Geriatride Fizyoterapi ve Rehabilitasyon

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Geriatride Fizyoterapi ve Rehabilitasyon"

Transkript

1 DERLEME/REVIEW Akad Geriatri 2009; 1: Gelifl Tarihi/Received: 06/01/ Kabul Edilifl Tarihi/Accepted: 14/01/2009 Physiotherapy and Rehabilitation in Geriatrics Hülya Kay han Hacettepe Üniversitesi Sa l k Bilimleri Fakültesi, Fizyoterapi ve Rehabilitasyon Bölümü, Ankara, Türkiye Department of Physiotherapy and Rehabilitation, Faculty of Health Sciences, Hacettepe University, Ankara, Turkey ÖZET Ça dafl tedavi yöntemlerinin geliflmesi ve sosyoekonomik ve kültürel düzeylerin yükselmesine ba l olarak ölüm yafl n n uzamas nedeniyle özellikle geliflmifl ülkelerde yafll nüfus artmaktad r. Dünyada oldu u gibi ülkemizde de say lar giderek artan yafll nüfusunun daha ba ms z, daha kaliteli ve topluma daha kat l ml bir yaflam sürmeleri için rehabilitasyon hizmetlerinin özellikle fizyoterapi ve ergoterapi alanlar ile gelifltirilmesi, yayg nlaflt r lmas gerekmektedir. Geriatrik rehabilitasyon; yafllanma ile meydana gelen fizyolojik de ifliklikler ve efllik eden kronik hastal klar, sosyoekonomik faktörler, mental ve ruhsal sorunlar n biri veya birkaç nedeniyle azalan fonksiyonlar gelifltirmek ve yaflam kalitelerini gelifltirmek amac yla hasta ve ailesinin de içinde bulundu u birçok profesyonel disiplinin birlikte yürüttükleri bilim alan d r. Bu makalede; geriatrik rehabilitasyon prensipleri, fizyoterapi ve ergoterapide, de erlendirme ve farkl tedavi yaklafl mlar ile ilgili bilgi verilmifltir. Yafll larda egzersiz konusunda literatür bilgisi incelenmifltir. Anahtar Kelimeler: Yafll l k, fizyoterapi, ergoterapi, rehabilitasyon. ABSTRACT The population of the elderly is raising in the improved countries with the death age becoming later in life due to the improvement of contemporary therapy approaches and socio economic and cultural levels. Just like in the rest of the world, in our country also for the elderly whose number raises, to be more independent, to live with more quality and to have a more integrated life with the community, the rehabilitation services need to be improved and widened especially with the physiotherapy and occupational therapy fields. Geriatric Rehabilitation is a field of science that integrates many professional disciplines that include the patient and the family, and aim to improve the life qualities, to improve the functions lessened due to mental and psychological problems, physiological changes, chronic illnesses and socio economic factors. In this article, there is information on the principles of geriatric rehabilitation and evaluation and different therapy approaches in physiotherapy and occupational therapy. For this article, scientific literature knowledge on exercise for the elderly has been reviewed. Key Words: Elderly, physiotherapy, occupational therapy, rehabilitation. 82 Yaz flma Adresi/Address for Correspondence Prof. Dr. Hülya Kay han Hacettepe Üniversitesi Sa l k Bilimleri Fakültesi, Fizyoterapi ve Rehabilitasyon Bölümü, Ankara/Türkiye

2 Ça dafl tedavi yöntemlerinin geliflmesi, sosyoekonomik ve kültürel düzeylerin yükselmesine ba l olarak ölüm yafl n n uzamas nedeniyle özellikle geliflmifl ülkelerde yafll nüfus artmaktad r. Geliflme süreci içinde olan ülkemizde toplam nüfus içinde 65 yafl ve üzeri grupla birlikte, do umda beklenen yaflam süresi de artm flt r. Ülkemizde do umda beklenen yaflam süresinin; 1960 y l nda 55 y l, 1990 y l nda 60 y l, 2000 y l nda kad nda 71.5, erkekte 66.9 y l, 2005 y l nda kad nda 72.7, erkekte 68 y l oldu u ve 2010 y l nda bu sürenin kad nda 73.8, erkekte de 69 y l olaca beklenmektedir. Türkiye nin 60 yafl n üstündeki 5.5 milyon nüfusu ile pek çok Avrupa ülkesinin toplam nüfusu mukayese edildi inde, ülkemizde yafll nüfusun say ca önem teflkil edecek büyüklükte oldu u söylenebilir (1,2). Yafll popülasyon ile ilgili çal flmalarda kardiyovasküler, nöromusküler hastal klarla birlikte kognitif sorunlar, görme ve iflitme problemleri ve kanserin s k görüldü ü saptanm flt r. Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ) nün 1998 y l nda yay nlad rapora göre, 65 yafl n üzerindeki nüfusun %65 inde an az 3, 79 yafl n üzerindeki grupta ise en az 4 hastal k bulunmaktad r ve genel popülasyon ile k yasland nda yafll popülasyonda düflme ve kazalar 3 kat daha fazla görülmektedir (3). Dünyada oldu u gibi ülkemizde de say lar giderek artan yafll nüfusun daha ba ms z, daha kaliteli ve topluma daha kat l ml bir yaflam sürmeleri için rehabilitasyon hizmetlerinin özellikle fizyoterapi ve ergoterapi alanlar n n gelifltirilmesi, yayg nlaflt r lmas gerekmektedir. Geriatrik rehabilitasyon; yafllanma ile meydana gelen fizyolojik de ifliklikler ve efllik eden kronik hastal klar, sosyoekonomik faktörler, mental ve ruhsal sorunlar n biri veya birkaç nedeniyle azalan fonksiyonlar gelifltirmek ve yaflam kalitelerini gelifltirmek amac yla hasta ve ailesinin de içinde bulundu u birçok profesyonel disiplinin birlikte yürüttükleri bilim alan d r. T bbi bak m, hemflirelik hizmetleri, fizyoterapi, ergoterapi, konuflma tedavisi, psikososyal yaklafl mlar ve sosyal hizmetler birlikte yürütülmelidir. Geriatrik rehabilitasyonun mutlak bir ekip çal flmas n gerektirmesi nedeniyle, doktor, hemflire, fizyoterapist, ergoterapist (ifl u rafl terapisti), konuflma terapisti, psikolog, sosyal hizmet uzman, diyetisyen ve di er sa l k çal flanlar birbirini tamamlayan çal flmalar yapmal d r. Toplumsal de iflimlere paralel olarak rehabilitasyon alan nda, yafll n n isteklerinin ön plana al nd kifli merkezli uygulamalar, fonksiyonel a rl kl çal flmalar n ön plana geçti i tedavi stratejilerinin geliflmesine yol açm flt r. Yafll kiflilerin toplumsal kat l m n hedefleyen modern rehabilitasyon anlay fl nda, içerdi i di er yaklafl mlar yan nda fizyoterapi ve ergoterapi uygulamalar nda yafll ve ailesi ekibin vazgeçilmez bir üyesi konumuna gelmifltir. Geriatrik rehabilitasyonda en son prensip optimal sa l k kavram d r. DSÖ nün fiziksel, mental ve sosyal iyi olma hali olarak tan mlad sa l k kavram do rultusunda rehabilitasyon; sadece bozukluk ve özrün önlenmesi veya tedavisi de il yafll kiflinin aile ve toplum içindeki rollerini yerine getirebilmesine yard mc olmal d r. Fizyoterapi yaklafl mlar nda, her bir yafll için problem listesi oluflturulmas, problemler için k sa süreli ve uzun süreli amaçlar n belirlenmesi, yöntemlerin seçilmesi, her bir amac n gerçekleflece i tahmini sürenin belirlenmesi yafll ve aile ile birlikte gerçeklefltirilmelidir. Her aflamada hastan n bilgilendirilip cesaretlendirilmesinin önemi unutulmamal d r. Hastan n mümkün olan en k sa sürede minimum yard mla transferlerini gerçeklefltirebilmesi için yine yafll n n programa istekli kat l - m n n önemi büyüktür. Hastan n isteksizli i (ekonomik ve di er) süreyi uzat r. Bu nedenle ihtiyaç duyulan süre hasta ve ailesiyle konuflulmal d r. Ulafl lmas planlanan fonksiyonel seviye yafll ve ailesi ile birlikte belirlenmelidir (3-6). Fizyoterapi uygulamalar nda tedavi planlan rken, hastan n beklentileri, kabul edilen fonksiyonel baflar seviyesi, psikososyal durum, etnik ve dini özellikleri, yaflam tarz, bafla ç kma becerileri, aile iliflkileri ve maddi durum dikkate al nmal d r. Aile e itimi, fizyoterapi ve ergoterapi yaklafl mlar - n n önemli bir parças olup bilgilendirme yan nda davran fl de iflikli i yaratacak özellikte olmal d r. Günlük yaflam aktivitelerinde ba ms zl k seviyesinin art r lmas, kazan lm fl yeni fonksiyonlar n sürdürülmesi, kaza riskinin azalt lmas ve ikincil özürün önlenmesi iyi bir aile e itimi ile gerçekleflir. Rehabilitasyon programlar ; yafll ya özel olmal, yorgunlu a yol açmayacak flekilde düzenlenmeli, farkl tipte bak m ihtiyaçlar n dikkate almal, yafla göre düzenlenmifl özel yaklafl mlardan oluflmal, yafll n n durumuna özel olmal (kalça k r, inme) ve taburculuktan sonraki bak m programlar ile bütünleflmifl olmal d r. Kalça k r klar, ampütasyon, fiziksel kondüsyon yetersizli i, uzun süreli yatak istirahati (infarktüs, kalp Akad Geriatri 2009; 1:

3 Physiotherapy and Rehabilitation in Geriatrics ameliyatlar, ciddi kronik hastal klar sonras ), kognitif bozukluklar ve emosyonel problemleri olan yafll lar için farkl alanlarda özelleflmifl fizyoterapi ve rehabilitasyon yaklafl mlar baflar l sonuçlar vermektedir. Bugün ülkemizde fizyoterapistler mezuniyet sonras çal flmalarla ve e itim kurslar yla; ortopedi, nöroloji, kardiyopulmoner, romatizmal, protez, ortez, el rehabilitasyonu, ifl ve u rafl gibi alanlarda uzmanlaflmakta, yafll n n gereksinimlerine göre özel de erlendirme ve tedavi yaklafl mlar n ekip anlay fl içinde uygulamaktad rlar (7,8). Yafll larda osteoartrit ve romatoid artrit gibi baz dejeneratif eklem hastal klar ndan, osteoporoz ve osteomaliziye, çeflitli tipteki k r klardan omuz-el sendromu, rotator manflet patolojileri ve çeflitli ayak problemlerine kadar giden genifl spektrumda farkl ortopedik problemler ç kabilir. Bu problemlerin her birinde fizyoterapi ve rehabilitasyon yaklafl mlar farkl d r. Ancak hepsinde yafll l k ve yafll l a ait özellikler temel al n r (8,9). Yafll l kta ortopedik problemlere ilk yaklafl m koruyucu veya önleyici rehabilitasyondur. Yafll n n kendisinden veya çevresinden kaynaklanan iç ve d fl faktörleri belirlemek, olas önlemleri almak ve düzenlemeleri yapmak tedavinin ilk basama n oluflturur (6). Özür aç s ndan yüksek risk alt nda olan güçsüz yafll lar n bak m için son y llarda çeflitli bat ülkelerinde ev sa l k bak m programlar gelifltirilmifltir. Hastane yerine tamamlay c bir model olarak her bir yafll hastaya uygun esnek hizmetler sunan modeller planlanmaktad r. Bu modellerde yafll hastan n bak m n göz önüne alarak kognitif performans bozuklu unu ve fonksiyonel bozuklu u önlemek amaçlanmaktad r (8). Yafll kiflilerde rehabilitasyonun amac na ulaflabilmesi için fiziksel, mental ve psikososyal problemlerin ayr nt l olarak incelenmesi gerekir. Mental sa l k, fiziksel sa l k, fonksiyonel kapasite ve toplumsal kat l m n çok yönlü de erlendirilmesi; uygun bak m ve rehabilitasyon programlar n n planlanmas için önemlidir. Yaflam kalitesi ve ba ms zl k seviyesindeki de iflimlerin bilinmesi rehabilitasyon ve bak m gereksinimlerinin belirlenmesinde yol göstericidir. Fiziksel de erlendirme içinde; kas kuvveti, normal eklem hareketi, esneklik, postür, a r, nöromotor fonksiyon ve duyusal bütünleflme, denge bozukluklar, düflmeler ve yürüyüfl bozukluklar, kardiyopulmoner fonksiyonlar incelenir. Fonksiyonel de erlendirmede günlük yaflam aktivitelerindeki ba- ms zl k seviyesi incelenir. Çevresel de erlendirmede; ev ve çevrenin emniyet, yafll n n fonksiyon seviyesine uygunlu u de erlendirilir. Fizyoterapist aç s ndan günlük yaflam aktiviteleri, fiziksel fonksiyon ve aktiviteleri yapabilirlik aras ndaki iliflkiyi görmek, fonksiyonel tedavi gereksinimlerinin belirlenmesi ve ba ms zl k seviyesindeki de iflimleri belirlemek aç s ndan özel bir önem ifade eder. Ergoterapide ise yafll n n ba ms zl k seviyesi; kiflinin tercihleri ve kendisi için önemli aktivitelerdeki tatminkarl k düzeyi toplumsal kat l m ile iliflkilendirilerek incelenir. Yaflam kalitesi ölçümleri; yafll l n ve mevcut potansiyelin varsa hastal n, kiflinin yaflam ve alg lanan iyi olma durumu üzerinde yaratt etkilerin standart bir flekilde belirlenmesi için kullan l r (6,11). Fizyoterapi ve rehabilitasyon yaklafl mlar nda, yafll n n fiziksel aktivitelere kat l m en önemli konular aras ndad r. Düzenli fiziksel aktivitenin tüm yafl gruplar nda pek çok sa l k yararlar gösterilmifltir. Fiziksel uygunluk ve yaflam kalitesinin geliflmesi, osteoporozun önlenmesi sa lan r ve düflme riskinde bir azalma olur. Fiziksel aktivite, ayn zamanda kardiyovasküler hastal ktan ölümleri azalt r ve kardiyovasküler risk profilini gelifltirebilir. lerlemifl yaflta sa l k ve fiziksel uygunlu- un sürdürülmesi bir halk sa l önceli idir. Fakat fiziksel aktivitenin faydalar na ra men ço u yafll istenenden daha az aktiftir. Egzersiz, özellikle kuvvet ve aerobik kapasite olmak üzere, yafll larda fiziksel uygunlukla ilgili de erleri iyilefltirir. Egzersiz yafll larda fonksiyonel statüde iyileflme sa lamaktad r. Egzersiz e itimine yo unlaflma s kl kla direnç e itimi veya aerobik egzersizin teflvik edilmesi fleklindedir. Bu s n flara kat lan say s genelde azd r ve kat l mc lar sa l kl, fiziksel aktivite ile ilgilenen kiflilerden oluflmaktad r. Ayr ca, kat l m oran genellikle tedavi süresi boyunca fazla olup, sonras nda fiziksel aktivitenin devam ettirilmesi az olmaktad r. Ço- u yafll ev ifli veya al flverifl ve postane gibi yerlere yürüme fleklinde önemli fiziksel aktiviteleri üzerine al r. Aerobik egzersizlerin biliflsel süreçler ve düflünme yetenekleri üzerine yararl etkileri vard r. Steinhous ve arkadafllar 4 ayl k aerobik program n n etkilerini yafl grubundaki kiflilerde incelemifltir. Nöropsikolojik testler ile yap lan de erlendirme sonucunda aktif olan yafll grubun ayn yafltaki sedanter kiflilere göre daha h zl reaksiyon zaman gösterdikleri gösterilmifltir (6,12). Emeklilikte düzenli bofl zaman fiziksel aktivite ile u raflmak fiziksel aktivite seviyesini art rman n veya devam ettirmenin ideal bir fleklidir. 84 Akad Geriatri 2009; 1: 82-89

4 Fiziksel aktivite, daha güçsüz yafll kifliler için özellikle fiziksel yeteneklerde k s tlama olsa bile teflvik edilmelidir. Fiziksel aktiviteye ilgi azl, depresyon gibi yafll lar aras nda s k görülen altta yatan faktörlerin bir göstergesi olabilir. Bu durum fiziksel aktivitenin kendisine uzun süreli davran fl ve tavr yans tabilir. Fizyoterapistler, fiziksel aktivitenin artmas n teflvik etmede, yafll kiflilerin istek uyand ran aktivite seviyeleri hakk ndaki inan fllar n de iflmesinde önemli roller üstlenir. Yafll lar için egzersizler; a rl k tafl ma, yürüme, koflma, bisiklete binme, yoga, su içi egzersizler fleklinde olabildi i gibi kalistenik egzersizler fleklinde de olabilir (13,14). Egzersiz programlar, kas kuvvetini, fleksibilite, kemik sa l, kardiyovasküler ve respiratuar yan tlar ve aktivite tolerans n artt r r (6,7). Yafll larda egzersizin etkileri üzerinde yap lan çal flmalarda; aerobik egzersizlerin merkezi metabolik aktiviteyi art rarak ve serebral perfüzyonu iyilefltirerek kognitif fonksiyonlarda iyileflmelere yol açt, nöropsikolojik testlerde olumlu farkl l klar ç kt, k sa süreli bile aerobik egzersizlerin seçilmifl kognitif fonksiyonlarda iyileflmeye yol açt gösterilmifltir (12,15,16). Kalistenik egzersizlerin yafll kiflilerde maksimum aerobik gücü art rd, görsel iflitsel reaksiyon zaman n k saltt, biliflsel fonksiyonu gelifltirdi i rapor edilmifltir (13,18). Proprioseftif nöromusküler Fasilitasyon teknikleri, Bobath ve duyu bütünlü ü gibi özelleflmifl egzersiz programlar fonksiyonel mobilite, kuvvet ve duyu fark ndal n korumak ve gelifltirmek aç s ndan yararl d r (6). Rubenstain yafl ortalamas 74 olan 59 yafll da, grup egzersiz program n n, kuvvet, endurans, mobilite, düflme e ilimleri ve yaflam kalitesi üzerindeki etkilerini incelemifltir. Haftada 3 gün uygulanan egzersiz program sonunda yürüme mesafesi, kan endurans, yaflam kalitesinin artt n, düflme riskinin azald n göstermifltir (18). Kara, yafllar aras nda de iflen 52 yafll da submaksimal düzeyde aerobik kalistenik egzersizler yapt rarak; egzersizlerin fiziksel uygunluk, biliflsel performans ve yaflam kalitesi üzerine etkilerini incelemifltir. Sonuç olarak, sedanter dönemde ve egzersiz program sonras uygulanan yaflam kalitesi ölçe inin de erlendirilmesinde; fiziksel ve sosyal fonksiyonlar, vitalite, a r, genel sa l k, mental sa l k, emosyonel rol güçlü- ünde anlaml iyileflmeler göstermifltir (19). Fizyoterapi ve ergoterapinin yafll kiflilerde di er önemli bir amac dengenin korunmas d r. Zay f denge belli ilaçlar n yan etkisi, t bbi komplikasyonlar veya ciddi hastal klar sonucu oluflabilmektedir. Örne in; dengede durmay zorlaflt rabilen bafl dönmesi, vestibüler sistemdeki hastal n bir sonucu görülebilmektedir. Yine ilaçlar n yan etkileri veya de iflik ilaçlar aras ndaki etkileflimlerden, yetersiz veya iyi dengelenmemifl diyet, kan bas nc sorunlar veya hatta anksiyete ile ba lant l hiperventilasyon sonucu oluflabilmektedir. Somatosensöriyal fonksiyonda ve motor sistemlerdeki yaflla birlikte ortaya ç kan bozulmalar zay f statik ayakta durma dengesiyle ba lant l bulunmaktad r. Yürüyüfl h z, sandalyeden kalkma, merdiven ç kma ve ayak bile i kuvvetinin fonksiyonel denge testleriyle kuvvetli iliflkileri rapor edilmifltir. Dengenin günlük yaflam aktiviteleri s ras nda sürdürülmesine ek olarak eksternal olarak beklenmedik dengeyi bozan kuvvetlere karfl koyabilme yetene i yani reaktif postural kontrol de ba ms z yaflam için önemlidir. Reaktif denge kontrolü de sensörimotor sistem fonksiyonunun etkisi alt ndad r. Kas kuvveti ve somatosensasyon denge kontrolüyle iliflkili fizyolojik komponentlerdendir. Fiziksel bozukluklar örne in kas zay fl denge yetene ini tek bafl na etkilememektedir. Bu nedenle reaktif denge kontrol yetene i seviyesi, yafll larda müdahalelerden önce spesifik olarak de erlendirilmelidir (20). Altm fl yafl n üzerindeki kiflilerde sa l kla ilgili en önemli problemlerden biri de düflmedir. Altm fl befl yafl n üzerinde evde yaflayan yafll lar n %20-40 n n her y l düflmeye maruz kald ve bu düflmelerin sonuçlar n n ciddi problemlere yol açabilece i belirtilmektedir. Bir y l içinde kalça k r nedeniyle ölen yafll say s %12-67 aras nda rapor edilmifltir. Sonuç olarak, yafll yetiflkinlerde düflmeye sebep olan faktörleri belirleyerek bu önemli sa l k tehdidini kontrol etme veya elimine etme çabalar ile son zamanlarda oldukça fazla bilimsel çal flmalar yap lm flt r. Yürüme ve ayakta durmada denge pek çok faktöre ba ml d r; bu nedenle yafll larda düflmenin belirlenebilen birçok nedeni vard r. yi bir denge için görme, vestibüler sistemden al nan duyu bilgisi, ayak ve bacaklarda pozisyon ve hareket duyusunun hepsi önemlidir. Yafll lar bu sistemleri etkileyen, örne in; görmeyi etkileyen katarakt, glokom, diyabetik nöropati ve maküler dejenerasyon; ayak ve bacaklarda pozisyon duyusunu etkileyen diyabetik periferal nöropati ve vestibüler sistem dejenerasyonu gibi çeflitli hastal klara e ilimlidir. Denge ayn zamanda iyi kas kuvveti ve eklem mobilite- Akad Geriatri 2009; 1:

5 Physiotherapy and Rehabilitation in Geriatrics si gerektirir; sedanter bir yaflam stili ve artritler veya kemik ve kaslar n di er hastal klar kuvvet ve mobiliteyi etkileyebilir. Dengeyi gelifltirmek amaçl düzenlenmifl, örne in; tek bacak üzerinde ayakta durman n devam ettirilmesi çal flmas gibi spesifik egzersizlerin uygulanmas fayda sa layabilir. Yaflla birlikte diz kuvveti azalabilir, kalça kaslar n n zay fl ve k sal klar da bunlara efllik edebilir. Yafll n n aya yürürken e er pelvis yeteri kadar yer de ifltirmiyorsa ad m yüksekli inde bir azalmayla afla ya do ru sallanacakt r ki bu da onun sendeleme ve düflmesine neden olabilir. Bu nedenle pelvisi hedefleyen egzersizler faydal olmaktad r. Pek çok yafll ad m yüksekli ini azaltmaya ek olarak, ad m uzunlu unda da bir azalma gelifltirir. Bir ayna önünde ileri, geri ve yanlara do ru yürüme yafll yetiflkinin postürünü, ad m uzunlu unu ve yürüyüfl yetene ini kontrol etmeyi teflvik edecektir. Denge bar nda çal flmalar, tüm vücut için zorlanmadan yap lan egzersizler, düflmelerin önlenmesine yard mc olur. Yetmifl iki yafl ndaki yetiflkinlerde, 30 dakikal k haftada 3 kez yürümeyi içeren 6 haftal k egzersiz program - n n, yürümeyen ayn yafl grubundakilerle k yasland nda dramatik olarak denge performans n gelifltirdi i gösterilmifltir. Di er bir çal flmada ortalama yafl 68.7 y l olan 20 kad n düzenli fiziksel egzersizleri en az 10 y ld r yaparak, 20 yafl grubu efllenmifl gruptan daha iyi dengeye ulaflt klar tespit edilmifltir. Bu nedenle, uygun aerobik egzersiz e itimi dengenin korunmas nda, özellikle fayda sa layacakt r (Ohio State University Extension). yi bir denge için vücut oryantasyonu önemlidir, buda proprioseftif, vestibüler ve görsel duyu sistemlerin iyi çal flmas na ba l d r. Ergoterapide duyu bütünlü ü çal flmalar, vücut alg s ve postürle bütünleflen vestibüler ve proprioseftif e itim faydal d r. Yafll lar sa l klar n, fiziksel uygunlu u ve dengeyi spesifik olarak düflük etkili örne in, aerobik, yoga, tai chi, pilates veya su aerobiklerine kat larak gelifltirebilir. Di er daha aktif tenis, bisiklet, yürüme, a rl k e itimi veya bowling gibi sporlar da kaslar ve eklemleri kuvvetlendirerek ve postürü düzelterek sonuçta dengeyi gelifltirecektir. Salon dans gibi bir aktivite hem iyi vücut fark ndal hem de el-göz koordinasyonu gerektirir; bu nedenle denge yetenekleri için iyi bir egzersiz olabilir (20-23). Eski Çin savafl sanat tai chi son birkaç y ld r düflkün yafll larda genelde kemiklerin k r lmas na yol açabilen düflmelerin önlenmesi amaçl ilgi görmektedir. Araflt r c lar, sallanma ve di er koreografik hareketlerin kiflilerin dengelerini gelifltirmede, kan dolafl m n art rmada ve artrit a r lar n azaltmada yard mc olabildi ini düflünmektedir. Bu hareketler aerobik egzersiz olarak kas kuvvetini ve tonusunu art rma faydas na da sahiptir. Di er Uzak Do u egzersiz programlar, örne- in; yoga ve Pilates, benzer tekniklerle senkronize nefes ve vücut hareketlerini kullanarak dengeyi gelifltirmektedir. The American Senior Fitness Association (ASFA) - Amerikan Yafll Fitnesi Derne i ve Ohio State University Extension (OSU), dengeyi gelifltiren egzersizler olarak diz kald rma hareketleri, bacak germeleri, parmak ucuna dokunma, iflaretleme ve fleksiyon egzersizleri, baca yana kald rma, diz fleksiyon ve ekstansiyon egzersizleri, oturmadan aya a kalkma hareketi gibi spesifik egzersizler fizyoterapist kontrolünde yap lmal d r. Yafll lar tehlikeli düflmelere karfl savunma bafllang c için temel denge egzersizleri yapmal d r. Pek çok denge egzersizini yapmak basittir ve yafll lar oturma odalar nda bu egzersizleri yapabilir. Bafllang çta, bir sandalye, masa veya kap aras ndan tutmak onlara yard mc olacakt r. Ayr ca, bir kifli onlar gözleyebilir. lerleme sa land kça sadece bir elle tutulacak, daha sonra bir parmakla, en sonunda da ellerini tutmadan egzersizlerini yapacakt r. Özellikle ayaklar üzerinde stabil durabilen kifliler için, gözler kapal iken bu egzersizleri yapmaya çal flmak dengeyi daha da gelifltirebilecektir. Egzersizler s ras nda oluflabilecek düflmeyi engellemek için düflmeye ait his geliflmemeli, sadece rahat yap labilen egzersizler uygulanmal d r. Temel olarak yap lacak denge egzersizleri, topuk-parmak ucu yürüme, sandalyeden kalkma ve oturma, tek bacak üzerinde ayakta durmad r. Yafll lar kendilerinde düflme risklerinin neler olabilece ini ve bunun sonucunda yaralanma olabilece ini bilmelidir. Kronik rahats zl klar olan yafll lar n düzenli olarak risklerin azalt lmas amac yla durumlar için profesyonellere baflvurmalar gerekmektedir. Fonksiyonel kuvvet e itimi ve denge egzersizleri, kas zay fl n azalt p mobiliteyi gelifltirerek mevcut risklerin azalt lmas nda faydal olacakt r. Egzersiz ve fonksiyonel e itim ciddi yaralanma riski ve düflme sonucunda oluflabilecek k r k riskinin azalmas na yard mc olacakt r. 86 Akad Geriatri 2009; 1: 82-89

6 Doksan yafl civar ndaki sa l kl kiflilerin, egzersiz ve denge e itimi ile %50 ye varan oranlardaki düflmeye e ilimleri azalt labilmektedir. Kuvvet ve denge azl yafll kiflide düflmeye, kemik k r lmas na veya eklemlerin yaralanmas na e ilimi art rmaktad r. Yafll larda düflmelerin önlenmesine yard mc olabilmek için kas kuvvetini art rmak ve dengeyi gelifltirmek gerekir. Denge e itimi ile fonksiyonel e itimin entegre edilerek uygulanmas, izometrik kuvvetin geliflmesi ve genelde aktif olma; kas kuvvetinin, reaksiyon zaman n n ve mobilitenin artmas na, denge ve koordinasyon duyusunda iyi yönde geliflmeye yard mc olacakt r. Bu yararlar ayn zamanda fiziksel aktivitenin artmas n sa layarak ve kalan kemik dokusunu koruyarak kemik kayb n azaltabilecek, genel fitnesi art rarak a r y ve yaralanma riskini azaltabilecektir (22-24). Yafll larda görülen ortopedik ve nörolojik problemlerin tedavisinde fizyoterapi ve rehabilitasyon yaklafl mlar içinde egzersiz yan nda havuz tedavisi ve baz hidroterapi uygulamalar ndan yararlan labilir. A r ve a r ya ba l kas spazm olan hastalar için TENS, diadinamik ak m gibi elektroterapi uygulamalar ndan yararlan labilir. Ancak bu uygulamalar s ras nda yafll larda s k görülen periferik nöropatiye karfl dikkatli olmak, bu hastalar n tedavisinde duyu ve denge problemlerini göz önünde bulundurmak önemlidir. Yafll larda masaj ve di- er manüel terapi yöntemlerinin endikasyonunu iyi belirlemek, gerekti inde de dikkatli kullanmak gerekir. Özellikle osteoporozu olan hastalarda manipülasyon yerine mobilizasyon yöntemlerinin tercih edilmesi, kaynama problemleri olan hastalarda k r k bölgesine uygulama yapmaktan kaç n lmas daha do rudur (6,19,25,26). Fizyoterapi ve rehabilitasyon çal flmalar içinde fizyoterapistler, sa l gelifltirmede pek çok risk faktörünü önleyici programlar uygulanmas nda, kardiyovasküler hastal klar, kanser, diyabet, osteoporoz, duyu bütünlü ü bozukluklar, üriner inkontinans, kas iskelet sistemi bozukluklar, nörolojik problemler gibi spesifik durumlara özelleflmifl yaklafl mlar uygulanmas nda önemli görevler üstlenir. Yafll kiflilerde günlük yaflam aktivitelerinde ba ms zl k seviyesinin art r lmas yaflam kalitesinin gelifltirilmesinde önemlidir. Ergoterapistler simüle edilmifl iflu rafl kliniklerinde yap lan rehabilitasyonda, banyo ve giyinme araçlar gibi kendine yard m araçlar n kullanma e itimi ö retme yöntemleri için, araç kullan m hakk nda daha fazla bilgilenmifl olan kiflilerde daha fazla memnuniyet elde etmektedir. Bu e itimler oral talimat ve demonstrasyon fleklinde yap lmaktad r. Bu yard mc araç e itimlerinin simüle edilmifl ortamlardan eve dönen yafll hastalar için evde uzun süreli etkinli inin de- erlendirilmesi önemli görülmektedir. Pek çok yafll n n fonksiyonel aktivitelerde zorlu u vard r ve yafll lar onlara yard m edilebilece inin fark nda de illerdir. Pek çok yard mc araç ve ev modifikasyonlar ; mobilite, kendine bak m ve ev idaresi alanlar nda yafll lar için daha fazla ba ms zl k ve güvenli i gelifltirmek üzere yap lmaktad r. Kifli için bir yard mc araç seçerken o kiflinin bireysel ihtiyaçlar na uymas ve pek çok faktör göz önüne al nmal d r (28). Kronik artritli hastalarda fazla oranda yard mc araç kullan m örne in, ulaflmaya yard mc araçlar, büyüteçler, tutunma barlar, kavanoz kapa aç c lar ve iflitmeye yard mc araçlar kullan lmaktad r. Genelde yard mc araç kullan m ndan yüksek oranda memnuniyet duyulmaktad r. Araçlar n ço u kiflilerin bofl zaman aktivitelerine kat lmalar ve daha aktif olmalar için seçilmektedir. Yafll lar n belirlenen yard mc araçlarla ilgili ergoterapi yaklafl mlar n n önemi ile ilgili daha fazla bilgilendirilmeye ihtiyaçlar bulunmaktad r. Yafll lar bireysel tercihleri göz önünde bulundurularak kendi ortamlar nda yafllanmalar n n teflvik edilmesi önemlidir. Bu amaçla fizyoterapi ve ergoterapi uygulamalar nda ev rehabilitasyonu önem kazanmaktad r. Yafll hastalarda rehabilitasyon içinde özellikle kalça ç - k, ampütasyon veya stroke rehabilitasyonunda taburculuk planlamas yap l rken ev ziyareti ile de erlendirmelerin yap lmas, güvenlik tavsiyeleri ile yard mc araç ihtiyac n n belirlenmesi, baflar l ev taburculu una yard mc pratik bir yöntem olarak belirlenmektedir. Yafll lar n çevre sorunlar, fizik, biyolojik ve sosyal çevre olarak ele al n nca problemin ne kadar büyük oldu u belirlenebilir. Yafll lar n geçim, konut, günlük yaflam ve fiziksel çevre ile ilgili pek çok sorunu aile yap - s n n çekirdek aileye dönüflmesi, köyden kente göç, ekonomik koflullar n zorlaflmas, kentlerin plans z genifllemesi, yaflam süresinin uzamas gibi faktörler nedeniyle ortaya ç kmaktad r (30). Yafll hasta taburcu olup evine döndü ünde rehabilitasyon, kiflinin do al yaflant daki sorunlarla bafla ç - kabilmesi ve ba ms z hareketi k s tlayan engellerin minimuma indirilmesi için ev ve çevresel düzenlemeleri hedefleyen ev rehabilitasyon programlar ile devam etmelidir. Akad Geriatri 2009; 1:

7 Physiotherapy and Rehabilitation in Geriatrics Çevresel düzenlemelerin yap ld, hareket için bilgi ve becerilerin kazan lmas n içeren Ba ms z Yaflam Programlar : mali düzenlemeler, mobilite, mesleki de- erlendirme, t bbi ihtiyaçlar, sosyal beceriler, zaman ve hareket ekonomisi gibi konular kapsar. Ba ms z yaflaman n teflvik edilmesi için ev ve çevresel tasar mlar n gelifltirilmesi önemlidir. Yafll kiflinin rehabilitasyon yaklafl mlar ile kazand klar n do al çevresine döndü ünde kullanabilmesi ço u kez birçok engel nedeniyle k s tlan r. Bu sorunlardan birisi de mimari engellerdir. Hastane koridorunda koltuk de nekleri ile ba ms z yürüyebilen kiflinin hareketleri evin giriflindeki merdivenler, dar kap lar, eflikler nedeniyle k s tlan r. Tekerlekli sandalyeden hastanedeki yata na nas l transfer olaca n ö renen özürlü, ayn yöntemi evdeki eflyalar n boyut ve yerleflimleri nedeniyle kullanamaz duruma gelir. Ba ms zl k seviyesi de ifltikçe yafll kiflilerin emniyet ve hareket için gereksinimleri de iflir. Yafl, cinsiyet, yaflam biçimi gibi faktörler de bireyde farkl l k yarat r. Bu nedenle kiflinin al flkanl klar, sosyoekonomik ve kültürel durumu, ev içinde kullan lan transfer ve hareket yöntemleri, hastal n prognozu ve yorgunluk, düzenlemelerin seçiminde dikkate al n r. fiehircilik çal flmalar nda konutlarda yafll ya uygun ön düzenlemelerin yap lmas (kap ve koridor genifllikleri, merdivenler, asansör kap lar vs.) daha sonra multidisipliner yaklafl mla gerçeklefltirilecek adaptasyonlar kiflilerin toplumla bütünleflerek daha yeterli ve mutlu bir yaflam sürdürmelerinde önemli ad mlard r. Yafll lar için kurumsal bak m hizmetleri, evlerinde yaflamlar n sürdüremeyenler için dünyada ve ülkemizde geçerlili ini korumaktad r. Sürekli bak m veren huzurevleri veya yaflam merkezlerinde fizyoterapistin rolü; hasta, hasta yak n ve ekip elemanlar ile birlikte uzun ve k sa süreli hedeflerin belirlenmesi, verilecek olan etkin hizmetin türü, s kl, süresi ve devaml l - n n belirlenmesi ve bunlar için gerekli yeteneklerin birlefltirilmesi, yafll n n durumuna göre hizmette öncelik derecesinin belirlenmesi, tam bak m hizmetinin gerekti- i durumlarda yafll takibinin yo un olarak ele al nmas, tedavi program n n yeniden de erlendirilmesi ve gözden geçirilmesinin devaml l, hedeflere optimal düzeyde ulafl ld nda yafll n n taburcu olmas na karar verilmesi fleklinde aç klanabilir. Ergoterapistlerin rolü ise, özür veya sosyal etki nedeniyle azalm fl yeteneklerin kazand r lmas veya restore edilmesi ve yaflam kalitesinin gelifltirilmesi veya devam ettirilmesi, kiflileri mümkün oldu unca kendi evlerinde uzun süre kalmalar n sa lamak, böylece sonradan kendilerine ve topluma faydal olacak flekilde hastane/bak m merkezlerine geç baflvuru oluflturmak, hastaneden daha erken ve güvenli taburculu u kolaylaflt rmak, böylece ba ml l ve enstitüde kalmay azaltmak, toplumda bu kiflilere destek vermek, bak m verenlere destek sa lamak fleklinde aç klanabilir. Ergoterapide; yafll n n toplumsal kat l m için Canadian Occupational Performance, KAVA, MOHO gibi tedavi modelleri kullan larak stratejiler gelifltirilir. Yafll kiflinin aktiviteler yolu ile rollerini yerine getirmesi için çal flmalar yap l r, ev, sosyal yaflam n gere i aktivitelerdeki ba ms zl k düzeyi art r lmaya çal fl l r (31). Yafll nüfusun giderek artt ülkemizde, geriatrik rehabilitasyonun, yafll lar n yaflam kalitesini ve toplumsal kat - l m n art rma hedefine ulaflmas nda, fizyoterapi ve ergoterapi yaklafl mlar n n rolü giderek artmaktad r. Geriatrik rehabilitasyonda, yeni tedavi stratejileri gelifltirilmesi için kan t temelli çal flmalara gereksinim vard r. KAYNAKLAR 1. Akdemir N, Birol L. ç Hastal klar ve Hemflirelik Bak m. stanbul: Vehbi Koç Vakf Yay nlar, Kocaman T. Nüfusun yafl yap s ndaki de iflim ve yafll l a iliflkin sosyal politikalar. Yafllanma ve Toplumsal Kat l m Paneli Kitab, 20 Nisan 2007: Karahan A, Güven S. Yafll l kta evde bak m. Geriatri 2002; 5: Karaduman A. Yafll için Fiziksel Aktivite Geriatri ve Gerontoloji, Uluslararas Yafllanma Enstitüsü, International Institute on Ageing, United Nations (INIA), Hacettepe Üniversitesi Geriatrik Bilimler Araflt rma Merkezi, Geriatri Derne i Yay n,, Ankara, 2006: Uyan k M, IPTOP, 3 rd Congress of the International Association of Physical Therapista Working With Older People, Global Therapeutic Approaches to Working with Older People, November 2006, stanbul Military Museum and Cultural Centre, Panelist, Falls, Gait and Balance Problems in Oldre People: Pyhsiotherapy and Occupational Therapy Approaches, S Carole BL, bottomley JM, Geriatrik Physical Therapy A Clinical Approach, Norwalk, Connecticut: K rd N, Erbahçeci F, Uyan k M, Ayhan Ç. Yafll l k ve egzersiz. Ar o ul S (editör). Geriatri ve Gerontoloji. MN Medikal & Nobel Bas m Yay n Ticaret ve Sanayi Ltd. fiti. 2006: Uyan k M, Karaduman A, Can F. Yafll larda düflmeler, k r klar ve önlenmesi, osteoporoz rehabilitasyonu. Ar o ul S (editör). Geriatri ve Gerontoloji. MN Medikal & Nobel Bas m Yay n Ticaret ve Sanayi Ltd. fiti. 2006: Akad Geriatri 2009; 1: 82-89

8 9. Karaduman A: Egzersiz ve Yafll (Panel) I. Ulusal Geriatri Kongresi, 30 Ekim- 3 Kas m 2002 Belek-Antalya, Ulusal Geriatri Kongresi Kongre Kitab 2002: Can F, Yakut Y, Yi iter K, Akbayrak T, Yafll l kta fizyoterapi uygulamalar. Ar o ul S (editör). Geriatri ve Gerontoloji. MN Medikal & Nobel Bas m Yay n Ticaret ve Sanayi Ltd. fiti. 2006; 5: Kay han H, Aksu S, Yücel H. Geriatrik Rehabilitasyonda De erlendirme. Ar o ul S (editör). Geriatri ve Gerontoloji. MN Medikal & Nobel Bas m Yay n Ticaret ve Sanayi Ltd. fiti. 2006: Blumental JA, Emery CF, Madden DJ, George LK, et al. Cardiovaskuler and bahaviour effects of aerobic execises training in healty older men and women. Journal of Gerontology 1989; 44: Erbahçeci F. Sa l kl kiflilerde yafla ba l olarak nöromusküler cevaplar n de erlendirilmesi, fizik tedavi ve rehabilitasyon program bilim uzmanl tezi, Chandler JM, Duncan PW, Kochersberger G, Studensky S. Is lower extremity strengh gain associated with improwed in Physical performance and disability in frail,community-dwelling elders, Arch Med Rehabil 1998;79: Dustmann RE, Ruhlinng RO, Russell EM, et al. Aerobic exercises training and improved neuropsychological function of older individuals. Neurobiologyof Aging 194: Amudsen LR. Evaluation of a group exercise program for elderly womenwith coronar artery diseasa. Physical Therapy. 1989;69: Elsayed M, smail RJ, Intellectual differences of adult men ralated to age and physical fitness before and after or exercise program. J Gerontol 1980: Rubenstain lz, Josephson KR, Trueblood PR, et al. Effect of a group exercises programme on strengt,mobilityand falls among fall-prone elderly men. Journal of Gerontology Series a: Biologiiical sciences and medical sciences 2000; 55: Kara B. Yafll larda Kalistenik egzersizlerin fiziksel uygunluk ve biliflsel fonksiyonlara etkisi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sa l k Bilimleri Enstitüsü, Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dal Doktora tezi, zmir, Sang-I Lin, Woollacott M. Association between sensorimotor function and functional and reactive balance control in the elderly. Age and Ageing 2005; 34: Improve Balance: Prevent Falls Ohio State University Extension http: //ohioline.osu.edu/ss-fact/0170.html 23. Balance in the Elderly by Charlotte L.Shupert, Ph.D Chartered Society of Physiotherapy-Agility nin Egzersiz bukleti balance.lifetips.com/cat/60981/senior-exercise/ Balance Tips ve Senior. 25. Lowrey CE, Coutts RD. Rehabilitation of the hip. In: Nichel VL, Bottle MJ (eds). Orhopaedic Rehabilitation. New York: Churchill Livingston Inc, Lewek M, Stevens J, Snder-Mackler L, The use of elecrical stimulation to increase quadriceps femoris muscle force in an elderly patient following a total lence artroplasty. Physical Therapy 2001;81: Glokosky C, Chan MWK, Special needs of the older adult: Pedretti s Occupational Therapy Mosby, 2006: Turner A, Osteoartroz. The practice of occupational therapy. Churchill livingston, 1981; Turner A, Home visits. The practice of occupational therapy. Churchill Livingston, 1981; Paktil O,Paktil F. Yafll lar n bar nma ve bak m sorunlar,yafll lar için sa lanan çeflitli servisler. Di erlerinin konut sorunlar. TMMOB Mimarlar Odas, Komut E, 1996; Law M, Baum C. Measurement in occupational therapy, slack incorporated, 2005;11-6. Akad Geriatri 2009; 1:

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar.

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar. Cerebral palsi gibi hareket ve postüral kontrol bozukluklar na yol açan hastal klar olan çocuklar, hastal klar n n derecesine ba l olarak yürüme güçlü ü çekmekte veya hiç yürüyememektedir. Hart Walker,

Detaylı

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Hmfl. Sevgili GÜREL Emekli, Ac badem Sa l k Grubu Ac badem Hastanesi, Merkezi Sterilizasyon Ünitesi, STANBUL e-posta: sgurkan@asg.com.tr H

Detaylı

EGZERSİZ REÇETESİNİN GENEL PRENSİPLERİ DOÇ.DR.MİTAT KOZ

EGZERSİZ REÇETESİNİN GENEL PRENSİPLERİ DOÇ.DR.MİTAT KOZ EGZERSİZ REÇETESİNİN GENEL PRENSİPLERİ DOÇ.DR.MİTAT KOZ EGZERSİZ REÇETESİ? Egzersiz reçetesi bireylere sistematik ve bireyselleştirilmiş fiziksel aktivite önerileri yapılmasıdır. EGZERSİZ REÇETESİNİN GENEL

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl ÖZGEÇMİŞ 1. Adı soyadı: Sevim ÖKSÜZ İletişim Bilgileri: Adres: Doğu Akdeniz Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Fizyoterapi ve Bölümü, Mağusa-KIBRIS Tel: 0 (392) 630 2473 0 (392) 630 3067 Mail: sevim.oksuz@emu.edu.tr

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 62

Detaylı

Deomed Medikal Yay nc l k

Deomed Medikal Yay nc l k Deomed Medikal Yay nc l k Schiltenwolf / Henningsen Muskuloskeletal A r lar Biyopsikososyal Yaklafl mla Tan ve Tedavi Türkçe Editörü / M. Sar do an Çeviri / A. Kasabal gil 16.5 x 24 cm, XVI + 320 Sayfa

Detaylı

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM D YABETLE YAfiAMAK Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Diyabet,

Detaylı

İş Sağlığı İş Sağlığı nedir? Çağdaş İş Sağlığı anlayışı nedir?

İş Sağlığı İş Sağlığı nedir?    Çağdaş İş Sağlığı anlayışı nedir? İş Sağlığı İş sağlığı denilince, üretimi ve işyerini içine alan bir kavram düşünülmelidir. İşyerinde sağlıklı bir çalışma ortamı yoksa işçilerin sağlığından söz edilemez. İş Sağlığı nedir? Bütün çalışanların

Detaylı

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI NA GİRİŞ KOŞULLARI : Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Yüksekokullarının veya Yüksekokul ve Fakültelerin Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Detaylı

3 9 12 13 14 29 2 5 Tablo-2: Kat l m Öncesi Mali Yard m Kapsam nda Uygulanan Hibe Programlar (devam ) Tablo-2: Kat l m Öncesi Mali Yard m Kapsam nda Uygulanan Hibe Programlar (devam ) Tablo-4:

Detaylı

MESLEK MENSUPLARI AÇISINDAN TÜRK YE DENET M STANDARTLARININ DE ERLEND R LMES

MESLEK MENSUPLARI AÇISINDAN TÜRK YE DENET M STANDARTLARININ DE ERLEND R LMES MESLEK MENSUPLARI AÇISINDAN TÜRK YE DENET M STANDARTLARININ DE ERLEND R LMES Ahmet AKIN / TÜRMOB Yönetim Kurulu Üyesi 387 388 Genel Oturum III - Meslek Mensuplar Aç s ndan Türkiye Denetim Standartlar n

Detaylı

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL 2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL NOT: Düzeltmeler bold (koyu renk) olarak yaz lm flt r. YANLIfi DO RU 1. Ünite 1, Sayfa 3 3. DÜNYA HAYVAN POPULASYONU

Detaylı

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar Kazand ran Güç Mercedes-Benz orijinal ya lar arac n z üreten uzmanlar taraf ndan, gelifltirilmifltir. Mercedes-Benz in dilinden en iyi Mercedes-Benz

Detaylı

NIJERYA DAN GELEN YOLCUDA EBOLAYA RASTLANMADI

NIJERYA DAN GELEN YOLCUDA EBOLAYA RASTLANMADI Portal Adres NIJERYA DAN GELEN YOLCUDA EBOLAYA RASTLANMADI : www.cayyolu.com.tr İçeriği : Gündem : http://www.cayyolu.com.tr/haber/nijerya-dan-gelen-yolcuda-ebolaya-rastlanmadi/96318 1/3 SAGLIK IÇIN EGZERSIZ

Detaylı

ÖZGEÇMĠġ VE ESERLER LĠSTESĠ

ÖZGEÇMĠġ VE ESERLER LĠSTESĠ ÖZGEÇMĠġ VE ESERLER LĠSTESĠ ÖZGEÇMĠġ Adı Soyadı : Nuray ELİBOL Doğum Tarihi : 07/08/1985 Adres : İzmir Üniversitesi, Sağlık Yüksekokulu Fizyoterapi ve, Gürsel Aksel Bulvarı, No:14, 35350 Üçkuyular, İzmir

Detaylı

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 7 GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Genç Yetiflkinlerde Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 7 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading

Detaylı

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba

Detaylı

4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI

4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI 4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI Resul KURT* I. G R fi Ülkemizde 4447 say l Kanunla, emeklilikte köklü reformlar yap lm fl, ancak 4447 say l yasan n emeklilikte kademeli

Detaylı

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir.

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. OYUNCA IN ADI Akl nda Tut YAfi GRUBU 4-6 yafl OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. GENEL KURALLAR Çocuklar n görsel belle inin

Detaylı

Eğitim Düzeyi Mezun Olduğu Kurumun Adı İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doktora

Eğitim Düzeyi Mezun Olduğu Kurumun Adı İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doktora ÖZGEÇMİŞ Kişisel Bilgiler Adı soyadı: Saime Nilay BAYDOĞAN Doğum tarihi: 08.11.1986 Eğitim Düzeyi Mezun Olduğu Kurumun Adı Mez. Yılı İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doktora 2012-devam

Detaylı

2. Projelerle bütçe formatlar n bütünlefltirme

2. Projelerle bütçe formatlar n bütünlefltirme 2. Projelerle bütçe formatlar n bütünlefltirme Proje bütçesi haz rlarken dikkat edilmesi gereken üç aflama vard r. Bu aflamalar flunlard r: Kaynak belirleme ve bütçe tasla n n haz rlanmas Piyasa araflt

Detaylı

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*)

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) Amaç ve Kapsam Madde 1- Bu Yönetmelik, Türkiye Bilimsel

Detaylı

N-3 Diz Sabitleyici (Posterior Sheel)

N-3 Diz Sabitleyici (Posterior Sheel) N-3 Diz Sabitleyici (Posterior Sheel) Laminasyon tekni i ile kaplanm fl 1 cm lik özel süngerli kumafltan yap lan dizli in sa ve sol yanlar nda 1'er adet arkada ise 3 adet cep içine yerlefltirilmifl sert

Detaylı

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM)

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle /AIDS Dr. Aygen Tümer Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada /AIDS Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ)/UNAIDS taraf ndan Aral k 2010 tarihinde

Detaylı

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün Veri Toplama Yöntemleri Prof.Dr.Besti Üstün 1 VERİ (DATA) Belirli amaçlar için toplanan bilgilere veri denir. Araştırmacının belirlediği probleme en uygun çözümü bulabilmesi uygun veri toplama yöntemi

Detaylı

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1. GİRİŞ Odamızca, 2009 yılında 63 fuara katılan 435 üyemize 423 bin TL yurtiçi fuar teşviki ödenmiştir. Ödenen teşvik rakamı, 2008 yılına

Detaylı

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü Nükleer Santrallerde Enerji Üretimi ve Personel E itimi Mehmet TOMBAKO LU* Girifl Sürdürülebilir kalk nman n temel bileflenlerinden en önemlisinin enerji oldu unu söylemek abart l olmaz kan s nday m. Küreselleflen

Detaylı

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 18 Aral k 1979 da Birle mi Milletler Genel cinsiyet ayr mc l n yasaklayan ve kad n haklar n güvence alt na alan

Detaylı

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu 30 > 35 nsan Kaynaklar > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu > nsan Kaynaklar Personele Göre fl De il, fle Göre Personel. stanbul Büyükflehir Belediyesi, Personele Göre

Detaylı

YOĞUN BAKIM EKĐBĐNDE HEMŞĐRE ve REHABĐLĐTASYON. Yrd. Doç. Dr. Nilay Şahin Selçuk Üniversitesi, Meram Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon AD.

YOĞUN BAKIM EKĐBĐNDE HEMŞĐRE ve REHABĐLĐTASYON. Yrd. Doç. Dr. Nilay Şahin Selçuk Üniversitesi, Meram Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon AD. YOĞUN BAKIM EKĐBĐNDE HEMŞĐRE ve REHABĐLĐTASYON Yrd. Doç. Dr. Nilay Şahin Selçuk Üniversitesi, Meram Tıp Fakültesi Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon AD. Rehabilitasyonun Tanımı Fizyolojik veya anatomik yetersizliği

Detaylı

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE

Detaylı

Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9. Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi

Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9. Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi K lavuz Notlar Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9 Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi 1.0 Girifl 1.1 ndirgenmifl nakit ak fl ( NA)

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ

ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ ÖZGEÇMİŞ Adı Soyadı: Hülya Özlem ŞENER Doğum Tarihi: 01 /02 / 1971 İletişim: Cep 532 6944739 Mail: hulyaozlemsener@gmail.com hulya.sener@izmir.edu.tr Medeni Durum: Evli / 1

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 İÇİNDEKİLER Bölüm 1 Giriş 1 Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 Normal Dışı Davramışları Belirlemede Öznellik 2 Gelişimsel Değişimlerin Bir Bireyin Davranışsal ve Duygusal Dengesi Üzerindeki

Detaylı

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır.

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. KAVRAMLAR Büyüme ve Gelişme Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. Büyüme Büyüme, bedende gerçekleşen ve boy uzamasında olduğu gibi sayısal (nicel) değişikliklerle ifade edilebilecek yapısal

Detaylı

Süreç Verimliliğinde Araç ve Yöntemler

Süreç Verimliliğinde Araç ve Yöntemler Süreç Verimliliğinde Araç ve Yöntemler Dr. Hişam Alahdab Anadolu Sağlık Departman Merkezi Tıbbi Direktör Yardımcısı Tarih Sunum Planı Sağlıkta verimliliğin her düzeydeki önemi Verimsizliğin sebepleri Verimliğiliği

Detaylı

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler

ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler ISI At f Dizinlerine Derginizi Kazand rman z çin Öneriler Metin TUNÇ Seçici Olun ISI' n editoryal çal flanlar her y l yaklafl k olarak 2,000 dergiyi de erlendirmeye tabi tutmaktad r. Fakat de erlendirilen

Detaylı

S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER

S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER Erol LENGERL / Akis Ba ms z Denetim ve SMMM A.fi. 473 474 2. Salon - Paralel Oturum VIII - Sistem ve Süreç Denetiminde Karfl lafl lan

Detaylı

Schindler Grup nsan Kaynaklar Politikas

Schindler Grup nsan Kaynaklar Politikas Schindler Grup nsan Kaynaklar Politikas Girifl Schindler Kurumsal nsan Kaynaklar ( K) politikas, Schindler'in çal flanlar ile ilgili önceliklerini tan mlamaktad r. Bu belge, Navigator kitapç nda anlat

Detaylı

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir 2002 May s ay nda yap lan Birleflmifl Milletler Çocuk Özel Oturumu öncesinde tüm dünyada gerçeklefltirilen Çocuklar çin Evet Deyin kampanyas na Türkiye

Detaylı

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1 Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle Değerlendirilmesi 26-03 - 2009 Tuncay TEKSÖZ Dr. Yalçın KAYA Kerem HELVACIOĞLU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Türkiye 2004 yılından itibaren sağlık

Detaylı

STRATEJ K V ZYON BELGES

STRATEJ K V ZYON BELGES STRATEJ K V ZYON BELGES BEYAZ K TAP S UNUfi Sivil toplum; demokrasi, insan haklar ve hukuk devleti kavramlar n n yerleflmesiyle ilgili taleplerden ekonomiyle ilgili endiflelere kadar sosyal yaflama dair

Detaylı

TÜRK ECZACILARI TEMEL ULUSAL YETKİNLİK ÇERÇEVESİ*

TÜRK ECZACILARI TEMEL ULUSAL YETKİNLİK ÇERÇEVESİ* TÜRK ECZACILARI TEMEL ULUSAL YETKİNLİK ÇERÇEVESİ* *Bu çerçevede, FIP Eğitim girişimleri Çalışma Grubu nun koordinatörlüğünde hazırlanan Küresel Yetkinlik Çerçevesi nden yararlanılarak Türk Eczacıları için,

Detaylı

SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar

SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar Hmfl. Özlem SANDIKCI SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi, nfeksiyon Kontrol Hemfliresi,

Detaylı

: TRE Investment-TRE II Proje Tarihi : 01.2005-06.2005 nflaat Tarihi : 06.2005-12.2006 Ana Strüktür. : Betonarme Karkas Ana fllev

: TRE Investment-TRE II Proje Tarihi : 01.2005-06.2005 nflaat Tarihi : 06.2005-12.2006 Ana Strüktür. : Betonarme Karkas Ana fllev EGEM MARLIK 00/ - 0 Yap Tan t m Genel görünüm O live Park Evleri Mimari Tasar m : M art D Mimarl k, Metin K l ç Mimari Proje ve Uygulama Ekibi: Özgür Dinçer, Gökhan Yadel, Okan Taflk ran, brahim Deniz,

Detaylı

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir.

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENFOMA LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENF SİSTEMİ NEDİR? Lenf sistemi vücuttaki akkan dolaşım sistemidir. Lenf yolu damarlarındaki bağışıklık hücreleri,

Detaylı

Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Dokuz Eylül Üniversitesi 1998

Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Dokuz Eylül Üniversitesi 1998 1. Adı Soyadı : Feyzan CANKURTARAN 2. Doğum Tarihi : 26.07.1977 3. Unvanı : Yardımcı Doçent 4.Öğrenim Durumu : Doktora 5.Çalıştığı Kurum : Nuh Naci Yazgan Üniversitesi Derece Alan Üniversite Yıl Lisans

Detaylı

standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika

standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika standartlar Standartlar ve Sertifikalar sertifika Standartlar ve Sertifikalar.1. Genel Önceki bölümlerde paslanmaz çeliklere ait pek çok özellikler, standartlar ve karfl l klar hakk nda baz bilgiler verilmiflti.

Detaylı

ÇALIŞAN SAĞLIĞI BİRİMİ İŞLEYİŞİ Hastanesi

ÇALIŞAN SAĞLIĞI BİRİMİ İŞLEYİŞİ Hastanesi KİHG/İŞL-005 19.08.2009 07.08.2012 2 1/8 GÜNCELLEME BİLGİLERİ Güncelleme Tarihi Güncelleme No Açıklama 11.11.2009 1 Belge içeriğinde ve belge numarasında değişiklik yapılması 07.08.2012 2 Komite, başlık,

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog KONYA KARAMAN BÖLGESİ BOŞANMA ANALİZİ 22.07.2014 Tarihsel sürece bakıldığında kalkınma,

Detaylı

Seramik. nerelerde kullan l r. Konutlar. alfabesi 16

Seramik. nerelerde kullan l r. Konutlar. alfabesi 16 Seramik in alfabesi 16 Seramik nerelerde kullan l r Konutlar Banyo, tuvalet ve mutfaklar. Islak alanlar dedi imiz bu mekanlar n hem zemininde, hem de duvarlar nda seramik kullan l r. Bu noktada Türkiye

Detaylı

SÜREÇ YÖNETİMİ VE SÜREÇ İYİLEŞTİRME H.Ömer Gülseren > ogulseren@gmail.com

SÜREÇ YÖNETİMİ VE SÜREÇ İYİLEŞTİRME H.Ömer Gülseren > ogulseren@gmail.com SÜREÇ YÖNETİMİ VE SÜREÇ İYİLEŞTİRME H.Ömer Gülseren > ogulseren@gmail.com Giriş Yönetim alanında yaşanan değişim, süreç yönetimi anlayışını ön plana çıkarmıştır. Süreç yönetimi; insan ve madde kaynaklarını

Detaylı

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama 21 G R fi Araflt rman n amac na ba l olarak araflt rmac ayr ayr nicel veya nitel yöntemi kullanabilece i gibi her iki yöntemi bir arada kullanarak da araflt rmas n planlar. Her iki yöntemin planlama aflamas

Detaylı

Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar

Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar Sürdürülebilir sosyal güvenli in önündeki zorluklar Konular Geçmi ten önemli trendler Esneklik ve esnek güvence Bireyselcilik ve azalan dayan ma Silikle en toplum 2 Toplumsal: Daha az evlilik Daha fazla

Detaylı

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina .. 95 Türkiye ile Kazakistan: Karfl l kl Kazan mlara Dayal Bir flbirli i Bektas Mukhamejanov * Çeviren: Dr. Almagül sina Kazakistan ba ms zl n kazand ndan itibaren, d fl politika stratejisinde çok yönlü

Detaylı

YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü

YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİ Akdeniz Müftülüğü YETİŞKİNLER DİN EĞİTİMİNİN TANIMI Yetişkinler din eğitimi kavramını tanımlayabilmek için önce yetişkinler eğitimini tanımlayalım. En çok kullanılan ifade ile yaygın

Detaylı

Lima Bildirgesi AKADEM K ÖZGÜRLÜK VE YÜKSEK Ö RET M KURUMLARININ ÖZERKL

Lima Bildirgesi AKADEM K ÖZGÜRLÜK VE YÜKSEK Ö RET M KURUMLARININ ÖZERKL D ü n y a Ü n i v e r s i t e l e r S e r v i s i Lima Bildirgesi AKADEM K ÖZGÜRLÜK VE YÜKSEK Ö RET M KURUMLARININ ÖZERKL BAfiLANGIÇ nsan Haklar Evrensel Beyannamesinin 40. y ldönümünde 6-10 Eylül tarihleri

Detaylı

İngilizce Öğretmenlerinin Bilgisayar Beceri, Kullanım ve Pedagojik İçerik Bilgi Özdeğerlendirmeleri: e-inset NET. Betül Arap 1 Fidel Çakmak 2

İngilizce Öğretmenlerinin Bilgisayar Beceri, Kullanım ve Pedagojik İçerik Bilgi Özdeğerlendirmeleri: e-inset NET. Betül Arap 1 Fidel Çakmak 2 İngilizce Öğretmenlerinin Bilgisayar Beceri, Kullanım ve Pedagojik İçerik Bilgi Özdeğerlendirmeleri: e-inset NET DOI= 10.17556/jef.54455 Betül Arap 1 Fidel Çakmak 2 Genişletilmiş Özet Giriş Son yıllarda

Detaylı

BALIK YAĞI MI BALIK MI?

BALIK YAĞI MI BALIK MI? BALIK YAĞI MI BALIK MI? Son yıllarda balık yağı ile ilgili kalp damar hastalıklarından tutun da romatizma, şizofreni, AIDS gibi hastalıklarda balık yağının kullanılmasının yararları üzerine çok sayıda

Detaylı

Doç. Dr. Orhan YILMAZ

Doç. Dr. Orhan YILMAZ Yazar Ad 151 Doç. Dr. Orhan YILMAZ İnsanda iletişimin en önemli araçlarından biri olan ses, kişinin duygusal yapısını yansıtan bir olaydır. Yaş ilerledikçe tüm organlarda görülebilen yaşlanma konuşma

Detaylı

HEMŞİRE İNSANGÜCÜNÜN YETİŞTİRİLMESİ VE GELİŞTİRİLMESİ

HEMŞİRE İNSANGÜCÜNÜN YETİŞTİRİLMESİ VE GELİŞTİRİLMESİ HEMŞİRE İNSANGÜCÜNÜN YETİŞTİRİLMESİ VE GELİŞTİRİLMESİ Doç. Dr. Ülkü TATAR BAYKAL İÜ Florence Nightingale Hemşirelik Fakültesi Hemşirelikte Yönetim Anabilim Dalı ve Yönetici Hemşireler Derneği Yönetim Kurulu

Detaylı

AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*)

AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*) AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*) Amaç Madde 1. Bu Esaslar, kurulufllar n teknolojik AR-GE yapma yetene inin TÜB TAK taraf ndan de erlendirilmesine iliflkin usul ve esaslar belirlemektedir. Kapsam

Detaylı

Tarifname SARKOPENİ NİN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON

Tarifname SARKOPENİ NİN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON 1 Tarifname SARKOPENİ NİN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON Teknik Alan Buluş, sarkopeni nin tedavisine yönelik oluşturulmuş bir kompozisyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen Durumu Günümüzde sarkopeni,

Detaylı

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Otomasyon Sistemleri E itiminde Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Murat Ayaz Kocaeli Üniversitesi Teknik E itim Fakültesi, Elektrik E itimi Koray Erhan Kocaeli Üniversitesi, Teknoloji Fakültesi,

Detaylı

İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ ENGELSİZ ÜNİVERSİTE KOORDİNATÖRLÜĞÜ VE ENGELLİ ÖĞRENCİ BİRİMİ ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI BİRİNCİ BÖLÜM

İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ ENGELSİZ ÜNİVERSİTE KOORDİNATÖRLÜĞÜ VE ENGELLİ ÖĞRENCİ BİRİMİ ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI BİRİNCİ BÖLÜM İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ ENGELSİZ ÜNİVERSİTE KOORDİNATÖRLÜĞÜ VE ENGELLİ ÖĞRENCİ BİRİMİ ÇALIŞMA USUL VE ESASLARI BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Genel Esaslar Amaç Madde 1- (1)Bu

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. çindekiler

Detaylı

Tasarım ve Planlama Eğitimi Neden Diğer Bilim Alanlarındaki Eğitime Benzemiyor?

Tasarım ve Planlama Eğitimi Neden Diğer Bilim Alanlarındaki Eğitime Benzemiyor? Tasarım ve Planlama Eğitimi Neden Diğer Bilim Alanlarındaki Eğitime Benzemiyor? Doç.Dr. Nilgün GÖRER TAMER (Şehir Plancısı) Her fakülte içerdiği bölümlerin bilim alanına bağlı olarak farklılaşan öznel

Detaylı

T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş

T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK. BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş T.C. DİYARBAKIR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ RODİ ÇOCUK VE GENÇLİK MERKEZİ HAKKINDA YÖNETMELİK BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar, Kuruluş Amaç MADDE 1-Bu Yönetmeliğin amacı, Diyarbakır Büyükşehir

Detaylı

SAĞLIK YÖNÜYLE ÇALIŞMA HAYATINDA ERGONOMİ

SAĞLIK YÖNÜYLE ÇALIŞMA HAYATINDA ERGONOMİ SAĞLIK YÖNÜYLE ÇALIŞMA HAYATINDA ERGONOMİ Dr. Hülya TOPCU ÇAĞLAR Çalışan Sağlığı ve Güvenliği Daire Başkanlığı Meslek Hastalıkları ve İş Kazalarının Kontrolü Birimi 1 What is Ergonomics? Fit the task to

Detaylı

Kaynaştırma Uygulamaları Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ. eskemre@gmail.com

Kaynaştırma Uygulamaları Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ. eskemre@gmail.com Kaynaştırma Uygulamaları Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ eskemre@gmail.com Kaynaştırma Özel Gereksinimli Bireylerin Eğitim Ortamları Tam zamanlı genel eğitim sınıfı Öğretmene danışmanlık sağlandığı tam zamanlı

Detaylı

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm)

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm) 3. KANAL KONSTRÜKS YONU Türk Standart ve fiartnamelerinde kanal konstrüksiyonu üzerinde fazla durulmam flt r. Bay nd rl k Bakanl fiartnamesine göre, bas nç s - n fland rmas na ve takviye durumuna bak lmaks

Detaylı

RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG

RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG ÜÇLENDİRME ÇALIŞMALARI Doç.. Dr. Ercan ÖZGAN Düzce Üniversitesi YAPILARDA OLU AN R SKLER N NEDENLER GENEL OLARAK 1. Tasar m ve Analiz Hatalar 2. Malzeme Hatalar 3. çilik Hatalar

Detaylı

dan flman teslim ald evraklar inceledikten sonra nsan Kaynaklar Müdürlü ü/birimine gönderir.

dan flman teslim ald evraklar inceledikten sonra nsan Kaynaklar Müdürlü ü/birimine gönderir. TÜB TAK BAfiKANLIK, MERKEZ VE ENST TÜLERDE ÇALIfiIRKEN YÜKSEK L SANS VE DOKTORA Ö REN M YAPANLARA UYGULANACAK ESASLAR (*) Amaç ve Kapsam Madde 1- Bu Esaslar n amac ; Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araflt

Detaylı

2. Kapsam: Bu prosedür erişkin ve çocuk hastanın yoğun bakım ünitesine kabul edilmesinden taburcu edilmesine kadar yürütülen işlemleri kapsar.

2. Kapsam: Bu prosedür erişkin ve çocuk hastanın yoğun bakım ünitesine kabul edilmesinden taburcu edilmesine kadar yürütülen işlemleri kapsar. 1 / 5 1. Amaç: Bu prosedür, UÜ-SK da yaşam desteğine gerek duyan ve komadaki erişkin ve çocuk hastalara sunulacak yoğun bakım hizmetlerinin eşit, standart ve etkin bir şekilde yürütülmesini sağlamayı amaçlamaktadır.

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları I Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları II Yay n No : 2056 Hukuk Dizisi : 289 1. Bas Kas m 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-953 - 8

Detaylı

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z Nisan 2010 ISBN 978-9944-60-631-8 1. Bask, 1000 Adet Nisan 2010 stanbul stanbul Sanayi Odas Yay nlar No: 2010/5 Araflt rma fiubesi Meflrutiyet

Detaylı

AMAÇ: Hastalarımızın ve hasta yakınlarının tedavi öncesi, tedavi sırasında ve tedavi sonrasında bilgilendirilmesini ve eğitilmesini sağlamak.

AMAÇ: Hastalarımızın ve hasta yakınlarının tedavi öncesi, tedavi sırasında ve tedavi sonrasında bilgilendirilmesini ve eğitilmesini sağlamak. AMAÇ: Hastalarımızın ve hasta yakınlarının tedavi öncesi, tedavi sırasında ve tedavi sonrasında bilgilendirilmesini ve eğitilmesini sağlamak. KAPSAM: Tüm ayaktan ve yatarak tedavi gören hasta ve hasta

Detaylı

Yaflam. Yaflam iyilefltiren sa l k ve. Yaflam iyilefltiren sa l k ve bak m çözümleri...

Yaflam. Yaflam iyilefltiren sa l k ve. Yaflam iyilefltiren sa l k ve bak m çözümleri... BAKIM MERKEZ efltiren sa l k e Yaflam iyileflt vtiren sa l k ve bak m çözümle Yaflam iyilefltiren sa l k ve bak m çözümleri... Yaflam www.eczacibasisaglik.com.tr iyilefltiren sa l k ve bak m çözümleri...

Detaylı

OHSAS 18001 fl Sa l ve Güvenli i Yönetim Sisteminde Yap lan De iflikliklere Ayr nt l Bak fl

OHSAS 18001 fl Sa l ve Güvenli i Yönetim Sisteminde Yap lan De iflikliklere Ayr nt l Bak fl OHSAS 18001 fl Sa l ve Güvenli i Yönetim Sisteminde Yap lan De iflikliklere Ayr nt l Bak fl Altan ÇET NKAL MESS fl Sa l ve Güvenli i Uzman Geliflen yeni yönetim anlay fllar, hiyerarflik yap - lanmadan

Detaylı

UÜ-SK ORGAN VE DOKU NAKLİ PROSEDÜRÜ

UÜ-SK ORGAN VE DOKU NAKLİ PROSEDÜRÜ Rev. No : 01 Rev.Tarihi : 13 Haziran 2012 1/ 1. Amaç: UÜ-SK da organ ve doku nakli hizmetlerinden yararlanacak hastaların ve/veya canlı vericilerinin başvuru kriterlerinin ve organ bekleme listelerine

Detaylı

PROJE ODAKLI İŞ GELİŞTİRME; Kent Atölyeleri örneği

PROJE ODAKLI İŞ GELİŞTİRME; Kent Atölyeleri örneği PROJE ODAKLI İŞ GELİŞTİRME; Kent Atölyeleri örneği A.Faruk GÖKSU-ÇEKÜL Vakfı www.cekulvakfi.org.tr www.kentselyenileme.org ÇEKÜL Vakfı, kurulduğu günden bugüne kadar, Kendini Koruyan Kentler adı altında,

Detaylı

Yapı ve Deprem Yönetmelikleri, alan kullanım yönetmeliklerinin gözden geçirilmesi ve gerekiyorsa yeniden düzenlenmesi

Yapı ve Deprem Yönetmelikleri, alan kullanım yönetmeliklerinin gözden geçirilmesi ve gerekiyorsa yeniden düzenlenmesi Afet Yö netimi İnsan toplulukları için risk oluşturan afetlerin önlenmesi ve zararlarının azaltılması, afetlere karşı hazırlıklı olunması, afet anında hızlı ve etkili bir kurtarma, ilk yardım, geçici barındırma

Detaylı

Diyabet te Sağlık Önerileri. Diyabet

Diyabet te Sağlık Önerileri. Diyabet Diyabet te Sağlık Önerileri Diyabet BR.HLİ.041 Diyabette Sağlık Önerileri Her sağlıklı birey gibi diyabetli birey de bireysel bakımını sağlamalı; diyabete bağlı gelişen özellikli durumlarda gereken uygulamaları

Detaylı

Yoga. Beden Ruh ile Bulufluyor

Yoga. Beden Ruh ile Bulufluyor Beden Ruh ile Bulufluyor Düzenli bir flekilde Yoga Hareketleri (Asanalar) yapan bir insan sadece her bir kas n esnetip güçlendirmekle kalmaz ayn zamanda daha iyi uyur metabolizmas n gelifltirir ve ideal

Detaylı

Kadın İdrar İnkontinansı. Dr. M.NURİ BODAKÇİ

Kadın İdrar İnkontinansı. Dr. M.NURİ BODAKÇİ Kadın İdrar İnkontinansı Dr. M.NURİ BODAKÇİ Genel populasyonun çoğunda özellikle kadınlarda ve yaşlılarda mesane disfonksiyonu vardır. ICS üriner inkontinansı; objektif olarak gösterilebilen ve sosyal

Detaylı

SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar. Amaç

SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar. Amaç SİİRT ÜNİVERSİTESİ UZAKTAN EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Siirt Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama

Detaylı

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü,

Detaylı

EVOK Güvenlik in hedefi daima bu kalite ve standartlarda hizmet sunmakt r. Hasan ERDEM R. Mustafa AL KOÇ. Yönetim Kurulu Baflkan.

EVOK Güvenlik in hedefi daima bu kalite ve standartlarda hizmet sunmakt r. Hasan ERDEM R. Mustafa AL KOÇ. Yönetim Kurulu Baflkan. EVOK Güvenlik, ülkemizde büyük ihtiyaç duyulan güvenlik hizmetlerine kalite getirmek amac yla Mustafa Alikoç yönetiminde profesyonel bir ekip taraf ndan kurulmufltur. Güvenlik sektöründeki 10 y ll k bilgi,

Detaylı

1. Fizik Tedavi Nedir?

1. Fizik Tedavi Nedir? 1. Fizik Tedavi Nedir? Kas iskelet sistemi ile ilgili ağrı, fonksiyon kaybı, sakatlık ve yetersizliğin tedavisinde elektrik akımı, sıcak-soğuk, çeşitli frekansta ses dalgaları, manyetik alan tedavisi,

Detaylı

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK GİRİŞ Yaygın anksiyete bozukluğu ( YAB ) birçok konuyla, örneğin parasal, güvenlik, sağlık,

Detaylı

F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme

F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme S GORTA KOM SYON G DER BELGES mali ÇÖZÜM 171 Memifl KÜRK* I-G R fi: F inans sektörleri içinde sigortac l k sektörü tüm dünyada h zl bir büyüme göstermifltir. Geliflmifl ekonomilerde lokomotif rol üstlenen

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Orta kolayl kta okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

Venöz Tromboembolizmin Önlenmesinde Antitrombotik Tedavi (Birincil Koruma)

Venöz Tromboembolizmin Önlenmesinde Antitrombotik Tedavi (Birincil Koruma) .Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Kanama ve Tromboza E ilim Sempozyum Dizisi No: 36 Kas m 2003; s. 185-189 Venöz Tromboembolizmin Önlenmesinde Antitrombotik Tedavi (Birincil

Detaylı

Şeker Hastaları için Genel Sağlık Önerileri

Şeker Hastaları için Genel Sağlık Önerileri ÖNEMLİ! İlaçlarınızı düzenli kullanmanız çok önemlidir. Kilonuza dikkat ediniz. Ani bir kan şekeri düşmesi (hipoglisemi) durumuna karşı yanınızda her zaman birkaç adet şeker bulundurunuz. Mutlaka egzersiz

Detaylı

II. AMAÇ ve HEDEFLER 6-STRATEJ K ALAN: B L fi M TEKNOLOJ LER 6.1.STRATEJ K AMAÇ: Hizmetlerin kaliteli, güvenli, verimli, h zl ve düflük maliyetle sunulmas d r. STRATEJ K HEDEF 6.1.a) Birimler aras tam

Detaylı

MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY

MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY MOTORLU TAfiIT SÜRÜCÜLER KURSLARINDA KATMA DE ER VERG S N DO URAN OLAY brahim ERCAN * 1- GENEL B LG : Motorlu tafl t sürücüleri kurslar, 5580 say l Özel Ö retim Kurumlar Kanunu kapsam nda motorlu tafl

Detaylı

LE LG L YÖNETMEL KLER N DE ERLEND R LMES TOPLANTISI YAPILDI

LE LG L YÖNETMEL KLER N DE ERLEND R LMES TOPLANTISI YAPILDI Haberler 4857 SAYILI fi KANUNU LE LG L YÖNETMEL KLER N DE ERLEND R LMES TOPLANTISI YAPILDI 14 May s 2004 tarihinde Sendikam z Binas Mesut Erez Konferans Salonunda 4857 Say l fl Kanunu le lgili Yönetmeliklerin

Detaylı