Sermaye (Kapital) Hakkında

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Sermaye (Kapital) Hakkında"

Transkript

1 1 Sermaye (Kapital) Hakkında İktisat biliminde doğru tanım sorunu-2 Dr. Hasan Gürak Özet İktisatta bir Türk Okulu oluşmasına katkı amacıyla hazırlanan bu yazıda iktisat biliminde en çok kullanılan kavramlardan biri olan sermaye kavramını tartışılıyor. Yanıtını aradığımız sorular şunlar: Uzman iktisatçıların tanımında anlaştığı ortak bir sermaye kavramı var mıdır? Bir başka deyişle, sermaye denince hep aynı şeyi mi anlarız? Batı kaynaklı iktisadı kuramların-modellerin empoze ettiği gibi sermaye üretken (verimli) bir üretim girdisi midir? Üretkense ne üretir? Nasıl üretir? Üretim için sermaye mi önemlidir, sermayedar mı? İktisatta bir Türk Okulu oluşturma yolunda sermaye kavramını sorgulama zamanının çoktan geldiğini söyleyebiliriz. Bir Türk Okulu çerçevesinde Türk iktisatçılar arkaik sermaye anlayışına yeni yaklaşımlarla ciddi katkılarda bulunabilirler. Anahtar sözcükler: Sermaye, Sermayenin üretkenliği (verimliliği), Sermayedar. Abstract The purpose of this paper is to make a contribution to the emergence of a Turkish School in economics by discussing one of the key terms, capital. The questions to which we seek rational answers are as follows: Do the economic experts have a definition of capital on which they have consensus? In other words, do they understand the same meaning when they refer to or use the concept capital? Is capital indeed a productive factor of production as the economic theories of Western origin impose? If it is, as assumed, what does capital produce? And how does it produce it? Which one is more decisive to realize production: The Capital? Or the owner of capital, e.g., the Capitalist? It is high time to reconsider and to redefine the concept capital and the Turkish economists can do a contribution in this field to both the economic science as such and to the emergence of a Turkish School of Economics. Key words: Capital, Productivity of Capital, The Role of the Capitalist. Haziran

2 2 Giriş 1 İktisatçıların en sık kullandıkları iki temel değişkenden biri olan emek-emekçi kavramını bir önceki yazıda tartıştık 2. Bu yazıda amaç iktisatçılar tarafından en çok kullanılan iki değişkenden diğeri olan sermaye kavramını tartışmaktır. K ile simgelenen ve her tür üretim fonksiyonunun değişmez girdilerinden olan sermaye kavramı iktisatçı olsun veya olmasın herkes tarafından kullanılmasına karşın acaba uzman iktisatçıların tanımında anlaştığı ortak bir sermaye kavramı var mıdır? Bir başka deyişle, sermaye denince hep aynı şeyi mi anlarız? Batı kaynaklı iktisadı kuramların-modellerin empoze ettiği gibi sermaye üretken (verimli) bir üretim girdisi midir? Üretkense ne üretir? Nasıl üretir? Üretim için sermaye mi önemlidir, sermayedar mı? İktisatçılar genellikle yukarıdaki soruların yanıtlarını aramadan sermaye kavramını kullanırlar. Eğer uzman iktisatçılar kavramların anlamını sorgulama gereği duymazlarsa, öğrenciler hiç sorgulamaz; daha doğrusu sorgulamaya cesaret edemez. Ve bu kısır döngü böyle sürer, gider; şimdiye kadar olduğu gibi. İktisatta bir Türk Okulu oluşturma yolunda sermaye kavramını da sorgulama zamanı geldi. Bazı kişilere şaşırtıcı gelebilir ama iktisatçıların herkes tarafından kabul edilen, aynı anlama gelen bir sermaye tanımı yoktur. Konunun gidişatına göre sermaye kavramının çok farklı anlamlarda kullanıldığını görürüz. Ana-akım iktisatçılar oluşturdukları evrensel geçerli 3 yasaları olan modellerde sermaye kavramını sıkça ve gösterişli biçimlerde kullanırlar; hatta sermayenin üretken (verimli) olduğunu bile ileri sürerler. Ama bu mantıkla yapılan analizler ve öngörüler, gerçek iktisadi olguları ve ilişkileri sağlıklı bir biçimde açıklayabilme becerisine sahip olmaktan çok uzaktır. 1 Yazının içeriği hakkında değerli görüşlerini paylaşan sayın Prof. Dr. Cihan Dura, Prof. Dr. Hayriye Atik ve Dr. Halit Suiçmez e teşekkürlerimi sunarım. 2 Emek-Emekçi-Beşeri Sermaye Hakkında, İktisat biliminde doğru tanım sorunu-1; 3 Evrensel geçerli yasalar gerçeklere hiç uymayan ve aşırı ütopik bir varsayımdır. Örnek alınan fen bilimleri böyle anlamsız bir iddianın nedenidir. İktisadi ideologlar iktisat bilimini fen bilimlerine benzetmeye çalışarak bilimsellik iddiasında bulunmuşlardır. Ama aklı başında herkes bilir ki iktisat bir sosyal bilim dalıdır ve fen bilimlerine benzetilmeye çalışılması ideolojik amaçlıdır.

3 3 Tarihsel perspektifte sermaye (veya kapital) Bazı Klasik dönem iktisatçılarına göre sermaye, araç-gereç-makine gibi üretimin fiziksel girdileridir. Örneğin, bir otomobil fabrikasında sermaye, üretim amaçlı kullanılan tüm enerji, makineler, çekiç, keser, tornavida gibi aletler, hammaddeler ve ara-mallarından oluşur. Diğer bir deyişle, sermaye tanımı işgücünün emeği hariç üretimin diğer girdilerini kapsar. Bazı durumlarda üretimin tüm girdilerinin yanı sıra işgücünün ücretinin de üretim girdileri kapsamına girdiğini görürüz. Örneğin, Ricardo ya göre sermaye; "... bir ülkenin işgücünü harekete geçirmek için gerekli olan yiyecek, giyecek, araç-gereçler, hammaddeler, makineler ve benzeri şeylerden oluşan, bir ülkenin varlıklarının (kaynaklarının) (wealth) üretim için kullanılan kısmıdır. 4 (Ricardo;1990;95). Ricardo tarzında görüş sahibi olan Marx ın tanımına göre sermaye, kapitalistlerin sahip olduğu ve özel niteliklere sahip para kaynağıdır. Paranın özel nitelikleri, üretimde kullanılan sermayeyi diğer parasal birikimden ayırır ve bu özel nitelikler hakkında Marx şöyle der: "... bu para birikimi eğer üretimde, sadece ve açıkça kendi miktarını arttırmak amacıyla kullanılırsa-harcanırsa sermaye olarak tanımlanabilir. 5 (Marx; 1976;976). Bu tanıma göre parasal birikimin sermayedar tarafından kendini artırmak (kâr etmek) amaçlı kullanılması sermaye olarak tanımlanması için bir önkoşuldu. Ancak kendi işyerinin sahibi olan küçük çaptaki işletme sahiplerinin parasal birikimi bu sermaye tanımı dışında kalıyordu. Oysa küçük işletme sahiplerini yönlendiren amaç aynıydı; başlangıçtaki para miktarını, yani parasal birikimin kendi miktarını arttırmak veya kâr etmek. Klasik dönem iktisatçısı olan J.S. Mill in sermaye tanımı da benzer bir biçimdeydi. Sermayenin üretim için yaptığı şey, üretim süreci esnasında işin gerektirdiği barınağı, korumayı, araç-gereci ve makineleri sağlamak ve işçileri beslemek 4 that part of the wealth of a country which is employed in production, and consists of food, clothing, tools, raw materials, machinery, etc., necessary to give effect to labour." (Ricardo;1990:95). 5 in itself this sum of money may only be defined as capital if it is employed, spent, with the aim of increasing it, if it is spent expressly in order to increase it." (Marx; 1976;976).

4 4 veya bir şekilde varlıklarını sürdürmeyi sağlamaktır Bu amaçla kullanılan şeyler sermayedir. 6 (aktaran Schumpeter;1954;634). Çağdaş Kuramlarda Sermaye Anlayışı Zaman içinde Klasik Dönem in Siyasal İktisat anlayışını bilimsel (!) Saf İktisat a (pure economics) dönüştürmek için ideolojik çabalar başladı. Çünkü üretim sürecinde emekçinin emeğini yücelten Ricardo-Marx geleneği çerçevesindeki emek-değer kavramı üzerine inşa edilen analizler sermaye sahiplerini ve siyasi temsilcilerini çok rahatsız ediyordu. Bu nedenle 1870 li yıllardan itibaren alternatif kuramlar-modeller oluşmaya başladı. İdeolojik savaşın öncüleri Jevons, Walras, Menger gibi iktisatçılardı. Çeşitli bilimsel (!) kuramlar ve modeller ortaya çıkıyor, eski kavramlar için yeni tanımlar yapılıyordu 7. Marshall sermayeyi daha tatmin edici (!) bir biçimde tanımlamak gerektiğini düşünüyordu ve şöyle bir sermaye tanımı yaptı: Sermaye; beşeri çabaların ve fedakârlıkların sonucu biriktirilmiş olup, şimdiki zamanda değil, gelecekte fayda sağlayacak şekilde kullanılan şeylerdir 8. (Marshall; 1990). Başka bir deyişle, üretimde kullanılan sermaye fedakârlık yapılıp o an tüketilmedikleri ve üretimde kullanıldıkları için ödüllendirilmeyi, yani kâr elde etmeyi hak ediyordu. Beşeri çabaların.. sonucu biriktirilmiş şeyler önceden üretilmiş şeylerdir. Dolayısıyla bu önceden üretilmiş şeylerin üretiminde kimlere ait beşeri çabalar olduğu, örneğin emekçinin emeğinin rolü ve ödüllendirilmeyi hak edip etmedikleri de Marshall tarafından tartışılmalıydı. Ana-akım iktisatçıların en çok itibar ettiği L. Robbins in tanımına göre sermaye kıt bir üretim girdisiydi, dolayısıyla kıt olmaktan kaynaklanan bir değeri vardı. Ana-akım ideologları sermayenin aynı zamanda üretken bir üretim girdisi olduğunu ileri sürdüler. Artık sermaye 6 "What capital does for production is to afford the shelter, protection, tools and materials which the work requires, and to feed and otherwise maintain the laborers during the process... Whatever things are destined for this use... are Capital". (aktaran Schumpeter;1954;634). 7 Sermaye ve getirisi hakkında eleştiriler için bak. D.M. Hausman,1981; Capital, Profits and Prices, Columbia Uni. Press, New York. 8 "... a store of things, the result of human efforts and sacrifices, devoted mainly to securing benefits in the future rather than in the present." (A. Marshall;1990;787).

5 5 de tıpkı emekçi ve doğa gibi üretken özelliklere sahip bir girdiydi; hatta sermayenin değişken nitelikte bir marjinal üretkenliği bile vardı ve bu hesaplanabilirdi. Avusturya Okulu sermayenin üretken bir faktör olamayacağını ileri sürüyordu. Sermaye biriktirilmiş-emek (saved-up labor) ve biriktirilmiş-toprak (saved-up land) olarak kabul ediliyordu. Eğer biriktirilmiş varlık şimdi harcanmaz (tüketilmez), gelecekteki bir tarihte tüketilmek üzere üretimde kullanılırsa, sermayedarın gelecekte daha çok tüketmesi mümkün olacaktır. Çünkü şimdiki emek ve toprağın getirisi ile biriktirilmiş varlıkların gelecekteki getirisi arasındaki farkın pozitif gelir olarak sermaye sahibine dönmesi bekleniyordu. Avusturya Okulu farklı bir iktisadi okul olarak ortaya çıkmayı başarsa da kuramları Anglosakson Okul unkiler kadar itibar görmedi. Ne de olsa biriktirilmiş-emek gibi Marxist ideolojiyi anımsatan kaygı verici vurguları vardı. Üstelik sermayeyi üretkenliği olan bir girdi olarak kabul etmiyordu. Zaman içinde tartışmayı açık ara farkla kazanan taraf sermayenin kıt ve verimli (!) olduğunu, her üretim faktörünün kendi marjinal verimliliği kadar gelir sahibi olduğunu ileri süren Anglosakson kökenli bilimsel (!) görüş oldu. Sermaye Tanımları Sermaye kavramı kullanıldığı yere ve iktisadi ilişki türüne göre farklı anlamlar içerir. Sokaktaki vatandaş kavramı yanlış anlamda kullansa bile bu hoş görülebilir; çünkü bilimsellik iddiası yoktur. Ama uzman iktisatçılar ve akademisyenler aynı kavramı analizlerinde birbirinden farklı anlamlarda kullanırsa bilimsel açıdan ciddi bir sorun var demektir. Her bilimsel kuram bir takım öncüllerden (tanımlardan, varsayımlardan) hareketle analiz yapar ve bir sonuca ulaşır. Eğer öncüller yanlış olursa, analiz yöntemi doğru olsa bile sonuç (yapılan analizliler ve öngörüler veya sunulan çözüm önerileri) yanlış veya eksik veya yetersiz olacaktır. Aşağıdaki bölümlerde altı farklı sermaye tanımı yapacağız. İlk olarak sokaktaki vatandaşın sermaye sözcüğünü hangi anlamda kullandığından başlayacağız. Sonraki beş sermaye tanımı uzman/akademisyen iktisatçıların kullandıkları kavramlardır. Altıncı ve sonuncu bölümdeki sermaye tanımı katma-değer ölçütüne göre yapılmış bir sermaye tanımıdır ve kanımca en gerçekçi ve en doğru tanımdır.

6 6 1- Akademik Olmayan (Halkın) Sermaye Tanımı Girişimci niteliklere sahip birinin bir bakkal dükkânı veya oto-tamirhanesi veya berber salonu açmayı düşündüğünü varsayalım. Kendi işyerini açmak isteyen bu kişiye çevreden gelecek ilk ve önemli soru; Sermayen var mı? veya Sermayen ne kadar? sorusu olacaktır. Çünkü sermayesi olmayan bir girişimcinin başarılı olması mümkün değildir. Burada sermayenin küçük veya büyük olması belirleyici etmen değildir; asıl önemli olan yapılması planlanan işe uygun ve yeterli miktarda sermaye bulunup, bulunmadığıdır. Eğer yapılacak iş küçük ölçekte üretim ise göreceli olarak küçük bir sermaye yeterli olacaktır. Eğer yapılması planlanan üretim göreceli olarak büyük ölçekteyse, örneğin otomobil üretimi planlanıyorsa, gerekli olan sermaye de işe oranla daha büyük olacaktır. Sermaye sahibinin, buradaki örnekte bir üreticinin, başlangıç sermayesi (K t ) planlanan üretimi gerçekleştirmek amacıyla harcanan veya kullanılan her türlü üretim girdisidir. Başlangıç sermayesi parasal birikim olabileceği gibi bina, makine, araç-gereç gibi fiziksel girdiler veya girişimcinin bireysel nitelik düzeyi (beşeri-sermayesi) veya bunların bir bileşeni olabilir. Başlangıç sermayesinin amacı planlanan üretimi gerçekleştirmek için üretimin girdilerini bir araya getirmek ve süreç tamamlandığında sermayedarın başlangıç sermayesine bir ek-gelir veya eşanlamlı olarak ticari kazanç veya kâr kazandırmaktır. Bir başka deyişle, üretim döngüsünün tamamlanması sonucu sermayedar başlangıç sermayesinin artmasını bekler (K t+1 > K t ). Ancak örneğimizdeki ticari kazanç peşindeki girişimci hiçbir zaman bilimsel (!) kuramın öngördüğü gibi sermayenin üretkenliği varsayımından yola çıkarak kâr hesabı yapmaz. Girişimcimiz için sermayenin marjinal verimliliği ise söz konusu bile değildir. Dolayısıyla gerçek yaşamdan örnek aldığımız girişimci için sermaye kavramı ana-akım ideolojinin bilimsel (!) tanıma uygun değildir 9. Bazı iktisatçılar sermayenin (aslında sermayedarın denmesi daha doğru olur) amacının her zaman kâr elde etmek olmadığını, üretim (yatırım) kararlarının arkasında kâr dışında başka amaçların da olabileceğini ileri sürerler. Böyle bir sav ya ideolojiktir ya da bu iktisatçılar özel sektörde ticari faaliyette bulunmanın temel amacını bilmiyorlardır. Her türlü ticari işletmenin amacı kâr etmektir; uzun dönem amacı ise kârı ençoklaştırmaktır (maksimize etmek). 9 Yirmi (20) yıl kadar özel sektörde iş-deneyimine sahip biri olarak bu anlayışı çok iyi bildiğimi söyleyebilirim. Zaten benim akademisyen meslektaşlarıma göre en önemli farkım ve avantajım uzun yılları kapsayan reelsektör deneyimimdir. Bir başka deyişle, belirttiğim görüşler salt akademik kitaplardan öğrendiğim konular değildir. Her görüşümün oluşumunda reel iş dünyasındaki deneyimlerimin etkisi vardır. (Hasan Gürak).

7 7 Kâr amacı gütmeyen ama bir hizmet veya fiziksel ürün üreten kuruluşlar veya kurumlar olabilir. Örneğin bir vakıf, ihtiyacı olanları doyurmak amacıyla yemek üretimi veya dağıtımı yapabilir ve bu süreçte istihdamı artırabilir. Veya bir sağlık kurumu fakirlere ücretsiz sağlık hizmeti verebilir. Bir eğitim kurumu veya öğretmen öğrencilere ücretsiz eğitim hizmeti verebilir. Ama bu tür faaliyetler hayır amaçlıdır, ticari kazanç amaçlı değil. Bu yazıda bizim ilgi alanımız ticari işletmelerdir; dolayısıyla kâr amacı gütmeleri yapılan işin doğası gereğidir. Bu yazının sermaye ile ilgili 6. Bölümü nde bu konuyu daha ayrıntılı olarak inceleyeceğiz. 2- Servet 10 Aracı Olarak Sermaye Toplumda bazı kişilerin geliri belli bir düzeyin üstünde olup, yaşamını rahat bir ortamda sürdürürken aynı zamanda birikimlerinin bir bölümünü sanat eserleri, mücevherler, taşınmaz mallar gibi yatırımlar için harcarlar. Uzmanlar bu tür harcamaya yatırım, parasal birikime de sermaye derler. Ancak, buradaki yatırım bir şey üretmek amaçlı değildir.. Böylece karşımıza birincisinden farklı bir sermaye tanımı çıkar. Bu tür sermaye mülk sahibine saygınlık kazandırabilir veya kötü günlerde yedek akçe olarak bir güvence kaynağı olabilir. Yatırım yapılan şeylerin değeri zaman içinde beklenenin çok üzerinde artarak başlangıçta yatırım yapılan sermayenin değerinin çok üstüne çıkmasına neden olabilir. Ama bu tür sermayenin üretimle veya üretkenlikle doğrudan ilişkisi olmadığından bilimsel (!) kuramlardaki üretken sermaye tanımına uymaz; dolayısıyla marjinal verimliliği de olamaz. 3- Beşeri Sermaye 11 Bazı iktisatçılar çalışanların niteliklerini beşeri sermaye (H) olarak tanımlar. Günümüz iktisadi kuramlarında-modellerinde beşeri sermaye kavramına rastlamamak sıra dışı bir durumdur. Böylece karşımıza bir sermaye kavramı daha çıkar. Oysa bir önceki Emek-Emekçi-Beşeri Sermaye başlıklı yazımda gösterdiğim gibi beşeri sermaye emekçinin nitelik düzeyi ile ilgili bir kavramdır ve ayrıca sermaye kategorisine sokulmaya çalışılması ideolojik amaçlıdır. 10 Üretimde kullanılmayan arazi, konut, mücevher, sanat eserleri, vb. 11 Emek-Emekçi-Beşeri Sermaye kavramlarını bir önceki makalede tartıştığımız için burada ayrıntılı olarak üzerinde durmuyor, sadece beşeri sermayenin işgücünün nitelik düzeyi ile ilgili bir kavram olduğunu belirtmekle yetiniyoruz.

8 8 Bazı iktisatçıların varsaydığı gibi bir an için beşeri sermayeyi emekçiden farklı bir üretim girdisi olarak kabul edelim. Şimdi artık üçüncü bir sermaye tanımına sahibiz. Üstelik ilk ikisinden farklı olarak beşeri sermaye hem üretkendir (verimlidir) hem de marjinal verimliliği vardır. Ancak ortada bir sorun var: Çalışan (H) belli saatlerde emeğini sermayedara kiralayarak miktarı önceden belirlenmiş bir ücret kazanır. Sermaye(-dar) ise oranı ve miktarı önceden bilinmeyen kâr elde etmeye çalışır. H nin geliri önceden belirlendiğine göre ücret düzeyi üretim miktarı veya üretkenlikle birlikte değişen bir girdi olamaz. Bu durum bize K ile simgelenen sermaye ile H ile simgelenen sermaye arasında çok farklı özellikler olduğunu gösterir. Aralarındaki benzerlik isim benzerliği olmaktan öte değildir. 4- Faiz Getiren Sermaye 12 Yukarıdaki bölümlerde karşılaştığımız üç farklı sermaye tanımı dışında dördüncü sermaye türü olarak parasal birikim sahibine faiz adı altında ek-gelir getiren sermayeyi inceleyeceğiz. Bu tür faiz getirisi olan sermaye üretime doğrudan bir katkı yapmaz, üretimden kaynaklanan zarar riski taşımaz, istihdam yaratmaz ama sermaye sahibine faiz adı altında bir ek-gelir sağlar. Faiz getirisi olan sermayeyi şöyle tanımlayabiliriz: Bir mevduat hesabına yatırılan veya bonotahvil gibi menkul değer alımında kullanılan, bireye veya işletmeye ait parasal birikim. Acaba faiz getirisi olan sermaye bilimsel kuramların sözünü ettiği üretken (verimli) sermaye olabilir mi? Bu soruyu yanıtlamak için bu bölümde faiz getiren sermayeyi iki alt-başlık altında inceleyeceğiz. Kolaylık için enflasyonun olmadığını varsayıyoruz. 4-a: Bono-tahvil gibi değerli kâğıtlardan elde edilen faiz geliri. Sermaye sahibinin birikimiyle bono veya tahvil aldığını varsayalım. Belli bir dönem sonunda sermaye sahibi sabit veya değişken bir ek-gelir (faiz geliri) elde edecek, başlangıç sermayesi artacaktır, cet. par. Acaba elde edilen ek-gelir geleneksel kuramların sözünü ettiği sermayenin üretkenliğinden (verimliliğinden) kaynaklanan bir ek-gelir olabilir mi? Bono veya tahvile yatırılması ile üretime doğrudan hiçbir katkı gerçekleşmemekte, risk üstlenilmemekte ve istihdam yaratılmamaktadır. Bono veya tahvil ihraç eden işletme/kurum 12 Faiz getirisi, para birikiminin yatırıldığı mevduat hesabından veya bono-tahvil alımı karşılığı elde edilen ekgeliri kapsamaktadır. Para birikimi sahibi birey olabileceği gibi kurum veya işletme de olabilir. Yatırım veya tüketim veya bir başka amaçla verilen borç para karşılığı elde edilen ve faiz olarak bilinen gelir türü kapsama dışındadır çünkü bu tür faiz gelirini kâr olarak da tanımlamak mümkündür. (Bak. H. Gürak; Islam and Scientific Economics; 2014).

9 9 aldığı borcu risk üstlenerek üretimde kullanabilir, toplumsal gönencin ve istihdamın artmasına katkıda bulunabilir. Ama bu durum bono veya tahvile yatırım yapan sermaye sahibini açısından bir anlam taşımaz. Bono/tahvil alanın üstlendiği tek risk, ödeme zamanı geldiğinde ana-para artı faiz ödemesi yapmakla sorumlu bono/tahvil ihracı yapan işletmenin veya kurumun borcunu ödemeyerek iflas etmesidir. Dolayısıyla sermayenin verimliliği bağlamında değerlendirildiğinde akılcı ve mantıklı yanıtın sermaye verimli değildir olması gerekir. Bir başka deyişle, tahvil veya bonoya yatırılan sermaye ana-akım ideolojik modellerin sözünü ettiği üretken sermaye değildir. Şimdi bir de mevduat hesabından elde edilen faiz gelirini inceleyelim. 4-b: Mevduat hesabından elde edilen gelir. Sermaye sahibinin sermayesini (para birikimini) bir mevduat hesabına yatırıp, belli bir zaman dilimi sonunda faiz adı altında oranı önceden belirlenmiş bir ek-gelir sağladığını varsayalım. Sermayenin bu ek-getirisi bilimsel (!) iktisadi kuramların üretken sermaye tanımına uyar mı? Mevduata yatırılması durumunda sermaye sahibi açısından doğrudan üretilen bir ürün, yaratılan işyeri veya üretimden kaynaklanan bir risk yoktur. 13 Paradan para kazandıran ama hiçbir şey üretmeyen bu tür pasif sermayeyi üretken olarak tanımlamak ne bilimsel açıdan ne de akılcı düşünce açısından doğru olmaz. Dolayısıyla, bir önceki 4-a örneğinde olduğu gibi, bu durumda da ne geleneksel kuramların sözünü ettiği sermayenin üretkenliğinden (verimliliğinden) ne de marjinal verimliliğinden söz etmek mümkündür. 5- Fiziksel Ürün ve Hizmet Üreten Sermaye Sermayenin üretkenliğinden (verimlilikten) söz ettiğimize göre üretilen bir ürün olması gerekir. Üretilen ürün masa, çanta, ceket, bilgisayar gibi fiziksel bir ürün olabileceği gibi saç kesimi, danışmanlık, öğretmenlik gibi bir hizmet üretimi de olabilir. Fiziksel ürün ile hizmet arasındaki en önemli fark birincisinin elle tutulur, depolanabilir, üretim tarihinden ilerideki bir tarihte tüketilebilir olmasıdır. Ekim ayında üretilen bir masa altı ay sonra da satışa sunulabilir. Ama hizmet çok farklıdır, üretildiği anda tüketilir; daha doğrusu üretim esnasında veya üretim süreci sonunda hemen tüketilir. Örneğin bir öğretmenin sunduğu 40 dakikalık 13 Burada aracı bir finans kuruluşunun bir hizmet üretip üretmediğini tartışmıyoruz.

10 10 matematik dersi süreç sonunda tamamlanmıştır. Bir başka deyişle, eğer fiziksel bir kayıt aracıyla kayıt altına alınmamışsa, ders (hizmet) üretildiği anda biter. Oysa fiziksel ürün (meta) üretiminde durum çok farklıdır. Veri girdiler ile yapılan üretimin marjinal analizi yapılabilir. Çünkü üretim daha sonraki bir tarihte tüketilmeyi amaçlar, bu nedenle üretilen fiziksel ürün sayılabilir ve depolanabilir. Dolayısıyla hizmet üretiminden farklı olarak fiziksel ürünlerde marjinal verimlilik analizi yapmak mümkündür. 5-a: Hizmet Üretimi Analizi Nerede? Günümüzde iktisatçıların büyük çoğunluğu, özellikle de ana-akım ideoloji taraftarı iktisatçılar ve onların oluşturdukları kuramlar-modeller sermayenin üretken bir faktör olduğu varsayımından hareket ederler. Ama kullandıkları modellerde genellikle fiziksel ürün (meta) - hizmet üretimi ayrımı yapılmaz. Biraz dikkatli bir gözle bakıldığında ana-akım kuramların genellikle fiziksel-ürün üretimi ile ilgili olduğudur. Bunun en açık göstergesi marjinal verimlilik analizidir. Bir hizmet, üretildiği anda tüketilir. Üretildiği tarihten ilerideki bir tarihte tüketilmesi için saklanamaz, biriktirilemez. Dolayısıyla üretilen bir hizmetin marjinal verimlilik analizi yapılamaz, ürettiği marjinal ürün hesaplanamaz. Olsa olsa marjinal ürünün nitelik düzeyinin değişebileceği, her marjinal birim zamanda hizmetin niteliğinin hangi düzeyde olacağı tartışılabilir. Bir öğretmenin, aynı içerikli bir derste diğer öğretmene göre daha çok görsel malzeme veya bir bilgisayar kullandığını varsayalım. Bu durumda birinci öğretmenin verimliliği ikinciye göre daha yüksek mi olur? Burada verimlilik tanımını yaparken çok hassas olmak gerekir. Eğer daha verimli olmaktan kast edilen daha çok görsellik sunmaksa, birinci öğretmen daha verimlidir. Ama verimlilik öğrenciye aktarılan bilgi miktarı ile ölçülecekse, bu miktarı ölçmek hemen hemen olanaksızdır. Bu tür bir verimlilik analizinde sadece öğretmenin öğretme becerisini değil, öğrencinin öğrenebilme becerisini de ölçmek gerekir. Sınıfta beş öğrenci olduğunu varsayalım. Beş kişiye göre verimlilik analizi yapabilmek kolay olmayacaktır. Ama sınıfta 50 kişi varsa verimlilik analizi çok daha zorlaşacaktır.

11 11 Verimli olmak Ama hangi kritere göre? Bir sanayi şirketinin genel müdürü klasik müzik düşkünüymüş. Günlerden bir gün, şehre ünlü bir orkestra gelmiş. Vereceği konserin en önemli parçası da Schubert'in ünlü Bitmeyen Senfonisiymiş. Genel müdüre, konser için bir davetiye gelmiş ama işi nedeniyle gidemeyeceğinden davetiyeyi şirketin verimlilik uzmanına vermiş. Git ve bana izlenimlerini aktar, demiş. Ertesi gün verimlilik uzmanından bir değerlendirme raporu gelmiş. Sayın Genel Müdürüm, diye başlıyormuş rapor; Dört obuacı konserin önemli bir süresinde boş oturdular. Bunların sayısını azaltırsak konsere daha çok katkıda bulunurlar. Orkestrada on iki kemancı var. Bunların hepsi aynı anda hareket ediyorlar ve aynı notaları seslendiriyorlar. Bence yanlış, personel tasarrufu yapılmalı. Onaltılık notalara ağırlık verilmiş. Büyük ziyan. Seyirciler sekizlik ve onaltılık notalar arasındaki farkı anlamaz. Bu nedenle onaltılık notalarla eser çalarak yüksek ücret alan elemanlar yerine, sekizlik notaları çaldırıp, düşük ücretle çalışan stajyerler kullanılmalı. Yaylı sazlarla işlenen pasajlar, nefesli sazlarla aynen tekrarlanıyor. Bu durum gereksiz tekrar yaratıyor. Bu durum önlendiğinde iki saatlik konser yarı yarıya iner. Eğer Schubert bu önlemleri alsaydı, 'bitmemiş senfoni' biterdi. Arz ederim, efendim. Verimlilik Uzmanı Kaynak: H. Gürak; Economic Growth & Development, 2015, Peter Lang. Çağdaş ekonomilerde gerçekleşen toplam üretimin büyük bölümü hizmet 14 üretimidir. Hizmet ve fiziksel ürün üretiminin farklı özellikler sergilemesinin gözden kaçması veya ihmal edilmesi ana-akım modellerin bir başka kısır yönünü ortaya koyar. Dolayısıyla ana-akım kuramlara göre ekonominin bütünüyle ilgili yapılan analizler, değerlendirmeler, öngörüler yapısı gereği kusurludur-eksiktir ve gerçek ekonomik ilişkileri yansıtmaktan uzaktır. Hizmet sektörü üretim analizlerinin yeniden ele alınması gerekir. 5-b: Fiziksel Ürün Üretimi Geleneksel bilimsel (!) kuramların yanlışına şimdilik kaydıyla biz de ortak olalım ve en büyük sektör olan hizmet üretimi sektörünü yok sayarak, ekonomide sadece fiziksel ürünler üretildiğini varsayalım. Acaba sermaye ne üretir de başlangıçtaki miktarı artar? 14 Hizmet sektöründe fiyat oluşumu ve büyüme ile ilgili daha ayrıntılı malumat için bak. H. Gürak, 2006, Verimlilik ve MPM, H. Gürak, 2008, Verimlilik, H. Gürak, 2011, İktisat, Genesis; H. Gürak, 2015, Economic Growth and Development, Peter Lang.

12 12 Ana-akım ideolojiye göre üretken olduğu varsayılan sermayenin işgücü maliyeti (ücret) dışındaki tüm üretim girdilerinin maliyetini karşılaması gerekir. Bir başka deyişle, emekçi dışında kalan üretim tesisi, hammaddeler, ara-mallar, enerji, makineler, araç-gereç ve diğer üretim girdilerini bir araya getiren şey sermayedir. Dolayısıyla üretimi başlatmak için gerekli sermaye miktarı üretim öncesi bellidir. Üretim süreci sonunda sermayenin verimli olduğu varsayıldığından başlangıç sermayesinin bir biçimde artması gerekir. Hedeflenen üretim miktarı belli olduğunda, birim başı ürün maliyetini hesaplayabiliriz. Birim satış fiyatının birim üretim maliyetinden yüzde 10 daha yüksek olduğunu varsayalım. Eğer birim maliyet 10 TL ise birim satış fiyatı 11 TL olmalı. Ancak burada aklımıza kritik bir soru geliyor: Sermaye ne yaptı veya 10 TL olan kendi değerine ne kattı da birim satış fiyatı 1 TL artarak 11 TL oldu? Maliyeti belli olan bir ürün kendi değerine ek bir değer katıyor olabilir mi? Birim maliyeti işçi ücretini katmadan belirledik. Ama ücret maliyetini katınca değişen bir durum olmayacak. Birim maliyet önceden bellidir ve hesaplanabilir. Bu durumda sermayenin verimliliği nasıl olacak? Sermaye ek-değer olarak neyi üretecek? Sermayenin başlangıç sermayesine ek-gelir olarak kâr elde ettiğini biliyoruz. Ama kâr oranı veya miktarının da satış öncesi belirlendiğini biliyoruz. Bu durumda başlangıç sermayesi kendi değerini artırmak için ne üretiyor olabilir? Aslında hiçbir ek-değer üretilmiyor. Sermayenin üretim sonrası elde ettiği ek-gelir olan kâr yatırımcının (sermayedarın) üstlendiği riskin karşılığıdır. Dolayısıyla aslında sermaye anaakım ideolojinin ileri sürdüğü gibi bir değer üretmiyor, üstlendiği riskin karşılığını alıyor. Ve bu karşılığın (kârın) sermayenin üretkenliği ile hiçbir ilişkisi yoktur. Sermaye-malları üretken olabilir mi? Yukarıdaki bölümde sözü edilen sermayeye alternatif olarak sermaye kavramından sadece ve sadece üretimde kullanılan sermaye-mallarının (makineler- araç-gereçler) kastedildiğini varsayalım. Bu durumda sermaye mallarının üretken olması, önceden bilinen kendi değerine üretim sürecinde ek-değer katması gerekir. Oysa sermaye-malları (makineler ve araç-gereçler) işgücünün verimliliğini arttırmak amacıyla işgücü tarafından üretilmiş ürünlerdir. Dolayısıyla işgücünün emeği tarafından dönüştürülmüş doğanın hammaddeleri olan sermaye-malları kendileri üretilmişken üretken olabilir mi?

13 13 Akılcı ve mantıklı düşünce; Hayır! diyor, ama geleneksel Anglosakson ideolojinin taraftarları aksini iddia ediyor. Değeri önceden belli olan sermaye-malları üretilen ürüne ancak ve ancak kendi değerleri kadar bir katkı yaparlar. Örneğin bir birim sermaye-malının değeri 5 TL ise üretilen ürünün değerine katkısı da ancak 5 TL olur. Dolayısıyla üretimmalları hiçbir ek-değer üretmezler. Varsayalım sermayedar-b nin sahip olduğu sermaye-mallarının değeri 100 TL olsun ama sermayedar-b bir ürün üretmek yerine sahip olduğu sermaye-mallarını sermayedar A ya 110 TL ye kiralıyor. Sermaye mallarının birinci sahibi olan sermayedar-b bu işlemden 10 TL kazançlıdır ama bu ilişkideki kazanç üretkenlikten kaynaklanan bir kazanç veya değer artışı değildir. Sermayedar B nin ek-geliri kira geliridir, üretkenlikle bir ilişkisi yoktur. 5-c: Sermaye Kıt bir Girdi midir? Ana-akım ideolojiye göre sermaye kıt bir üretim faktörüdür. Eğer kıt olan sermayemalları ise, bu sorun daha çok sermaye-malı üretilerek zaman içinde aşılabilir. Eğer sermaye kıtlığı bina-arazi gibi fiziksel mekânlara yönelikse, bu konuda da görünürde bir sorun yoktur, bunlar kısa sürede çoğaltılabilirler. Uzun dönemde doğal kaynak kıtlığından kaynaklanan ve sürdürülebilir büyümeyi engelleyebilecek kaygılar olmasına rağmen henüz hammadde kıtlığı nedeniyle bir üretimi artırma sorunu da yaşanmıyor. Kıt sermaye ile kast edilenin yatırım yapmak, bir ürün üretmek için kullanılan parasal birikim olduğunu varsayalım. Para kıtlığı veya tasarruf yetersizliği de kastedilen sermaye kıtlığına tanımına uymaz. Çünkü üretim için kullanılacak parasal kaynak çeşitli maliye politikaları ve finansal teşviklerle arttırılabilir. Bu durumda kıt olduğu söylenen sermaye ne olabilir? Acaba kast edilen aslında soyut sermaye değil de sermaye sahibi (sermayedar) midir? Ama ana-akım ideoloji taraftarları sermayedar (kapitalist) kavramını kullanmaktan özenle kaçınırlar, sanki gerçek iktisadi ilişkilerde sermayedarın bir rolü yokmuş, her şeyi sermaye belirliyormuş, gibi. Bu durumda kıt olduğu söylenen kaynağın sermayedar olması mümkün görünmüyor. Acaba aslında kıt olan üretim için gerekli bilgi (teknoloji) olabilir mi? Küresel veya ulusal üretimin artmasının önündeki en büyük engellerden biri belki de birincisi teknoloji piyasalarındaki aksaklıklardır. (Bak. H. Gürak; Küresel Teknoloji Transferi ve Örtülü Maliyetler; Doğrudan Yabancı Yatırımlar (DYY) küresel üretimin ve

14 14 dağılımının en büyük belirleyicileridir. Teknolojinin mülkiyeti, DYY ve üretim için bilgi (teknoloji) birlikte ele alındığında aslında bilginin mülkiyetinden kaynaklanan bilgi (teknoloji) kıtlığı ve küresel rekabet eksikliği çok ciddi bir küresel sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Ama ana-akım ideologlarının bilginin mülkiyeti ve küresel kullanımı ile ilgili bir kıtlık sorunu olduğunu sanmıyorum. Ne de olsa var olan düzen Batı kökenli küresel işletmelerin küresel çıkarları açısından gayet iyi ve etkin işliyor. Görüldüğü gibi ana-akım ideolojinin verimli sermaye kavramı çok sorunlu bir kavramdır. Yukarıda verilen beş farklı örnekte de sermaye, üretken bir girdi olarak karşımıza çıkmadı, dolayısıyla kuramlardaki bilimsel (!) görüşe uymadı. 6- Sermaye: Yeniden Toplam üretim, gelir paylaşımı, istihdam, büyüme gibi makro olguları araştıran iktisatçılar açısından Klasik dönemdeki iktisatçılar tarafından yapılan sermaye tanımı en doğru ve gerçekçi tanım olarak karşımıza çıkıyor. Sermaye, üretim yaparak kâr veya ek-gelir elde etmek amacıyla işgücü ücreti dâhil üretimin tüm girdilerini bir araya getirmek için yapılan nakit veya diğer harcamaları kapsar. Bir başka deyişle sermaye, girişimci tarafından üretim amaçlı kullanılan ama üretim öncesi miktarını artırmaya yönelik harcamanın adıdır. K ile gösterilen sermaye denklemini aşağıdaki gibi gösterebiliriz. K = FC + VC + LWC FC, üretimde kullanılan makine, bina, araç-gereç gibi sabit giderleri; VC, üretim miktarıyla birlikte değişen hammadde, enerji, ara-mal gibi değişken giderleri ve LWC, çalışanlara ödenen toplam ücreti (LWC=w*L) simgeler. K ile simgelenen sermaye üretimde kullanılan girdileri bir araya getirmek için kullanılan parasal birikim olabileceği gibi kısmen yeni bir buluş, bina-üretim tesisi gibi taşınmaz mallar veya bireysel emek olabilir. Önemli olan bütün girdilerin bir ürün üretmek amaçlı kullanılmasıdır. Üretimde kullanılan sermayenin başlangıçtaki miktarını arttırmak, yani kâr (π) etmek, sermaye sahibinin (sermayedarın) tek amacıdır, dedik ama üretim sürecinde kullanılan sermaye yeni iş olanakları da yaratabilir. İşlerin beklendiği gibi gelişmemesi durumunda ise sermaye sahibi sermayesinin tamamını veya bir kısmını kaybedebilir. Çünkü yapılan yatırım karşılığı kâr edilebileceği gibi zarar etme riski de alınır. Bu risk rekabetçi bir ortamda piyasanın nasıl bir tepki vereceğini bilememekten, yani belirsizlikten kaynaklanan bir

15 15 risktir. Dolayısıyla, kâr, âdil bir rekabet ortamında sermayedar tarafından üstlenilen ve üretim sonrası belirsizlikten kaynaklanan riskin karşılığıdır. Üretim süreci sonunda başlangıç sermayesinin aşağıdaki gibi artması beklenir. K t+1 = K t + π t zamanı, π kâr miktarını simgeler. Üretimin başlangıç aşamasında kullanılan sermayenin (K t ), yani üretimin girdilerinin maliyetinin 100 TL olduğunu (K t = 100 TL) ve kâr oranının (r) yüzde 10 olduğunu varsayalım, cet. par. Üretim süreci sona erdiğinde K t+1 artık 100 değil, 110 TL dir. 100 = 100 * 1.10 = 110 TL Üretim süreci sonunda sermaye 10 TL değerinde ek-değer mi üretmiştir? Hayır! Sermaye tarafından üretilen bir ek-değer yoktur, çünkü sermaye üretken bir faktör değildir. Ancak üstlenen risk karşılığı tüketiciden alınan bir ek-gelir vardır. Sermayenin ek-geliri olan kâr tüketicinin/son-kullanıcının ödemeyi kabul ettiği bir bedeldir. Eğer bu ek-gelir olmasaydı sermaye sahibinin yatırım yapmak için bir gerekçesi olmazdı. Bu bağlamda kârı, sermaye sahibini üretime teşvik edici bir etmen olarak kabul etmek gerekir. Sermaye ve Katma-Değer Üretimi Akademik ana-akım taraftarı iktisatçılar oluşturdukları gösterişli modellerinde pek rağbet etmese de çağdaş ülkelerde toplam üretim veya Yurt-içi Hâsıla (GYİH) genellikle Katma- Değer (VA) ile ölçülür. Toplam VA, üretim sürecinde çalışanlara ödenen toplam ücretler (LWC=w*L) ve toplam kârdan (π ) oluşur. VA = (LWC=w*L) + π LWC, çalışanlara ödenen toplam ücreti, π ise toplam kâr miktarını simgeler. Sermayedarın elde ettiği kârın sermayenin verimliliği ile bir ilgisi yoktur. Kâr, üretimde kullandığı sermayeyi kısmen veya tamamen kaybetme riski üstlenmesi karşılığında elde ettiği bir ekgelirdir veya ödüldür 15. LWC ile π birbirine ters orantılıdır; eğer π artarsa LWC küçülür, LWC artarsa π küçülür. Bir başka deyişle Katma-Değer in oransal dağılımı bize sermayedar ile çalışan veya kapitalist ile işçi, arasındaki fonksiyonel gelir dağılımını verir. 15 Sermayenin getirisi olan kâr ile ilgili daha ayrıntılı malumat için bak. H. Gürak, 2011, İktisat.

16 16 Çalışan kişi başına daha yüksek VA üreten ülkeler daha zengin ülkelerdir ve ülkeler arası gelir farkının en önemli nedeni üretimde kullanılan teknolojilerin gelişmişlik düzeyidir. Daha ileri teknoloji içeren araç-gereç ve makinalar gibi girdiler kullanıldığında işgücünün ürettiği katma-değer daha yüksek olur, cet. par. 16 Teknolojik yeniliklerin üretime ve fonksiyonel gelir dağılımına etkilerini, uzun dönem gönenç artışına etkilerini incelemek açısından katma-değer ölçütüne göre yapılacak sermaye analizlerinin daha gerçekçi sonuçlar vermesi beklenir. Sermaye mi? Sermayedar mı? Fiziksel ürün ve hizmetlerin üretimi için gerekli girdileri bir araya getiren, bir üretim kapasitesi oluşturan kaynağı ana-akım ideolojiye uygun biçimde sermaye olarak tanımladık. Ancak ana-akım kuramların temel unsurlarından biri olan sermaye kendi kendine oluşmaz veya ben üretim yapmaya karar verdim demez. O kaynağı kullanan, üretim için yatırıma dönüştüren bir etken vardır; sermayedar. Üretim yapılıyorsa sermaye istediği için değil, sermayedar istediği içindir. Sermayedar yoksa üretim amaçlı sermaye de yoktur. Dolayısıyla üretim ilişkilerinde asıl unsur sermayedardır, sermaye değil. Bu durumda akılcı düşünen birinin aklına şu kritik soru gelir (veya gelmelidir): Acaba üretim fonksiyonunda sermaye yerine sermayedar kavramını kullanmak daha doğru bir yaklaşım olur mu? Üretimin nerede, ne zaman, nasıl ve hangi miktarda yapılacağına karar veren, üretimin her aşamasının asıl belirleyicisi sermayedar olduğuna göre, üretim ve verimlilik analizlerine sermayedarı doğrudan katmak daha gerçekçi ve akılcı olacaktır. Çünkü daha gerçekçi ve akılcı analizler iktisadi sorunları daha iyi anlamamıza ve daha sağlıklı öngörüde bulunmamıza olanak sağlayacaktır. Sonuç Bilindiği gibi evrensel (!) geçerli oldukları ileri sürülen bilimsel (!) ana-akım kuramlar sermayenin de verimliliği, hatta marjinal verimliliği olduğundan söz ederler. Bu sav sadece ve sadece ideolojik bir efsanedir, hatta safsatadır. Sermayenin (daha doğrusu 16 İşgücünün nitelik düzeyinin var olan teknolojileri etkin olarak kullanabilecek düzeyde olduğunu varsayıyoruz.

17 17 sermayedarın) elde ettiği ek-gelir üretimden kaynaklanan risk karşılığında elde edilen bir gelirdir. Sermaye kendiliğinden bir ek-değer üretmez. Batı kökenli kuramsal iktisatçılar, 1870 li yıllardan beri sermaye konusunda yoğun bir ideolojik savaş sürdürüyorlar. Bunun en önde gelen nedeni Marx ın sermaye-sermayedar hakkındaki görüşlerine akılcı ve gerçekçi kuramlarla karşı çıkamamaları. Günümüz ana-akım ideolojilerinin gelişiminde Marxist düşünceden korkuları rahatlıkla görebiliriz. Eğer ana-akım kuramlar ideolojik korku üzerine değil de bilimsel ve gerçekçi olgular üzerine inşa edilseydi hayali safsatalarla bunca zaman yitirmezdik. Günümüzde sermayedar (kapitalist) sınıfa yönelik ciddi bir tehlike görünmüyor. İktisatçılar artık Marxist görüşlerin kompleksinden kurtularak sermaye ve sermayedar kavramlarına daha gerçekçi bir anlayışla yeniden değerlendirmeli ve yeni ama aynı zamanda daha gerçekçi kuramlar üretmeliler. Oluşacak bir Türk Okulu çerçevesinde Türk iktisatçılar da yeni yaklaşımlarla ciddi katkılarda bulunabilirler. KAYNAKLAR Gürak, H Economic Growth & Development Peter Lang, Frakfurt İktisat Genesis, Ankara. Marshall, A Principle of Economics, Vol. 1 & 2 Macmillan And Co., London. Marx, K. Ricardo, D Capital, Vol. I Penguin Books On the Principles of Political Economy and Taxation. Ed. P. Sraffa, Cambridge University Press

MAKROEKONOMİK ANALİZİN ALTYAPISI: TEMEL MAKROEKONOMİK İLİŞKİLER

MAKROEKONOMİK ANALİZİN ALTYAPISI: TEMEL MAKROEKONOMİK İLİŞKİLER MAKROEKONOMİK ANALİZİN ALTYAPISI: TEMEL MAKROEKONOMİK İLİŞKİLER Bu ünite tamamlandığında; o Ekonomik karar birimlerini ve faaliyetlerini ortaya koyabileceğiz o Ekonomik faaliyetlerin bileşenlerini sıralayabileceğiz

Detaylı

İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2

İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2 İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2 PLANLAMAYI GEREKTİREN UNSURLAR Sosyalist model-kurumsal tercihler Piyasa başarısızlığı Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunları 2

Detaylı

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Makro İktisat II Örnek Sorular 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Tüketim harcamaları = 85 İhracat = 6 İthalat = 4 Hükümet harcamaları = 14 Dolaylı vergiler = 12

Detaylı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı

1. Toplam Harcama ve Denge Çıktı DERS NOTU 03 TOPLAM HARCAMALAR VE DENGE ÇIKTI - I Bugünki dersin içeriği: 1. TOPLAM HARCAMA VE DENGE ÇIKTI... 1 HANEHALKI TÜKETİM VE TASARRUFU... 2 PLANLANAN YATIRIM (I)... 6 2. DENGE TOPLAM ÇIKTI (GELİR)...

Detaylı

15.433 YATIRIM. Ders 19: Menkul Kıymet Analizi. Bahar 2003

15.433 YATIRIM. Ders 19: Menkul Kıymet Analizi. Bahar 2003 15.433 YATIRIM Ders 19: Menkul Kıymet Analizi Bahar 2003 Giriş Piyasada gözlemlediğimiz fiyatlar nasıl açıklanır? Etkin bir piyasada, fiyat kamuya açık olan tüm bilgileri yansıtır. Piyasa bilgisini piyasa

Detaylı

Klasik & Keynesyen İktisat Çalışma Soruları.

Klasik & Keynesyen İktisat Çalışma Soruları. Klasik & Keynesyen İktisat Çalışma Soruları. 1-Genel teoriye göre effektif talep ile ilgili hangisi yanlıştır? a)milli Gelir seviyesini effektif talep belirler b)sermayenin marjinal etkinliği artarsa effektif

Detaylı

İŞLETMELERİN AMAÇLARI. İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge 24.03.2014. Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar

İŞLETMELERİN AMAÇLARI. İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge 24.03.2014. Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar İŞLETMELERİN AMAÇLARI Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar Yrd.Doç.Dr. Gaye Açıkdilli Yrd.Doç.Dr. Erdem Kırkbeşoğlu İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge Kar ın İşlevleri

Detaylı

İŞLETMELERİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY

İŞLETMELERİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY İşletmelerin bir ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemini, "ekonomik" ve "sosyal" olmak üzere iki açıdan incelemek gerekir. İşletmelerin Ekonomik Açıdan Yeri ve

Detaylı

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih,

Detaylı

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi

Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Banka Kredileri ve Büyüme İlişkisi Cahit YILMAZ Kültür Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İstanbul c.yilmaz@iku.edu.tr Key words:kredi,büyüme. Özet Banka kredileri ile ekonomik büyüme arasında

Detaylı

SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA

SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA Problem 1 (KMS-2001) Kısa dönem toplam arz eğrisinin pozitif eğimli olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Detaylı

http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 Eylül 2009

http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 Eylül 2009 http://www.cengizonder.com Temel Finans Matematiği Örnek Soru Çözümleri Sayfa. 1 SORU - 1 31.12.2009 itibariyle, AIC Şirketi'nin çıkarılmış sermayesi 750.000.000 TL olup şirket sermayesini temsil eden

Detaylı

DERS PROFİLİ. Makroekonomi ECO202 Bahar 4 3+0+0 3 6. Yrd. Doç. Dr. Özlem İnanç

DERS PROFİLİ. Makroekonomi ECO202 Bahar 4 3+0+0 3 6. Yrd. Doç. Dr. Özlem İnanç DERS PROFİLİ Dersin Adı Kodu Yarıyıl Dönem Kuram+PÇ+Lab (saat/hafta) Kredi AKTS Makroekonomi ECO202 Bahar 4 3+0+0 3 6 Ön Koşul Dersin Dili Ders Tipi Dersin Okutmanı Dersin Asistanı Dersin Amaçları Dersin

Detaylı

Banka Bilançosunun Özellikleri Pazar, 26 Aralık 2010 18:24

Banka Bilançosunun Özellikleri Pazar, 26 Aralık 2010 18:24 Ticari bir işletme olarak bankaların belirli bir dönem içerisinde nasıl çalıştıklarını ve amaçlarına dönük olarak nasıl bir performans sergilediklerini değerlendirebilmenin yolu bankalara ait finansal

Detaylı

Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü. ENM 307 Mühendislik Ekonomisi. Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR

Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü. ENM 307 Mühendislik Ekonomisi. Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü ENM 307 Mühendislik Ekonomisi Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR Oda No:850 Telefon: 231 74 00/2850 E-mail: zulal@mmf.gazi.edu.tr Gazi Üniversitesi Endüstri

Detaylı

İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2.

İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2. İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2. Ekonominin Tanımı... 3 1.3. Ekonomi Biliminde Yöntem... 4 1.4.

Detaylı

VERİMLİLİK HAKKINDA. MPM, Verim, Verimlilik ve Verimlilik Artışı. Özet

VERİMLİLİK HAKKINDA. MPM, Verim, Verimlilik ve Verimlilik Artışı. Özet VERİMLİLİK HAKKINDA MPM, Verim, Verimlilik ve Verimlilik Artışı Özet Bir zamanlar verimlilikten söz edildiğinde kurumsal olarak ilk, hatta tek, akla gelen isim Milli Prodüktivite Merkezi (MPM) dir. 1960

Detaylı

İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ

İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ İŞLETMENİN GELİR- GİDER VE KÂR HEDEFLERİ İşletme yöneticileri belli bir dönem sonunda belli miktarda kâr elde etmeyi hedeflerler. Kâr = Gelirler - Giderler Olduğuna göre, kârı yönetmek aslında gelirler

Detaylı

Birinci Bölüm: Yatırım ve Proje Kavramları Turizm Yatırımlarının Türleri

Birinci Bölüm: Yatırım ve Proje Kavramları Turizm Yatırımlarının Türleri Birinci Bölüm: Yatırım ve Proje Kavramları Turizm Yatırımlarının Türleri Y. Doç. Dr. Şevki ULAMA 1 Yatırım: Şans oyunları oynamak Eldeki fonları uzun bir süre kullanmak Fonların yatırıldığı ve kullanıldığı

Detaylı

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de

Detaylı

Benjamin Beit-Hallahmi, Prolegomena to The Psychological Study of Religion, London and Toronto: Associated University Press, 1989.

Benjamin Beit-Hallahmi, Prolegomena to The Psychological Study of Religion, London and Toronto: Associated University Press, 1989. Ç. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 2, Sayı 2, Temmuz-Aralık 2002 KİTAP TANITIMI Yrd. Doç. Dr. Hasan KAYIKLIK Çukurova Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Benjamin Beit-Hallahmi, Prolegomena to The Psychological

Detaylı

Güncellenmiş Faiz Dersi

Güncellenmiş Faiz Dersi Güncellenmiş Faiz Dersi Faiz Nedir Nasıl Hesaplanır? Faiz Nedir? Piyasa açısından bakarsak faizi, tasarruf sahibinin, tasarrufunu, ihtiyacı olana belirli süre için kullandırmasının karşılığı olarak aldığı

Detaylı

1 EMEK-YOĞUN SEKTÖRLERİN GELECEĞİ ÜZERİNE Hasan Gürak www.hasmendi.net hasmendi@gmail.com Sakarya, Mayıs-2003 1 EMEK-YOĞUN SEKTÖRLERİN GELECEĞİ ÜZERİNE Gelişmekte olan ülkelerde (GOÜ) ücret seviyesini,

Detaylı

Orta Vadeli Program 2013-15: Bir AKP Masalı Ekim 2012

Orta Vadeli Program 2013-15: Bir AKP Masalı Ekim 2012 Orta Vadeli Program 2013-15: Bir AKP Masalı Ekim 2012 Faik Öztrak Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkan Yardımcısı Tekirdağ Milletvekili 1 Temel Sorunlarımız- Yeni Riskler Sıcak paraya yaslanan büyüme modeli

Detaylı

A İKTİSAT KPSS-AB-PS / 2008 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli nedeni aşağıdakilerden

A İKTİSAT KPSS-AB-PS / 2008 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli nedeni aşağıdakilerden 1. Her arz kendi talebini yaratır. şeklindeki Say Yasasını aşağıdaki iktisatçılardan hangisi kabul etmiştir? A İKTİSAT 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli

Detaylı

FİNANSAL YÖNETİM. Finansal Planlama Nedir?

FİNANSAL YÖNETİM. Finansal Planlama Nedir? FİNANSAL YÖNETİM FİNANSAL PLANLAMA Yrd.Doç.Dr. Serkan ÇANKAYA Finansal analiz işletmenin geçmişe dönük verilerine dayanmaktaydı ancak finansal planlama ise geleceğe yönelik hareket biçimini belirlemeyi

Detaylı

OSMANLI YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. E-ŞUBE DE BONO İŞLEMLERİ

OSMANLI YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. E-ŞUBE DE BONO İŞLEMLERİ OSMANLI YATIRIM MENKUL DEĞERLER A.Ş. E-ŞUBE DE BONO İŞLEMLERİ Bono ve Tahvil Nedir? Bonolar (vadesi 1 yıldan kısa süreli), tahviller (vadesi 1 yıldan uzun süreli); hazine veya özel şirketlerin ödünç para

Detaylı

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ 1. YIL GÜZ DÖNEMİ İleri Makroiktisat I IKT801 1 3 + 0 6 Makro iktisadın mikro temelleri, emek, mal ve sermaye piyasaları, modern AS-AD eğrileri. İleri

Detaylı

FİRMALARIN TERCİHLERİ... 2

FİRMALARIN TERCİHLERİ... 2 FİRMALARIN TERCİHLERİ... 2 1. ÜRETİM ORGANİZASYONU... 2 1.1. FIRMA VE EKONOMIK PROBLEM... 2 1.1.1. Firma nedir?... 2 1.1.2. Amir ve Vekil İlişkileri... 2 1.1.3. Firma Kararları... 3 1.1.4. İş Organizasyonu

Detaylı

Yeni Bireysel Emeklilik Sistemi

Yeni Bireysel Emeklilik Sistemi Yeni Bireysel Emeklilik Sistemi 1 Ocak 2013 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren sistem ile birlikte bireysel emeklilik sektöründe yepyeni bir dönem başladı. Vergi avantajı yerine devlet katkısı esası getirildi

Detaylı

PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ

PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ Bu ünite tamamlandığında; Alternatif yöntemleri kullanarak IS eğrisini elde edebileceğiz IS eğrisinin eğiminin hangi faktörlere bağlı olduğunu ifade edebileceğiz

Detaylı

BÖLÜM I MAKROEKONOMİYE GENEL BİR BAKIŞ

BÖLÜM I MAKROEKONOMİYE GENEL BİR BAKIŞ İÇİNDEKİLER BÖLÜM I MAKROEKONOMİYE GENEL BİR BAKIŞ Giriş... 1 1. Makroekonomi Kuramı... 1 2. Makroekonomi Politikası... 2 2.1. Makroekonomi Politikasının Amaçları... 2 2.1.1. Yüksek Üretim ve Çalışma Düzeyi...

Detaylı

YÖNETİM KURULU BAŞKANI MUSTAFA GÜÇLÜ NÜN KONUŞMASI

YÖNETİM KURULU BAŞKANI MUSTAFA GÜÇLÜ NÜN KONUŞMASI KEMAL KILIÇDAROĞLU NUN KONUK KONUŞMACI OLDUĞU TOPLANTI YÖNETİM KURULU BAŞKANI MUSTAFA GÜÇLÜ NÜN KONUŞMASI 1 ARALIK 2014 İZMİR Cumhuriyet Halk Partisi nin çok değerli Genel Başkanı ve çalışma arkadaşları,

Detaylı

KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ VE YENİ FİNANSAMAN YÖNTEMLERİ. Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK

KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ VE YENİ FİNANSAMAN YÖNTEMLERİ. Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ VE YENİ FİNANSAMAN YÖNTEMLERİ Öğr. Gör. Aynur Arslan BURŞUK KÜÇÜK İŞLETMELERDE FİNANSMAN İŞLEVİ Finansman, işletmelerin temel işlevlerini yerine getirirken yararlanacakları

Detaylı

İşletmeye Giriş Dersi. İşletmeye Giriş. Ders notları ve duyurular için; in; 4 adet soru 4 adet cevap. Giriş. Temel Kavramlar İşletme Nedir?

İşletmeye Giriş Dersi. İşletmeye Giriş. Ders notları ve duyurular için; in; 4 adet soru 4 adet cevap. Giriş. Temel Kavramlar İşletme Nedir? İşletmeye Giriş Dersi Ders Notu - 1 Yrd. Doç.. Dr. M. Volkan TÜRKERT vturker@marmara.edu.tr vturker@gmail.com www.volkanturker.com.tr Ders notları ve duyurular için; in; www.volkanturker.com.tr Ana menü

Detaylı

Vahap Tolga KOTAN Murat İNCE Doruk ERGUN Fon Toplam Değeri 877.247,49 Fonun Yatırım Amacı, Stratejisi ve Riskleri

Vahap Tolga KOTAN Murat İNCE Doruk ERGUN Fon Toplam Değeri 877.247,49 Fonun Yatırım Amacı, Stratejisi ve Riskleri A. TANITICI BİLGİLER PORTFÖY BİLGİLERİ YATIRIM VE YÖNETİME İLİŞKİN BİLGİLER Halka Arz Tarihi 07/11/2008 Portföy Yöneticileri 31.03.2010 tarihi itibariyle Vahap Tolga KOTAN Murat İNCE Doruk ERGUN Fon Toplam

Detaylı

8. DERS: IS/LM MODELİ

8. DERS: IS/LM MODELİ 8. DERS: IS/LM MODELİ 1 Mal Piyasası ve Para Piyasası...2 2. Faiz Oranı, Yatırım ve IS Eğrisi...2 A.IS eğrisi nin özellikleri:...3 B.Maliye Politikası IS Eğrisini Nasıl Kaydırır?...5 3. Para Piyasası ve

Detaylı

Gürcan Banger 21 Mayıs 17 Haziran 2012

Gürcan Banger 21 Mayıs 17 Haziran 2012 Gürcan Banger 21 Mayıs 17 Haziran 2012 Üretim Yatırımı Girişim kapsamında hedeflenen ürün veya hizmetlerin üretilmesi için gerekli işletme faaliyetleri planlanmalıdır. Girişimcinin uzmanlığına da bağlı

Detaylı

İçindekiler kısa tablosu

İçindekiler kısa tablosu İçindekiler kısa tablosu Önsöz x Rehberli Tur xii Kutulanmış Malzeme xiv Yazarlar Hakkında xx BİRİNCİ KISIM Giriş 1 İktisat ve ekonomi 2 2 Ekonomik analiz araçları 22 3 Arz, talep ve piyasa 42 İKİNCİ KISIM

Detaylı

Ekonomi II. 20.Para Teorisi ve Politikası. Doç.Dr.Tufan BAL. Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından

Ekonomi II. 20.Para Teorisi ve Politikası. Doç.Dr.Tufan BAL. Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından Ekonomi II 20.Para Teorisi ve Politikası Doç.Dr.Tufan BAL Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından faydalanılmıştır. 20.1.Para Teorisi Para miktarındaki

Detaylı

Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek. A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN **

Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek. A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN ** Ar-Ge Faaliyetlerinin Küresel Arenalarda Sınanması: Bilgiyi Üretmek, Analiz Etmek ve Yönetmek A.Semih İŞEVİ * ve Baha KUBAN ** Giriş Bu çalışmada, Şişecam Araştırma ve Teknoloji Genel Müdür Yardımcılığı

Detaylı

PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ

PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ PARA, FAİZ VE MİLLİ GELİR: IS-LM MODELİ Bu bölümde faiz oranlarının belirlenmesi ile faizin denge milli gelir düzeyinin belirlenmesi üzerindeki rolü incelenecektir. IS LM modeli, İngiliz iktisatçılar John

Detaylı

İKT 207: Mikro iktisat. Faktör Piyasaları

İKT 207: Mikro iktisat. Faktör Piyasaları İKT 207: Mikro iktisat Faktör Piyasaları Tartışılacak Konular Tam Rekabetçi Faktör Piyasaları Tam Rekabetçi Faktör Piyasalarında Denge Monopson Gücünün Olduğu Faktör Piyasaları Monopol Gücünün Olduğu Faktör

Detaylı

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ Bugünki dersin içeriği: 1. MALİYE POLİTİKASI VE DIŞLAMA ETKİSİ... 1 2. UYUMLU MALİYE VE

Detaylı

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ DERS NOTU 06 IS/LM EĞRİLERİ VE BAZI ESNEKLİKLER PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ ETKİNLİKLERİ TOPLAM TALEP (AD) Bugünki dersin içeriği: 1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ... 1 2. LM EĞRİSİ VE PARA TALEBİNİN

Detaylı

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON

TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON TÜRKİYE NİN AVRUPA BİRLİĞİ NE ÜYELİK SÜRECİNDE SAĞLIKTA İNOVASYON Z. Güldem Ökem, PhD Research Fellow Centre for European Policy Studies (guldem.okem@ceps.eu) 23 Şubat 2011, Ankara Türkiye nin Avrupa Birliği

Detaylı

Zaman tercihinden dolayı paranın zaman değeri her zaman söz konusudur. Parayı şimdi yada gelecekte almanın tercihi hangisi daha avantajlı ise ona

Zaman tercihinden dolayı paranın zaman değeri her zaman söz konusudur. Parayı şimdi yada gelecekte almanın tercihi hangisi daha avantajlı ise ona Zaman tercihinden dolayı paranın zaman değeri her zaman söz konusudur. Parayı şimdi yada gelecekte almanın tercihi hangisi daha avantajlı ise ona göre yapılır. Bugün paranızı harcamayıp gelecekte harcamak

Detaylı

Finans Matematiği. Paranın zaman değeri Faiz kavramı Gelecek ve Şimdiki Değer Anüiteler İskonto

Finans Matematiği. Paranın zaman değeri Faiz kavramı Gelecek ve Şimdiki Değer Anüiteler İskonto Finans Matematiği Paranın zaman değeri Faiz kavramı Gelecek ve Şimdiki Değer Anüiteler İskonto Paranın Zaman Değeri Finansın temel prensibi Elimizde bugün bulunan 1000 YTL bundan bir yıl sonra elimize

Detaylı

ÜRETİM VE MALİYETLER

ÜRETİM VE MALİYETLER ÜRETİM VE MALİYETLER FİRMALARIN TEMEL AMACI Mal ve hizmet üretimi firmalar tarafından gerçekleştirilir. Ekonomi teorisine göre, firmaların mal ve hizmet üretimindeki temel amacı kar maksimizasyonu (en

Detaylı

Mustafa BALTACI Diyarbakır Yatırım Destek Ofisi Uzmanı

Mustafa BALTACI Diyarbakır Yatırım Destek Ofisi Uzmanı BRÜKSEL KALKINMA AJANSI Mustafa BALTACI Uzmanı 03.02.2010 BRÜKSEL KALKINMA AJANSI Brüksel Kalkınma Ajansı 1974 yılında kurulmuştur. Genel olarak iki hedef üzerinde yoğunlaşmaktadır. Ekonomik Büyüme Şehir

Detaylı

ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE

ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE Bu ünite tamamlandığında; Büyümenin kaynaklarının neler olduğunu belirtebileceğiz Büyüme teorilerini açıklayabileceğiz Hızlı büyüme için nelerin

Detaylı

Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz?

Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz? 7. MALİYETLER 193 Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz? 7.1. Kısa Dönem Firma Maliyetleri 7.1.1. Toplam Sabit Maliyetler 7.1.2. Değişken Maliyetler 7.1.3. Toplam Maliyetler (TC) 7.1.4. Marjinal Maliyet (MC) 7.1.5.

Detaylı

Alternatif Karşılaştırma Metotları

Alternatif Karşılaştırma Metotları Selçuk Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Alternatif Karşılaştırma Metotları-1 Alternatif Karşılaştırma Metotları Minimum çekici getiri oranı (Minimum attractive rate of return- MARR) Eşdeğer Kıymet

Detaylı

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir.

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir. Randstad Group İlkesi Başlık Business Principles (Randstad iş ilkeleri) Yürürlük Tarihi 27-11 -2009 Birim Grup Hukuk Belge No BP_version1_27112009 Randstad, çalışma dünyasını şekillendirmek isteyen bir

Detaylı

GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak geride bıraktı.

Detaylı

FİNANSMAN MATEMATİĞİ

FİNANSMAN MATEMATİĞİ FİNANSMAN MATEMATİĞİ Serbest piyasa ekonomisinde, sermayeyi borç alan borç aldığı sermayenin kirasını (faizini) öder. Yatırımcı açısından faiz yatırdığı paranın geliridir. Başlangıçta yatırılan para ise

Detaylı

SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR

SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. SERMAYE PİYASALARI VE FİNANSAL KURUMLAR

Detaylı

FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4

FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt ÖNAL 6. HAFTA 4. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE ULUSLAR ARASI FON HAREKETLERİ Gelişmekte olan ülkeler, son 25 yılda ekonomik olarak oldukça

Detaylı

ERDOĞAN YÜKSEL KOSGEB Çanakkale Müdürü

ERDOĞAN YÜKSEL KOSGEB Çanakkale Müdürü ERDOĞAN YÜKSEL KOSGEB Çanakkale Müdürü 2011 Şubat 2012 Şubat Sayı % Sayı % Toplam 22.802 100,0 23.338 100,0 Ücretli veya yevmiyeli 14.001 61,4 14.668 62,9 İşveren 1.192 5,2 1.228 5,3 Kendi hesabına 4.685

Detaylı

TAŞINMAZ YATIRIMLARININ FİNANSMANI

TAŞINMAZ YATIRIMLARININ FİNANSMANI Taşınmaz Yatırımlarının Finansmanı Taşınmaz Değerleme ve Geliştirme Tezsiz Yüksek Lisans Programı TAŞINMAZ YATIRIMLARININ FİNANSMANI 1 Taşınmaz Yatırımlarının Finansmanı İçindekiler 1.1. DERSİN AMACI...

Detaylı

Türkiye Sermaye Piyasası. Mayıs 2011 Mayıs 2011 Almanya

Türkiye Sermaye Piyasası. Mayıs 2011 Mayıs 2011 Almanya Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği Mayıs 2011 Mayıs 2011 Almanya Sermaye Piyasası Kurumları Sermaye Piyasası Kurulu TSPAKB İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Vadeli liişlem l ve Opsiyon

Detaylı

Chapter 15. Para, Faiz Oranları ve Döviz Kurları (devam) Slides prepared by Thomas Bishop. Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.

Chapter 15. Para, Faiz Oranları ve Döviz Kurları (devam) Slides prepared by Thomas Bishop. Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved. Chapter 15 Para, Faiz Oranları ve Döviz Kurları (devam) Slides prepared by Thomas Bishop Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved. Şekil 15-4: Para Arzı Artışının Faiz Oranına Etkisi

Detaylı

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD Metin TUNÇ Ekonomik İşbirliği ve Gelişme Örgütü, 1948 yılında aralarında kurucu üye olarak Türkiye nin de bulunduğu Avrupa ülkeleri tarafından Organization

Detaylı

Ödemeler Dengesi Doç. Dr. Dilek Seymen Araş. Gör. Aslı Seda Bilman 1 Plan Ödemeler Dengesi, tanım, kapsamı Ana Hesap Grupları Cari Denge, Sermaye Hesabı Dengesi Farklı Ödemeler Dengesi Tanımları Otonom

Detaylı

BÖLÜM: 2 İŞLETMENİN TANITIMI VE TEMEL KAVRAMLAR

BÖLÜM: 2 İŞLETMENİN TANITIMI VE TEMEL KAVRAMLAR DERS : GENEL İŞLETME BÖLÜM: 2 İŞLETMENİN TANITIMI VE TEMEL KAVRAMLAR İŞLETMENİN TANIMI İşletme; farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. Bunlar; Bir aracı, makineyi, dükkanı veya iş yerini vb. çalıştırma.

Detaylı

Finansal Piyasa Dinamikleri. Yekta NAZLI ynazli@yahoo.com

Finansal Piyasa Dinamikleri. Yekta NAZLI ynazli@yahoo.com Finansal Piyasa Dinamikleri Yekta NAZLI ynazli@yahoo.com Neleri İşleyeceğiz? Finansal Sistemin Resmi Makro Göstergeler ve Yorumlanması Para ve Maliye Politikaları Merkez Bankası ve Piyasalar Finansal Piyasalardaki

Detaylı

GALATA MENKUL DEĞERLER A.Ş.

GALATA MENKUL DEĞERLER A.Ş. GALATA MENKUL DEĞERLER A.Ş. 31.12.2011 FAALİYET RAPORU Yönetim kurulu olarak Genel Kurula sunduğumuz faaliyet raporumuzda belirtilen hususlar kapsamında, ara dönemi ilgilendiren önemli olaylar ile bunların

Detaylı

14 Varant Stratejisi

14 Varant Stratejisi 14 VarantStratejisi Eğitimin Konusu: 14 Varant Stratejisi Eğitimin Amacı: Varant alım satımında stratejiler oluşturmak ve geliştirmek Kimler İçin Uygundur: Yeni başlayandan tecrübeli yatırımcılara kadar

Detaylı

ÜSİMP 2013 Altıncı Ulusal Kongresi, 09-10 Mayıs 2013, Düzce Üniversitesi

ÜSİMP 2013 Altıncı Ulusal Kongresi, 09-10 Mayıs 2013, Düzce Üniversitesi Yrd.Doç.Dr. Altan Özkil Atılım Üniversitesi Sav. Tekno. Uyg. ve Arşt. Merkezi Müdürü Prof.Dr. Hasan AKAY Atılım Üniversitesi Rektör Yardımcısı ÜSİMP 2013 Altıncı Ulusal Kongresi, 09-10 Mayıs 2013, Düzce

Detaylı

Ekonomi II. 19.Para ve Bankacılık. Doç.Dr.Tufan BAL. Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından

Ekonomi II. 19.Para ve Bankacılık. Doç.Dr.Tufan BAL. Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından Ekonomi II 19.Para ve Bankacılık Doç.Dr.Tufan BAL Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından faydalanılmıştır. 2 19.1.Paranın Tanımı ve Fonksiyonları Para,

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT 2 1. A malının fiyatındaki bir artış karşısında B malına olan talep azalıyorsa A ve B mallarının özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) A ve B

Detaylı

FİYAT İSTİKRARI ACI KAHVE

FİYAT İSTİKRARI ACI KAHVE FİYAT İSTİKRARI ACI KAHVE Sevinç Karakoç Raziye Akyıldırım Yasemin Ağdaş Duygu Çırak NELER ANLATILACAK? FİYAT İSTİKRARI NEDİR? FİYAT İSTİKRARININ YARARLARI NELERDİR? TÜRKİYE DE FİYAT İSTİKRARI Bir toplumu

Detaylı

Bölüm 1 Firma, Finans Yöneticisi, Finansal Piyasalar ve Kurumlar

Bölüm 1 Firma, Finans Yöneticisi, Finansal Piyasalar ve Kurumlar Bölüm 1 Firma, Finans Yöneticisi, Finansal Piyasalar ve Kurumlar Yatırım (Sermaye Bütçelemesi) ve Finanslama Kararları Şirket Nedir? Finansal Yönetici Kimdir? Şirketin Amaçları Finansal piyasalar ve kurumların

Detaylı

ÖZEL SEKTÖR DOSYASI: KOBİLERİN İSTİHDAMA KATKISI VE EKONOMİK BEKLENTİLERİ

ÖZEL SEKTÖR DOSYASI: KOBİLERİN İSTİHDAMA KATKISI VE EKONOMİK BEKLENTİLERİ ÖZEL SEKTÖR DOSYASI: KOBİLERİN İSTİHDAMA KATKISI VE EKONOMİK BEKLENTİLERİ Bu çalışma; (OKFRAM) ve İKSARA Araştırma ve Danışmanlık işbirliği ile gerçekleştirilmiştir. Araştırma örneklemi, Türkiye deki faal

Detaylı

Standart Ticaret Modeli

Standart Ticaret Modeli Chapter 6 Standart Ticaret Modeli Copyright 2012 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved. Önizleme Relatif arz ve relatif talep Dış Ticaret Hadleri (Terms of Trade) ve refah Ekonomik büyüme, ithal

Detaylı

GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM ORTAKLIĞI SİSTEMİ

GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM ORTAKLIĞI SİSTEMİ GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM ORTAKLIĞI SİSTEMİ Genellikle profesyoneller tarafından oluşturulan Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı sistemi genç, dinamik, hızlı büyüme ve yüksek karlılık potansiyeli olan

Detaylı

MAKROEKONOMİ - 2. HAFTA

MAKROEKONOMİ - 2. HAFTA MAKROEKONOMİ - 2. HAFTA Ekonomik Faaliyetlerin Döngüsü Mal ve Hizmetler C HANEHALKLARI Tüketim Harcamaları Faktör Ödemeleri B A FİRMALAR Üretim Faktörleri GSYH ÖLÇME YÖNTEMLERI Üretim Yöntemi: Firmaların

Detaylı

1. Yatırımın Faiz Esnekliği

1. Yatırımın Faiz Esnekliği DERS NOTU 08 YATIRIMIN FAİZ ESNEKLİĞİ, PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ ETKİNLİKLERİ, TOPLAM TALEP (AD) EĞRİSİNİN ELDE EDİLİŞİ Bugünki dersin içeriği: 1. YATIRIMIN FAİZ ESNEKLİĞİ... 1 2. PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ

Detaylı

2015 NİSAN ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ

2015 NİSAN ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ NİSAN ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ 15 Haziran Özel Sektörün Yurt Dışından Sağladığı Kredi Borcuna ilişkin yılı verileri, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından

Detaylı

Mikroiktisat Final Sorularý

Mikroiktisat Final Sorularý Mikroiktisat Final Sorularý MERSĐN ÜNĐVERSĐTESĐ ĐKTĐSADĐ VE ĐDARĐ BĐLĐMLER FAKÜLTESĐ MALĐYE VE ĐŞLETME BÖLÜMLERĐ MĐKROĐKTĐSAT FĐNAL SINAVI 10.01.2011 Saat: 13:00 Çoktan Seçmeli Sorular: Sorunun Yanıtı

Detaylı

HALK HAYAT VE EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI KAMU BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU. Yatırım Ve Yönetime İlişkin Bilgiler

HALK HAYAT VE EMEKLİLİK A.Ş. GELİR AMAÇLI KAMU BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU. Yatırım Ve Yönetime İlişkin Bilgiler A. TANITICI BİLGİLER Portföy Bilgileri Halka Arz Tarihi 13.06.2012 (*) 02 Ocak 2013 tarihi itibariyle Yatırım Ve Yönetime İlişkin Bilgiler Portföy Yöneticileri Murat Zaman, Kerem Yerebasmaz, Serkan Şevik,

Detaylı

2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi

2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi 2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi Kıvanç

Detaylı

İşletmeye Giriş. Giriş. Temel Kavramlar İşletme Nedir? İşletme Bölümü Yönetim ve Organizasyon Anabilim Dalı. karşı. larını

İşletmeye Giriş. Giriş. Temel Kavramlar İşletme Nedir? İşletme Bölümü Yönetim ve Organizasyon Anabilim Dalı. karşı. larını İşletme Bölümü Yönetim ve Organizasyon Anabilim Dalı İşletmeye Giriş Ders Notu - 1 Giriş Temel Kavramlar İşletme Nedir? Öğr. Grv. Dr. M. Volkan TÜRKERT vturker@marmara marmara.edu..edu.tr www.volkanturker

Detaylı

15.433 YATIRIM. Ders 3: Portföy Teorisi. Bölüm 1: Problemi Oluşturmak

15.433 YATIRIM. Ders 3: Portföy Teorisi. Bölüm 1: Problemi Oluşturmak 15.433 YATIRIM Ders 3: Portföy Teorisi Bölüm 1: Problemi Oluşturmak Bahar 2003 Biraz Tarih Mart 1952 de, Şikago Üniversitesi nde yüksek lisans öğrencisi olan 25 yaşındaki Harry Markowitz, Journal of Finance

Detaylı

Büyüme Değerlendirmesi: 2013 4. Çeyrek

Büyüme Değerlendirmesi: 2013 4. Çeyrek Büyüme Değerlendirmesi: 2013 4. Çeyrek 31.03.2014 YATIRIMSIZ BÜYÜME Seyfettin Gürsel*, Zümrüt İmamoğlu, ve Barış Soybilgen Yönetici Özeti TÜİK'in bugün açıkladığı rakamlara göre Türkiye ekonomisi 2013

Detaylı

FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER. Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ

FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER. Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ 1 İçerik Finansal Yönetim, Amaç ve İşlevleri Piyasalar, Yatırımlar ve Finansal Yönetim Arasındaki İlişkiler İşletmelerde Vekalet Sorunu (Asil

Detaylı

Açık Maliyetler Örtük Maliyetler:

Açık Maliyetler Örtük Maliyetler: MALİYETLER Açık Maliyetler: Üretim faktörlerini elde etmek için yapılan gerçek ödemeleri ifade eder. Muhasebeleştirilen maliyetlerdir. Örtük Maliyetler: Gerçekte ödeme yapılmayan, ancak bir alternatiften

Detaylı

Değerlemenin Temelleri. Ders 2 Finansal Yönetim, 15.414

Değerlemenin Temelleri. Ders 2 Finansal Yönetim, 15.414 Değerlemenin Temelleri Ders 2 Finansal Yönetim, 15.414 Bugün Değerlemenin Temelleri Bugünkü değer Paranın Fırsat maliyeti Okuma Brealey ve Myers, 2. ve 3. Bölümler Değerleme Uygulamalar Gerçek varlıklar

Detaylı

GİRİŞİMCİLİKTE FİNANSMAN (Bütçe - Anapara - Kredi) FINANCING IN ENTREPRENEURSHIP (Budget - Capital - Credit)

GİRİŞİMCİLİKTE FİNANSMAN (Bütçe - Anapara - Kredi) FINANCING IN ENTREPRENEURSHIP (Budget - Capital - Credit) GİRİŞİMCİLİKTE FİNANSMAN (Bütçe - Anapara - Kredi) FINANCING IN ENTREPRENEURSHIP (Budget - Capital - Credit) GİRİŞİMCİLİKTE FİNANSMAN Girişimcinin finansman ihtiyacı: Finansman ihtiyacının karşılanmasında

Detaylı

DERS ÖĞRETİM PLANI. Dersin Kodu

DERS ÖĞRETİM PLANI. Dersin Kodu Dersin Adı Dersin Kodu DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Türü (Zorunlu, Seçmeli) Dersin Seviyesi (Ön Lisans, Lisans, Yüksek Lisans, Doktora) Dersin AKTS Kredisi 5 Haftalık Ders Saati 4 Haftalık Uygulama Saati

Detaylı

inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ

inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ 2014 EKİM SEKTÖREL inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ Nurel KILIÇ OECD verilerine göre, 2017 yılında Türkiye, Çin ve Hindistan dan sonra en yüksek büyüme oranına sahip üçüncü ülke olacaktır. Sabit fiyatlarla

Detaylı

Bölüm 1 (Devam) Finansal Piyasalar & Kurumlar

Bölüm 1 (Devam) Finansal Piyasalar & Kurumlar Bölüm 1 (Devam) Finansal Piyasalar & Kurumlar İşlenecek Konular Finansal piyasalar ve kurumların önemi Tasarrufların şirketlere akışı Finansal piyasaların ve aracıların fonksiyonları Değer maksimizasyonu

Detaylı

FİNANSAL SİSTEM VE FİNANSAL PİYASALAR

FİNANSAL SİSTEM VE FİNANSAL PİYASALAR FİNANSAL SİSTEM VE FİNANSAL PİYASALAR FİNANSAL SİSTEM Fon talep edenler, fon arz edenler, fon akımını sağlayan araçlar, kuruluşlar ve piyasanın işleyişini düzenleyen hukuki ve idari kurallardan oluşan

Detaylı

MALİYE ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS

MALİYE ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS MALİYE ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ 1. Yıl - GÜZ DÖNEMİ Doktora Uzmanlık Alanı MLY898 3 3 + 0 6 Bilimsel araştırmarda ve yayınlama süreçlerinde etik ilkeler. Tez yazım kuralları,

Detaylı

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir BÖLÜM 5 Açık Ekonomi Açık Ekonomi Önceki bölümlerde kapalı ekonomi varsayımı yaptık Bu varsayımı terk ediyoruz çünkü ekonomilerin çoğu dışa açıktır. Kapalı ve açık ekonomiler arasındaki fark açık ekonomide

Detaylı

Hakan ATEŞ DenizBank Finansal Hizmetler Grubu Başkanı

Hakan ATEŞ DenizBank Finansal Hizmetler Grubu Başkanı Orta Gelir Tuzağı ve Bankacılık Sektörünün Bunu Aşmadaki Rolü Hakan ATEŞ DenizBank Finansal Hizmetler Grubu Başkanı Türkiye 1980 lerden beri orta gelir grubunda yer alıyor... Kişi Başına Milli Gelir Türkiye

Detaylı

2015 MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ

2015 MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ MAYIS ÖZEL SEKTÖRÜN YURT DIŞINDAN SAĞLADIĞI KREDİ BORCU GELİŞMELERİ 14 Temmuz Özel Sektörün Yurt Dışından Sağladığı Kredi Borcuna ilişkin yılı Mayıs verileri, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından

Detaylı

Murat Çokgezen. Prof. Dr. Marmara Üniversitesi

Murat Çokgezen. Prof. Dr. Marmara Üniversitesi Murat Çokgezen Prof. Dr. Marmara Üniversitesi 183 SORULAR 1. Ne zaman, nasıl, hangi olayların, okumaların, faktörlerin veya kişilerin tesiriyle ve nasıl bir süreçle liberal oldunuz? 2. Liberalleşmeniz

Detaylı

Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü. Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı

Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü. Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı Büyüme: Yatırım ve Tasarrufun Fonksiyonu Büyüme : Büyümenin Temel Unsuru : Üretimin Temel Faktörleri : Üretimin Diğer

Detaylı