyonun Sebebi 00 - Yeni yayın 01 27.06.2014 4,5 02 3,4,5,6 Kredi kuruluşu teknik danışmanı önerileri doğrultusunda

Detaylı

HAVA YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI. Emisyon Kontrolünün Geliştirilmesi Projesi 09.03.2012

HAVA YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI. Emisyon Kontrolünün Geliştirilmesi Projesi 09.03.2012 HAVA YÖNETİMİ DAİRESİ BAŞKANLIĞI Emisyon Kontrolünün Geliştirilmesi Projesi 09.03.2012 Ulusal Emisyon Tavanlarının Belirlenmesi Ülkemizin, Ø Uzun Menzilli Sınırötesi Hava Kirliliği Sözleşmesi (CLRTAP)

Detaylı

ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI DÖNER SERMAYE İŞLETMESİ MÜDÜRLÜĞÜ 2016 YILI BİRİM FİYAT LİSTESİ

ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI DÖNER SERMAYE İŞLETMESİ MÜDÜRLÜĞÜ 2016 YILI BİRİM FİYAT LİSTESİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI DÖNER SERMAYE İŞLETMESİ MÜDÜRLÜĞÜ FİYAT LİSTESİ SR. NO. GELİR KOD NO. HİZMETİN ADI ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ İZİN VE DENETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇED RAPORU FORMAT BEDELİ

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü A. GENEL BİLGİLER

T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü A. GENEL BİLGİLER Rapor No: Rapor Hazırlama Tarihi: Tarihi: Firma/İşletme Adı: de kullanılan ilgili standart veya metot: I. İşletmenin Genel Tanıtımına İlişkin Bilgiler 1) İşletmenin ticari unvanı, 2) İşletmenin adresi,

Detaylı

ENERJĠ ETÜ DÜ RAPORU. Hazırlayanlar 4

ENERJĠ ETÜ DÜ RAPORU. Hazırlayanlar 4 LOGO 1... 2. 3 ENERJĠ ETÜ DÜ RAPORU Hazırlayanlar 4 Adı Soyadı Sertifika No... 5 1 2 3 4 5 Raporu hazırlayan kuruluģun logosu yer alacaktır. Raporu hazırlayan kuruluģun adı veya ünvanı yazılacaktır. Enerji

Detaylı

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ KONYA İLİ HAVA KALİTESİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Bu çalışma da 2000-2010 yıllarındaki yıllık, aylık, saatlik veriler kullanılarak kirleticilerin mevsimsel değişimi incelenmiş, sıcaklık, rüzgar hızı, nisbi

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI

AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI AVRUPA BİRLİĞİ ve ÇEVRE Avrupa Birliği Bakanlığı Sunum İçeriği AB ve Çevre- Temel ilkeler AB ve İklim Değişikliği AB ve Su Kalitesi AB ve Atık Geri Dönüşümü Müzakere sürecinde

Detaylı

TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM

TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM TEKSTİLDE SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM Prof.Dr. Şule ALTUN, Bursa Teknik Üniversitesi B U T E K O M S E M I N E R L E R I, 2 9. 0 9. 2 0 1 4, B U R S A İklim değişikliği Küresel iklim değişikliği Küresel Isınma

Detaylı

ATIKLARIN DÜZENLİ DEPOLANMASINA DAİR YÖNETMELİK

ATIKLARIN DÜZENLİ DEPOLANMASINA DAİR YÖNETMELİK ATIKLARIN DÜZENLİ DEPOLANMASINA DAİR YÖNETMELİK Lisans başvurusu Düzenli depolama tesisleri için tesisin bulunduğu belediyeden usulüne göre alınmış izin veya ruhsat üzerine Bakanlıktan lisans alınması

Detaylı

Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk

Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk Çalışma hayatında en çok karşılaşılan soru işyerinden patlama tehlikesi olup olmadığı yönündedir. Bu sorunun cevabı, yapılacak risk değerlendirmesiyle birlikte aşağıdaki sorularla birlikte basitçe değerlendirilebilir.

Detaylı

BAZI TEHLĠKESĠZ ATIKLARIN GERĠ KAZANIMI TEBLĠĞĠ UYGULAMALARI

BAZI TEHLĠKESĠZ ATIKLARIN GERĠ KAZANIMI TEBLĠĞĠ UYGULAMALARI TC. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ Çevre ve ġehircilik Ġl Müdürlüğü BAZI TEHLĠKESĠZ ATIKLARIN GERĠ KAZANIMI TEBLĠĞĠ UYGULAMALARI 14 ġubat 2012 BAZI TEHLİKESİZ VE İNERT ATIKLARIN GERİ KAZANIMI TEBLİĞİ 12.05.2010 tarih

Detaylı

Kirlenmiş Saha Temizleme ve İzleme Teknik Rehberi Prof. Dr. Kahraman Ünlü O.D.T.Ü. Çevre Mühendisliği Bölümü

Kirlenmiş Saha Temizleme ve İzleme Teknik Rehberi Prof. Dr. Kahraman Ünlü O.D.T.Ü. Çevre Mühendisliği Bölümü Toprak Kirliliğinin Kontrolu ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik Uygulamaları İçin Personel Eğitim Semineri 20-24 Haziran 2011 & 27 Haziran 1 Temmuz 2011 Kirlenmiş Saha Temizleme ve

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü ÇEVRE ÖLÇÜM VE ANALİZLERİ YETERLİK BELGESİ EK LİSTE-1/7

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü ÇEVRE ÖLÇÜM VE ANALİZLERİ YETERLİK BELGESİ EK LİSTE-1/7 ÇED, İzin ve Denetim lüğü EK LİSTE-1/7 SU/ ATIK SU 1 ph Elektrometrik Metot TS 3263 ISO 10523 Çözünmüş Oksijen Azid Modifikasyon Metodu SM 4500-O C İletkenlik Elektrometrik Metot SM 2510 B Renk Spektrometrik

Detaylı

Ek 7.1: Güney Akım Açık Deniz Doğalgaz Boru Hattı ndan Kaynaklanan Atmosferik Emisyonlar Türkiye Bölümü: İnşaat ve İşletim Öncesi Aşamaları

Ek 7.1: Güney Akım Açık Deniz Doğalgaz Boru Hattı ndan Kaynaklanan Atmosferik Emisyonlar Türkiye Bölümü: İnşaat ve İşletim Öncesi Aşamaları Ek 7.1: Güney Akım Açık Deniz Doğalgaz Boru Hattı ndan Kaynaklanan Atmosferik Emisyonlar Türkiye Bölümü: İnşaat ve İşletim Öncesi Aşamaları URS-EIA-REP-203876 Giriş Bu Ek'te, Proje'nin İnşaat ve İşletim

Detaylı

BÖLÜM IV PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER

BÖLÜM IV PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER BÖLÜM IV PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER BÖLÜM IV. PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER IV.1. Önerilen Projenin Olası Etkilerinin Tanıtımı Diyarbakır AAT Projesi,

Detaylı

EK YAKIT OLARAK ÇİMENTO FABRİKALARINDA KULLANILABİLECEK ATIKLAR

EK YAKIT OLARAK ÇİMENTO FABRİKALARINDA KULLANILABİLECEK ATIKLAR EK YAKIT OLARAK ÇİMENTO FABRİKALARINDA KULLANILABİLECEK ATIKLAR 1) Kullanılmış lastikler 2) I ve II nci kategori atık yağlar 3) Boya çamurları 4) Solventler 5) Plastik atıklar 6) Çevre ve Orman Bakanlığı

Detaylı

ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ

ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ ÇEVRE YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ATIKSU YÖNETİMİ Ece SARAOĞLU Çevre ve Şehircilik Uzmanı 4. Türk-Alman Su İşbirliği Günleri 24.09.2014 Sunum İçeriği Atıksu Politikamız Atıksu Mevzuatı Su Kirliliği Kontrolü

Detaylı

ĠYONLAġTIRICI OLMAYAN RADYASYONUN OLUMSUZ ETKĠLERĠNDEN ÇEVRE VE HALKIN SAĞLIĞININ KORUNMASINA YÖNELĠK ALINMASI GEREKEN TEDBĠRLERE ĠLĠġKĠN YÖNETMELĠK

ĠYONLAġTIRICI OLMAYAN RADYASYONUN OLUMSUZ ETKĠLERĠNDEN ÇEVRE VE HALKIN SAĞLIĞININ KORUNMASINA YÖNELĠK ALINMASI GEREKEN TEDBĠRLERE ĠLĠġKĠN YÖNETMELĠK ĠYONLAġTIRICI OLMAYAN RADYASYONUN OLUMSUZ ETKĠLERĠNDEN ÇEVRE VE HALKIN SAĞLIĞININ KORUNMASINA YÖNELĠK ALINMASI GEREKEN TEDBĠRLERE ĠLĠġKĠN YÖNETMELĠK BĠRĠNCĠBÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç

Detaylı

BAYINDIRLIK VE ĠSKAN BAKANLIĞI VE ENERJĠ VERĠMLĠLĠĞĠ. Sefer AKKAYA. Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü

BAYINDIRLIK VE ĠSKAN BAKANLIĞI VE ENERJĠ VERĠMLĠLĠĞĠ. Sefer AKKAYA. Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü BAYINDIRLIK ĠSKAN BAKANLIĞI Sefer AKKAYA Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü BAYINDIRLIK ĠSKAN BAKANLIĞI Ülkemizde tüketilen enerjinin yaklaşık %35 i binalarda kullanılmaktadır. Enerji Verimliliği

Detaylı

BÖLÜM 8.4. Fiziksel Özellikler - Denizel

BÖLÜM 8.4. Fiziksel Özellikler - Denizel BÖLÜM 8.4 Fiziksel Özellikler - Denizel İÇİNDEKİLER Sayfa No ĠÇĠNDEKĠLER... i TABLOLAR... i ġekġller... i KISALTMALAR... ii 8.4. Fiziksel Özellikler - Denizel... 8.4-1 TABLOLAR Sayfa No Tablo 8.4-1. Deniz

Detaylı

HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ

HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ Çevre Mühendisliğine GiriĢ Dersi Ders Notları HAVA KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ Yrd. Doç Dr. Orhan CERİT Daha önceki derslerimizde, hava kirliliği çalıģmalarının üç parametresi bulunduğunu ifade etmiģtik. 1.Kirletici

Detaylı

ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI

ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI ESKİŞEHİR KENT MERKEZİ YANMA KAYNAKLI EMİSYON ENVANTERİ ÇALIŞMASI Sunan: Arş. Gör. Hicran Altuğ Anadolu Üniversitesi MMF Çevre Mühendisliği Bölümü MATRA Eskişehir ve İskenderun da Temiz Hava için Elele

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü Sayı: 43986390-150.01/196 21/01/2015 Konu: Çevre İzin Belgesi OTO TRİM OTOMOTİV SANAYİ VE TİCARET LİMİTED ŞİRKETİ DENİZLİ KÖYÜ ATATÜRK CAD. NO:172 GEBZE/KOCAELİ GEBZE / KOCAELİ İlgi: (a) 16/01/2014 tarihli

Detaylı

10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ

10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ TR41 Bölgesi 2008 2010 10. ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ 10.1. Atık İstatistikleri 10.1.1. Belediye- Atık Hizmeti Verilen Nüfus ve Atık Miktarı 2008,2010 Toplam nüfus Belediye Anket uygulanan Anket uygulanan Atık

Detaylı

ENERJİ TESİSLERİNİN ÇEVRESEL ETKİLERİ

ENERJİ TESİSLERİNİN ÇEVRESEL ETKİLERİ ENERJİ TESİSLERİNİN ÇEVRESEL ETKİLERİ DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ Çevre Mühendisliği Bölümü Hava Kirliliği Laboratuvarı İZMİR BÖLGESİ ENERJİ FORUMU 31 Ekim 1 Kasım 2014 İzmir Mimarlık Merkezi 1 Aliağa ve

Detaylı

İlimizde özellikle 1993 yılında zaman zaman ciddi boyutlara ulaşan hava kirliliği nedeniyle bir dizi önlemler alınmıştır. Bu çalışmaların başında;

İlimizde özellikle 1993 yılında zaman zaman ciddi boyutlara ulaşan hava kirliliği nedeniyle bir dizi önlemler alınmıştır. Bu çalışmaların başında; İSTANBUL DA ÇEVRE KİRLİLİĞİ İstanbul da Çevre Kirliliği Su, Hava, Toprak ve Gürültü Kirliliği olarak 4 Bölümde ele alınmalıdır. İstanbul da Çevre Kirliliği konusunda İstanbul İl Çevre Müdürlüğü, Büyükşehir

Detaylı

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI EK-2 FAALİYET BAŞVURU FORMU

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI EK-2 FAALİYET BAŞVURU FORMU 1. Başvuru sahibine ilişkin bilgiler: 1.1 Adı Soyadı 1.2 Adresi 1.3 T.C. Kimlik No 1.4 Telefon (GSM) 1.5 E-Posta 2. Firmaya ilişkin bilgiler: 2.1 Firma Adı 2.2 Adresi 2.3 Telefon No 2.4 Faks No 2.5 Sicil

Detaylı

KONUŞMACININ ADI SOYADI : İhsan ÖZEY. KONU BAŞLIĞI :Karayollarında Çevresel Sürdürülebilir Mühendislik Uygulamaları

KONUŞMACININ ADI SOYADI : İhsan ÖZEY. KONU BAŞLIĞI :Karayollarında Çevresel Sürdürülebilir Mühendislik Uygulamaları KONUŞMACININ ADI SOYADI : İhsan ÖZEY KONU BAŞLIĞI :Karayollarında Çevresel Sürdürülebilir Mühendislik Uygulamaları Konu Başlığı : Karayollarında Çevresel Sürdürülebilir Mühendislik Uygulamaları Sürdürülebilir

Detaylı

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ

DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ DÜZCE DE HAVA KİRLİLİĞİ Hasan GÜVEN Çevre Yüksek Mühendisi Çevre ve Şehircilik İl Müdürü DÜZCE ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ Hava: Dünya atmosferini meydana getiren gaz karışımı. Ancak, atmosferin halk

Detaylı

T.C. Tekirdağ Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. 07 Haziran 2010 TEKĠRDAĞ

T.C. Tekirdağ Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü. 07 Haziran 2010 TEKĠRDAĞ T.C. Tekirdağ Valiliği İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 07 Haziran 2010 TEKĠRDAĞ 2872 sayılı Çevre Kanunu 11. Maddesi: Üretim, tüketim ve hizmet faaliyetleri sonucunda oluģan atıklarını alıcı ortamlara doğrudan

Detaylı

Yıldız Teknik Üniversitesi Çağdaş, Öncü, Yenilikçi

Yıldız Teknik Üniversitesi Çağdaş, Öncü, Yenilikçi Hava Kirliliği Ölçüm Yöntemleri Emisyon Ölçümleri (Kaynakta) İmisyon Ölçümleri Sabit kaynaklar (Yakma tesisi, fabrika, termik santral bacaları) Hareketli kaynaklar (Motorlu araçlar) Ortam havasında yapılır

Detaylı

TMMOB MADEN MÜHENDİSLERİ ODASI SÜREKLİ EĞİTİM MERKEZİ

TMMOB MADEN MÜHENDİSLERİ ODASI SÜREKLİ EĞİTİM MERKEZİ BİLİRKİŞİLİK/KAMULAŞTIRMA BİLİRKİŞİLİĞİ EĞİTİMİ 1- TMMOB Mevzuatı-Maden Mühendisleri Odası Mevzuatı 2- Bilirkişilik Mevzuatı 3- Hukuk Davalarında Bilirkişilik 4- Ceza Davalarında Bilirkişilik 5- İdari

Detaylı

TTGV Enerji Verimliliği. Desteği

TTGV Enerji Verimliliği. Desteği Enerjiye Yönelik Bölgesel Teşvik Uygulamaları Enerji Verimliliği 5. Bölge Teşvikleri Enerjiye Yönelik Genel Teşvik Uygulamaları Yek Destekleme Mekanizması Yerli Ürün Kullanımı Gönüllü Anlaşma Desteği Lisanssız

Detaylı

BILKENT ENTEGRE SAĞLIK KAMPÜSÜ PROJESİ HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ PLANI REVİZYON TAKİP SAYFASI

BILKENT ENTEGRE SAĞLIK KAMPÜSÜ PROJESİ HAVA KALİTESİ YÖNETİMİ PLANI REVİZYON TAKİP SAYFASI Sayfa No: 1 / 6 REVİZYON TAKİP SAYFASI Rev. No Rev. Tarihi Rev. Yapılan Sayfa No. Revizyonun Sebebi 00 - Yeni yayın 01 08.08.2014 4,5,6 02 6 Kredi kuruluşu teknik danışmanı önerileri doğrultusunda değişiklik

Detaylı

ATIK SEKTÖRÜNÜN MEVCUT VERİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

ATIK SEKTÖRÜNÜN MEVCUT VERİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ATIK SEKTÖRÜNÜN MEVCUT VERİLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ F. Betül BAYGÜVEN 10.03.2010 60 8. ATIK - 8.1. Genel Bu sektördeki emisyonlar esas olarak atık bertarafı sonucunda meydana gelir. Bu sektörde üretilen

Detaylı

ERGENE HAVZASI SU KALİTESİ İZLEME RAPORU İlkbahar Dönemi 2014 Evsel ve Endüstriyel Kirlilik İzleme Programı

ERGENE HAVZASI SU KALİTESİ İZLEME RAPORU İlkbahar Dönemi 2014 Evsel ve Endüstriyel Kirlilik İzleme Programı ÇEVRE VE ġehġrcġlġk BAKANLIĞI ÇED ĠZĠN VE DENETĠM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ LABORATUVAR ÖLÇÜM VE ĠZLEME DAĠRESĠ BAġKANLIĞI ERGENE HAVZASI SU KALİTESİ İZLEME RAPORU İlkbahar Dönemi 2014 Evsel ve Endüstriyel Kirlilik

Detaylı

UNIDO Eko-Verimlilik (Temiz Üretim) Programı

UNIDO Eko-Verimlilik (Temiz Üretim) Programı UNIDO Eko-Verimlilik (Temiz Üretim) Programı 27 Nisan 2011 KAYSERĠ OSB ġenol ATAMAN 7 Haziran 2011 NĠĞDE OSB 8 Haziran 2011 ADANA Ticaret Odası Kapsam İklim Değişikliği, Küresel Isınma Azaltım (Mitigasyon),

Detaylı

MONDİ TİRE KUTSAN KAĞIT VE AMBALAJ SANAYİİ A.Ş. ATIKSUDAN BİYOGAZ ELDESİ TESİSİ PROJE BİLGİ NOTU

MONDİ TİRE KUTSAN KAĞIT VE AMBALAJ SANAYİİ A.Ş. ATIKSUDAN BİYOGAZ ELDESİ TESİSİ PROJE BİLGİ NOTU MONDİ TİRE KUTSAN KAĞIT VE AMBALAJ SANAYİİ A.Ş. ATIKSUDAN BİYOGAZ ELDESİ TESİSİ PROJE BİLGİ NOTU 2007 yılında uluslararası kağıt ve ambalaj grubu Mondi Grup un bir parçası haline gelen, Mondi Tire Kutsan

Detaylı

Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı. Gaziantep 2014

Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı. Gaziantep 2014 Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı Gaziantep 2014 It is a general warming effect felt on Earth s surface, produced by greenhouse gases. Küresel ısınma nedir? Atmosfere verilen gazların sera etkisi

Detaylı

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015

Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı. Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 Temiz Üretim Süreçlerine Geçişte Hibe Programlarının KOBİ lere Katkısı Ertuğrul Ayrancı Doğu Marmara Kalkınma Ajansı 07.10.2015 KOBİ lere Yönelik Destekler -Kalkınma Ajansları -KOSGEB -TÜBİTAK -Bilim Sanayi

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü Sayı: B.09.0.ÇED.0.10.01.00-150.01/683 18/01/2013 Konu: Çevre İzin Belgesi PARK ELEKTRİK ÜRETİM MADENCİLİK SAN. VE TİC. A.Ş (Bakır Madeni ve Zenginleştirme Tesisi) Madenköy/Siirt MADENKÖY/ŞİRVAN ŞİRVAN

Detaylı

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ

SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ 10 Ekim 2009 CUMARTESİ Resmî Gazete Sayı : 27372 Çevre ve Orman Bakanlığından: TEBLİĞ SU KİRLİLİĞİ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ İDARİ USULLER TEBLİĞİ Amaç ve kapsam MADDE 1 (1) Bu Tebliğin amacı, 31/12/2004 tarihli

Detaylı

BİR GAUSSIAN DİSPERSİYON MODELİ İLE ÇANAKKALE DE HAVA KALİTESİ SEVİYELERİNİN BELİRLENMESİ

BİR GAUSSIAN DİSPERSİYON MODELİ İLE ÇANAKKALE DE HAVA KALİTESİ SEVİYELERİNİN BELİRLENMESİ BİR GAUSSIAN DİSPERSİYON MODELİ İLE ÇANAKKALE DE HAVA KALİTESİ SEVİYELERİNİN BELİRLENMESİ Gizem TUNA 1, Tolga ELBİR 1, Sibel MENTEŞE 2 1 Dokuz Eylül Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü, İzmir 2 Çanakkale

Detaylı

SOKE RÜZGAR ENERJİ SANTRALİ PROJESİ, TÜRKİYE

SOKE RÜZGAR ENERJİ SANTRALİ PROJESİ, TÜRKİYE SOKE RÜZGAR ENERJİ SANTRALİ PROJESİ, TÜRKİYE Bu doküman, Söke Rüzgar Enerji Santrali Projesi nin (Söke RES) Gold Standard prosedürlerine uygun şekilde sertifikalandırılması sürecinin bir parçası olarak

Detaylı

ÇED VE PLANLAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PETROL VE MADENCİLİK ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ

ÇED VE PLANLAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PETROL VE MADENCİLİK ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ ÇED VE PLANLAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ PETROL VE MADENCİLİK ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ PETROL VE MADENCĠLĠK FAALĠYETLERĠNĠ AġAĞIDAKĠ ġekġlde GRUPLANDIRMAK MÜMKÜNDÜR A- MADENĠN ARANMASI B- MADENĠN ÇIKARILMASI - AÇIK OCAK

Detaylı

ÇEVRE İZİNLERİ VE LİSANSLARI

ÇEVRE İZİNLERİ VE LİSANSLARI Bursa Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ÇEVRE İZİNLERİ VE LİSANSLARI ASLI SEZER Çevre ve Şehircilik Uzmanı Tarih Sayı Yayımlandığı : 29.04.2009 27214 Yürürlüğe giriş: 01.04.2010 Olumsuz çevresel etkileri

Detaylı

ANKARA ŞEHRİNİN HAVA KALİTESİNİN UOB LER AÇISINDAN İNCELENMESİ

ANKARA ŞEHRİNİN HAVA KALİTESİNİN UOB LER AÇISINDAN İNCELENMESİ ANKARA ŞEHRİNİN HAVA KALİTESİNİN UOB LER AÇISINDAN İNCELENMESİ Sanaz Lakestani, Gülen Güllü Hacettepe Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü E mail: ggullu@hacettepe.edu.tr Amaç Bu çalışmada Ankara ilininin

Detaylı

GÜLSER KAYA TEKNĠK BÖLGE MÜDÜR YARDIMCISI

GÜLSER KAYA TEKNĠK BÖLGE MÜDÜR YARDIMCISI YENĠ ÇEVRE MEVZUATLARI VE OSB LER GÜLSER KAYA TEKNĠK BÖLGE MÜDÜR YARDIMCISI KALDER -18.05.2011 ORGANĠZE SANAYĠ BÖLGESĠ NEDĠR? 1 2 3 4 Sanayinin, uygun görülen alanlarda yapılmasını sağlamak, KentleĢmeyi

Detaylı

Erzurum İli Karbon Ayakizi Envanter Sonuçları. Zeren Erik GTE Carbon 3 Kasım 2014

Erzurum İli Karbon Ayakizi Envanter Sonuçları. Zeren Erik GTE Carbon 3 Kasım 2014 Erzurum İli Karbon Ayakizi Envanter Sonuçları Zeren Erik GTE Carbon 3 Kasım 2014 GTE Carbon 2008 yılında kuruldu 80 den fazla emisyon azaltım projesi +40 müşteri (enerji, gıda ve tarım) Karbon Finansmanı

Detaylı

Garajlar, Petrol İstasyonları ve Araba Yıkamacıları

Garajlar, Petrol İstasyonları ve Araba Yıkamacıları GBK 3 Genel Bağlayıcı Kurallar Garajlar, Petrol İstasyonları ve Araba Yıkamacıları Genel Bağlayıcı Kuralların (GBK'ler) bu dizisinde belirtilen koşullar, otomobillerin ve diğer taşıtların servisi, yıkaması

Detaylı

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ

SERA GAZI EMİSYONU HAKAN KARAGÖZ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ VE SERAGAZI EMİSYONU İklim değişikliği, nedeni olursa olsun iklim koşullarındaki büyük ölçekli (küresel) ve önemli yerel etkileri bulunan, uzun süreli ve yavaş gelişen değişiklikler olarak

Detaylı

Meteorolojik koşulların en önemlisi ise Enverziyon (Sıcaklık Terselmesi) durumunun oluşmasıdır.

Meteorolojik koşulların en önemlisi ise Enverziyon (Sıcaklık Terselmesi) durumunun oluşmasıdır. HAVA KİRLİLİĞİ Hava kirliliği deyimiyle, sanayi devriminden bu yana karşılaşmaktayız. Doğa veya insan kaynaklı salımlar sonucu, atmosferde bulunan kirleticilerin belirli seviyeleri aşması ve uygun meteorolojik

Detaylı

KENTLERDE HAVA KALİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ KENTAİR & ERZURUM TEMİZ HAVA EYLEM PLANI. İ. Yusuf GÖDEKMERDAN 2014

KENTLERDE HAVA KALİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ KENTAİR & ERZURUM TEMİZ HAVA EYLEM PLANI. İ. Yusuf GÖDEKMERDAN 2014 KENTLERDE HAVA KALİTESİNİN GELİŞTİRİLMESİ PROJESİ KENTAİR & ERZURUM TEMİZ HAVA EYLEM PLANI İ. Yusuf GÖDEKMERDAN 2014 KENTAİR Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Hollanda Hükümeti ile çevre alanında

Detaylı

PATLAMADAN KORUNMA DOKÜMANI - (İşyerinin Unvanı Yazılacaktır) -

PATLAMADAN KORUNMA DOKÜMANI - (İşyerinin Unvanı Yazılacaktır) - GENEL BİLGİLER TABLO İşyeri Unvanı : İşyerinin Adresi : İşveren : İşveren Vekili (Adı, Soyadı, Unvanı) : Faaliyetin Yapıldığı Yerin Adresi* : Tehlike Sınıfı : SGK Sicil No. : Ticaret Sicil No : Vergi No.

Detaylı

EMİSYON ENVANTERİ NASIL HAZIRLANIR

EMİSYON ENVANTERİ NASIL HAZIRLANIR EMİSYON ENVANTERİ NASIL HAZIRLANIR Dr. Ali CAN 17.07.2009 1 EMISYON ENVANTERI Bir ülkenin emisyon envanteri 2 bileşenden oluşmaktadır. 17.07.2009 2 EMISYON ENVANTERI Ulusal Emisyon Envanter Raporu Metodolojiler

Detaylı

TAġ OCAKLARI, KIRMA-ELEME TESĠSĠ VE ASFALT ÜRETĠM TESĠSĠ ĠġLETMECĠLĠĞĠNDE ÇEVRE MEVZUATI VE MEVZUAT KAPSAMINDA ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER

TAġ OCAKLARI, KIRMA-ELEME TESĠSĠ VE ASFALT ÜRETĠM TESĠSĠ ĠġLETMECĠLĠĞĠNDE ÇEVRE MEVZUATI VE MEVZUAT KAPSAMINDA ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER T.C. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ TAġ OCAKLARI, KIRMA-ELEME TESĠSĠ VE ASFALT ÜRETĠM TESĠSĠ ĠġLETMECĠLĠĞĠNDE ÇEVRE MEVZUATI VE MEVZUAT KAPSAMINDA ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER SUNUM PLANI A.

Detaylı

ANKARA ATMOSFERİNDEKİ AEROSOLLERİN KİMYASAL KOMPOZİSYONLARININ BELİRLENMESİ

ANKARA ATMOSFERİNDEKİ AEROSOLLERİN KİMYASAL KOMPOZİSYONLARININ BELİRLENMESİ ANKARA ATMOSFERİNDEKİ AEROSOLLERİN KİMYASAL KOMPOZİSYONLARININ BELİRLENMESİ İlke ÇELİK 1, Seda Aslan KILAVUZ 2, İpek İMAMOĞLU 1, Gürdal TUNCEL 1 1 : Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Çevre Mühendisliği Bölümü

Detaylı

SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ ĠDARĠ USULLER TEBLĠĞĠ

SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ ĠDARĠ USULLER TEBLĠĞĠ 12 Mart 1989 Pazar Resmî Gazete Sayı: 20106 Devlet Bakanlığından: MÜLGA MEVZUAT SU KĠRLĠLĠĞĠ KONTROLÜ YÖNETMELĠĞĠ ĠDARĠ USULLER TEBLĠĞĠ Bu tebliğ; 10/10/2009 tarih ve 27372 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan

Detaylı

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara

İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN İĞİ. Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı. 12 Ocak 2012 - Ankara HAVA KİRLİLİĞİ İĞİ MEVZUATI ÇERÇEVESİNDE 2011 YILINDA ANKARA'DA YAŞANAN NO VE O KİRLİLİĞİ İĞİ 2 3 Erkin ETİKE KMO Hava Kalitesi Takip Merkezi Başkanı 12 Ocak 2012 - Ankara SUNUM PLANI 1. GİRİŞ İŞ 2. HUKUKİ

Detaylı

Ek Form-2 İŞLETME PROJESİ BÖLÜM I RUHSAT BİLGİLERİ

Ek Form-2 İŞLETME PROJESİ BÖLÜM I RUHSAT BİLGİLERİ Ek Form-2 İŞLETME PROJESİ 1.1. Ruhsat Sahasının İli : İlçesi : Beldesi : Köyü : Ruhsat Numarası : Ruhsat Grubu : I (a) Maden Cinsi : BÖLÜM I RUHSAT BİLGİLERİ 1.2. Ruhsat Sahibinin Adı Soyadı : Adres :

Detaylı

FİGEN YARICI Nuh Çimento Sanayi A.ş. Yönetim Destek Uzman Yard. 07.10.2015

FİGEN YARICI Nuh Çimento Sanayi A.ş. Yönetim Destek Uzman Yard. 07.10.2015 1 2 FİGEN YARICI Nuh Çimento Sanayi A.ş. Yönetim Destek Uzman Yard. 07.10.2015 3 İÇİNDEKİLER 1) TARİHÇE 2) ÇİMENTO nedir ve ÇİMENTO ÜRETİM PROSESİ 3) VERİMLİLİK UYGULAMALARI (Bu sunumda yer alan sayısal

Detaylı

ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAĠRESĠ BAġKANLIĞI ÇEVRE KĠRLĠLĠĞĠ KONTROL VE DENETĠM ġube MÜDÜRLÜĞÜ TEġKĠLAT YAPISI VE ÇALIġMA ESASLARINA DAĠR YÖNERGE

ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAĠRESĠ BAġKANLIĞI ÇEVRE KĠRLĠLĠĞĠ KONTROL VE DENETĠM ġube MÜDÜRLÜĞÜ TEġKĠLAT YAPISI VE ÇALIġMA ESASLARINA DAĠR YÖNERGE ÇEVRE KORUMA VE KONTROL DAĠRESĠ BAġKANLIĞI ÇEVRE KĠRLĠLĠĞĠ KONTROL VE DENETĠM ġube MÜDÜRLÜĞÜ TEġKĠLAT YAPISI VE ÇALIġMA ESASLARINA DAĠR YÖNERGE BĠRĠNCĠ BÖLÜM AMAÇ, KAPSAM, HUKUKĠ DAYANAK, ĠLKELER ve TANIMLAR

Detaylı

TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ ĐKĐNCĐ BÖLÜM

TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ ĐKĐNCĐ BÖLÜM 27 Haziran 2009 CUMARTESĐ Resmî Gazete Sayı : 27271 TEBLĐĞ Çevre ve Orman Bakanlığından: KENTSEL ATIKSU ARITIMI YÖNETMELĐĞĐ HASSAS VE AZ HASSAS SU ALANLARI TEBLĐĞĐ BĐRĐNCĐ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Yasal Dayanak

Detaylı

İÇ TETKİK SORU LİSTESİ

İÇ TETKİK SORU LİSTESİ 1- AMBALAJ ATIKLARININ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ 1.1. Ambalaj Üretimi yapılıyor mu? 1.2. Üretimi yapılan ambalajların cinsleri nelerdir? (cam, karton, metal) 1.3. Üretimi yapılan ambalajlar geri kazanılabilir

Detaylı

Kelime anlamı ile; dışarı çıkmak, yaymak ve ihraç etmek anlamına gelmektedir.

Kelime anlamı ile; dışarı çıkmak, yaymak ve ihraç etmek anlamına gelmektedir. EMİSYON ÖLÇÜMLERİ Emisyon Nedir? Kelime anlamı ile; dışarı çıkmak, yaymak ve ihraç etmek anlamına gelmektedir. Çevre mevzuatı kapsamında; Yakıt ve benzerlerinin yakılmasıyla; sentez, ayrışma, buharlaşma

Detaylı

BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ. Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü

BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ. Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü BÜYÜK MELEN HAVZASI ENTEGRE KORUMA VE SU YÖNETİMİ Prof. Dr. İzzet Öztürk İTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü GÜNDEM Büyük Melen Havzası nın Konumu ve Önemi Büyük Melen Havzası ndan İstanbul a Su Temini Projesi

Detaylı

TARIM, HAYVANCILIK VE GIDA ATIKLARI İÇİN BİYOGAZ TESİSLERİ

TARIM, HAYVANCILIK VE GIDA ATIKLARI İÇİN BİYOGAZ TESİSLERİ TARIM, HAYVANCILIK VE GIDA ATIKLARI İÇİN BİYOGAZ TESİSLERİ Ahmet Musluoğlu BĠYOENERJĠ DERNEĞĠ Yönetim Kurulu II. BaĢkanı ahmet.musluoglu@biyoder.org.tr HOCHREITER BĠYOGAZ A.ġ.& BGA Enerji Yatırım A. ġ.

Detaylı