TEMEL VETER NER FARMAKOLOJ VE TOKS KOLOJ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TEMEL VETER NER FARMAKOLOJ VE TOKS KOLOJ"

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2245 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1244 TEMEL VETER NER FARMAKOLOJ VE TOKS KOLOJ Yazarlar Prof.Dr. Sezai KAYA (Ünite 1-3) Prof.Dr. Emine BAYDAN (Ünite 4, 6) Prof.Dr. Ender YARSAN (Ünite 5, 6) Prof.Dr. Songül SONAL (Ünite 7) Prof.Dr. Ali B LG L (Ünite 8) Doç.Dr. Hasan Hüseyin ORUÇ (Ünite 9) Prof.Dr. Ayhan F LAZ (Ünite 10) Editör Prof.Dr. Sezai KAYA ANADOLU ÜN VERS TES

2 Bu kitab n bas m, yay m ve sat fl haklar Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Ö retim tekni ine uygun olarak haz rlanan bu kitab n bütün haklar sakl d r. lgili kurulufltan izin almadan kitab n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay t veya baflka flekillerde ço alt lamaz, bas lamaz ve da t lamaz. Copyright 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö RET M TASARIM B R M Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K l ç Genel Koordinatör Yard mc s Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö retim Tasar mc s Doç.Dr. Murat Ataizi Yrd.Doç.Dr. Figen Ünal Çolak Grafik Tasar m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Ö r.gör. Nilgün Salur Ölçme De erlendirme Sorumlusu Ö r.gör. Özlem Durak Grafiker Nihal Sürücü Kitap Koordinasyon Birimi Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Aç kö retim Fakültesi Dizgi Ekibi Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji ISBN Bask Bu kitap ANADOLU ÜN VERS TES Web-Ofset Tesislerinde adet bas lm flt r. ESK fieh R, Ocak 2013

3 çindekiler iii çindekiler Önsöz... xi Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri FARMAKOLOJ YE G R fi... 3 Farmakolojinin Tan m... 3 Farmakolojinin Dallar... 3 Kodeks ve Farmakope (Resmi laç Kitab )... 4 LAÇ... 4 laçlar n Kaynaklar... 5 Do al Kaynaklar... 5 Bitki Kaynakl Maddeler... 5 Mikroorganizma Kaynakl Maddeler... 6 Madensel Maddeler... 7 Hayvan Kaynakl Maddeler... 7 Sentetik ve Yar -Sentetik Maddeler... 7 laçlar n S n fland r lmas... 7 laçlar n simlendirilmesi... 7 T bbi Ürün... 8 DOZ... 8 Dozun Tayini... 9 Sa alt m ndeksi (S )... 9 laç, Fizyolojik Madde ve Zehir FARMASÖT K filemler VE LAÇ fiek LLER FARMASÖT K filemler Erimek (Eritmek) Ergitmek (S v laflt rmak) Özütlemek (Hulasaland rma, Ekstraksiyon) Tüketmek (Perkolasyon) Islatarak Yumuflatmak (Maserasyon) LAÇ fiek LLER Kat laç fiekilleri Yar -Kat laç fiekilleri S v laç fiekilleri Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Farmakokinetik ve Farmakodinamik FARMAKOK NET K EM LME ve KULLANILMA YOLLARI Zarlardan Geçifl laçlar n Kullan lma Yollar Biyoyararlan m ÜN TE 2. ÜN TE

4 iv çindekiler lk-geçifl Etkisi (Sistemik-Öncesi Metabolizma) Biyoeflde erlik VÜCUTTA DA ILMA ve B R KME METABOL ZMA (B YOTRANSFORMASYON) Biyotransformasyona Giren Enzimler Biyotransformasyon Yollar ATILMA FARMAKOD NAM K LAÇLARIN ETK fiek LLER VE ETK LER laçlar n Etkisine Arac l k Eden Mekanizmalar Fiziksel veya Kimyasal Etki Reseptörler (Algaç, Al c ) Agonist, Antagonist, Parsiyel Agonist Enzim Etkinli inin De ifltirilmesi Enzim Etkinli inin Önlenmesi Enzimlerle Etkinleflme Tafl t Sistemleri (Tafl t Proteinler, Pompalar) yon-kanallar Kelasyon (fielasyon) Vücutta Bir Maddenin Sal verilmesine Yol Açma DOZ-YO UNLUK VE DOZ-ETK L fik S Doz-Yo unluk liflkisi Doz-Etki liflkisi LAÇLAR ARASINDA ETK LEfiME LAÇLARIN ETK S N DE fit REN FAKTÖRLER laçla lgili Faktörler Canl yla lgili Faktörler Di er Faktörler LACA D RENÇ LAÇLARIN STENMEYEN ETK LER Yal n Zararl Etkiler laç Alerjisi Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE Sinir Sistemi laçlar MERKEZ S N R S STEM LAÇLARI Merkesi Sinir Sisteminin Görevleri ve Nöronun Yap s letiflim Arac lar Sinir Uçlar ve Sinapslar Sinaptik letimin Sona Erdirilmesi Sinaps ve Kavflaklarda laçlar n Etki Yerleri Merkesi Sinir Sistemi laçlar n n S n fland r lmas Merkesi Sinir Sistemini Bask Alt na Alanlar Genel Anestezikler Yerel Anestezikler... 50

5 çindekiler v Nöroleptikler Trankilizanlar Aspirin ve Benzeri laçlar (Narkotik Olmayan A r Kesiciler) Opioidler (Narkotik A r Kesiciler) Nöro-Musküler Kas Gevfleticiler Yat flt r c ve Uyku laçlar Ç rp nma Önleyiciler Merkesi Sinir Sistemini Uyaranlar (Analeptikler) OTONOM S N R S STEM LAÇLARI Otonom Sinir Sisteminin Bölümlenmesi Sinaps veya Kavflaklar Otonom Sinir Sistemi laçlar n n S n fland r lmas SEMPAT K S N R S STEM LAÇLARI Noradrenalin Sentezi, Depolanmas, Sal verilmesi ve Etkisinin Sonland r lmas Adrenerjik Reseptörler (A-R ler) Noradrenalinin Etkilerinin De ifltirilmesi Sempatomimetikler Sempatolitikler PARASEMPAT K S N R S STEM LAÇLARI Asetilkolin Sentezi, Depolanmas, Sal verilmesi ve Etkisinin Sonland r lmas Kolinerjik Reseptörler Asetilkolinin Etkilerinin De ifltirilmesi Parasempatomimetikler Parasempatolitikler Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Sistem laçlar HORMONLAR Hipotalamus Hormonlar Gonadotropin Sal verici Hormonlar (GnRH) Hipofiz Bezi Hormonlar Gonadotropinler (Gonadotropik Hormonlar) Hipofiz Kaynakl Gonadotropinler Plasenta Kaynakl Gonadotropinler Kortikotropin (Adrenokortikotropik Hormon, ACTH) Tiroid Sal verici Hormon (Tirotropin, TSH) Somatotropin (GH, Büyüme Hormonu) Oksitosin Vazopressin (Antidiüretik Hormon, ADH) Tiroid Hormonlar Cinsiyet Hormonlar Erkek Cinsiyet Hormonlar Testosteron Antagonistleri Difli Cinsiyet Hormonlar ÜN TE

6 vi çindekiler Östrojen Antagonistleri YEREL HORMONLAR Yerel Hormon Antagonistleri Histamin Antagonistleri Serotonin Antagonistleri Anjiyotensin Antagonistleri DRAR SÖKTÜRÜCÜLER (D ÜRET KLER) SOLUNUM S STEM LAÇLARI Solunum Yollar n Geniflletenler Balgam Söktürücüler (Ekspektoranlar) Mukusu Eritenler (Mukolitikler) Öksürük Kesiciler (Antitüssifler) S ND R M S STEM LAÇLARI fltah Açanlar Kusturucular (Emetikler) Kusmay Önleyenler (Antiemetikler) Mide Hareketlerini De ifltiren laçlar (Prokinetikler) Ülser Tedavisinde Kullan lan laçlar Ba rsak Hareketlerini ve Salg s n De ifltiren laçlar shal Yapan laçlar (Sürgütler) shali Kesen laçlar Gaz n Tedavisinde Kullan lanlar KALP-DAMAR S STEM LAÇLARI Kalp Kas n Kuvvetlendirenler ve Uyaranlar Aritmi Tedavisinde Kullan lan laçlar (Antiaritmikler) Damarlar Geniflletenler Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE Kemoterapötikler G R fi Kemoterapötiklerin S n fland r lmas ANT B YOT KLER Antibakteriyel Etkinlik Etki Spektrumu Antibiyotiklerin Etki fiekilleri Antibiyotiklerle Sa alt mda Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Antibiyotik Çeflitleri Beta-Laktamlar Aminoglikozidler Makrolidler Tetrasiklinler Sülfonamidler Fenikoller Florokinolonlar Di er Antibakteriyel laçlar ANTELM NT KLER... 89

7 çindekiler vii Kelebeklere Etkiyen laçlar fieritlere Etkiyen laçlar Yuvarlak Kurtlara Etkiyen laçlar DIfi PARAZ TLER ETK LEYEN LAÇLAR ANT SEPT K VE DEZENFEKTANLAR Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Hayvansal G dalarda laç Kal nt lar, laçlar n Ruhsatland r lmas, Da t m, Sat fl ve Kontrolü HAYVANSAL GIDALARDA LAÇ KALINTILARI laç Kal nt lar n n Sebepleri laç Kal nt lar n n Etkileri laç Kal nt lar n n Kontrolü laç Kal nt lar n n Önlenmesi Kal nt çeren Ürünlerin De erlendirilmesi LAÇLARIN RUHSATLANDIRILMASI, DA ITIMI, SATIfiI VE KONTROLÜ Veteriner laç Mevzuat Ruhsatland rma Toptan ve Perakende Da t m/sat fl Kontrol ve Denetim Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Toksiklojiye Girifl ve Genel Toksikoloji TOKS KOLOJ YE G R fi Toksikolojinin Tan m Toksikolojinin Tarihsel Geliflimi Toksikolojinin Dallar ZEH R Zehirlerin S n fland r lmas Kaynaklar na Göre Kimyasal Yap lar na Göre Etkilerine Göre ZEH RLENMEN N ÖLÇÜSÜ VE ZEH RLENME T PLER ZEH RL L ETK LEYEN FAKTÖRLER Zehirle lgili Faktörler Canl ile lgili Faktörler Di er Faktörler ZEH RLER N METABOL ZMASI Emilme Biyotransformasyon (BT, Zehirsizlefltirilme) ÜN TE 7. ÜN TE

8 viii çindekiler At lma (Ekskresyon) ZEH RLER N ETK MEKAN ZMALARI ZEH RLENMELER N GENEL NEDENLER Do al Koflullardan Kaynaklanan Zehirlenmeler nsan Etkinlikleriyle Oluflan Zehirlenmeler ZEH RLENMELER N TANISI Olayla lgili Soruflturma ve nceleme Klinik Muayene Patolojik nceleme (Nekropsi) Toksikolojik Analiz ZEH RLENMELERE GENEL YAKLAfiIM Zehirin Emilmesinin Önlenmesi ve Vücuttan Uzaklaflt r lmas Destekleyici ve Semptomatik Uygulamalar Antidot Uygulanmas Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE Bitkisel Maddeler ve Mineral Maddeler B TK SEL MADDELER Alkaloitler Koniin (Konisin) Delfinin Morfin ve Di er Afyon Alkaloitleri Kolflisin Nikotin Veratrum Alkaloitleri Akonitin Taksin Atropin ve Skopolamin Purin Alkaloitleri Glikozitler Kalp Glikozitleri Siyanogenetik Glikozitler Antikoagulan Glikozitler Saponinler Solaninler Antraglikozitler Glukosinolatlar Fenolik Bileflikler Gossipol Tanen (Tannik Asit) Reçineli Maddeler Kendir Di er Maddeler Andromedotoksin M NERAL MADDELER Alüminyum

9 çindekiler ix Arsenik Bak r C va Demir Flor Kadmiyum Kalay Krom Kurflun Molibden Selenyum Tuz Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Mikotoksinler ve Doping M KOTOKS NLER Girifl Mikotoksin Oluflumunu Kolaylaflt ran Faktörler Mikotoksinlerin Etkileri Mikotoksinlerin S n fland r lmas Yem ve Yem Hammaddeleri (Tah l, Tah l Ürünleri ve Benzeri) Aflatoksinler Okratoksin A Trikotesenler Fumonisinler Zearalenon (F-2 toksin) Penitremler Süt ve Ürünleri Aflatoksin M1 ve M Siklopiazonik asit Mikotoksinlerin Tan ve Kontrolü DOP NG Girifl Doping Maddelerinin S n fland r lmas Doping- laç liflkisi Doping Maddesi Kullan m n S n rlay c Kurallar Türkiye de Doping Kontrolü Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE

10 x çindekiler 10. ÜN TE Pestisitler ve Çevre Toksikolojisi PEST S TLER N TANIMI VE ÖNEM Pestisitlerin Faydalar Pestisitlerin Zararlar Pestisitlerin S n fland r lmas Zararl lara Göre Vücuda Girifl Yollar na Göre Kimyasal Yap lar na Göre Sentetik Organik Pestisitler Do al Organik Pestisitler Zehirliliklerine Göre Pestisit Formülasyonlar ÇEVRE AÇISINDAN PEST S TLER N GÜVENL KULLANIMI Ambalajlama Nakil Kar flt rma ve Doldurma Depolama Kullan lmayan veya Artan Fazla Pestisitlerin Uzaklaflt r lmas Çevrenin Pestisit Döküntülerinden Korunmas Pestisitlerle U raflan Kifliler çin Koruyucu Malzemeler Pestisitlerle lgili Çevre Mevzuat Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Sözlük Dizin

11 Önsöz xi Önsöz Kitab n ilk alt ünitesi farmakoloji ile ilgilidir. Farmakolojinin en önemli ögesini ilaç oluflturur. laç, günümüzde hekimin hastal klar n sa alt m ve önlenmesinde kulland en önemli araçt r. laç, hastal klarda özellikle koruyucu ve sa alt c olmak üzere, günümüzde hayvanlarda çeflitli amaçlarla (geliflmenin h zland r lmas, yemden yararlanman n ve canl a rl k kazanc n n art r lmas, daha nitelikli g da elde edilmesi gibi) kullan lmaktad r. laç, farmakoloji alan nda yeterli ölçüde e itim alm fl ve hekim diplomas na sahip kifliler taraf ndan gerekti inde ve son derece dikkatle kullan lmas gereken maddedir. Önlisans program nda yer alan ö rencilerin mezun olduktan sonra hastay muayene etme, tan koyma ve ilaç kullanma yetkisi olmayaca için, Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji kitab nda ilaçlarla ilgili daha çok temel bilgilere yer verilmifltir. Bu kapsamda olmak üzere, ilaçlar n canl yap daki etkileri ve etki flekilleri ile istenmeyen etkilerine daha fazla önem verilmifl; böylece, program takip edenlerde belli bir bilgi taban oluflturulmaya çal fl lm flt r. Sa alt mla ilgili sistem ilaçlar ve di er ilaçlara çok k sa de inilmifltir. G da de eri olan hayvanlarda ilaç kullan m, bunlardan elde edilen g dalardaki (et, süt, yumurta, bal gibi) ilaç kal nt lar, kal nt larla ilgili toplumsal duyarl l n artmas, kamunun g dalarda kal nt lar izlenmesi ve kontrolüne yönelik ald tedbirler herkesi ilgilendirir olmufltur. Bugün hemen herkes yedi i her çeflit g dan n do al olmad n, bunlar n yetifltirilmesi/üretilmesi s ras nda hormon ve benzeri madde kullan ld n, böylece kal nt içerdi ini ve kal nt lar n da sa l için son derece zararl oldu unu düflünmektedir. Kitab n ikinci k sm ndaki dört ünite toksikoloji ile ilgilidir. Toksikoloji, ilaç, zehir ve di er maddelerin canl yap ve çevreyle ilgili etkilerini inceler. Özellikle 20 nci yüzy l n ilk yar s ndan itibaren kimya bilimi ve endüstriyel geliflmelere paralel olarak toksikoloji de h zla geliflmifl ve yeni boyutlar kazanm flt r. Günlük kullan ma ve endüstriye sunulmadan önce binlerce yeni kimyasal madde çok uzun, yorucu ve masrafl denemelerden geçirilmekte; sadece belli ölçütleri kafl layanlar kullan ma girmektedir. Endüstriyel faaliyetler, tar msal savafl uygulamalar, yapay gübre ve deterjan kullan m n n artmas, petrol tafl mac l, h zl nüfus art fl ve kentleflme, araç trafi indeki art fl, nükleer denemeler ve nükleer kazalar ile çevreye yay lan zehirli maddelerin miktar çok büyük ölçüde artm flt r. Böylece, tüm dünyada, do al denge, çevre ve çevre sa l için sürekli tehdit oluflturan tehlikeli bir ortam oluflmufltur. Kitap, genel olarak ana hatlar yla yukar da belirtilen konulara cevap verecek flekilde tasarlanm fl ve haz rlanm flt r. Kitab n haz rlanmas nda yer alan yazar arkadafllara, Anadolu Üniversitesi Aç k Ö retim Fakültesi Uzaktan Ö retim Tasar m Birimi yöneticileri ve çal flanlar na çok teflekkür ediyorum. Kitab n, ilaç ve zehir bilimi alanlar nda ö rencilere faydal olmas n diliyorum. Editör Prof.Dr. Sezai KAYA

12 1TEMEL VETER NER FARMAKOLOJ VE TOKS KOLOJ Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Farmakolojinin tan m n yapacak ve farmakolojinin dallar n tan mlayabilecek; laç tan m, ilac n özellikleri ve kaynaklar n tan mlayabilecek; laçlar n dozlar ve doz çeflitlerini aç klayabilecek; Farmasötik ifllemleri tan mlayabilecek ve baz lar n yapabilecek; laç flekillerini tan mlayabilecek bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Farmakoloji laç laçlar n Kaynaklar laçlar n simlendirilmesi Patentli T bbi Ürün Jenerik Ürün Doz Farmasötik fllemler laç fiekilleri çindekiler Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri FARMAKOLOJ YE G R fi LAÇ DOZ FARMASÖT K filemler LAÇ fiek LLER

13 Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri FARMAKOLOJ YE G R fi Farmakolojinin Tan m Farmakoloji kelime olarak ilaç bilimi demektir. Yunanca ilaç manas na gelen farmakon ve bilim anlam na gelen logos kelimelerinden türetilmifltir. Farmakoloji genifl anlamda hastal klar n önlenmesi, sa alt m ve tan s nda kullan lan ilaç ve di er maddelerden bahseder. laçlar n kaynaklar, fiziksel ve kimyasal özellikleri, haz rlanma ve terkip edilmeleri, ilaç flekilleri (farmasötik flekiller), dozlar, farmakokinetikleri (verilme, emilme, da lma, metabolizma, at lma gibi), SIRA farmakodinamikleri S ZDE (etki flekilleri, etkileri), yan ve zararl etkileri, ilaçlar aras nda etkileflmeler ve geçimsizlikler, uyar lar farmakolojinin bafll ca ilgi alan n oluflturur. Farmakolojik yönden inert olmad kça mutlak anlamda zarars z bir madde yoktur. Yani, bir ilac n, istenen etkileri yan nda, isenmeyen etkileri (yan etki, zararl /zehirli etki) de söz konusudur. Hekim ilac kullanmaya karar vermeden önce ilac n fayda/zarar oran n de erlendirmeli ve fayda/zarar oran yüksekse ilac kullanmal d r. Farmakolojinin Dallar Farmakoloji bilimi kendi içinde de iflik konularla u raflan birçok altbilim dal na ayr l r; bu altbilim dallar n n bafll calar ve ilgilendikleri konular AMAÇLARIMIZ afla daki gibidir. Drog bilgisi: laç hammaddeleriyle (drog) ilgilenen bir altbilim dal d r; AMAÇLARIMIZ droglar n ço u bitki kaynakl oldu undan, botanik ve eczac l kla yak ndan iliflkilidir. Doz bilgisi: Hastalara verilecek ilaç miktarlar, uygulama yollar, K T Adoz P aral ve kullan lma sürelerinden bahseder. Deneysel farmakoloji (Farmakodinami): laçlar n sa lam hayvanlardaki etki flekilleri, etkileri (normal etki, yan ve zehirli etki), yap -etki iliflkisi ile ilgilenir. Sa lam hayvanlarda yap lan farmakokinetik incelemeler de (öngörüsel farmakoloji; emilme, da lma, metabolizma, at lma gibi) deneysel farmakoloji kapsam nda de erlendirilir; farmakokinetik, bazen ayr alt dal olarak da ifade edilebilir. Esasta, farmakodinami ilac n vücuda, farmakokinetik de vücudun ilaca davran fllar n inceleyen alt dal olarak ifade edilebilir. Klinik farmakoloji: Yeni ilaçlar n bulunmas ve gelifltirilmesinde deney hayvanlar nda yeterli ölçüde incelenmifl maddelerin normal ve hasta insan ve hayvan-

14 4 Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji 1 larda denenmeleri ve de erlendirilmeleriyle u raflan altbilim dal d r. Bu sebeple, ço u kez terapötik farmakoloji ile kar flt r l r ve efl anlaml gibi kullan l r. Sa alt ma girmifl ilaçlar n etkinlik ve güvenlik yönünden izlenmesi, incelenmesi ve de erlendirilmesi (farmakovijilans) de klinik farmakolojinin çal flma alanlar ndand r. Terapötik farmakoloji (Farmakoterapi, uygulamal farmakoloji): Deneysel farmakolojiden elde edilen bilgilere göre ilaçlar n hasta hayvanlarda kullan lmas ve etkileriyle u raflan altbilim dal d r. Galenik farmasi: Sa alt mda kullan lan ilaç flekilleri, haz rlanmalar ve standardizasyonuyla ilgilenen altbilim dal d r. Reçete bilgisi: Reçetenin k s mlar ve ilaçlar n reçeteye yaz lmas na iliflkin bilgiler verir. Kemoterapi: Bakteri, mantar, iç ve d fl parazitler, virüs gibi mikroroganizmalardan ileri gelen hastal klar n sa alt m, önlenmesi ve kontrolünde kullan lan ilaç ve di er maddelerden bahseder; kemoterapi esasta ilac n vücuda (konak) de il, ona yerleflen mikroorganizmaya (konuk) ne yapt n inceler. Terim, tümöral hastal klar n sa alt m ve önlenmesi amac yla kullan lan ilaçlar ve uygulamalar da kucaklar. Deneysel, terapötik, klinik farmakolojinin benzerlikleri ve farkl l klar n aç klay n z? Kodeks ve Farmakope (Resmi laç Kitab ) Bunlar eczac, hekim ve hukukçular ile ilaç veya ilaç hammaddelerinin d fl al m ve sat m nda birli i sa layan resmi ilaç kitaplar d r. Kodeks, kanun anlam na gelen Code teriminden türetilmifltir; ilaçlar n Kanuni Standart Kitab olarak kabul edilir. Farmakope, ilaç ve yapmak (yunanca pharmacon ve poiea) kelimelerinden türetilmifl terimdir. Kodeks ve farmakopeler sa alt c de eri belirlenen ilaçlar ve yard m- c maddelerin özellikleri (fiziksel ve kimyasal), tan nma tepkimeleri, miktar tayinleri, safl k kontrolleri, formülasyonlar, saklanma flartlar gibi resmi-onayl bilgileri kapsar. Türkiye de Cumhuriyetin ilk Kodeksi 1930 da, son Kodeksi de (Türk Farmakopesi ismi ile bilinir) 1974 de (TF 1974) yay nlanm flt r; halen yürürlüktedir. Türkiye de Veteriner Kodeks yoktur. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ LAÇ Farmakolojinin K Tesas A P konusunu ilaç oluflturur. Genel olarak hastal klar n sa alt m nda kullan lan maddelere ilaç ad verilir; hastal klar n tan s ve önlenmesinde kullan lan maddeler AMAÇLARIMIZ de ilaç olarak nitelenir. laç, hastal klar sa altmak, hafifletmek ve- AMAÇLARIMIZ ya önlemek ya da tan amac yla veya fiziki ve cerrahi müdahaleleri kolaylaflt rmak ya da fizyolojik olaylar de ifltirmek için vücuda uygulanan maddeler olarak tan mlanabilir. Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ) al c n n faydas na olmak üzere, fizyolojik sistem veya patolojik olaylar de ifltirmek veya incelemek amac yla kullan lan veya kullan lma maksad yla haz rlanan herhangi bir madde veya ürün olarak tan m- lam flt r. Tan ya yard mc olmak için yararlan lan kontrast maddeler ile gebelik önleyici maddeler de ilaç olarak nitelenirler. Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü ü web sayfas nda (www.kkgm.gov.tr) Türkiye de ruhsatl ilaçlar ve etkin maddeleri inceleyiniz. laç, Frans zca bir kelime olan drog (drogue) teriminden türemifltir; drog, ham ilaç veya ilaç gibi kullan lan ilaç ilkel maddesidir. Bunlar, hastalara verilmeden ön-

15 1. Ünite - Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri 5 ce onlar n kolayca alabilecekleri ve kendilerinden beklenen yarar en iyi flekilde oluflturabilecekleri çeflitli ifllemlere (farmasötik ifllemler) tabi tutularak de iflik flekillere (farmasötik flekiller) sokulurlar. Farmasötik ifllemlerle, ilaçlar, çeflitli yard mc veya tafl t maddelerle hastalar n alabilecekleri flekillere sokulurlar. laç firmalar nca, özel formülasyonlar halinde haz rlan p ambalajl bir flekilde ve özel isimle pazarlanm fl ilaç t bbi ürün (müstahzar) diye bilinir. laçlar hastada sebebi ortadan kald rarak tam bir iyileflme sa layabilirler; bu flekilde etki oluflturan maddelere etiyotrop ilaçlar, etkiye de etiyotrop etki ad verilir. Bazen ilaçlar hastada baz belirtileri hafifletir veya ortadan kald r rlar ama sebebe yönelik sa alt m tam sa layamazlar; kullan ld klar sürece hastal n geliflmesini yavafllat rlar veya hafif seyretmesini sa larlar. Bu tür etkiye semptomatik etki veya palyatif etki, yap lan uygulamaya da semptomatik sa alt m veya palyatif sa alt m ad verilir. laçlar iki özelli i ile dikkat çekerler; bunlar etkinin seçici ve geçici olmas d r. Seçici etki, kullan l fl amac yla ilgili hücre, doku veya organ ve buralardaki belirli biyolojik olaylar etkilerken, di er olaylar veya di er sistem ya da k s mlar etkilememesi anlam ndad r. Geçici etki, ilaç kullan m n n durdurulmas n takiben etkisinin belli bir sürede kendili inden kaybolmas n ifade eder. lac n seçici etkili olmas n n önemini aç klay n z? laçlar n, normal dozlarda kullan lsalar bile, istenen etkileri yan nda, istenmeyen etkileri (yan etki, zehirli/zararl etki) de olabilir. Bunlardan özellikle zehirli/za- rarl etkiler, hastay rahats z edebilir, huzurunu bozabilir, ifl gücünü azaltabilir, bazen yaflam n tehlikeye sokabilir veya ölümüne yol açabilir. laçlar n normal dozlarda kullan lmas halinde bile göz önünde bulundurulmas gereken en önemli nokta ilaç kullan lmas ile sa lanacak faydan n ayn zamanda oluflabilecek zarara (riske) göre üstünlü ünün (fayda/zarar oran ) belirlenmesidir. Bazen (kanser sa- alt m ndan oldu u gibi) faydas yan nda zarar da yüksek olan ilaçlar n kullan lmas uygun görülürken, baz durumlarda (nezle, deri hastal klar SIRA gibi) S ZDE bu yaklafl m do ru olmamaktad r. 2 AMAÇLARIMIZ laçlar n Kaynaklar AMAÇLARIMIZ laçlar ya do al kaynaklardan elde edilir veya yar -sentetik ve sentetik olarak haz rlan rlar. K T A P Do al Kaynaklar laçlar n do al kaynaklar n bitkiler, mikroorganizmalar, madenler ve hayvanlar oluflturur. Bitki Kaynakl Maddeler Çok say da bitkide (t bbi bitki) yine çok say da ilaç olarak kullan lan etkin madde vard r. Bitki kaynakl ilaç maddeleri bitkinin kabuk, kök, meyve, özsu, tohum, yaprak, yumru gibi k s mlar nda bulunurlar. Etkin madde gruplar n n bafll calar alkaloitler, glikozitler, reçineler, saponinler, tanenler, ya lar (uçucu AMAÇLARIMIZ ve sabit ya lar) gibi gruplara ayr l rlar. AMAÇLARIMIZ T bbi bitkiler ve bitki k s mlar hakk nda T bbi Botanik ve T bbi Bitkiler K kitab na T A P (Kaya, S., Medisan Yay., Ankara) bakabilirsiniz.

16 6 Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji S ORU D KKAT Bitkiler ve bitki k s mlar genellikle do rudan kullan lmazlar; çeflitli ifllemlere tabi tutularak al c s n n faydalanabilece i flekillere sokulurlar. Alkaloitler: Bitkilerde yayg n flekilde bulunan ve asitlerle tuzlar yapabilen azotlu bazlard r; alkaloit ismi alkaliye benzer olmalar sebebiyle verilmifltir. Bitkilerde genellikle %0.1-3 aras nda bulunurlar. Baz halde suda pek çözünmezler; tuz- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ lar fleklinde (morfin sülfat, nikotin sülfat gibi) iyi çözünürler. Arekolin, atropin, kokain, kürar, morfin, nikotin, pilokarpin, rezerpin, striknin bafll ca örnekleridir. Glikozitler: K T Hidroksil A P veya sülfidril grubu ihtiva eden bilefliklerin flekerlerle oluflturduklar maddelerdir. fieker ve fleker olmayan k s m (genin veya aglikon) birbirine eter ba yla (glikozitik ba ) ba lanm flt r; ba, enzimatik veya asidik hidrolizle parçalanarak glikozit kendisini oluflturan k s mlara ayr fl r. Baz glikozitler (siyanogenetik glikozitler gibi) enzimatik hidrolizle hidrosiyanik asit sal verirler. Digitoksin, gitoksin, oleandrin, strofantin bafll ca örnekleridir. Reçineler: Sak z benzeri maddelerdir; uçucu ya lar n yükseltgenme veya polimerizasyon ürünüdürler. Suda çözünmemeleri ve s yla yumaklaflmalar en belirgin özellikleridir. Kimyasal yap lar genellikle bilinmemektedir; diterpenler, triterpenler, politerpenler s n f ndan çeflitli bileflikleri tafl rlar; baz lar organik asitlerle resinol olarak bilinen alkollerin ester veya eterleridir. Havada oksitlendiklerinde renkleri koyulafl r. Podofillin, jalapa, haflhifl (esrar) bafll ca örnekleridir. Saponinler: Glikozitlerin alt grubu olarak kabul edilirler; aglikonuna sapogenol ad verilir. Suyla çalkalan nca dayan kl köpük oluflturmalar ve alyuvarlar parçalamalar en belirgin özellikleridir. Son derece irkiltici ve zehirlidirler; genellikle kan zehiri olarak etkirler; alyuvarlar n zar n parçalarlar. Glisirrhizik asit, gipsogenol, hekogenol, senegenol bafll ca örnekleri oluflturur. Tanenler: Yap lar nda çok say da hidroksil grubu bulunan, molekül a rl 500 ve üzerinde olan, azot içermeyen, mukozalar üzerinde büzüfltürücü etkileri olan, baz lar glikozitik yap l bilefliklerdir. Tanenler suda çözünür ve kolloid bir çözelti olufltururlar. Tanenlerin ço u gallik asit (trihidroksibenzoik asit) ve pirogallik asit (dihidroksibenzoik asit) türevidirler. En önemli özellikleri proteinleri, alkaloitleri (atropin, kokain, morfin, nikotin hariç), metalleri (antimon, arsenik, c va hariç) çöktürmeleridir. Tanenler hidrolize olabilenler (gallo-tanenler) ve kondense tanenler (kateflik-tanenler) diye ikiye ayr l rlar. Epikateflin, epigallokateflin, hamameli taneni, kateflol, tannik asit bafll ca örnekleridir. Ya lar: Uçucu olup-olmad klar na göre sabit ya lar ve uçucu ya lar diye ikiye ayr l rlar. Sabit ya lar, ya asitlerinin gliserinle yapt klar esterlerdir; kaynaklar - na göre bitkesel (ayçiçe i ya, badem ya, f st k ya, m s r ya gibi) ve mineral ya lar (s v ve kat prafin) diye ayr l rlar. Uçucu ya lar, aromatik (kokulu) veya eteral ya lar ya da esanslar diye bilinirler; bafll ca örneklerini gül ya, karanfil ya-, lavanta ya, nane ya oluflturur. Mikroorganizma Kaynakl Maddeler Çok say da antimikrobiyal madde (antibiyotikler, antelmintikler gibi) ve enzim mikroorganizmalardan elde edilirler. Do al olarak elde edilen antibiyotiklerin bafll calar eritromisin, neomisin, penisilin G, streptomisin; antelmintiklerin bafll calar avermektinler (doramektin, ivermektin, moksidektin gibi); enzimlerin bafll calar da L-asparaginaz, streptokinaz, penisilinaz d r.

17 1. Ünite - Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri 7 Madensel Maddeler Bak r, çinko, demir, iyot, kalsiyum, kobalt, manganez, sodyum, selenyum gibi maddeler ve tuzlar madensel maddelerin bafll ca örnekleridir. Hayvan Kaynakl Maddeler Bal mumu, hormonlar (insülin, kortikotropin, oksitosin gibi), kantarid, pankreatin, pepsin, protamin, spermaseti, yün ya hayvan kaynakl maddelerin bafll ca örnekleridir. Sentetik ve Yar -Sentetik Maddeler Fenilbutazon, kafein, ketamin, levamizol, metamizol, salisilik asit, sülfonamidler (sülfadimidin, sülfadiazin, sülfanilamid gibi), kinolonlar (danofloksasin, enrofloksasin gibi), fenikoller (florfenikol gibi), morfin sentetik; ampisilin, amoksisilin yar - sentetik ilaçlar n bafll ca örnekleridir. laçlar n S n fland r lmas laçlar, kaynaklar na (yukar da yap lm flt r), kimyasal yap lar na (asitler, aldehidler, alkoller, esterler gibi), etki flekillerine (adrenerjik ilaçlar, dopaminerjik ilaçlar, kolinerjik ilaçlar gibi), etki yerlerine (kalp ilaçlar, sinir sistemi ilaçlar, solunum ilaçlar gibi), ana etkilerine (a r kesiciler, atefl düflürücüler, kas AMAÇLARIMIZ gevfleticiler gibi) ve Kodekse girip-girmediklerine (majistral ilaçlar, resmi ilaçlar) göre s n fland r labilir. AMAÇLARIMIZ laçlar n s n fland r lmas hakk nda daha fazla bilgi sahibi olmak K için TVeteriner A P Farmakoloji kitab n (Kaya, S nci cilt, 5 nci bask. ss Medisan Yay., Ankara) okuyabilirsiniz. laçlar n simlendirilmesi laçlar birçok flekilde isimlendirilir; bunlar genel isim, ticari isim, patentli ticari isim, kimyasal isimdir. Genel isim (Jenerik isim, Sahipsiz isim, International Non Proprietary Name, INN): laçlar n genel isimleriyle ilgili düzenlemeleri DSÖ yapar; örgüt, bir flirketin reklam olmamas ve birçok flirketin de iflik yollarla sentezini veya üretimini yapt maddelerden birisinin tercihli olarak görülmemesi, kimsenin mal olmamas ve herkes taraf ndan serbestçe kullan lmas için, bulunan her ilkel ilaç maddesine genel bir isim verir; bu isim International Non Proprietary Name INN diye bilinir. Albendazol INN, penisilin INN, ivermektin INN baz örnekleridir. Ticari isim (Müstahzar ismi): laç firmalar n n sahipsiz ilaç etkin maddelerinden üretti i/haz rlad ilaçlara (müstahzar) verdikleri isimdir. sim firmaya özeldir ve baflka bir firma taraf ndan üreti i ilaca verilemez veya kullan lamaz. Patentli ticari isim (Sahipli isim, R ): laç firmalar n n yeni bulup patentini ald klar ilkel maddelere verdikleri isimdir (Registrated trademark). Baflka bir flah s veya kurulufl, belli bir kullan m/pazarlama süresi içinde, bu ismi kullanamaz ve sentezini ayn yöntemle yapamaz; bu maddelerin isminin yan na R iflareti konulur. Terramisin Pfizer flirketine ait patentli isimdir; bu ayn kimyasal maddenin ad da oldu u halde, baflka firmalar bu ismi kullanamazlar. Kimyasal isim: Uluslararas Kimya Birli i (Union of Pure and Applied Chemistry, IUPAC) taraf ndan belirlenen kurallara göre verilir; genellikle uzun ve karmafl k oldu undan kimyasal isim hekimlikte pek kullan lmaz.

18 8 Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji T bbi Ürün T bbi ürünün, patentli t bbi ürün, jenerik t bbi ürün (jenerik ilaç, müstahzar) gibi çeflitleri vard r Patentli t bbi ürün: Yeni bir ilaç (veya yeni bir molekül) içeren ilaç ürünü, onu gelifltiren/haz rlayan ilaç firmas taraf ndan ilaç baz nda belli bir süre patent koruma alt na al n r; böyle bir ilaç uygulamada referans ilaç/orijinal ilaç diye bilinir. Patentli t bbi ürün üretici firmaya/kifliye belli bir süre koruma sa layan üründür; koruma süresi Avrupa Birli i(ab) nde 10 y l, Türkiye de 6 y ld r. Ar, bal k ve di er hayvan türlerinde kullan lacak ilaçlar için koruma süresi 13 y ld r. Patent koruma süresi dolduktan sonra bu süre son y llarda veri koruma süresi ve pazarlama koruma süresi ile daha da uzat lm flt r. Veri koruma süresi AB de 8 y l, Türkiye de 6 y ld r; pazarlama koruma süresi ise AB de 10 y ld r. Koruma süresi içinde, baflka bir firma/kifli patentli t bbi ürünü üretemez/haz rlayamaz ve pazarlayamaz. Jenerik t bbi ürün/müstahzar: Patentli t bbi ürünle ayn etkin maddeyi tafl - yan, ayn nitellik ve nicel bileflimde olan, ayn farmasötik flekilde ve benzeri biyoyararlan ma sahip ürüne jenerik t bbi ürün (jenerik ilaç, müstahzar) denir. Jene- rik ilaç, orijinal ilaca biyoeflde erli i kan tlanm fl farmasötik yönden eflde erdir. Etkin maddelerin farkl tuzlar, esterleri, eterleri, izomerleri, bileflikleri veya türevleri güvenlik ve/veya etkinli inde farkl l klar olmad sürece ayn etkin madde olarak de erlendirilir. Patentli t bbi ürünün koruma süresi dolduktan sonra, patentli t bbi SIRA ürünün S ZDE benzerleri çeflitli firmalarca haz rlanm fl ve pazarlanm flt r; bun- lar eflde er ürün/muadil ürün diye diye bilinir; bugün, çeflitli firmalarca ayn etkin maddeyi (ivermektin, levamizol, oksitetrasiklin gibi) içeren veya ayn formülasyon ya AMAÇLARIMIZ da famasötik flekilde olan çok say da (onlarca) ürün piyasada bulun- AMAÇLARIMIZ maktad r. Türkiye de yetkili kurum G da, Tar m ve Hayvanc l k Bakanl Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü ü taraf ndan ruhsatland r lm fl piyasada bulunan veteriner ilaçlar n n (müstahzarlar) say s 2400 dolay ndad r ve hemen tamam da je- nerik t bbi ürün özelli indedir. 3 Eflde er ürün/muadil ürün çal flmalar nas l yap l r ve ne ifle yarar? Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü ü web sayfas nda (www.kkgm.gov.tr) Türkiye de ruhsatl ilaçlar inceleyiniz. DOZ stenen etkiyi veya sa alt m oluflturmak için gerekli ilaç miktar doz olarak bilinir. Herhangi bir etki oluflturabilmesi için ilac n etki yerinde belli bir etkili yo unlu a ulaflmas ve bu düzeyde belli bir süre kalmas gerekir; ilaç yo unlu u bu düzeyin alt na indi inde etkisi sona erer. flte, kullan lan ilaç miktar na göre doz etkisiz doz, etkili doz, zehirli doz ve öldürücü doz diye dörde ayr l r. Farmakolojide sa alt m yönünden etkili doz ve bazen de zehirli doz (doz afl m halleri gibi) birimlerinden AMAÇLARIMIZ bahsedilir AMAÇLARIMIZ ve yararlan l r. Doz, doz aral ve kullan lma süresi ile ilgili üçlü süreç dozaj diye bilinir. Etkili doz K (ED): T A PHastada istenen etkiyi oluflturan ilaç miktar d r; terapötik, offisiyel, efektif, sa alt c doz diye de bilinir. Sa alt m dozu kullan lan ilaç miktar na göre en küçük sa alt m dozu, orta sa alt m dozu ve en yüksek sa alt m dozu diye üçe ayr l r.

19 1. Ünite - Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri 9 Zehirli doz (ZD): Verilmesini takiben belli bir süre içinde (genellikle 30 dakika-24 saat) zehirlenme oluflturabilen ilaç miktar d r; zehirlenme belirtileri klinik, biyokimyasal veya patolojik niteliklerde olabilir. Öldürücü doz (ÖD): Belli bir zaman içinde ölüme yol açabilen ilaç miktar olarak tan mlan r; toksikolojik yönden en çok öldürücü doz 50 (ÖD 50 ) den yararlan l r; ÖD 50, denemeye al nan hayvanlarda, maddenin verilmesini (a z, solunum, deri, parenteral gibi) takiben genellikle 24 saat içinde oluflan ölüm oran n ifade eder. Bir maddenin s çanlarda a zdan > mg/kg herhangi bir etki yapm - yorsa pratik olarak zehirsiz diye kabul edilir. DSÖ taraf ndan s çanlarda a zdan OD 50 ye göre ilaç, zehir, g da katk s ve benzeri maddeler zehirsiz ve çok fliddetli zehirli aras nda alt grupta toplanm flt r. Dozun Tayini Dozun tayininde birim bafl hayvan, kullan lma yolu, tür, yafl gibi de iflkenler dikkate al n r. Birim bafl: Bafl hayvan dikkate al nd nda baz hayvanlar için ortalama canl a rl k kg olarak afla daki gibidir: At ve s r 500 kg, domuz 150 kg, koyun, keçi, dana, tay 50 kg, köpek 10 kg, kedi 5 kg. Kullan lma yolu: laçlar n dozunun tayininde a zdan verilen ilaç miktar bir birim (1 olarak) olarak dikkate al n r; buna göre doz tayini oransal olarak afla daki gibi yap l r: A z 1, deri-alt ve kas-içi 1/10, damar-içi 1/ Tür: Dozun belirlenmesinde at 1 birim olarak al n r; di er hayvanlarda doz tayini oransal olarak afla daki gibidir: At 1, s r 1.5, koyun, keçi, dana, tay 1/5, köpek 1/10, kedi, tavflan 1/20, kanatl 1/ Yafl: laç dozunun tayininde erginlerde kullan lan ilaç miktar 1 birim al n r; doz tayini afla daki gibi yap l r: Ergin 1, orta yafl 1/2, genç 1/4, çok genç 1/8, süttekiler 1/16. At bir birim olarak al n p ata 1000 mg miktarda verilen bir maddenin kullan m yolu ve hayvan türü dikkate al narak di er hayvan türlerindeki dozlar n mg olarak ifade ediniz? Sa alt m ndeksi (S ) Bir ilac n sa alt m yönünden hasta için güvenli ini gösteren en önemli ölçütlerden birisidir. Sa alt m indeksi, bir ilac n zehirli veya öldürücü dozu ile sa alt c dozu aras ndaki oran veya geniflli i ifade eder. Doz-cevap iliflkisine göre bir maddenin birisi sa alt c, di eri de öldürücü etki diye bilinen en az iki kuvantal doz-cevap e risi vard r. Yukar da belirtilen oran ne kadar büyükse ilaç da o ölçüde güvenli ve tehlikesizdir. Uygulamada S nin belirlenmesinde ÖD 50 /ED 50 veya ED 50 /ÖD 50 oran dikkate al n r. 4 S = ÖD 50 /ED 50 = 1 S = ED 50 /ÖD 50 = 1 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Oran 4/1 (ÖD 50 /ED 50 ) veya 1/4 (ED 50 /ÖD 50 ) olan ilaçlar/maddeler farmakolojik yönden tehlikeli olarak kabul edilir. Böyle maddeler kullan l rken çok dikkatli olmal d r; hekim, özellikle ilac n etkisini de ifltiren faktörlere özen göstermelidir. Bir maddenin ED 50 miktar 3 mg/kg ve ÖD 50 miktar 7,5 mg/kg d r; SIRA S yi S ZDE hesaplay n z ve sonucu yorumlay n z? 5

20 10 Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji laç, Fizyolojik Madde ve Zehir laç, fizyolojik madde ve zehirler aras nda kesin bir s n r çizilemez. laç olarak kullan lan maddeler, özellikle yüksek dozlarda verildiklerinde, zehir olarak etkirken, zehir diye bilinen baz maddeler (arsenik, striknin gibi) ilaç olarak da kullan l r. Fizyolojik madde olarak bilinen baz maddeler (vitamin A ve D, tuz, su gibi) belli flartlarda zehirli olabilirler. Yukar da s ralanan özellikler dikkate al nd nda, herhangi bir maddenin fizyolojik madde, ilaç veya zehir olmas kullan lan miktar ve kullan m amac yla ilgili bir durum olarak karfl m za ç kar. Yukar daki aç klamalar, bir fizyolojik maddenin, duruma göre, ayn zamanda hem ilaç hem de zehir olabilece ini, ayn durumun ilaç ve zehir aras nda da bulundu unu söylemek mümkündür. Majistral ilaçlar: Hekimin reçetesine aç k formülünü ve yap l fl n yazd ilaçlard r. Resmi ilaçlar: Ülkenin resmi ilaç kitab nda (Farmakope veya Kodeks) ismi ve yap l fl kay tl olan, hekimin reçetesine sadece ismini ve miktar n yazd, buna göre eczac n n kitaba göre haz rlad ilaçlard r. Müstahzarlar: Çeflitli firmalar n yetkili kurumdan (G da, Tar m ve Hayvanc l k Bakanl Koruma ve Kontrol Genel Müdürlü ü) imalat veya d fl al m ruhsat ald klar ve pazarda kullan ma haz r halde bulunan ilaçlard r. FARMASÖT K filemler VE LAÇ fiek LLER laçlar n haz rlanmas ve hastalara uygulanabilir bir flekle sokulmas sanat na ve bilimine Galenik Farmasi ad verilir. Hastal klar n sa alt m nda ilaçlar n hastalara kolay verilebilmesi için uygun flekillerde haz rlanmalar gerekir. laçlar n hastalara uygulanabilir bir flekle sokulmas ifllemlerine farmasötik ifllemler, bu flekilde haz rlanan formülasyonlara da ilaç flekilleri (farmasötik preparatlar, galenik preparatlar) ad verilir. Galenik preparatlar, fiziksel özelliklerine ve haz rlan fl flekillerine göre ikiye ayr l rlar. Fiziksel özelliklerine göre kat, yar -kat ve s v ilaç flekilleri; haz rlan fl flekillerine göre de majistral ilaçlar, resmi ilaçlar (offisiyel ilaçlar, Kodekse giren ilaçlar) ve müstahzarlar (spesiyaliteler, haz r-ticari ilaçlar) diye ayr l rlar. Burada, ilaç flekilleri fiziksel özelliklerine göre incelenecektir. FARMASÖT K filemler Hastalara verilmeden önce, en uygun ilaç flekillerinin haz rlanmas için, ilaç ilkel maddelerinin (ham ilaç) hayvanlara uygulanabilir bir flekle sokulmas için yap lan ifllemlere farmasotik ifllemler ad verilir. Bu ifllemlerin bafll calar aktarmak, çözdürmek, dam tmak, elemek, eritmek, ergitmek, s tmak, kar flt rmak, kurutmak, liyofilize etmek, mikropsuzlaflt rmak, ölçmek, özütlemek, s kmak, süzmek, tartmak, temizlemek, toz etmektir. Bu ifllemlerden baz lar afla da k saca aç klanm flt r. 6 Farmasötik ifllemlerin niye yap ld n ve neye yarad n belirtiniz? Erimek (Eritmek) laçl maddelerin ihtiva ettikleri etkin maddelerin çözdürücü bir maddeyle çözündürülmesi ifllemidir. Çözdürücü olarak bafll ca su, alkol, alkolu-su, s v ya lar (zeytin ya gibi) ve organik çözücülerden (asetonitril, eter, etilalkol, kloroform, petroleteri gibi) yararlan l r. Herhangi bir kay t yoksa, çözdürme ortam n n s cakl C olarak ayarlan r. Ergitmek (S v laflt rmak) Is yard m yla SIRA bir S ZDE maddenin kat halden s v ve hatta gaz haline getirilmesidir. Ergitme terimi metal ve tuzlar, s v laflt rma ise kat ya lar (vazelin, iç ya, lanolin, domuz ya gibi), bal mumu gibi maddeler için kullan l r. S v bir maddenin (eter, AMAÇLARIMIZ halotan gibi) AMAÇLARIMIZ s emerek gaz haline geçmesi buharlaflma, kat bir maddenin (naftalen, para-diklorobenzen gibi) do rudan gaz haline geçmesi de süblimasyon diye bilinir.

21 1. Ünite - Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri 11 Özütlemek (Hulasaland rma, Ekstraksiyon) Bitkisel etkin (alkaloitler, glikozitler, tanenler, uçucu ya lar, reçineler gibi) veya etkisiz maddelerin (albuminler, musilajlar, niflasta, pektinler, flekerler, zamklar gibi) çözücülerle (su, etilalkol, sulu-etilakol, eter, petroleteri, kloroform gibi), de iflik s - cakl klarda (oda s cakl ile 100 C aras nda) ve sürelerde (genellikle 5 dakika-24 saat aras nda; süre daha da uzun olabilir) temasta tutulmalar sonucu, çözünebilen k s mlar n n ayr lmas ifllemine özütleme; elde edilen ürüne özüt (hulasa, ekstre) ad verilir. Özütlemenin amac genellikle drogdaki etkin maddeyi/maddeleri inert ve istenmeyen maddelerden ay rmak, yo unlaflt rmak, ilaç formülasyonuna kat labilir hale getirmek, canl ya daha kolay verilebilir ve uygulama yerinden emilebilir flekle sokmakt r. Özütleme, esasta tüketmek (perkolasyon) ve slatarak yumuflatmak (maserasyon) isimli iki metotla yap l r. Tüketmek (Perkolasyon) Tüketici (perkolatör) ad verilen cihazda (a z kapakl, taban nda elekli gözenek bulunan ve alt musluklu koni fleklinde cam, emaye veya demirden yap lm fl), drogun çözücü ile önce slat lmas, takiben çözücünün belli bir h zda devaml geçirilerek (TK 1948 de 1 kg droglarda damla/dakika) etkin maddenin tüketilmesi, böylece belli miktarda ürün elde edilmesi fleklinde yap lan özütleme ifllemidir; çözücünün geçirilmesinde bazen vakum veya bas nç da uygulan r. Tüketme ifllemi ile belli miktarda özüt elde edilir; örne in 100 ml belladon tentürü (ürün) haz rlamak için 10 g belladon bitkisi toplam hacmi 100 ml olana kadar seyreltik etilalkolle tüketilir. Tüketme, daha ziyade ak flkan özüt ve tentürlerin haz rlanmas nda baflvurulan bir özütleme fleklidir. Islatarak Yumuflatmak (Maserasyon) Islatarak yumuflatma ifllemleri hem farmasötik ifllemler olmalar hem de elde edilen ürünlerin birço unun hammadde veya ilaç olarak sa alt mda do rudan kullan lmalar sebebiyle, s v ilaçlar k sm nda da incelenebilirler. Çözücü ile yap lan muamele, temas- slatma süresi ve di er baz ifllem farkl l klar na göre özütleme dekoksiyon, digesyon, infüzyon ve maserasyon diye dörde ayr larak incelenir. Dekoksiyon (S cak özütleme): Bitki k s mlar na (genellikle kök, gövde, kabuk gibi sert bitki k s mlar ) so uk su dökülüp, su banyosunda ( C) s k kar flt r - larak dakika tutulmas, buradan al n p bir süre (en çok 10 dakika) beklenmesi ve s cak olarak süzülmesi ile yap lan ifllemdir. Kondurango dekoksiyonu so uduktan sonra s k larak tülbentten geçirilmelidir. Herhangi bir kay t yoksa, dekoksiyonlar %2 lik (a rl k:hacim esas na göre 2 g drog/100 ml su) olarak haz rlan r. Veya, 1 çay kafl bitki/1 bardak su ( ml) miktar na göre haz rlanmas da önerilir. Taze olarak gerektikçe haz rlan r; buz dolab nda 2-3 gün tutulabilir. K na k na dekoksiyonu, kahve dekoksiyonu, papatya dekoksiyonu bafll ca örneklerdir. Dijesyon: Bitki k s mlar na C s cakl kta çözücü dökülerek, saat süreyle temasta tutulmas, sonra süzülmesi ile yap lan ifllemdir. Çözücü olarak uçucu maddeler kullan l r. Dijesyon ifllemi dik so utucu tak lm fl cam balonda yap l r. nfüzyon (Demleme, T bbi çay, Çay): Bitki k s mlar na (yaprak, çiçek gibi) kaynar su dökülür; kapal kapta ve s cak su banyosunda, s k kar flt r larak 5-15 dakika tutulur; a z kapal halde so utulduktan sonra (15-30 dakika beklenir) tülbent veya süzgeçten süzülür ve kullan l r. Tatland r c lar (bal, fleker gibi) da kat labilir. Kokulu/uçucu madde içeren droglar ( hlamur çiçe i, kekik, nane yapra, papatya

22 12 Temel Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji B- ve C-cetveli: B-cetveli zehirli ilaçlar (k rm z etiket tafl rlar ve üzerinde fliddetli zehirli yazan k rm z renkli dolapta saklan rlar), C- cetveli ayr bulundurulacak ilaçlar (yeflil etiket tafl rlar ve üzerinde ayr bulundurulacak yazan yeflil renkli dolapta saklan rlar) ifade eder. çiçe i, tarç n kabu u gibi) ve kaynatma s ras nda ayr flan/parçalanan madde içeren droglar (digital yapra, çavdar mahmuzu gibi) için uygun bir ifllemdir. Herhangi bir kay t yoksa infüzyonlar %2 lik (1:50; 2 g bitki/100 ml su) olarak haz rlan r. Oran, B- ve C-cetvelinde bulunan droglarda (digital, ipeka, çavdar mahmuzu gibi) %1 dir. Genellikle 1 çay kafl bitkinin (bitki k sm ve çeflidine göre 1-10 g aras nda de iflir) 1 bardak suya ( ml) kat larak haz rlanmas önerilir. nfüzyonlar taze haz rlan r; buz dolab nda 2-3 gün tutulabilir. Uzun süre bekletilmesi bakteri veya mantarlar n üremesine elveriflli bir ortam oluflturur. Digital infüzyonu, hlamur çiçe i infüzyonu, ipeka infüzyonu, çay infüzyonu tipik örneklerdir. 7 Çay demleme SIRA ifllemi S ZDE hangi özütleme ifllemine göre yap l r; t bbi çay ile normal olarak haz rlanan çay aras ndaki en önemli fark belirtiniz? Maserasyon (Islatma, So uk özütleme): Bitki k s mlar n n normal s cakl ktaki (15-20 C) çözücülerde (genellikle su) de iflik süreyle (30 dakika-24 saat; süre bazen 5-10 güne kadar uzat labilir) temasta tutulmas sonucu çözünen k s mlar n n süzülerek ayr lmas ifllemidir. Ham ilaç/çözücü oran a rl k:hacim esas na göre genellikle 1:10 dur. Genellikle 1 çay kafl bitki için 1 bardak su ( ml) hesab ile haz rlan r. Bu ifllemle haz rlanan ilaçl madde buz dolab nda 3 gün süreyle tutulabilir. LAÇ fiek LLER Kat, yar -kat ve s v ilaç flekilleri diye üçe ayr l rlar. Her grupta çok say da ilaç flekli vard r; burada, AMAÇLARIMIZ her grupta sadece veteriner hekimlikte kullan lan ilaç flekillerine AMAÇLARIMIZ de inilecektir. Kat laç fiekilleri Toz, tablet, ilaçl mermi, draje, kapsül, küçük kapsül, lipozom, fitil, ovul, kafle, t bbi kalem, enva, granül, pastil, sabun gibi çok say da kat ilaç flekli vard r. Draje (Kapl tablet): nce bir tabaka fleklinde fleker, kakao, çikolata ve benzeri maddelerle kaplanm fl tabletlere verilen isimdir; bu tabakaya boyalar da kat labilir. Draje haline getirilmekle, ilac n istenmeyen tat ve kokusu ile rutubet ve fl n etkisi önlenir. laçl mermi: laç tabancas ile uygulanan, genellikle mineral madde, vitamin ve antelmintik içeren, cm çap nda, cm uzunlu unda, g a rl nda, uzun süreli (3-6 ay) koruyucu amaçla kullan lan ilaç fleklidir. Mineral maddeler (bak r, iyot, selenyum gibi), baz antelmintikler (ivermektin, morantel gibi) ve vitaminler (vitamin A, E gibi) bu flekilde de haz rlanabilir. Uzun süreli (3-6 ay gibi) koruyucu etki için kullan l rlar. 8 laçlar n ilaçl SIRA mermi S ZDEfleklinde haz rlanmas n n faydas n ve sak ncalar n belirtiniz? Tablet (Komprime): Toz fleklinde ve nem çekici özelli i olmayan ilaç ve ba lay c madde kar fl mlar n n özel aletler yard m yla s k flt r lmas yla haz rlanan, genellikle yuvarlak, yüzeyleri düz veya kabar k, bazen çentikli, 1 cm x 5 cm boyutunda ilaç fleklidir. Tabletlerin haz rlanmas nda çok say da yard mc madde (dolgu maddeleri, yap flt r c lar, ba lay c ve slat c lar, yap flma önleyiciler, kaypakl k ve parlakl k vericiler, da t c lar, nem çekiciler, tat ve koku düzelticiler, renk vericiler gibi) kullan l r. Tabletlerin, yutulacak tabletler (s k flt r lm fl tablet, ba rsak AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

23 1. Ünite - Farmakolojiye Girifl, laç, Farmasötik fllemler ve laç fiekilleri 13 kaplamal tablet, uzun etkili, gecikmeli etkili, sürekli sal veren tablet), çi neme tabletleri, a z bofllu unda kullan lan tabletler (dilalt tableti, yanak aras tableti, emme tableti, pastil gibi), çözelti haz rlama tabletleri (köpüren tablet), dikme tabletleri gibi çeflitli tipleri vard r. T bbi kalem: çinde yak c -da lay c maddeler (gümüfl nitrat, sodyum hidroksit, çinko klörür, bak r sülfat, kalomel gibi) ihtiva eden, silindirik, sert veya e ilebilen çubuklard r. Derideki si illeri uzaklaflt rmak, yara ve ülserleri da lamak, boynuz ç kmas n önlemek gibi amaçlarla kullan l rlar. Toz: Bitkisel, hayvansal ve madensel maddelerden elde edilen organik veya inorganik yap l, kuru ve birbiriyle ba lant s olmayan ilaç fleklidir. Yap lar ndaki etkin madde say s veya çeflidine (basit, bileflik), kesin doze edilip edilememelerine ve inceliklerine (kaba, orta-ince, ince) göre tozlar birçok flekilde s n fland r l rlar. Tozlar d flar dan veya a zdan kullan l rlar. A zdan antasid, yüzeyde tutucu, sürgüt ve sürgün önleyici, a r kesici ve atefl düflürücü, d flar dan çözelti veya serpme toz fleklinde antiseptik, antiparaziter ve benzeri amaçlarla kullan l rlar. Yar -Kat laç fiekilleri Hap, bol, merhem, krem, macun, liniment, lapa, yak yar -kat ilaç fleklinin bafll ca örnekleridir. Bol: Haplara göre daha yumuflak k vamda, yuvarlak veya yumurta biçiminde (1 cm x 3-6 cm) ilaç fleklidir; köpek için haz rlananlar g, at için haz rlananlar g aras nda de iflir. Boller a zdan çi nenmeden yutularak kullan l r; kokulu, ac lezzetli, kusturucu ve irkiltici maddeler içerdiklerinden, a z mukozas ile uzun süre temas etmemelidir. Bolun haz rlanmas da hap gibidir. Haz rlanmas nda un, niflasta, hatmi kökü tozu, meyan kökü tozu, sar bal mumu, gliserin, beyaz kil gibi s va lar kullan l r. Hap: Toz veya yar -kat haldeki ilaçlar ile ba lay c, flekil verici ve slat c maddelerin (bal, bal mumu, arabistan zamk, gliserin, jensiyan, niflasta, su, flurup gibi) kar flt r l p, hamur haline getirildikten sonra, yuvarlak, oval, silindirik, küre ve benzeri flekillere sokulmas yla haz rlanan hamur k vam ndaki ilaç fleklidir. Küçük hayvanlar için haz rlanan haplar g, büyük hayvanlar için haz rlananlar g aras nda de iflirler. Krem: Merhemlere göre daha yumuflak k vaml veya yar -kat bir ilaç fleklidir. Kremler bafll ca temizleme, koruma ve örtme için kullan l rlar. Kremler ya l ve ya s z diye ikiye ayr l rlar. Merhem: Bal mumu, lanolin, gliserin, reçine, vazelin gibi maddeler veya bunlar n kar fl mlar yla haz rlanan, tekdüze, pütürsüz, deri ve mukozalara uygulanan ilaç fleklidir. Merhemlerde etkin maddeyi tafl yan ortama s va veya tafl t ad verilir. Etkilerine göre merhemler örtücü (koruyucu) ve derin tesirli diye ikiye ayr l rlar. Örtücü merhemlerde tafl t olarak madeni ya lar (vazelin gibi), derin tesirli olanlarda ise hayvansal ya lar (lanolin, domuz ya, iç ya ) kullan l r. Merhemler daha ziyade deri, göz, düz ba rsak ve vajina hastal klar nda kullan l rlar. Macun: Kat ve s v ilaçlarla haz rlanan, hamur k vam nda ve a zdan kullan lmaya mahsus ilaç fleklidir. At, domuz ve seyrek olarak da köpeklerde kullan l r. Yerel olarak güçlü irkiltici ve da lay c, kokulu, kolay ayr flabilen, son derece etkin maddeler için uygun bir ilaç flekli de ildir; sadece hafif etkili bitkisel ve madensel maddelerle haz rlan r. Sürgüt, tonik macun gibi örnekleri vard r. Liniment: Kat ve s v ya lar n, esanslar n, balsamlar n ve sabunlar n birisini veya birkaç n alkolde eritilmifl ya da sulu bir s v da sübyelefltirilmifl halde ihtiva

6 MADDE VE ÖZELL KLER

6 MADDE VE ÖZELL KLER 6 MADDE VE ÖZELL KLER TERMOD NAM K MODEL SORU 1 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER MODEL SORU 2 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER 1. Birbirine temasdaki iki cisimden s cakl büyük olan s verir, küçük olan s al r. ki cisim bir

Detaylı

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER 31 BU ÜN TEN N AMAÇLARI Bu üniteyi çal flt n zda; Karbon hidratlar n genel yap lar n, adland

Detaylı

Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi. 4. Bas

Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi. 4. Bas 1 Prof. Dr. Yunus Kishal Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi Tekdüzen Hesap Sistemi ve Çözümlü Muhasebe Problemleri 4. Bas Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulama Tebli leri

Detaylı

Fen ve Teknoloji VÜCUDUMUZDAK S STEMLER Ünite 1

Fen ve Teknoloji VÜCUDUMUZDAK S STEMLER Ünite 1 BOfiALTIM S STEM Besinlerin hücrelerimizde kullan lmas sonucu karbondioksit, amonyak, üre, ürik asit, madensel tuz gibi vücut için zararl maddeler oluflur. Bu zararl maddelerin vücuttan uzaklaflt r lmas

Detaylı

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL 2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL NOT: Düzeltmeler bold (koyu renk) olarak yaz lm flt r. YANLIfi DO RU 1. Ünite 1, Sayfa 3 3. DÜNYA HAYVAN POPULASYONU

Detaylı

TEBLİĞ TÜRK GIDA KODEKSİ SİYAH ÇAY TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2008/42)

TEBLİĞ TÜRK GIDA KODEKSİ SİYAH ÇAY TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2008/42) 12 Ağustos 2008 SALI Resmî Gazete Sayı : 26965 Tarım ve Köyişleri Bakanlığından: TEBLİĞ TÜRK GIDA KODEKSİ SİYAH ÇAY TEBLİĞİ (TEBLİĞ NO: 2008/42) Amaç MADDE 1 (1) Bu Tebliğin amacı; siyah çayın tekniğine

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. çindekiler

Detaylı

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu G R fi Girifl Bu kitapç k Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) taraf ndan, befleri t bbi ürünlerin güvenlili inin izlenmesi ve de erlendirilmesi hakk

Detaylı

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 11 ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Ço ul Hipofiz Hormonu Eksikli i - Say 11 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her VİTAMİN BİYOKİMYASI D VİTAMİNİ BU BÖLÜMDE ANLATILACAK KONULAR: Tarihsel Bakış D vitamininin kimyasal ve biyolojik fonksiyonları Besin kaynakları Hazırlayan: V. Murat BOSTANCI Toksisite 1 2 TARİHSEL BAKI

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Orta kolayl kta okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

ODUN DIŞI ORMAN ÜRÜNLERİ

ODUN DIŞI ORMAN ÜRÜNLERİ ODUN DIŞI ORMAN ÜRÜNLERİ SÜRGÜN YAPRAK ÇİÇEK MEYVELER 10 Bitkisel Ürünlerden Yararlanma Şekilleri Şifalı bitkilerden aşağıda belirtilen yöntemler kullanılarak yararlanılmaktadır. İnfusyon (Infusion):

Detaylı

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR GUATR NED R? Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Tiroid bezi Guatr Tiroid

Detaylı

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Hmfl. Sevgili GÜREL Emekli, Ac badem Sa l k Grubu Ac badem Hastanesi, Merkezi Sterilizasyon Ünitesi, STANBUL e-posta: sgurkan@asg.com.tr H

Detaylı

G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl

G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl 220 ÇEfi TL ADLARLA ÖDENEN C RO PR MLER N N VERG SEL BOYUTLARI Fatih GÜNDÜZ* I-G R fi G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl Primi,Has lat Primi, Y l Sonu skontosu)

Detaylı

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 7 GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Genç Yetiflkinlerde Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 7 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading

Detaylı

KOOPERAT F GENEL KURUL TOPLANTISINA KATILMA VE OY HAKKI BULUNAN K MSELER

KOOPERAT F GENEL KURUL TOPLANTISINA KATILMA VE OY HAKKI BULUNAN K MSELER KOOPERAT F GENEL KURUL TOPLANTISINA KATILMA VE OY HAKKI BULUNAN K MSELER Merdan ÇALIfiKAN* I. G R fi 1163 say l Kooperatifler Kanunu na göre kooperatiflerin zaruri 3 organ bulunmaktad r. Bunlardan en yetkili

Detaylı

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm)

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm) 3. KANAL KONSTRÜKS YONU Türk Standart ve fiartnamelerinde kanal konstrüksiyonu üzerinde fazla durulmam flt r. Bay nd rl k Bakanl fiartnamesine göre, bas nç s - n fland rmas na ve takviye durumuna bak lmaks

Detaylı

MADEN HUKUKU İLE İLGİLİ İDARİ YARGI KARARLARI VE MEVZUAT

MADEN HUKUKU İLE İLGİLİ İDARİ YARGI KARARLARI VE MEVZUAT I MADEN HUKUKU İLE İLGİLİ İDARİ YARGI KARARLARI VE MEVZUAT HARUN HAKAN BAŞ Ankara 2009 II Yay n No : 2195 Hukuk Dizisi : 1031 1. Bas Eylül 2009 - STANBUL ISBN 978-605 - 377-113 - 5 Copyright Bu kitab n

Detaylı

YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ

YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ ARAŞTIRMA VE UYGULAMA ÇİFTLİĞİ YÖNERGESİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç Madde 1- Bu yönergenin amacı, Yüzüncü Yıl Üniversitesi (YYÜ) ne ait tarla arazisi,

Detaylı

C. MADDEN N ÖLÇÜLEB L R ÖZELL KLER

C. MADDEN N ÖLÇÜLEB L R ÖZELL KLER C. MADDEN N ÖLÇÜLEB L R ÖZELL KLER 1. Patates ve sütün miktar nas l ölçülür? 2. Pinpon topu ile golf topu hemen hemen ayn büyüklüktedir. Her iki topu tartt n zda bulaca n z sonucun ayn olmas n bekler misiniz?

Detaylı

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü,

Detaylı

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR Teknik Alan FORMÜLASYON Buluş, madde bağımlılığının tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

NORMAL EKMEK ANKARA HALK EKMEK

NORMAL EKMEK ANKARA HALK EKMEK NORMAL EKMEK ANKARA HALK EKMEK NORMALEKMEK ekmek k vam nda sofralar n gözdesi Normal ekmek; un, su, tuz, maya ve gerekli durumlarda katk maddesi ilave edilerek üretilmektedir. nsan beslenmesi aç s ndan

Detaylı

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i I DR. NA L YILMAZ HEMfiEHR K ML Kastamonulular Örne i II Yay n No : 2039 Sosyoloji : 1 1. Bas - Ekim 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-936 - 1 Copyright Bu kitab n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m

Detaylı

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir.

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. OYUNCA IN ADI Akl nda Tut YAfi GRUBU 4-6 yafl OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. GENEL KURALLAR Çocuklar n görsel belle inin

Detaylı

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler Metin TUNÇ Seçici Olun ISI' n editoryal çal flanlar her y l yaklafl k olarak 2,000 dergiyi de erlendirmeye tabi tutmaktad r. Fakat de erlendirilen

Detaylı

Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS HAYVAN BESLEME VE YEM BİLGİSİ TEKNOLOJİSİ

Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS HAYVAN BESLEME VE YEM BİLGİSİ TEKNOLOJİSİ DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS HAYVAN BESLEME VE YEM BİLGİSİ TEKNOLOJİSİ LVS22 IV 2 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Ön Lisans Seçmeli

Detaylı

Öğretimde Planlama ve

Öğretimde Planlama ve Öğretimde Planlama ve Değerlendirme Ders sorumlusu: prof. Dr. Đnci MORGĐL Hazırlayan: Sait Mehmet ERGÜN BEYTEPE 2007 Konu: Karanfil, kekik, biberiye gibi baharatlar niçin hoş kokuya sahiptir? Konu Seçimi

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ IV. STAJ DEFTERİ

TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ IV. STAJ DEFTERİ TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ IV. STAJ DEFTERİ TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ ECZACILIK FAKÜLTESİ Fotoğraf Cumhuriyet Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Staj

Detaylı

TEKK M Kimyasallar na güveninizden dolay teflekkür ederiz.

TEKK M Kimyasallar na güveninizden dolay teflekkür ederiz. 1970 li y llarda kurulmufl olan ve bugüne kadar kalitesinden hiçbir zaman ödün vermeyen teknik kimyasal konusunda faaliyet gösteren Akkimya 200 y l n n Aral k ay nda TEKK M ile flirket evlili ini gerçeklefltirmifltir.

Detaylı

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM D YABETLE YAfiAMAK Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Diyabet,

Detaylı

GÜVENLİK BİLGİ FORMU (DAP DİAMONYUM FOSFAT)

GÜVENLİK BİLGİ FORMU (DAP DİAMONYUM FOSFAT) 1. MADDE / MÜHTAHZARIN TANIMI Diamonyum Fosfat (DAP), : 67/548/EEC Direktiflerine göre zararlı sınıfında değildir. 2.İNSAN SAĞLIĞI Deriyle Temasta Gözle temasta Yutulduğunda Uzun Süreli Etkileri : Gübreler

Detaylı

TÜRKİYE DE HASTANEDE YATAN HASTALARIN AKILCI İLAÇ KULLANIMINA YÖNELİK BİLGİ VE DAVRANIŞLARINI DEĞERLENDİRME ÇALIŞMASI

TÜRKİYE DE HASTANEDE YATAN HASTALARIN AKILCI İLAÇ KULLANIMINA YÖNELİK BİLGİ VE DAVRANIŞLARINI DEĞERLENDİRME ÇALIŞMASI TÜRKİYE DE HASTANEDE YATAN HASTALARIN AKILCI İLAÇ KULLANIMINA YÖNELİK BİLGİ VE DAVRANIŞLARINI DEĞERLENDİRME ÇALIŞMASI Sayın İlgili; Bu anket çalışması, akılcı ilaç kullanımı konusunda mevcut durumun değerlendirilmesi

Detaylı

Baflkanl n, Merkez : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araflt rma Kurumu Baflkanl na ba l Marmara Araflt rma Merkezi ni (MAM),

Baflkanl n, Merkez : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araflt rma Kurumu Baflkanl na ba l Marmara Araflt rma Merkezi ni (MAM), TÜRK YE B L MSEL VE TEKN K ARAfiTIRMA KURUMU YAYIN YÖNETMEL (*) B R NC BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tan mlar Amaç ve Kapsam Madde 1. Bu Yönetmelik ile; Baflkanl k, Merkez ve Enstitülere ait tüm yay nlar

Detaylı

GENEL HUKUK B LG S (Hukuka Gir ifl)

GENEL HUKUK B LG S (Hukuka Gir ifl) I Dr. Leyla ÇAKICI GERÇEK Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Alapl MYO Ö retim Üyesi GENEL HUKUK B LG S (Hukuka Gir ifl) II Yay n No : 2323 Hukuk Dizisi : 1151 1. Bas - Eylül 2007 - STANBUL 2. Bas - Ekim

Detaylı

Nüfus Planlaması Hizmetlerini Yürütecek Personelin Eğitimi. Görev, Yetki ve Sorumlulukları Hakkında Yönetmelik

Nüfus Planlaması Hizmetlerini Yürütecek Personelin Eğitimi. Görev, Yetki ve Sorumlulukları Hakkında Yönetmelik Nüfus Planlaması Hizmetlerini Yürütecek Personelin Eğitimi. Görev, Yetki ve Sorumlulukları Hakkında Yönetmelik Tarih:10 Eylül 1983 Sayısı : 507 10 Eylül 1983 Tarih ve 18161 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/7 Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: DONA KLOR 60 Ürünün uygulama alanı: Havuz Kimyasalı Üretici/Tedarikçi:UKM Uğur Kimya Makina Bilgi merkezi: UKM Uğur Kimya Makina

Detaylı

4- Solunum Sisteminin Çalışması : Solunum sistemi soluk (nefes) alıp verme olayları sayesinde çalışır.

4- Solunum Sisteminin Çalışması : Solunum sistemi soluk (nefes) alıp verme olayları sayesinde çalışır. SOLUNUM SİSTEMİ Canlılar yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyarlar. İhtiyaç duyulan bu enerji besinlerden karşılanır. Hücre içerisinde besinlerden enerjinin üretilebilmesi için,

Detaylı

ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER

ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER 3.1. ORGAN K K MYANIN TAR HÇES VE KONUSU 3.2. ORGAN K MADDELERDE C, H, O ve N ARANMASI a. Organik Maddelerde C ve H Aranmas b. Organik Maddelerde N Aranmas

Detaylı

Prof. Dr. Neslihan OKAKIN

Prof. Dr. Neslihan OKAKIN I Prof. Dr. Neslihan OKAKIN Marmara Üniversitesi..B.F. Çal flma Ekonomisi ve Endüstri liflkileri Bölümü Yönetim ve Çal flma Psikolojisi Anabilim Dal Ç a l fl m a Y a fl a m n d a nsan Kaynaklar Yönetimi

Detaylı

YÖNETMELİK KAFKAS ÜNİVERSİTESİ ARICILIĞI GELİŞTİRME UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ

YÖNETMELİK KAFKAS ÜNİVERSİTESİ ARICILIĞI GELİŞTİRME UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ 22 Mayıs 2012 SALI Resmî Gazete Sayı : 28300 Kafkas Üniversitesinden: YÖNETMELİK KAFKAS ÜNİVERSİTESİ ARICILIĞI GELİŞTİRME UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/6 ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: EDOSĐL Sıvı Mineralli Ovma Ürünü Ürünün uygulama alanı: Genel temizlik/bakım hijyeni ürünü Üretici/Tedarikçi:

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları I Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları II Yay n No : 2056 Hukuk Dizisi : 289 1. Bas Kas m 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-953 - 8

Detaylı

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Otomasyon Sistemleri E itiminde Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Murat Ayaz Kocaeli Üniversitesi Teknik E itim Fakültesi, Elektrik E itimi Koray Erhan Kocaeli Üniversitesi, Teknoloji Fakültesi,

Detaylı

BEBEK FORMÜLLERİ TEBLİĞİ

BEBEK FORMÜLLERİ TEBLİĞİ Amaç BEBEK FORMÜLLERİ TEBLİĞİ Yetki Kanunu: Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği Yayımlandığı R.Gazete :04.09.2008-26987 Tebliğ No: 2008/52 Bebek Formülleri Tebliğinde Değişiklik Yapılması Hakkında Tebliğ Yayımlandığı

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Nurullah UÇKUN YATIRIMLARDA STRATEJ K KARAR VERME SÜREC

Yrd. Doç. Dr. Nurullah UÇKUN YATIRIMLARDA STRATEJ K KARAR VERME SÜREC Yrd. Doç. Dr. Nurullah UÇKUN YATIRIMLARDA STRATEJ K KARAR VERME SÜREC STANBUL-2010 Yay n No : 2332 flletme-ekonomi Dizisi : 386 1. Bas m - Mart 2009 2. Bas m - Nisan 2010 ISBN 978-605 - 377-253 - 8 Copyright

Detaylı

MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY

MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY brahim ERCAN * 1- GENEL B LG : Motorlu tafl t sürücüleri kurslar, 5580 say l Özel Ö retim Kurumlar Kanunu kapsam nda motorlu tafl

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/6 ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: DONA TOZ TOPAKLAYICI Ürünün uygulama alanı: Havuz Kimyasalı Üretici/Tedarikçi:UKM Uğur Kimya Makina

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her saşe1200 mg asetilsistein içerir. Yardımcı maddeler: Beta karoten, aspartam, sorbitol ve portakal aroması içerir.

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her saşe1200 mg asetilsistein içerir. Yardımcı maddeler: Beta karoten, aspartam, sorbitol ve portakal aroması içerir. KULLANMA TALİMATI ASİST 1200 mg toz içeren saşe Ağızdan alınır. Etkin madde: Her saşe1200 mg asetilsistein içerir. Yardımcı maddeler: Beta karoten, aspartam, sorbitol ve portakal aroması içerir. Bu ilacı

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 62

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir.

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir. KULLANMA TALİMATI AMBREKS PEDİATRİK şurup Ağızdan alınır. Etkin madde: 5 ml (1 ölçek) şurup solüsyonu, 15 mg ambroksol HCl içerir. Yardımcı maddeler: Sorbitol % 70 solüsyonu, metil paraben, propil paraben,

Detaylı

a) Birim sorumluları: Merkez çalışmalarının programlanmasından ve uygulanmasından sorumlu öğretim elemanlarını,

a) Birim sorumluları: Merkez çalışmalarının programlanmasından ve uygulanmasından sorumlu öğretim elemanlarını, NİĞDE ÜNİVERSİTESİ TÜRKÇE ÖĞRETİMİ UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu yönetmeliğin amacı, Niğde Üniversitesine bağlı olarak kurulan

Detaylı

Tekdüzen Hesap Sistemi ve Çözümlü Muhasebe Problemleri

Tekdüzen Hesap Sistemi ve Çözümlü Muhasebe Problemleri Prof. Dr. Yunus Kishalı Beykent Üniversitesi İstanbul Tekdüzen Hesap Sistemi ve Çözümlü Muhasebe Problemleri Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğleri Tekdüzen Hesap Çerçevesi Tekdüzen Hesap Planı

Detaylı

TEŞVİK SİSTEMİNDE TARIM YATIRIMLARI VE KONYA

TEŞVİK SİSTEMİNDE TARIM YATIRIMLARI VE KONYA TEŞVİK SİSTEMİNDE TARIM YATIRIMLARI VE KONYA 2009/15199 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar 16/07/2009 tarih ve 27290 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Karar

Detaylı

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*)

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) Amaç ve Kapsam Madde 1- Bu Yönetmelik, Türkiye Bilimsel

Detaylı

standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika

standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika Standartlar ve Sertifikalar.1. Genel Önceki bölümlerde paslanmaz çeliklere ait pek çok özellikler, standartlar ve karfl l klar hakk nda baz bilgiler verilmiflti.

Detaylı

T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş

T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş Amaç MADDE 1-Bu Yönetmeliğin amacı, Diyarbakır Büyükşehir

Detaylı

AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR

AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR SEÇ LM fi TÜRK YE F NANSAL RAPORLAMA STANDARTLARI AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR Prof. Dr. Cemal B fi (Marmara Üniversitesi) Doç. Dr. Yakup SELV ( stanbul Üniversitesi) Doç. Dr. Fatih YILMAZ ( stanbul Üniversitesi)

Detaylı

F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme

F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme S GORTA KOM SYON G DER BELGES mali ÇÖZÜM 171 Memifl KÜRK* I-G R fi: F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme göstermifltir. Geliflmifl ekonomilerde lokomotif rol üstlenen

Detaylı

YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar 24 Mart 2016 PERŞEMBE Resmî Gazete Sayı : 29663 YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin

Detaylı

TETAŞ TÜRKİYE ELEKTRİK TİCARET VE TAAHHÜT A.Ş. GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

TETAŞ TÜRKİYE ELEKTRİK TİCARET VE TAAHHÜT A.Ş. GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TETAŞ TÜRKİYE ELEKTRİK TİCARET VE TAAHHÜT A.Ş. GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YÖNERGE 10 BÜTÇE YÖNERGESİ T E T A Ş TÜRKİYE ELEKTRİK TİCARET VE TAAHHÜT ANONİM ŞİRKETİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ BÜTÇE YÖNERGESİ TÜRKİYE ELEKTRİK TİCARET

Detaylı

SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar. Amaç

SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar. Amaç SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Siirt Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama

Detaylı

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z Nisan 2010 ISBN 978-9944-60-631-8 1. Bask, 1000 Adet Nisan 2010 stanbul stanbul Sanayi Odas Yay nlar No: 2010/5 Araflt rma fiubesi Meflrutiyet

Detaylı

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac Ders 3: SORUN ANAL Z Sorun analizi nedir? Sorun analizi, toplumda varolan bir sorunu temel sorun olarak ele al r ve bu sorun çevresinde yer alan tüm olumsuzluklar ortaya ç karmaya çal fl r. Temel sorunun

Detaylı

Patlama önleyici ürünler

Patlama önleyici ürünler 13-797352.qxp 10/17/08 11:24 AM Page 1 Nükleer enerji Alev alabilen malzemelerden kaç nmak, patlamadan korunman n en kolay yoludur. Ancak, kimya ve eczac l k endüstrisinde ve di er endüstri alanlar nda,

Detaylı

KDU (Kazanım Değerlendirme Uygulaması) nedir?

KDU (Kazanım Değerlendirme Uygulaması) nedir? KDU (Kazanım Değerlendirme Uygulaması) nedir? Kazanım Değerlendirme Uygulaması (KDU), Vitamin Ortaokul Kurumsal üyesi olan özel okullarda, öğrencilerin bilgi ve beceri düzeylerinin bilişsel süreçler çerçevesinde

Detaylı

K atma de er vergisi, harcamalar üzerinden al nan vergilerin en geliflmifl ve

K atma de er vergisi, harcamalar üzerinden al nan vergilerin en geliflmifl ve ÖZEL MATRAH fiekl NE TAB ALKOLLÜ ÇK SATIfiLARINDA SON DURUM H.Hakan KIVANÇ Serbest Muhasebeci Mali Müflavir I. G R fi K atma de er vergisi, harcamalar üzerinden al nan vergilerin en geliflmifl ve modern

Detaylı

MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ AKADEMİK DEĞERLENDİRME VE TEŞVİK ESASLARI

MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ AKADEMİK DEĞERLENDİRME VE TEŞVİK ESASLARI I. AMAÇ ve KAPSAM MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ AKADEMİK DEĞERLENDİRME VE TEŞVİK ESASLARI Madde 1. Bu esasların amacı, Atatürk Üniversitesi Mühendislik Fakültesi öğretim elemanlarının ulusal ve uluslararası düzeyde

Detaylı

T ürk Gelir Vergisi Sisteminde, menkul sermaye iratlar n n ve özellikle de

T ürk Gelir Vergisi Sisteminde, menkul sermaye iratlar n n ve özellikle de KURUMLARDAN ELDE ED LEN KAR PAYLARININ VERG LEND R LMES VE BEYANI Necati PERÇ N Gelirler Baflkontrolörü I.- G R fi T ürk Gelir Vergisi Sisteminde, menkul sermaye iratlar n n ve özellikle de flirketlerce

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 142

Detaylı

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba

Detaylı

KES RLER. Bunlar biliyor musunuz? Bütün bir fleyin bölündü ü iki eflit parçadan her biri. Tam, bölünmemifl fley. Bütün elma gibi.

KES RLER. Bunlar biliyor musunuz? Bütün bir fleyin bölündü ü iki eflit parçadan her biri. Tam, bölünmemifl fley. Bütün elma gibi. KES RLER Bunlar biliyor musunuz? Bütün: Tam, bölünmemifl fley. Bütün elma gibi. Yar m: Bütün bir fleyin bölündü ü iki eflit parçadan her biri. Kesir: Bir bütünün bölündü ü eflit parçalar n birini veya

Detaylı

RESTORANLARIN BELGELENDİRİLMESİ, DENETİMİ VE NİTELİKLERİNE İLİŞKİN TÜZÜK

RESTORANLARIN BELGELENDİRİLMESİ, DENETİMİ VE NİTELİKLERİNE İLİŞKİN TÜZÜK RESTORANLARIN BELGELENDİRİLMESİ, DENETİMİ VE NİTELİKLERİNE İLİŞKİN TÜZÜK (13.4.2010 R.G. 60 EK III A.E. 239 Sayılı Tüzük) RESTORANCILAR BİRLİĞİ YASASI (46/2008 Sayılı Yasa) Madde 5 Tahtında Yapılan Tüzük

Detaylı

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir.

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENFOMA LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENF SİSTEMİ NEDİR? Lenf sistemi vücuttaki akkan dolaşım sistemidir. Lenf yolu damarlarındaki bağışıklık hücreleri,

Detaylı

Yay n No : 1700 flletme-ekonomi Dizisi : 196. 1. Bask Ocak 2007 - STANBUL

Yay n No : 1700 flletme-ekonomi Dizisi : 196. 1. Bask Ocak 2007 - STANBUL I Doç.Dr. Faz l GÜLER T E M E L STAT ST K II Yay n No : 1700 flletme-ekonomi Dizisi : 196 1. Bask Ocak 2007 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-594 - 3 Copyright Bu kitab n bu bas s n n Türkiye deki yay n haklar

Detaylı

Ak ld fl AMA Öngörülebilir

Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Kararlar m z Biçimlendiren Gizli Kuvvetler Dan Ariely Çevirenler Asiye Hekimo lu Gül Filiz fiar ISBN 978-605-5655-39-6 2008, Dan Ariely Orijinal ad

Detaylı

TÜRK SİLÂHLI KUVVETLERİ HASTA BESLEME KANUNU

TÜRK SİLÂHLI KUVVETLERİ HASTA BESLEME KANUNU 10201 TÜRK SİLÂHLI KUVVETLERİ HASTA BESLEME KANUNU Kanun Numarası : 5715 Kabul Tarihi : 21/11/2007 Yayımlandığı R.Gazete : Tarih : 4/12/2007 Sayı : 26720 Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt : 47 Sayfa:

Detaylı

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü Nükleer Santrallerde Enerji Üretimi ve Personel E itimi Mehmet TOMBAKO LU* Girifl Sürdürülebilir kalk nman n temel bileflenlerinden en önemlisinin enerji oldu unu söylemek abart l olmaz kan s nday m. Küreselleflen

Detaylı

TGK-Sofralık Zeytin Tebliği (Tebliğ No: 2008/24)

TGK-Sofralık Zeytin Tebliği (Tebliğ No: 2008/24) Amaç TGK-Sofralık Zeytin Tebliği (Tebliğ No: 2008/24) Yayımlandığı R.Gazete: 25.05.2008-26886 MADDE1 (1) Bu tebliğin amacı; sofralık zeytinin tekniğine uygun ve hijyenik şekilde üretim, hazırlama, işleme,

Detaylı

Hem Nefleli, Hem Dinamik

Hem Nefleli, Hem Dinamik 66 Hem Nefleli, Hem Dinamik ZM R Ç L DE YER ALAN EK N KOLEJ, M N K ARKADAfiLARIN MEKANI NASIL ALGILAYACAKLARI, VÜCUT ÖLÇÜLER VE DÜfiÜNCE fiek LLER GÖZ ÖNÜNE ALINARAK TASARLANMIfiTIR. SINIFLARDA HEM NEfiEL

Detaylı

Yrd.Doç.Dr. Mustafa Ya ml / Yrd.Doç.Dr. Feyzi Akar. Alternatif Ak m Devreleri & Problem Çözümleri

Yrd.Doç.Dr. Mustafa Ya ml / Yrd.Doç.Dr. Feyzi Akar. Alternatif Ak m Devreleri & Problem Çözümleri Yrd.Doç.Dr. Mustafa Ya ml / Yrd.Doç.Dr. Feyzi Akar Alternatif Ak m Devreleri & Problem Çözümleri Yay n No : 2973 Teknik Dizisi : 162 5. Bas - Ekim 2013 - STANBUL ISBN 978-605 - 377-998 - 8 Copyright Bu

Detaylı

Yol (km) a) 50 cm 2 m b) 140 km 1040 m c) 8000 m 8 km

Yol (km) a) 50 cm 2 m b) 140 km 1040 m c) 8000 m 8 km .2 Uzunluklar Ölçme Kilometre 1. Grafik: Servis Arac n n Ald Yollar 1. Yandaki grafik, okul servis arac n n bir hafta boyunca ald yolu (km) göstermektedir. Grafi e göre afla daki sorular cevaplay n z.

Detaylı

BULUġ BĠLDĠRĠM FORMU/ GIDA

BULUġ BĠLDĠRĠM FORMU/ GIDA Sayfa 1/ 7 / GIDA Bu forma uygun olarak yapacağınız çalışma, Buluşunuzun tarafımızdan en iyi şekilde tanımlanabilmesi ve İleride hukuk önünde istenen korumanın elde edebilmesi için temel teşkil edecektir.

Detaylı

Senato Tarihi: 13.08.2015 Karar No: 2015-114 ORDU ÜNİVERSİTESİ SÜREKLİ EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ EĞİTİM VE SERTİFİKA PROGRAMLARI YÖNERGESİ

Senato Tarihi: 13.08.2015 Karar No: 2015-114 ORDU ÜNİVERSİTESİ SÜREKLİ EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ EĞİTİM VE SERTİFİKA PROGRAMLARI YÖNERGESİ Senato Tarihi: 13.08.2015 Karar No: 2015-114 ORDU ÜNİVERSİTESİ SÜREKLİ EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ EĞİTİM VE SERTİFİKA PROGRAMLARI YÖNERGESİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç

Detaylı

5.2 CEPHE PANEL 5.2.1 K YÜZÜ METAL M NERAL YÜN YALITIMLI SANDV Ç PANEL. 5.2.1.1 DÜfiEY CEPHE PANEL UYGULAMASI

5.2 CEPHE PANEL 5.2.1 K YÜZÜ METAL M NERAL YÜN YALITIMLI SANDV Ç PANEL. 5.2.1.1 DÜfiEY CEPHE PANEL UYGULAMASI 5.2 CEPHE PANEL Resim 5.16 Mineral yün cephe paneli 5.2.1 K YÜZÜ METAL M NERAL YÜN YALITIMLI SANDV Ç PANEL Is, su, ses yal t m ve yang n güvenli i özelliklerini bünyesinde bar nd ran mineral yün yal t

Detaylı

ÇALIŞAN SAĞLIĞI BİRİMİ İŞLEYİŞİ Hastanesi

ÇALIŞAN SAĞLIĞI BİRİMİ İŞLEYİŞİ Hastanesi KİHG/İŞL-005 19.08.2009 07.08.2012 2 1/8 GÜNCELLEME BİLGİLERİ Güncelleme Tarihi Güncelleme No Açıklama 11.11.2009 1 Belge içeriğinde ve belge numarasında değişiklik yapılması 07.08.2012 2 Komite, başlık,

Detaylı

AFRİKA HASTALIĞI -SIĞIRLARIN NODÜLER EKZANTEMİ -LUMPY SKIN DISEASE (LSD)

AFRİKA HASTALIĞI -SIĞIRLARIN NODÜLER EKZANTEMİ -LUMPY SKIN DISEASE (LSD) AFRİKA HASTALIĞI -SIĞIRLARIN NODÜLER EKZANTEMİ -LUMPY SKIN DISEASE (LSD) 1 GÜNDEM Tanım Epidemiyoloji (Hastalığın Yayılımı) Mücadele Soru-Cevap 2 Afrika Hastalığı Nedir? Sivrisinek, kene ve sokucu sineklerle

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her bir çiğneme tableti 725 mg (250 mg baza eşdeğer) Pirantel pamoat içerir.

KULLANMA TALİMATI. Etkin madde: Her bir çiğneme tableti 725 mg (250 mg baza eşdeğer) Pirantel pamoat içerir. KULLANMA TALİMATI KONTİL çiğneme tableti Ağızdan alınır. Etkin madde: Her bir çiğneme tableti 725 mg (250 mg baza eşdeğer) Pirantel pamoat içerir. Yardımcı maddeler: Sodyum siklamat, povidon K-30, sukroz,

Detaylı

BELGES Z MAL BULUNDURULMASI VEYA H ZMET SATIN ALINMASI NEDEN YLE KDV SORUMLULU U

BELGES Z MAL BULUNDURULMASI VEYA H ZMET SATIN ALINMASI NEDEN YLE KDV SORUMLULU U BELGES Z MAL BULUNDURULMASI VEYA H ZMET SATIN ALINMASI NEDEN YLE KDV SORUMLULU U Cengiz SAZAK* 1.G R fi Bilindi i üzere Katma De er Vergisi harcamalar üzerinden al n r ve nihai yüklenicisi, (di er bir

Detaylı

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar Kazand ran Güç Mercedes-Benz orijinal ya lar arac n z üreten uzmanlar taraf ndan, gelifltirilmifltir. Mercedes-Benz in dilinden en iyi Mercedes-Benz

Detaylı

Kablo Kanal Sistemleri

Kablo Kanal Sistemleri Schneider Electric Kablo Kanal Sistemleri Katalog Sistem kanalları Yapısal kablolamada uzman çözümler PKS Ultra Yeni tasar m ile daha estetik daha fazla kablo tafl ma kapasitesi (11x0) ve çevreye sayg

Detaylı

6. SINIF MATEMAT K DERS ÜN TELEND R LM fi YILLIK PLAN

6. SINIF MATEMAT K DERS ÜN TELEND R LM fi YILLIK PLAN GEOMETR Geometrik Cisimler Uzunluklar Ölçme 6. SINIF MATEMAT K DERS ÜN TELEND R LM fi YILLIK PLAN 1. Prizmalar n temel elemanlar n belirler. Tabanlar n n karfl l kl köflelerini birlefltiren ayr tlar tabanlara

Detaylı

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır.

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. KAVRAMLAR Büyüme ve Gelişme Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. Büyüme Büyüme, bedende gerçekleşen ve boy uzamasında olduğu gibi sayısal (nicel) değişikliklerle ifade edilebilecek yapısal

Detaylı

Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu

Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu Bu bölümde; Fizik ve Fizi in Yöntemleri, Fiziksel Nicelikler, Standartlar ve Birimler, Uluslararas Birim Sistemi (SI), Uzunluk, Kütle ve

Detaylı