İKTİSAT TEORİSİNDE /v UNUTULMUŞ BİR KAVRAM: MEKAN

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "İKTİSAT TEORİSİNDE /v UNUTULMUŞ BİR KAVRAM: MEKAN"

Transkript

1 Ekonomik Yaklaşım, C ilt: 22, S ayı: 81, ss İKTİSAT TEORİSİNDE /v UNUTULMUŞ BİR KAVRAM: MEKAN Ebru ARICIOĞLIT Özet Mekân kavramı, iktisat teorisinde çok fazla ele alınmış bir kavram değildir. İktisat teorisi, genellikle ülkeleri ve bölgeleri boyutsuz varsayarak, mekân faktörünü analizlerinden dışlamıştır. Fakat son yıllarda iktisat literatüründe mekânsal analize olan ilgide bir artış göze çarpmaktadır. Bu çalışmanın amacı, mekânı analiz eden teorilerin seçilmiş modelleri aracılığı ile geçmişten günümüze mekâna bakış açısını ortaya koymaktır. Çalışmada mekân, esas itibariyle üç dönem ve üç gelenek itibariyle ele alınmıştır. Öncelikle, etkisini 19. yüzyıldan başlayarak II. Dünya Savaşı na kadar sürdüren Klasik Yerleşim Teorisi analiz edilmiştir. Ardından ise II. Dünya Savaşı ndan sonra ortaya çıkan Bölge Bilimi ve son olarak da 1990 lı yılların başında ortaya atılan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi ele alınmıştır. Hem Bölge Biliminin hem de Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin temelinde Yerleşim Teorisi bulunmaktadır. Dolayısıyla bu üç geleneğin analizi aslında, bu teorilerin birbirinden ne ölçüde farklılaştığını da ortaya koymaktadır. Ayrıca bu literatür değerlendirmesi, son yıllarda oldukça popüler bir teori olan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin gerçekten yeni olup olamadığını ve diğer iki teoriden farklılaştığı yönleri ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Mekân, Yeni Ekonomik Coğrafya. JEL Sınıflaması: F12, R12, R14. ** Dr., Niğde Üniversitesi, İ.İ.B.F., İktisat Bölümü.

2 18 Ebru ARICIOĞLU A Forgotten Concept in Economic Theory: Space Abstract In economic theory, space is not a much-anayzed concept. Economic theory assuming that countries and regions are non-dimensional generally, has excluded the space factor from its analyses. However, recently the surge in the interest in spatial analysis is striking. The main objective o f this study is to put forward, from the past to the present, the point o f view o f space through the selected models o f the theories analyzing space. In this study, space is basically discussed in terms o f three periods and three traditions. Firstly, the Classical Location Theory which prevailed from the 19th century to the World War II is analyzed. Then the Regional Science which emerged after the World War II, and the New Economic Geography Theory which was put forward at the beginning o f the 1990s are addressed, respectively. The Location Theory underlies both the Regional Science and the New Economic Geography. Thus, in fact, the analysis o f these three traditions also shows to what extent they differ from each other. Moreover this literature assessment, demonstrates whether the New Economic Geography Theory which has become quite popular in recent years is really new, and its differences from the other two theories. Keywords: Space, New Economic Geography. JEL Classification: F12, R12, R14. GİRİŞ Mekân, başka bir deyişle iktisadi faaliyetin gerçekleştiği yer, başlı başına önemli bir kavram iken, iktisat teorisinde çok fazla analize konu olmamıştır. Tam rekabet piyasası ile nitelendirilen ana akım iktisat teorisinde boyutsuz bir ekonomi anlayışı vardır. Aslında 19. ve 20. yüzyıl boyunca, tam rekabet piyasasımn yetersizliği belirgin hale gelmişti. Zaman unsurunun, eksik bilgi ve monopolün farkına varılmış ve bunların bir kısmı analizlere dâhil edilmiştir. Fakat mesafenin etkisi çok az dikkat çekmiştir, çünkü diğer problemler daha acildi ve bunlar çözülene kadar mekânsal konulan yeterince açıklamak mümkün değildi (Chisholm, 1966:7). Bu durumu ünlü İngiliz iktisatçı Alfred Marshall ın kendi sözleri ile aktarmak da mümkündür: Piyasalar, arz ve talep güçlerinin dengeye geldiği zaman boyutunun yanı sıra mekân bakımından da değişirler. Zamamn etkisi mekâna göre daha önemlidir. Çünkü dengenin doğası ve bunu belirleyen nedenler, piyasa döneminin uzunluğuna bağlıdır (1961: 330).

3 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 19 Ana akım iktisat, mekân unsurlanm analizlerine dâhil etmemesine rağmen kökenleri 19. Yüzyıla kadar uzanan Yerleşim Teorisi ve Bölge Bilimi mekânı çok farklı açılardan analiz etmiştir. Aynca 1990 h yılların başında ortaya atılan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi de Yerleşim Teorisi gibi iktisadi faaliyetin gerçekleştiği mekânı analiz etmektedir. Bu çalışmanın amacı, bu teorilerin öne çıkan isim ve modelleri aracılığı ile mekâna bakış açışım yansıtmak, böylece geçmişten günümüze mekânı analiz eden teorileri ortaya koymaktır. Çalışmada mekân, üç dönem ve üç teori itibariyle İncelenmektedir. İlk olarak Klasik Yerleşim Teorisi ele alınacaktır, bu gelenek esas itibariyle 19. yüzyılın başında başlayıp II. Dünya Savaşı na kadar olan dönemi kapsamaktadır. İkinci olarak ise II. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan ve 1970 lere kadar oldukça popüler olan Bölge Bilimi ele alınacaktır. Çalışmada ele alınan üçüncü teori ise 1990 h yılların başında ortaya çıkan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisidir. Çalışma, genel bir değerlendirmenin yapıldığı sonuç bölümü ile sona ermektedir. 1. Klasik Yerleşim Teorisi Yerleşim Teorisi, temel olarak iktisadi hayatın iki özelliği olan mesafe ve alan ile ilgilenmektedir. Mesafenin rolünü temsil eden taşıma maliyetleri, hem piyasa fiyatlarım hem de üretim birimlerinin yerleşimim etkilemektedir. Alan ise, belirli malların piyasalanmn belirli coğrafi sınırlara bağlı olduğunu ifade etmektedir (Blaug, 1985: 614). Yerleşim Teorisi, kökenleri 19. yüzyılın1başlarına kadar uzanan eski Alman Ekonomik Coğrafya geleneğine dayanmaktadır. Bu geleneğin en önemli temsilcisi Johann Henreich von Thünen dir. Aynca bu geleneğin diğer temsilcileri; Alfred Weber, Walter Christaller ve August Lösch dur (Warf, 2006: 286). Blaug (1985), Yerleşim Teorisinin her zaman Alman iktisatçılann özel ilgi alanı olduğunu vurgulamıştır. Bames (2003) ise, Yerleşim Teorisinin bu geleneğinin, hem çok çeşitli olduğunu hem de tarihsel olarak uzun bir dönemi kapsadığım belirtmektedir. Öyle ki von Thünen ile Lösch ün çalışmalan arasında 100 yıldan uzun bir zaman bulunmaktadır. Ponsard (1983:127) da, bu isimleri aynı çatı altında birleştiren şeyin kullandıklan biçimselleştirilmiş analiz şekli olduğunu vurgulamaktadır. 1 Aynı tarihsel dönemde İngiltere A vrupa nın en büyük ve bütünleşmiş piyasasıdır. Ayrıca hem ülke içinde hem de ülkenin kolonileri arasındaki deniz ticareti gelişmiş ve ucuzdur. Dolayısıyla İngiliz iktisatçıları geliştirdikleri kuramlarda taşım a maliyetlerini göz ardı edebilmişlerdir. Buna karşılık Alm anya da ulusal piyasanın birleşmesi hem yavaş hem de daha sonra olmuştur. Aynı zamanda deniz taşımacılığından daha pahalı olan kara taşımacılığı ülkede önemlidir. Dolayısıyla mekân kavramı Alman iktisatçılarının daha fazla dikkatini çekmiştir (Combes, Mayer, Thisse, 2008:28).

4 20 Ebru ARICIOĞLU Başka bir ifade ile bu yerleşim teorisyenleri, genellikle idealleştirilmiş mekansal ekonomi modellerine yol açan formel ve soyut modelleri ile bilinirler. Fakat çalışmaları yakından incelendiğinde, bu çalışmalarda hem soyut ve formel analizlerin hem de ayrıntılı tarihsel durum çalışmalarının olduğu görülmektedir (Essletzbichler, 2011: 23) Toprak Kullanımı ve R antlar Teorisi Genel olarak, Yerleşim Teorisinin tarihinin 1826 da Johann Heinrich von Thünen nin yazdığı The Isolated State adlı kitap ile başladığı kabul edilmektedir. J.H. von Thünen mekânı, ekonomik olgu olarak analiz eden ilk yazar olmamasına rağmen, mekânsal ekonominin babası olarak kabul edilmesinin nedeni, bu olguyu bir coğrafya teorisi/ modeli yardımı ile analiz eden ilk kişi olmasıdır2. The Isolated State adlı kitabının ilk sayfasında von Thünen, hipotezini şöyle ortaya koymaktadır: Taşımaya elverişli herhangi bir nehrin veya kanalın olmadığı ve tek taşıma olanağının atların çektiği vagonların olduğu eşit verimliliğe sahip homojen bir ovanın merkezinde geniş bir kasaba bulunmaktadır. Ova boyunca toprak tarıma uygundur ve aym verimliliğe sahiptir. Daire şeklindeki bu tarımsal alanda toprak yapısı ve iklim şartlan her yerde aynıdır. Bölgede ulaşım şebekesi karayolları olarak yine her yerde aynı nitelikte olup, maliyetini ve taşıma süresini bazı konumlar lehine etkilemektedir. Thünen bu homojen alan varsayımı ile doğal faktörleri elimine ederek yer seçiminde sadece ekonomik faktörlerin etkisini belirlemeyi amaçlamaktadır (Müftüoğlu, 1983: 12). Ovada tek bir kasaba olduğu için, kasaba kırsal kesimin tüm sanayi ürünlerini sağlayıp, karşılığında onu çevreleyen kırsal kesimden tarım mallarım alacaktır (von Thünen, 1966: 7). Böyle bir durumda von Thünen, çiftçilerin malları için belirleyeceği fiyatları, elde edecekleri toprak rantlarım ve bu rant ve fiyatlarla birlikte toprak kullanım modellerim belirleyen ilkeleri bulmayı amaçlamıştır (Blaug, 1985: 615). von Thünen in modelinde, kasabayı çevreleyen tarımsal ardbölgede yetiştirilen tahıllar, hem rekolte hem de taşıma maliyetleri bakımından farklılaşmaktadır. Bir tahılın nerede yetiştirileceği taşıma maliyetlerine ve taşıma süresine bağlıdır. Taşıma maliyetleri, taşınan malın ağırlığı ve üretim merkezinin tüketim merkezine uzaklığı ile doğru orantılıdır. Taşıma süresi ise, bozulabilir ürünler için geçerli olup, üretim merkezinden tüketim merkezine taşıma süresinin 2 von Thünen nin modelinin ekonomi biliminde belirli soyutlamalara gidilerek geliştirilen ilk model denemesi olduğu kabul görmüştür (Samuelson,1983: 1468, Fujita ve Thisse, 2002: 11).

5 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 21 belirli bir sırnn aşmaması gereğim ifade etmektedir (Müftüoğlu, 1983: 12). Bu durumda tanmsal üretim modeli birbirinden farklı halkalar şeklinde olacaktır ve halkadan halkaya değişen ürün ile birlikte tüm çiftçilik sistemi de değişecektir (von Thünen, 1966: 8). Bu ekonomik faktörlerin etkisi sonucunda belirli bir ürün çeşidim tüketim merkezine yakın üretenler, nispeten daha az taşıma maliyetlerine katlanacaklar ve tüketim merkezinde fiyatın sabit olmasının bir sonucu olarak belirli bir konum rantı elde edeceklerdir (Müftüoğlu, 1983: 12). Tüketim merkezine en uzak halkada üretim yapanlar ise taşıma maliyetlerine daha fazla katlanacaklar, buna karşılık ödedikleri rant miktan en düşük olacaktır. Dolayısıyla her bir faaliyet için toprak rantı, taşıma maliyetlerindeki tasarrufa eşit olmaktadır. Modelde her bir ürün için teklif edilen bir rant eğrisi bulunmaktadır ve bu eğriler kasabadan uzaklığına bağlı olarak, çiftçilerin ne kadar ödemeye istekli olduğunu göstermektedir (Brakman vd., 2009: 36). Şekil 1. von Thünen nin geliştirdiği modeli göstermektedir. Şeklin üst kısmı üç farklı mal için teklif edilen rant eğrilerim, alt kısmı ise tanmsal üretim halkalarım göstermektedir. Şekil 1 : Teklif edilen rant eğrileri ve toprak kullanımı Kaynak: Fujita vd, (1999a:16).

6 22 Ebru ARICIOĞLU von Thünen in teorisinde analizin odak noktası, şehir ve piyasa merkezlerinin çevresindeki tarımsal ardbölgelerin gelişimidir. Bu dönemde tarım ve (şehir yerleşimli) tarımsal piyasaların davramşı hâlâ Alman ekonomisinin baskın özelliğidir, dolayısıyla bu yerleşim teorisi, toprak kullanımı, mal fiyatları ve tarımsal dönüşüm süreci arasındaki etkileşimleri anlamaya çalışmaktadır. Bu teoriye mesafe- taşıma maliyetleri, aslında her bir yerleşimde bu mekana özgü rant ödemeleri temelinde toprak arasında farklılaşma yapabilmek için dahil edilmiştir (Mc Cann ve Shepard, 2003) En Az Maliyet Teorisi Yerleşim Teorisi nde öne çıkan bir başka isim de Alfred Weber dir ile 1958 yıllan arasında yaşayan Weber Almanya nın hızla sanayileştiği döneme tanıklık etmiştir. Dolayısıyla Weber in teorisindeki temel motivasyon 19. yüzyıl sanayi girişimcisinin davranışlan ile Alman şehir- sanayi merkezlerinin hızlı büyümesi arasındaki ilişkiyi anlamaktır. Öyle ki bu yerleşim geleneğinde tanmdan daha çok sanayide gerçekleşen dönüşüm sürecinin baskın yönlerine odaklanılmaktadır (McCann ve Sheppard, 2003: 652). Bu süreci Weber in kendi sözleri ile aktarmak mümkündür: Bugünlerde iktisadi güçlerin, sermayenin ve işgücünün başka hiçbir çağda görünmeyen şekilde muazzam yer değiştirmesine tanıklık etmekteyiz. Bu tür mekânsal değişimlerin sonucu olarak imparatorluklann yükseldiğim ve zayıfladığım görmekteyiz... Aynca ulusal sınırlar içinde önemli yer değiştirmeler de dikkat çekmektedir. Belirli bölgeler, sermaye ve işgücü bakımından hızla fakirleşirken, diğer bölgeler zenginleşmektedir. Metropol merkezlerinde sonu olmayan büyük kümeler görmekteyiz (Weber, 1929: 2). Sanayinin devasa hareketim gözlemleyen Weber şu soruyu sormaktadır: sanayinin bir yerden diğerine kaymasına ne yol açmaktadır? Bu hareketleri belirleyen genel ekonomik yasalar nelerdir? (Friedrich, 1929: 33). Weber in geliştirdiği Yerleşim Teorisinde, temel olarak kullanılan coğrafya kavramı iki boyutlu mekân olup, coğrafya açıkça geometrik çatı içinde anlaşılmaktadır. Burada toprak büyük ölçüde tanımlanmamış ve toprağın üretken ve niteliksel özellikleri göz ardı edilmektedir(mccann ve Shepard, 2003).

7 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 23 Weber, geliştirdiği yerleşim teorisinde tek bir firma için optimal kuruluş yerini bulmayı amaçlamaktadır3. Bu teoride, firma tarafından katlanılan mesafe ile ilgili maliyetler ile yerleşime özgü maliyetler arasında ayınm yapmaktadır. Başka bir deyişle burada çeşitli maliyet bileşenleri arasında ayınm yapmak için farklı coğrafya kavramlanm kullanmakta, bazı maliyetleri mesafenin fonksiyonu olarak belirtirken, diğerlerim yerleşimin fonksiyonu olarak belirtmektedir. Mesafe ile ilgili maliyetler taşıma maliyetleri, yerleşime özgü maliyetleri ise yığılma ekonomileri ve yerel işgücü maliyetleridir(mccann ve Sheppard, 2003: 652). Weber e göre kuruluş yerini belirleyen bu üç faktör üretim sırasında avantaj sağlayan maliyet avantajlan olup, aynı zamanda firmanın yer seçiminin aşamalanm göstermektedir. Weber e göre sanayinin yerleşiminin temel belirleyicisi taşıma maliyetleridir (Dicken,1998: 76). Dolayısıyla birinci ve temel aşamada, optimum kuruluş yeri: toplam taşıma maliyetlerinin minimum olduğu yerdir. Birinci aşamada toplam taşıma maliyeti minimizasyonuna göre belirlenen bu optimum kuruluş yeri, işgücü maliyetleri ve yığılma avantaj lanndaki farklılıklara göre gözden geçirilerek yemden değerlendirilmektedir. İşgücü farklı yerlerde farklı fiyatlar üzerinden elde edilebildiği için, eğer herhangi bir yerdeki ücret seviyesi birinci aşamada belirlenen optimum kuruluş yerindeki ücret seviyesinden daha düşük ise, birinci aşamada belirlenen kuruluş yerinin ikinci aşamada da geçerli olup olmadığı, her iki yerdeki ücret farkı ile taşıma maliyetinde meydana gelecek artışın karşılaştınlması sonucunda belirlenmektedir (Müftüoğlu, 1983: 25). Weber in analizinde yığılma ekonomileri de, ucuz işgücü gibi, bir işletmeyi en düşük taşıma maliyetine sahip noktadan başka yerlere kaydırabilir. Weber e göre yığılma ekonomileri bir avantaj, ya da üretimin belirli bir yere taşınmasından dolayı maliyetlerdeki düşüştür (Weber,1929: 126). Yukanda ele alınan iki bölgesel nitelikteki kuruluş yeri faktöründen farklı olarak yığılma ekonomileri yerel niteliktedir. Aynca bu iki faktör esas olarak tek bir firmanın kuruluş yeri seçimi sürecim etkilemektedir. Fakat yığılma ekonomilerinden sağlanan avantajlar üretimin sosyal yapısından kaynaklandığından tek bir firma için ele alınmaz. Yukanda da vurgulandığı üzere, ucuz işgücü ve yığılma ekonomileri minimum maliyetli yerden sapmalan göstermektedir. Weber e göre ucuz işgücüne sahip yer, daha fazla tasarruf sağlamaktadır. Dolayısıyla ucuz işgücü ile yığılma ekonomileri arasındaki mücadelede galip gelen ucuz işgücüne sahip olan yerdir (Berry vd., 1993: 279). 3 Tek bir firmanın kuruluş yerini bilimsel olarak ilk kez Launhardt ele almıştır. Launhardt, tek bir durumda iki hammadde merkezi ve bir piyasanın bir üçgenin köşelerini temsil ettiği durumda tek bir firma için optimum yerleşim yerini bulmayı amaçlamıştır (Smith, 1981: 69).

8 24 Ebru ARICIOĞLU 1.3. Merkezî Yerler Teorisi CMstaller ve Lösch Yerleşim Teorisine farklı bir bakış getirmiş, temel olarak şehirsel yerleşimi analiz etmişlerdir. Christaller (1966) e göre Merkezî Yerler Teorisi, von Thünen in tarımsal üretimin ve Weber in sanayilerin yerleşimim ele alan teorilerinin yamnda, şehirsel ticari faaliyetlerin ve kuramların yerleşim teorisi olarak düşünülebilir. Başka bir deyişle Christaller in geliştirdiği teorinin ayırt edici özelliği, piyasaya yönelik fonksiyonlara odaklanmış olmasıdır. Dolayısıyla eneıji kaynaklan, hammaddeler, sanayi girdileri ve işgücünün yerleşimi ele alınmamıştır (Pan, 2002: 42). Christaller, sanayi yerleşimim hariç tutarak merkezilik, eşik ve yayılma sahası kavramlanna dayanan altıgen piyasa alanlanndan oluşan idealize bir sistem geliştirmiştir (Essletzbichler, 2011:32). Bu yedi seviyeli hiyerarşik sistemin herhangi bir basamağındaki bir yeri merkezî, ya da önemli hale getiren olgu, kendi ihtiyaçlanndan fazla mal ve hizmet üretmesi, başka bir deyişle hinterlandına hizmet sağlamasıdır. Bu durumda merkezî yer, aslında kendi geçim olanaklanmn üstüne çıkıp, bir fazla yaratarak çevresindeki tamamlayıcı bölgeye hizmet sağlayabilme yeteneğine sahip bir piyasa olmaktadır. Mekâmn yayılma sahası ve eşik kavranılan aracılığı ile analiz edildiği teoride bir malın yayılma sahasım belirleyen temel faktör, uzaklık/ mesafedir. Taşıma maliyetleri cinsinden ifade edilen uzaklık kavramı, tamamlayıcı bölgede yaşayan birinin bir merkezî yerde arz edilen malı satın almak için gitmek isteyeceği en uzak mesafeyi göstermektedir. Eğer mesafe çok fazla ise bireyler, bu malı çok pahalı hale geldiği için (artan taşıma maliyetleri nedeniyle) ya satın almaz ya da daha ucuz olarak elde edebileceği bir başka merkezî yerden almayı tercih eder. Yayılma sahasım belirleyen diğer bir faktör de merkezî yerin kendisinde yoğunlaşmış nüfus ve tamamlayıcı bölgedeki nüfusun yoğunluğu ve dağılımıdır. Aynca tüm nüfusun sosyal yapısı ve gelir şartlan da malın yayılma sahasım belirler. Dolayısıyla bir merkezî malın yayılma sahası, yukarıda belirtilen tüm faktörlerin eşanlı olarak mekânsal etkilerim temsil etmektedir (Christaller, 1966: 49). Eşik kavramı ise, merkezî malın üretilebilmesi ya da arz edilebilmesi için gerekli olan minimum tüketim miktan, satış miktan tarafından belirlenir. Eşik ve yayılma sahası birlikte, merkezî malın, bölgenin merkezî yerinde başan ile arz edilebilme şansım gösterir (Christaller, 1966: 60). Bu kavramlardan bir hizmet merkezi hiyerarşisi canlandınlmıştır, bu hiyerarşide çok sayıda düşük sıralı merkez, temel hizmetleri sağlarlarken, daha az sayıda yüksek sıralı merkez, temel hizmetlere ek olarak uzmanlaşmış hizmetleri de sağlamaktadır (Essletzbichler, 2011:32). Başka bir ifade ile ideal olarak en yüksek sıralı merkezi yerde ya da metropolde elde

9 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 25 edilemeyecek lıiçbir mal yoktur. Bu merkezler teorik olarak daha düşük sıralı tüm mallan sağlamasına rağmen, bu tür mallar sınırlı yayılma sahalan nedeni ile diğer merkezler tarafından da arz edilir (Lloyd ve Dicken, 1972: 14-15). Christaller in geliştirdiği teoride hiyerarşinin oluşumu, yani düşük sıralı merkezî yerlerin yüksek sıralı ticaret alanlanmn içine yerleşimi belirli bir kurala, ilkeye göre olmaktadır (Garner, 1967: 308). Bu pazarlama ya da piyasa ilkesidir ve piyasanın şekli bu ilkeye göre oluşmaktadır. Bu ilkeye göre k değeri, hiyerarşinin bir üst seviyesindeki merkezi yer tarafından hizmet edilen (hiyerarşinin bir alt seviyesindeki) yerleşimlerin sayısını vennektedir. Buna göre k değerinin üç olması, her bir B merkezi yerinin (şehrin) hizmeti, üç K yerine (kasabaya), dokuz A yerine (köye) eşittir. Bu ilke doğrultusunda, tüm merkezî yerlerin yerleşimi sonucunda meydana gelen panorama Şekil 2 deki gibi olmaktadır. Şekil 2 : Christaller in Merkezî Yer Hiyerarşisi ve Altıgen Piyasa Alanlan Kaynak: Matthews ve Herbert (2008: 55). Christaller in geliştirdiği teori von Thünen ve Weber in teorilerinden bazı noktalarda farklılaşmaktadır. Örneğin von Thünen ve Weber analizlerinde bireysel

10 26 Ebru ARICIOĞLU üreticilerin kararlan ile ilgilenirken Christaller bireysel/firma düzeyindeki üreticiden, şehir ve piyasa alanlan sistemine geçmiştir. Aynca Thünen ve Weber analizlerinde temel olarak karar verme süreci ile ilgilenmiş ve bu teorilerde toplu sonuçlar bireysel kararlardan oluşmuştur. Christaller in çalışmasında ise mikro düzeyde kararlar ile toplu yerleşim modeli arasındaki bağ kaybolmaktadır (Essletzbichler, 2011:32). Yerleşim Teorisinde Christaller in yaklaşımına benzer bir yaklaşım Lösch tarafından geliştirilmiştir. Fakat Lösch ün geliştirdiği teori Christaller inkinden farklı olarak tek bir üretici ile başlayıp, en yüksek sıralı merkeze ulaşmaktadır. Ponsard (1983:87), Lösch ün çalışmasının daha önceki teorileri birleşmiş analitik bir yapı içinde eriten ilk modem ve sistematik çalışma olduğunu vurgulayarak Lösch ün Yerleşim Teorisi ne yaptığı katkıyı ortaya koymaktadır. Lösch, kitabının başında, amacının gerçek dünyadaki ekonomik faaliyetin yerleşimim açıklamak olmadığım belirtmektedir. Lösch e göre iktisatçının temel görevi, berbat gerçeği açıklamak değil, onu geliştirmektir. En iyi (rasyonel) yerleşimin neresi olduğu sorusu, gerçek yerleşimin belirlenmesinden çok daha değerlidir (Lösch, 1954: 4). Isard (1956), Lösch ün geliştirdiği modeli bütün yönleri ile değerlendirmek için, Lösch ün piyasa kavramının anlaşılmasının gerekli olduğunu, çünkü bu kavram aracılığı ile mekâmn probleme dâhil edildiğim vurgulamaktadır. Piyasa alanı nedir ve nasıl sımrlandınlmıştır? Bu sorular oldukça önemlidir (Isard, 1956: 44). Ekonomik faaliyet, ancak bireysel bir üreticinin ihtiyacından fazla olarak ürettiği malı, diğer üreticilere satması ile başlar. Üreticinin karşı karşıya bulunduğu piyasanın sınırlan, bütünüyle ekonomik güçlerin karşılıklı etkileşimi sonucu belirlenir. Büyük ölçekli üretim ve uzmanlaşma avantaj lan, faaliyetlerin toplanmasına, taşıma maliyetleri ve ürün farklılaşması ise dağılmasına yol açar (Lösch, 1963: 105). Üreticinin piyasa alanının sınırlan, taşıma maliyetleri tarafından belirlenir. Lösch, tek bir üretici taşıma maliyetleri engeline karşılık olarak büyük ölçekli üretim nedeniyle kendi ihtiyaçlarının ötesinde üretim yaparsa piyasa alanın daire şeklinde olacağım varsaymaktadır(isard, 1956: 44). Çok sayıda üretici dairesel bir piyasa alanı içinde benzer şekilde faaliyet gösterdiğinden, potansiyel piyasalardaki talebe hizmet vermek için rekabet artar ve bu bazı durumlarda dairelerin üst üste çakışmasına, bazen ise bazı alanlara satış yapılamamasına neden olur (Şekil 3). Rekabetin daha fazla üreticiyi alana çekmesi zamanla, her bir üreticinin piyasa alanının daralmasına yol açar. Nihayetinde,

11 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 27 başlangıçtaki dairesel piyasa, en sonunda altıgen şekilli bir piyasaya dönüşür. Bu altıgen şeklindeki piyasaların merkezinde üreticiler yer alır. Şekil 3: Dairesel piyasa alanlarının altıgen haline gelmesi Çakışan Kaynak: Lösch (1954: 111). Bu ekonomide dengenin sağlanabilmesi, aşağıdaki koşulların sağlanmasını gerektirir: Üreticiler kâr, tüketiciler ise fayda bakımından mümkün olduğunca avantajlı olmalıdır, Üretim yerleri, tüm alanı kaplayacak şekilde çok sayıda olmalıdır, Piyasaya giriş serbest olduğu için aşın kârlar yoktur, Üretim ve satış alanlan mümkün olduğunca küçük olmalıdır, çünkü sadece o zaman yaşayabilecek girişim sayısı maksimum olur, Her bir piyasamn sımrlannda, komşu, iki üreticinin mallan arasında kayıtsız kalır (Lösch, 1954: 94-97). Bu altıgen şeklindeki piyasa, belirli bir talebin minimum maliyet ile karşılanmasını, başka bir deyişle, belirli bir alandaki nüfusun talebinin maksimize edilmesini sağlar. Lösch e göre en iyi/ rasyonel yerleşim yeri, kânn en yüksek olduğu yerleşim yeridir. Dolayısıyla Weber en az maliyetli kuruluş yeri arayarak tek taraflı yanlış bir yaklaşım izlemektedir (Lösch, 1954: 27-28). Fakat Lösch kendi analizinde

12 28 Ebru ARICIOĞLU taşıma maliyetleri dışındaki üretim maliyetlerim sabit varsaymıştır (Lösch, 1954: 18). Bu durumu kendi analizinin de tek taraflı olduğu şeklinde yorumlamak mümkündür. Lösch e göre kânn en fazla olduğu yer, üretim maliyetleri sabit olduğu için talebin en fazla olduğu yerdir. Fakat talebin en fazla olduğu noktalan, ne geometrik ne de cebirsel olarak bulmak mümkündür. Dolayısıyla tek bir üreticinin yerleşimi neresi olmalı sorusunun, ne bilimsel ne de açık bir çözümü bulunmaktadır. Buna karşılık deneme yanılma yöntemi olan pratik bir çözümü bulunmaktadır (Lösch, 1954: 29). 2. Bölge Bilimi Mekâna farklı bir bakış açısı, Bölge Biliminin kurucusu Walter Isard tarafından getirilmiştir. Isard analizim II. Dünya Savaşı sonrasında geliştirmiştir. Bu dönemde dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi ABD de de Savaş, birçok bölgesel problemi ya ortaya çıkarmış ya da daha kötüleştirmiştir. Bu dönemde parçalanma ve yer değiştirmeler oldukça yaygındı (Isard, 2003:1). Aynca Savaş sonrası Kuzey Amerika ve Batı Avrupa da ortaya çıkan genişleme, Fordist kitle üretiminin hızla genişlemesini ve modem tüketim toplumunun ortaya çıkmasını da beraberinde getirmiştir. Bu dönemde yerleşim problemleri, mekânsal gelişme, taşımacılık gibi konular önem kazanmıştır (Scott, 2000: 485). Isard, diğer sosyal bilimlerin, şehirsel-bölgesel problemlere yönelik önemli analitik yaklaşımlan ihmal ettiği için eleştirmiş ve tüm bu konulara dikkat çekmek için 1954 yılında Bölge Bilimim kurmuştur (Isard, 1975:5). Isard aslında, coğrafyanın ve iktisadın unsurlanm birleştiren melez bir disiplin geliştirmiştir. Bu melez disiplin, bölge biliminin temel amacı, neoklasik genel denge teorisini mekansal koordinatlar cinsinden yeniden modellemek, böylece tüm talep, arz ve fiyat değişkenlerim yerleşimin açık bir fonksiyonu olarak ifade etmek mümkün olabilir (Scott, 2000: 486). Martin (1999:66) ise, Isard ın geliştirdiği teorinin Alman Yerleşim Teorisinin devamı olduğunu vurgulamaktadır. Isard analizlerinde, özellikle neoklasik iktisadı ve geleneksel dış ticaret teorisini mekânsal unsurlan göz ardı ettiği için eleştirmiştir. Neoklasik iktisat, piyasalarda tam rekabetin ve tek fiyat yasasımn geçerliliğim kabul etmiş ve taşıma ve diğer maliyetlerin sıfır olduğunu varsaymıştır. Bu bağlamda mekân faktörü dışlanmış, ekonomideki her şey tek bir noktaya sıkıştınlmış ve tüm mekânsal direnç ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla neoklasik iktisat, kendini boyutları olmayan bir harikalar diyarına hapsetmiştir. Isard a göre dengeli bir değerlendirme için

13 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 29 üreticileri birbirinden ayıran taşıma ve mekânsal maliyetlerin etkileri dikkate alınmalıdır (Isard, 1956: 25-6). Aynca genel denge analizinin çatısı tam rekabete dayalı olduğu için, ekonomik faaliyetin mekânda yarattığı belirli mekânsal ve taşıma maliyetlerinin etkilerim içerecek kadar kapsamlı değildir (Isard, 1956: 54). Isard, bir bölgedeki çeşitli yerler farklı piyasalar olarak kabul edildiğinde (böylece yerler arasında taşıma maliyetleri nedeni ile yerel fiyatlar farklılaşacaktır) bu durumda her bir piyasada her bir mal ve faktör için çok sayıda alıcı ve satıcı gerekli koşulunun yerine getirilemeyeceğim vurgulamaktadır. Aynca eğer bölgenin kendisi tek bir piyasa olarak kabul edilirse, bölge içinde farklı yerlerde belirli bir malın farklı fiyatları olacaktır, çünkü bireyler kendi pozisyonlarındaki avantajlar doğrultusunda monopol durumunda olduklannda homojen bir mal eksik rekabet piyasasında olacaktır. Dolayısıyla bir anlamda monopol unsurları mekansal ilişkilerde daima var olduğu için tekelci rekabete dayalı bir genel denge teorisi aslında bir mekansal ekonomi ve genel yerleşim teorisidir (Isard, 1949: 505). Bu eleştiriler doğrultusunda Isard, ekonominin tümünü kapsayacak bir Genel Yerleşim Teorisi geliştirmeyi amaçlamıştır. Bu Yerleşim Teorisi, mekânsal bir ekonomide karşılıklı ilişkileri anlamayı sağlayacak şekilde von Thünen in, Lösch ün ve Weber in Yerleşim Teorisine yaptığı katkılann birleşiminden oluşmaktadır (Isard, 1956: 19). Isard (1956:53) e göre Genel Yerleşim Teorisi girdi ve çıktılann coğrafi dağılımım, fiyatlar ve maliyetlerdeki coğrafi farklılıklan dikkate alarak ekonomik faaliyetlerin toplam mekânsal düzenini, tanzimini (array) ele almaktadır. Böylece ekonomik faaliyetin yerleşimi ve dağılımı, ele alınması gereken birer değişken haline gelmektedir. Isard a göre ekonomideki karmaşık mekânsal ilişkilerin ortak bir kavram cinsinden tanımlanması gerekmektedir. Bu kavram da taşıma girdisidir. Taşıma girdisi genel olarak bir birim ağırlığın bir birim mesafe boyunca hareketi olarak tanımlanabilir. Dolaylı açıdan ele alınırsa, taşıma girdisi, mekân boyunca hareketin karşı karşıya olduğu direncin üstesinden gelmek için diğer faktörlerin hizmetleri ve çabalarıdır4. Mekânsal bir ekonomide amaç, bu çabaları minimize etmektir. Ayrıca, 4 Isard a göre taşım a girdisi, temelde emek girdisinden türetilmiş dolaylı bir girdidir. Geleneksel anlamda amaç, kârı maksimize etmektir. Örneğin basit bir ekonomide bir çiftçi belirli bir miktarda sermaye ve diğer kaynaklar ile kasabanın yanındaki sınırlı miktardaki eski topraklarda yoğun şekilde ekip biçmek yerine art bölgenin çevresindeki yeni toprakları kullanmayı tercih edebilir. Burada işgücünün daha az kısmını tarım için ve daha çoğunu ürününü pazarlamak için kullanmasına rağmen daha fazla getiri elde etmeyi amaçlamaktadır. Başka bir deyişle taşım a girdisini (dolaylı emek girdisini) doğrudan emek girdisi ile ikame etmektedir.

14 30 Ebru ARICIOĞLU mekânın öneminin tamamen kavranması amaçlanıyorsa, taşıma girdisi cinsinden düşünülmesi zorunludur (Isard, 1956: 79). Buna ek olarak, Isard taşıma girdisini analize dâhil ederek genel bir yerleşim teorisi geliştirmek için en iyi aracın neoklasik iktisadın kullandığı ikame ilkesi5 olduğunu belirtmiştir( Isard, 1956: 54). Dolayısıyla Isard a göre taşıma girdileri, maliyetler ve gelirler arasında ikame yapılarak belirli bir yerleşim teorisi metodolojisi elde edebilir (Isard, 1956: 35-36). Üretim sürecinde belirli bir yerde işgücüne, sermayeye, toprağa, girişimciye ve son olarak taşıma girdilerine gereksinim vardır. Başka bir deyişle hammaddelerin, ekipmanın, işgücünün ve nihai ürünün uygun yerlere taşınması için çeşitli hizmetler gereklidir, bunlar da taşıma girdileridir. Böylece Isard taşıma girdisinin geleneksel üretim faktörleri kadar önemli olduğunu kabul etmektedir. Aynca üretim ve tüketim sürecinde, taşıma girdisinin önemim fark etmek, aym zamanda ekonominin mekânsal özelliklerini anlayabilmek anlamına gelir (Isard, 1956: 90). Isard, teorisinde işgücü ve sermayeye kısmi taşınabilirlik özelliği vermektedir. Zira işgücü ve sermaye faktörlerinin bölünmezliğinden ve faktör fiyatlarının mekânsal farklılıklar göstermesinden dolayı bu faktörler arasında sürekli ikame mümkün değildir. Ancak kesikli ikame durumu geçerli olabilir. Bu şartlar altında mümkün yerleşim yeri sayısı da sonsuz olmayıp sonlu sayıdadır. Buna göre yerleşim yeri problemi, tam rekabet ve sürekli ikame varsayımlarına göre değil, ancak eksik rekabet ve kesikli ikame şartlan altında çözülmelidir (Müftüoğlu, 1982: 17). Dolayısıyla sürekli coğrafik mekân kavramından parçaların birleşmesinden meydana gelen kesikli mekân kavramına geçilmekle, mekân kavramından bölge kavramına da geçilmektedir (Tekeli, 1979: 24). Kuzey Amerika da mekânsal analiz ve bölge bilimi 1960 lann sonu ve 1970 lerin başında doruk noktasına ulaşmıştır. Daha sonra ise kısmen politik nedenler kısmen de tam rekabete dayalı modellere olan bağlılığı nedeni ile bir prestij ve inandıncılık kaybı yaşamıştır (Scott, 2000: 487). 3. Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi Mekân kavramını ana akım iktisadin içine dâhil etmeye yönelik önemli bir çaba 1990 lı yıllann başında ortaya atılan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinden gelmiştir. Baldwin (1994: 42) Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisini yeni yerleşim teorisi olarak nitelendirmiş ve bu teorinin klasik yaklaşımdan oldukça farklı 5 İkame ilkesinin yerleşim analizine uygulanabileceğini Isard dan önce Andreas Predöhl ortaya atmıştır.

15 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 31 olduğunu vurgulamıştır. Fujita (2010:3) ise, Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin en yeni ve en başarılı yerleşim teorisi olduğunu vurgulamıştır. Krugman (2000: 59), Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi nin ana akım iktisadın, iktisadi faaliyetin nerede gerçekleştiği ve neden orada gerçekleştiği ile ilgili suskunluğunu sona erdirdiğini ve artık diyalogun başladığım ve süreceğinden emin olduğunu vurgulamaktadır. Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, temel olarak ekonominin mekânsal yapısını modellemeyi amaçlamaktadır. Teori, özellikle ulusal ya da uluslararası düzeyde merkez-çevre yapısının nasıl ortaya çıktığım açıklamayı amaçlamaktadır (Fujita, 2010:3). Bu merkez-çevre yapısı birbirine zıt iki güç olan merkezcil ve merkezkaç güçler tarafından birlikte belirlenmektedir. Teori bu güçleri mikro temeller cinsinden açıklamayı amaçlamaktadır (Krugman, 2000: 51). Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, firma düzeyindeki ölçek ekonomileri/artan getiriler, taşıma maliyetleri ve faktör hareketliliğinin karşılıklı etkileşimi sonucu ortaya çıkan içsel yığılma güçlerim modellemektedir (Fujita, 2010:3). İktisadi faaliyetin yığılması çeşitli kompozisyonlarda pek çok coğrafi seviyede meydana gelmektedir (Fujita ve Krugman, 2004:140). En küçük ölçekte belirli sektörlerin yer seçimi vardır. Bu yerleşim, başlangıçta geçici olan avantajların orada kilitlenmesini yansıtmaktadır. Orta seviyede ise şehirler, yığılmaların göstergesidir (Krugman, 1991b: 10). Görüntünün diğer uç noktasında ise, Kuzey- Güney düalizmi olan küresel ekonomideki merkez-çevre yapısı yer almaktadır (Fujita ve Krugman, 2004:140). Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi bu farklı ölçekteki yığılmaların nasıl ortaya çıktığım modellemeyi amaçlamaktadır. Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin dört temel özelliği bulunmaktadır: Tüm mekânsal ekonomi, genel denge anlayışı ile modellenmektedir. Bu yaklaşım Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisini, geleneksel yerleşim teorisi ve ekonomik coğrafyadan farklılaştırmaktadır. Firma düzeyindeki artan getiriler ya da bölünmezlikler, ekonominin arka bahçe kapitalizmine dönüşmesini engellemektedir. Aynca artan getirilerin varlığı eksik rekabet piyasasımn geçerli olduğunu gösterir. Taşıma maliyetleri, mekânı önemli hale getirmektedir. Son olarak, üretim faktörlerinin ve tüketicilerin mekânlar arasındaki hareketliliği, yığılma için bir ön koşuldur (Fujita ve Mori, 2005:3) Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi Gerçekten Yeni Bir Teori mi? Krugman (1995), mekânın iktisadi analizin dışına itilmesinin nedeninin geçmişte genel yerleşim teorisinin birleşmiş bir çatısının olmaması ve iktisadi

16 32 Ebru ARICIOĞLU panoramanın iki temel bileşeni olan artan getiriler ve eksik rekabeti içeren kapsamlı bir yerleşim teorisinin eksikliği olduğunu vurgulamaktadır (Krugman, 1991a: 5). Yerleşim Teorisi, hiçbir zaman ana akımın sahip olduğu analitik bütünlüğe sahip olamamıştır. Bu teori, daha çok birbirine bağlı olmayan dağınık düşüncelerden oluşmaktadır ve bazı durumlarda aym düşüncenin farklı versiyonları bile birleştirilememiştir. Sonuç olarak Yerleşim Teorisi anlaşılması zor bir alan olmuştur (Krugman, 1993: 113). Aynca Yerleşim Teorisi ile ilgili literatürün büyük bir kısmı özellikle piyasa yapısı sorununu ihmal etmiş, onun yerine ideal mekân üzerinde piyasa alanlanmn şekli olan geometriye ya da piyasalar ve kaynaklar veri iken, tesislerin optimal yerleşimine kilitlenip kalmış, piyasalann modellenmesi problemi ile ya çok az ilgilenmiş ya da hiç ilgilenmemiştir (Krugman, 1991a:5). Örneğin Weber in geliştirdiği teori, sanayinin yerleşimi konusunda öncü bir teori olmasına rağmen, teori, fiyat analizi ve piyasa yapısından tamamen yoksundur. Başka bir deyişle teoride girdi ve çıktı fiyatlanmn içsel olarak belirlenişi göz önüne alınmamıştır. Belki de bu nedenle Weber in Yerleşim Teorisi daha sonraki dönemlerde iktisatçılar tarafından yeterince ele alınmamıştır (Fujita, 2010: 10). Christaller ve Lösch ün geliştirdiği teoriler ise hiçbir biçimde piyasalan açıkça modellememiş, piyasalar arasındaki etkileşim ile ilgilenmemiştir (Krugman, 1993: 114). Üreticiler, sınırlı sayıda yerde üretim yapılmasına yol açan ölçek ekonomileri ile üretim yerlerinin sayısının artınlması ile düşürülebilecek taşıma maliyetleri arasında bir değiş tokuş ile karşı karşıyadır. Bu durum aslında eksik rekabet piyasa koşullanmn geçerli olduğunu gösterir. Eksik rekabetin geçerli olduğu piyasa yapısı tanımlanmadan Merkezî Yer Teorisi anlaşılamaz (Krugman, 1995: 41). Dolayısıyla Merkezî Yer Teorisi, nedensel bir model değildir. Teoriyi bir sınıflandırma şeması, ya da görüşleri ve verileri organize etmek için bir yol olarak düşünmek mümkündür. Bu durumda teori, ekonominin mekânsal yapışım açıklayamaz, sadece betimleyebilir (Fujita vd, 1999a: 27). Krugman (1995), Bölge Biliminin kurucusu Isard ın geliştirdiği modelin temel eksikliğinin benzer bir şekilde artan getiriler ve eksik rekabete dayalı bir genel denge teorisi olmamasından kaynaklandığım vurgulamaktadır. Isard zaten var olan araçlar (ikame analizi) ile mekânın ele alınabileceğini göstermiştir (Krugman, 1995:56). Dolayısıyla, hem Yerleşim Teorisi hem de Bölge Bilimi, iktisadi faaliyetin yerleşimim analiz etmek için gerekli olan eksik rekabet piyasasım modelleyemediği için iktisat literatüründe çevre konumuna itilmiştir. Krugman (1991b), iktisadi faaliyetin yerleşimi ile ilgili herhangi bir şey söyleyebilmek için, hâlâ çoğu iktisadi analize hâkim olan sabit getiriler, tam rekabet

17 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 33 yaklaşımından uzaklaşmak gerektiğim ve iktisatçılar, artan getiriler ve eksik rekabet ile ilgili çalışacak araçlara sahip olmadıkça, ekonomik coğrafyanın ana akım iktisadın dışında kalmaya mahkûm olduğunu vurgulamaktadır (Krugman 1991a:4) lerde endüstriyel organizasyon teorisindeki gelişmeler ana akım iktisada eksik rekabet modellerinin dâhil edilmesini sağlamıştır. Bu modellerin hiçbiri bütünüyle tatmin edici değildir, fakat bu modeller artan getiriler ile ilgili kolay anlaşılan ve sağlam (rigorous) iktisadi modeller oluşturulmasını sağlamıştır. Bu modellerin ekonomik coğrafya alanında kullanılması ile birlikte mekânın önemli olduğunu kabul etmek mümkün olmuş ve böylece coğrafya iktisadi analize dâhil edilebilmiştir (Krugman, 1991a: 8). Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, artan getiriler ve dolayısıyla eksik rekabeti modellemek için 1977 yılında ortaya atılan Dixit-Stiglitz modelinden yararlanmaktadır. Dixit-Stiglitz modeli gerçekçi bir model olmamasına rağmen çözülebilir ve esnek bir model olup çok özel fakat anlamlı sonuçlar vermektedir (Fujita vd.,1999a:45). Başka bir deyişle Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi aslında neoklasik iktisadın kurallarına bağlı kalarak mekânın rolünü içselleştirmiştir (Brakman ve Garretsen, 2003: 641). Krugman (1991b), Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin temel modeli kabul edilen Merkez-çevre modelinde ortaya konulanların yeni olmadığım, buna karşılık modelin amacımn, daha önce ortaya konulanları modellemek olduğunu vurgulamaktadır. Ottaviano ve Thisse (2005) de Krugman ı destekler bir biçimde Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin temel katkısının, eski teorilerin yeni bir reçete ile birleştirilmesi olduğunu belirtmektedir. Scott (2000: 488) Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin, bölge biliminin ve mekânsal analiz geleneğinin devamı olarak kabul edilebileceğim ve yeni bölge bilimi olarak adlandırılabileceğini belirtmektedir. Isserman (1996) da benzer bir şekilde Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi nin Isard ın çalışmalanmn devamı olarak kabul edilebileceğim vurgulamıştır. Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, Isard gibi mekânı taşıma maliyetleri aracılığı ile analize dâhil etmiştir. Isard çalışmasında ikame prensibine, Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi ise artan getirilere odaklanmaktadır. Ayrıca Isserman (1996), hem Isard ın hem de Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin iktisadın dışından bir potansiyel teorik çerçeve aramayı çok sevdiğim vurgulamaktadır. Martin (1999: 70) ise, Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin vurguladığı artan getirileri kullanan köklü bir coğrafi geleneğin zaten olduğunu vurgulamaktadır. Dolayısıyla Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisindeki modellerin kasvetli bir dejâ vu hissi yarattığım belirtmektedir.

18 34 Ebru ARICIOĞLU Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, merkez-çevre modeli, dış ticareti açıklamaya yönelik modeller ve şehirsel yerleşimler ile ilgili modeller olmak üzere üç temel model grubundan oluşmaktadır (Krugman: 1998; Fujita ve Mori: 2005; Fujita: 2010) M erkez- çevre modeli 1991 yılında Krugman tarafından geliştirilen merkez-çevre modeli, temel olarak ülke içindeki yığılmaların nasıl meydana geldiğim ortaya koymak için geliştirilmiş bir modeldir. Merkez- çevre modeli iki bölgeli, iki sektörlü bir modeldir. Tablo 1, Merkez- çevre modelinin ve birçok Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi modelinin temel varsayımlarını göstermektedir. Tablo 1:.Merkez-Çevre Modelinin Temel Varsayımları Tüketim Üreticiler İşçiler Piyasa Yapısı Tüketiciler mal çeşitliliğinden hoşlanmakta ve faydalarım bir CES fonksiyonu ile maksimize etmektedirler. Tüm tüketiciler aynı tercihlere sahiptir. Atomistik, kârını maksimize eden her bir üretici tek bir (biricik) mal üretmektedir ve üretimde ölçek ekonomileri geçerlidir. Firmalar piyasalara (talebe) yakın yerleşmeyi tercih ederler. İşgücü piyasasımn aym anda dengeye geldiği varsayılmaktadır. Sanayi işçileri reel ücretlerdeki mekânsal farklılığa bağlı olarak bölgeler arasında hareket etmektedir. İki sektörlü ekonomi: tam rekabet piyasasımn geçerli olduğu geleneksel (tarım) sektörü, eksik rekabetin olduğu sanayi sektörü. Ticaret/Taşıma Buzdağı şeklinde formüle edilmektedir. Taşınan malın bir kısmı Maliyetleri nakliye sırasında yok olmaktadır. Kaynak: Martin (2011). 6 Çalışmada temel olarak Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin mekâna bakışı ortaya konmaya çalışıldığı için teorinin büyüme ile ilgili literatürüne yer verilmemiştir.

19 iktisat Teorisinde Unutulmuş Bir Kavram: Mekân 35 Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisinin tüm modellerinde olduğu gibi merkez- çevre modelinde de firma düzeyindeki ölçek ekonomileri, taşıma maliyetleri ve faktör hareketliliği teorinin temel taşlarım oluşturmaktadır. Firma düzeyindeki artan getiriler ile taşıma maliyetleri birlikte üretimin gerçekleştirileceği yeri belirlemektedir. Fakat yığılmaya yol açan ya da yığılmanın büyüklüğünü belirleyen faktör, işgücünün bölgeler arasındaki hareketliliğidir (Brakman ve Garretsen, 2003: 641). İşçiler yeni bir bölgeye gittiğinde, hem tüketim hem de üretim kabiliyetim birlikte götürmektedirler. Dolayısıyla işgücünün hareketi, hem gittiği hem de ayrıldığı bölgedeki işgücü ve mal piyasalanmn büyüklüğünü etkilemektedir (Fujita ve Thisse, 2009: 113). Merkez-çevre modelinde, ekonomide ortaya çıkan mekânsal yapıyı merkezcil ve merkezkaç güçler birlikte belirlemektedir. Modelde yığılmaya yol açan merkezcil güç karmaşık yapıdır. Merkezcil güç, ileri bağlantılar (işçilerin tüketim mallan üreticilerine yakın olma isteği) ile geri bağlantılann (üreticilerin piyasanın büyük olduğu yerde toplanma isteği) birikimi nedenselliği aracılığı ile yaratılmaktadır (Fujita ve Mori, 2005:4). Yığılmayı meydana getiren ileri ve geri bağlantılann işleyişindeki mantık şöyledir: daha çok firma bir bölgede yerleştiğinde, burada daha çok çeşit üretilir. Bu durumda, buradaki işçiler, diğer bölgelere kıyasla daha çok mala erişir ve daha fazla reel gelir elde ederler, bu durum bölgeye daha fazla göçü teşvik eder. Aynca, işçilerin sayısındaki artış diğer bölgeye göre daha büyük bir piyasa yaratır ve iç piyasa etkisini meydana getirir. Firmalar ölçek ekonomilerinden faydalanmak için, bir malın üretimim sadece bir yerde yoğunlaştım ve taşıma maliyetleri nedeni ile (diğer şeyler eşit iken) daha büyük piyasanın olduğu yerde üretim yapmak ve diğer yerlere göndermek daha kârlıdır (Fujita ve Mori, 2005:4). Yukanda da belirtildiği üzere, modelde tüketiciler şehirlerde daha yüksek reel ücret ve daha çok mal çeşidi bulunduğu için yerleşmeyi tercih ederler. Firmalar ise bu mekânlar mallanna daha geniş piyasalar sunduğu için şehirlerde yoğunlaşırlar. Martin (1999:69) bu durumun Say Kanunu nun mekânsal bir döngüsü gibi düşünülebileceğim yani firmalann şehirlerde yoğunlaşarak kendi piyasalanm yarattıklarını vurgulamaktadır. Krugman (1991b) ise modelde sanayi mallarına yönelik talebin önemine vurgu yapmakta ve talebin nerede fazla olacağım sormaktadır. Sanayi mallanna talebin bir kısmı tarım sektöründen gelmektedir. Fakat önemli olan tarım kesiminden talep gelseydi sanayi üretiminin dağılımı Christaller ve Lösch ün ileri sürdüğü altıgen şeklinde olurdu. Sanayi sektörüne yönelik talep yine sektörün kendisinden gelmektedir. (Krugman, 1991b: 486). Dolayısıyla sanayi kesiminden

20 36 Ebru ARICIOĞLU gelen talep, işçilerin bölgeler arasındaki hareketliliği yığılmanın yapışım içsel hale getirmekte ve eksik rekabet piyasasını bir kez daha ön plana çıkarmaktadır. Modelde merkezkaç gücü ise tanm işçilerinin bölgeler arasında hareketsiz oluşu, toprağa olan bağımlılığı oluşturmaktadır. Eğer ileri ve geri bağlantılar yeterince güçlü olup çiftçilerin yarattığı merkezkaç gücün üstesinden gelebilirse, tüm sanayi üretiminin bir bölgede toplandığı bir merkez-çevre modeli ortaya çıkar (Fujita ve Mori, 2005:4). Ortaya çıkan sonuç, bu merkezcil ve merkezkaç güçler arasındaki dengeye dayanmakta ve bu denge modelin temel parametreleri olan taşıma maliyetlerinin düzeyi, çeşitler arasındaki ikame esnekliği ve işçilerin mekândaki başlangıç dağılımı tarafından belirlenmektedir (Brakman ve Garretsen, 2003: 641). Örneğin taşıma maliyetleri çok yüksek olduğunda yığılma meydana gelmez ve sanayi iki bölge arasında eşit olarak bölünür. Taşıma maliyetleri belirli bir seviyenin altına düştüğünde ise, sanayinin iki bölge arasında eşit olarak bölündüğü simetrik denge bozulur, ekonomide ileri ve geri bağlantılar egemen olur ve iki bölge birbirinden farklılaşır (Wolfmayr-Schnitzer, 1999: 15). Diğer bir ifade ile taşıma maliyetlerinin çok yüksek düzeylerinde bölgeler kendi ürünlerim üretmek zorunda kalırlar, buna karşılık taşıma maliyetlerinin çok düşük düzeylerinde ise mekân önemim kaybetmektedir (Brakman ve Garretsen, 2003: 641). Taşıma maliyetlerinin orta düzeyinde ise tüm sanayinin bir bölgede toplandığı merkez- çevre yapısı ortaya çıkmaktadır Dış Ticareti Açıklamaya Yönelik Model Çeşitli ölçekteki yığılmaları analiz etmeyi amaçlayan Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, ülkeler arasındaki veya büyük entegrasyonlardaki yığılmaları açıklamak için Merkez-çevre modelinden farklı olarak sanayi sektörünün girdi çıktı yapışım kullanmaktadır. Dış ticareti açıklamada sıklıkla kullanılan model, Venables (1996)7 tarafından geliştirilmiştir. Sanayi, girdi çıktı yapısı ile birbirine dikey olarak bağlantılı olduğunda geri bağlantı endüstrisi, ileri bağlantı endüstrisi için bir piyasa oluşturmaktadır8. Piyasaya 7 Dış ticareti açıklamaya yönelik bir başka model Krugman ve Venables (1995) tarafından geliştirilmiştir. Bu iki model birbirine büyük ölçüde benzediği için yer kısıtı nedeni ile çalışmada sadece Venables (1996) modeline yer verilmiştir. 8 Bu şekildeki ara m allan arzı argümanı Hirschman (1958) ın ileri ve geri bağlantı argümanı ile aynıdır. Hirschman a göre girdi sağlama ya da geri bağlantı etkileri, yani her temel olmayan iktisadi faaliyet, o faaliyete ihtiyaç duyulan girdilerin yurtiçi üretim aracılığı ile arz edilmesini teşvik edecektir. Çıktı kullanma ya da ileri bağlantılar, nihai talebe hizmet etmeyen her faaliyet, çıktısının bazı yeni faaliyetlerde girdi olarak kullanılmasını teşvik edecektir (Hirschman, 1958: 100).

İKT 207: Mikro iktisat. Faktör Piyasaları

İKT 207: Mikro iktisat. Faktör Piyasaları İKT 207: Mikro iktisat Faktör Piyasaları Tartışılacak Konular Tam Rekabetçi Faktör Piyasaları Tam Rekabetçi Faktör Piyasalarında Denge Monopson Gücünün Olduğu Faktör Piyasaları Monopol Gücünün Olduğu Faktör

Detaylı

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120

Makro İktisat II Örnek Sorular. 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Makro İktisat II Örnek Sorular 1. Tüketim fonksiyonu ise otonom vergi çarpanı nedir? (718 78) 2. GSYİH=120 Tüketim harcamaları = 85 İhracat = 6 İthalat = 4 Hükümet harcamaları = 14 Dolaylı vergiler = 12

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT 2 1. A malının fiyatındaki bir artış karşısında B malına olan talep azalıyorsa A ve B mallarının özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? A) A ve B

Detaylı

11.10.2015. Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher Ohlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri. Heckscher Ohlin Modelinden Çıkartılan Teoremler

11.10.2015. Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher Ohlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri. Heckscher Ohlin Modelinden Çıkartılan Teoremler Faktör Donatımı Teorisi (Heckscher hlin) Karşılaştırmalı Üstünlüklere Eleştiri Karşılaştırmalı üstünlükler teorisi uluslararası emek verimliliğindeki farklılıkların nedeni üzerinde durmamaktadır. Bu açığı

Detaylı

A İKTİSAT KPSS-AB-PS / 2008 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli nedeni aşağıdakilerden

A İKTİSAT KPSS-AB-PS / 2008 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli nedeni aşağıdakilerden 1. Her arz kendi talebini yaratır. şeklindeki Say Yasasını aşağıdaki iktisatçılardan hangisi kabul etmiştir? A İKTİSAT 5. Mikroiktisadi analizde, esas olarak reel ücretlerin dikkate alınmasının en önemli

Detaylı

Ekonomi I FĐRMA TEORĐSĐ. Piyasa Çeşitleri. Tam Rekabet Piyasası. Piyasa yapılarının çeşitli türleri; Bir uçta tam rekabet piyasası (fiyat alıcı),

Ekonomi I FĐRMA TEORĐSĐ. Piyasa Çeşitleri. Tam Rekabet Piyasası. Piyasa yapılarının çeşitli türleri; Bir uçta tam rekabet piyasası (fiyat alıcı), Ekonomi I Tam Rekabet Piyasası FĐRMA TEORĐSĐ Bu bölümü bitirdiğinizde şunları öğrenmiş olacaksınız: Hasılat, maliyet ve kar kavramları ne demektir? Tam rekabet ne anlama gelir? Tam rekabet piyasasında

Detaylı

Mikroiktisat Final Sorularý

Mikroiktisat Final Sorularý Mikroiktisat Final Sorularý MERSĐN ÜNĐVERSĐTESĐ ĐKTĐSADĐ VE ĐDARĐ BĐLĐMLER FAKÜLTESĐ MALĐYE VE ĐŞLETME BÖLÜMLERĐ MĐKROĐKTĐSAT FĐNAL SINAVI 10.01.2011 Saat: 13:00 Çoktan Seçmeli Sorular: Sorunun Yanıtı

Detaylı

Değişen Ekonomi, Değişen Teori

Değişen Ekonomi, Değişen Teori Değişen Ekonomi, Değişen Teori Adem Sakarya 1 Öz: Mekân sürekli değişen bir yapıya sahiptir. Bu değişim mekânı etkileyen öğelerin değişiminden kaynaklanmaktadır. Bu öğelerden birisi de ekonomidir. Ekonomideki

Detaylı

SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA

SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA SORU SETİ 11 MİKTAR TEORİSİ TOPLAM ARZ VE TALEP ENFLASYON KLASİK VE KEYNEZYEN YAKLAŞIMLAR PARA Problem 1 (KMS-2001) Kısa dönem toplam arz eğrisinin pozitif eğimli olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Detaylı

2.BÖLÜM ÇOKTAN SEÇMELİ

2.BÖLÜM ÇOKTAN SEÇMELİ CEVAP ANAHTARI 1.BÖLÜM ÇOKTAN SEÇMELİ 1.(e) 2.(d) 3.(a) 4.(c) 5.(e) 6.(d) 7.(e) 8.(d) 9.(b) 10.(e) 11.(a) 12.(b) 13.(a) 14.(c) 15.(c) 16.(e) 17.(e) 18.(b) 19.(d) 20.(a) 1.BÖLÜM BOŞLUK DOLDURMA 1. gereksinme

Detaylı

İçindekiler kısa tablosu

İçindekiler kısa tablosu İçindekiler kısa tablosu Önsöz x Rehberli Tur xii Kutulanmış Malzeme xiv Yazarlar Hakkında xx BİRİNCİ KISIM Giriş 1 İktisat ve ekonomi 2 2 Ekonomik analiz araçları 22 3 Arz, talep ve piyasa 42 İKİNCİ KISIM

Detaylı

İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2.

İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2. İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ... v İÇİNDEKİLER... vi GENEL EKONOMİ 1. Ekonominin Tanımı ve Kapsamı... 1 1.1. Ekonomide Kıtlık ve Tercih... 1 1.2. Ekonominin Tanımı... 3 1.3. Ekonomi Biliminde Yöntem... 4 1.4.

Detaylı

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih,

Detaylı

ÇALIŞMA EKONOMİSİ II

ÇALIŞMA EKONOMİSİ II ÇALIŞMA EKONOMİSİ II KISA ÖZET KOLAYAOF DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ.

Detaylı

Ekonomi I. Ne Öğreneceğiz?? Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla,

Ekonomi I. Ne Öğreneceğiz?? Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla, Ekonomi I Tüketici Teorisi Ne Öğreneceğiz?? Tüketicilerin neden öyle davrandıkları ve neden fiyatı düşen bir maldan normal olarak daha fazla, fiyatı yükselen bir maldan da daha az aldıklarıyla ilgileneceğiz.

Detaylı

Üretim Girdilerinin lması

Üretim Girdilerinin lması Üretim Girdilerinin Fiyatlandırılmas lması 2 Tam Rekabet Piyasasında Girdi Talebi Tek Değişken Girdi Durumu İlk olarak firmanın tek girdisinin işgücü () olduğu durumu inceleyelim. Değişken üretim girdisi

Detaylı

İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2

İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2 İktisadi Planlamayı Gerektiren Unsurlar İKTİSADİ PLANLAMA GEREĞİ 2 PLANLAMAYI GEREKTİREN UNSURLAR Sosyalist model-kurumsal tercihler Piyasa başarısızlığı Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma sorunları 2

Detaylı

Adı Soyadı: No: 05.04.2010 Saat: 08:30

Adı Soyadı: No: 05.04.2010 Saat: 08:30 Adı Soyadı: No: 05.04.2010 Saat: 08:30 ID: Z Mikro 2 Ara 2010 Çoktan Seçmeli Sorular Cümleyi en iyi biçimde tamamlayan veya sorunun yanıtı olan seçeneği yanıt anahtarına işaretleyiniz. 1. Çapraz satış

Detaylı

BİRİNCİ BÖLÜM: KALKINMA VE AZGELİŞMİŞLİK...

BİRİNCİ BÖLÜM: KALKINMA VE AZGELİŞMİŞLİK... İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM: KALKINMA VE AZGELİŞMİŞLİK... 1 Kalkınma Ekonomisine Olan Güncel İlgi... 1 Kalkınma Kavramı ve Terminolojisi... 1 Büyüme ve Kalkınma... 1 Kalkınma Terminolojisi... 2 Dünyada Gelir

Detaylı

Tekelci Rekabet Piyasası

Tekelci Rekabet Piyasası Tekelci Rekabet iyasası 1900 lü yılların başlarında, ürünlerin homojen olmaması, reklamın giderek 2 artan önemi, azalan maliyet durumlarının yaşanması tam rekabet piyasasına karşı yapılan tartışmaları

Detaylı

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ 1. YIL GÜZ DÖNEMİ İleri Makroiktisat I IKT801 1 3 + 0 6 Makro iktisadın mikro temelleri, emek, mal ve sermaye piyasaları, modern AS-AD eğrileri. İleri

Detaylı

EK : DIŞSAL TASARRUFLAR ( EKONOMİLER )

EK : DIŞSAL TASARRUFLAR ( EKONOMİLER ) EK : DIŞSAL TASARRUFLAR ( EKONOMİLER ) Genel denge teorisinin sonuçlarının yatırım kararlarında uygulanamamasının iki temel nedeni şunlardır: 1) Genel denge teorisinin tam bölünebilirlik varsayımı her

Detaylı

Komisyon İKTİSAT ÇEK KOPAR YAPRAK TESTİ ISBN 978-605-364-577-1. Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.

Komisyon İKTİSAT ÇEK KOPAR YAPRAK TESTİ ISBN 978-605-364-577-1. Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. Komisyon İKTİSAT ÇEK KOPAR YAPRAK TESTİ ISBN 978-605-364-577-1 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2014 Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi

Detaylı

İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ

İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ YÖNETİM İşletme amaçlarına etkili ve verimli bir şekilde ulaşmak üzere planlama, örgütleme, yöneltme, koordinasyon ve denetimin yapılması sürecidir. 2 YÖNETİM TEORİLERİ KLASİK

Detaylı

TAM REKABET PİYASASINDA DENGE FİYATININ OLUŞUMU (KISMÎ DENGE)

TAM REKABET PİYASASINDA DENGE FİYATININ OLUŞUMU (KISMÎ DENGE) Ünite 10: TAM REKABET PİYASASINDA DENGE FİYATININ OLUŞUMU (KISMÎ DENGE) Tam rekabetçi bir piyasada halen çalışmakta olan firmalar kısa dönemde normal kârın üzerinde kâr elde ediyorlarsa piyasaya yeni firmalar

Detaylı

Dış Ticaret Politikası-Giriş Dr. Dilek Seymen Dr. Aslı Seda Bilman

Dış Ticaret Politikası-Giriş Dr. Dilek Seymen Dr. Aslı Seda Bilman Dış Ticaret Politikası-Giriş Dr. Dilek Seymen Dr. Aslı Seda Bilman 2 Đçerik 1.Dış Ticaret Politikası-Giriş: Tanım, Genel Ekonomi Politikası içindeki Yeri, Teori-Politika Farkı, Devlet Müdahalesinin Gerekliliği;

Detaylı

Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz?

Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz? 7. MALİYETLER 193 Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz? 7.1. Kısa Dönem Firma Maliyetleri 7.1.1. Toplam Sabit Maliyetler 7.1.2. Değişken Maliyetler 7.1.3. Toplam Maliyetler (TC) 7.1.4. Marjinal Maliyet (MC) 7.1.5.

Detaylı

EKONOMİK SÜREÇ İÇİNDE DEVLETİN FONKSİYONLARI KAMU HİZMETLERİ DIŞSALLIKLAR KAMU HARCAMALARININ ARTIŞINA YÖNELİK GÖRÜŞLER

EKONOMİK SÜREÇ İÇİNDE DEVLETİN FONKSİYONLARI KAMU HİZMETLERİ DIŞSALLIKLAR KAMU HARCAMALARININ ARTIŞINA YÖNELİK GÖRÜŞLER 4.bölüm EKONOMİK SÜREÇ İÇİNDE DEVLETİN FONKSİYONLARI KAMU HİZMETLERİ DIŞSALLIKLAR KAMU HARCAMALARININ ARTIŞINA YÖNELİK GÖRÜŞLER EKONOMİK SÜREÇ İÇİNDE DEVLETİN FONKSİYONLARI 1.Kaynak Dağılımında Etkinlik:

Detaylı

EKO 205 Mikroiktisat. Kar Maksimizasyonu Profit Maximization

EKO 205 Mikroiktisat. Kar Maksimizasyonu Profit Maximization EKO 205 Mikroiktisat Kar Maksimizasyonu Profit Maximization Tartışılacak Konular Tam Rekabet Piyasaları Kar Maksimizasyonu Marjinal Hasıla, Marjinal Maliyet ve Kar Kısa Dönemde Çıktı Düzeyinin Belirlenmesi

Detaylı

GİRİŞİMCİNİN GÜNDEMİ

GİRİŞİMCİNİN GÜNDEMİ GİRİŞİMCİNİN GÜNDEMİ Girişimcinin Gündemi GİRİŞİMCİLER VE KOBİ LER AÇISINDAN MARKA VE ÖNEMİ Günal ÖNCE Günümüzde markalara, Amerikan Pazarlama Birliği nin tanımladığının yanı sıra sadece sahip oldukları

Detaylı

MATEMATiKSEL iktisat

MATEMATiKSEL iktisat DİKKAT!... BU ÖZET 8 ÜNİTEDİR BU- RADA İLK ÜNİTE GÖSTERİLMEKTEDİR. MATEMATiKSEL iktisat KISA ÖZET KOLAY AOF Kolayaöf.com 0362 233 8723 Sayfa 2 içindekiler 1.ünite-Türev ve Kuralları..3 2.üniteTek Değişkenli

Detaylı

KURAM VE ARAŞTIRMA. NEUMAN (2000), CHP-3 Theory and Research

KURAM VE ARAŞTIRMA. NEUMAN (2000), CHP-3 Theory and Research KURAM VE ARAŞTIRMA NEUMAN (2000), CHP-3 Theory and Research NEDEN? KURAM (TEORİ) NASIL? Hemen her araştırma bir kuram ile ilişkilidir. Kuramı nasıl kullanmalı? SOSYAL KURAM İDEOLOJİ İKİSİ DE olguları açıklar;

Detaylı

IKTI 101 (Yaz Okulu) 04 Ağustos, 2010 Gazi Üniversitesi İktisat Bölümü DERS NOTU 05 ÜRETİCİ TEORİSİ

IKTI 101 (Yaz Okulu) 04 Ağustos, 2010 Gazi Üniversitesi İktisat Bölümü DERS NOTU 05 ÜRETİCİ TEORİSİ DERS NOTU 05 ÜRETİCİ TEORİSİ Bugünki dersin işleniş planı: 1. Kârını Maksimize Eden Firma Davranışı... 1 2. Üretim Fonksiyonu ve Üretici Dengesi... 5 3. Maliyeti Minimize Eden Denge Koşulu... 15 4. Eşürün

Detaylı

TESİS TASARIMI ve PLANLAMASI -Giriş-

TESİS TASARIMI ve PLANLAMASI -Giriş- TESİS TASARIMI ve PLANLAMASI -Giriş- Hazırlayan Yrd. Doç. Selçuk Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi - Endüstri Mühendisliği Bölümü İşletme: İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla mal ve

Detaylı

Klasik ve Neo-klasik Dış Ticaret Teorileri

Klasik ve Neo-klasik Dış Ticaret Teorileri Klasik ve Neo-klasik Dış Ticaret Teorileri Dr.Dilek Seymen Uluslararası İktisat HECKSCHER-OHLIN TEOREMİ Klasikler ülkeler arasındaki dış ticaretin nedenini ülkeler arasındaki üretim maliyetlerinin farklılığına

Detaylı

BULANIK MANTIK VE SİSTEMLERİ 2014 2015 BAHAR DÖNEMİ ÖDEV 1. Müslüm ÖZTÜRK 148164001004 Bilişim Teknolojileri Mühendisliği ABD Doktora Programı

BULANIK MANTIK VE SİSTEMLERİ 2014 2015 BAHAR DÖNEMİ ÖDEV 1. Müslüm ÖZTÜRK 148164001004 Bilişim Teknolojileri Mühendisliği ABD Doktora Programı BULANIK MANTIK VE SİSTEMLERİ 2014 2015 BAHAR DÖNEMİ ÖDEV 1 Müslüm ÖZTÜRK 148164001004 Bilişim Teknolojileri Mühendisliği ABD Doktora Programı Mart 2015 0 SORU 1) Bulanık Küme nedir? Bulanık Kümenin (fuzzy

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER İÇİNDEKİLER Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1.Bölüm: TEMEL İŞLETMECİLİK KAVRAM VE TANIMLARI... 2 Giriş... 3 1.1. Temel Kavramlar ve Tanımlar... 3 1.2. İnsan İhtiyaçları... 8 1.3.

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT

DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT DENEME SINAVI A GRUBU / İKTİSAT 2 1. Tamamlayıcı mallardan birinin (otomobil-benzin) fiyatındaki artış diğer malın talebini azaltacak, talep eğrisini sola kaydıracaktır. Örneğin benzin fiyatındaki artış

Detaylı

1. Yatırımın Faiz Esnekliği

1. Yatırımın Faiz Esnekliği DERS NOTU 08 YATIRIMIN FAİZ ESNEKLİĞİ, PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ ETKİNLİKLERİ, TOPLAM TALEP (AD) EĞRİSİNİN ELDE EDİLİŞİ Bugünki dersin içeriği: 1. YATIRIMIN FAİZ ESNEKLİĞİ... 1 2. PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ

Detaylı

EKONOMİ SORULARI VE CEVAPLARI

EKONOMİ SORULARI VE CEVAPLARI EKONOMİ SORULARI VE CEVAPLARI SORU 1: Aşağıdakilerden hangisi, marjinal maliyet düzeyini etkilemeden, oluşturulan yeni fiyat düzeyi ile monopolün sosyal maliyetini gidermeye yönelik bir politikadır? A)

Detaylı

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

Detaylı

p0=10, p1=15, q0=1, q1=0.5kg ise talebin fiyat esnekliği -1 dir. (0.5-1)/1 bölü (15-10)/10

p0=10, p1=15, q0=1, q1=0.5kg ise talebin fiyat esnekliği -1 dir. (0.5-1)/1 bölü (15-10)/10 İKTİSADA GİRİŞ Fayda sağladığında yok olup, biten mallara dayanıksız mallar denir. Bir kararı uygularken vazgeçilen bir başka kararafırsat maliyeti denir. p0=10, p1=15, q0=1, q1=0.5kg ise talebin fiyat

Detaylı

BİRİNCİ SEVİYE ÖRNEK SORULARI EKONOMİ

BİRİNCİ SEVİYE ÖRNEK SORULARI EKONOMİ BİRİNCİ SEVİYE ÖRNEK SORULARI EKONOMİ SORU 1: Tam rekabet ortamında faaliyet gösteren bir firmanın kısa dönem toplam maliyet fonksiyonu; STC = 5Q 2 + 5Q + 10 dur. Bu firma tarafından piyasaya sürülen ürünün

Detaylı

İKTİSADA GİRİŞ-I ÇALIŞMA SORULARI-11 MONOPOL

İKTİSADA GİRİŞ-I ÇALIŞMA SORULARI-11 MONOPOL İKTİSADA GİRİŞ-I ÇALIŞMA SORULARI-11 MONOPOL 1. Monopolist için fiyat marjinal hasılanın üzerindedir. Çünkü, A) Ortalama ve marjinal hasıla eğrileri birbirine eşittir B) Azalan verimler kanunu geçerli

Detaylı

İKTİSAT SORU BANKASI ECONOMICUS TAMAMI ÇÖZÜMLÜ DİLEK ERDOĞAN KURUMLU TEK KİTAP

İKTİSAT SORU BANKASI ECONOMICUS TAMAMI ÇÖZÜMLÜ DİLEK ERDOĞAN KURUMLU TEK KİTAP ECONOMICUS İKTİSAT SORU BANKASI TAMAMI ÇÖZÜMLÜ Mikro İktisat Makro İktisat Para-Banka Kredi Uluslararası İktisat Büyüme ve Kalkınma Türkiye Ekonomisi İktisadi Doktrinler Tarihi KPSS ve kurum sınavları

Detaylı

TOPLAM TALEP I: IS-LM MODELİNİN OLUŞTURULMASI

TOPLAM TALEP I: IS-LM MODELİNİN OLUŞTURULMASI BÖLÜM 10 TOPLAM TALEP I: IS-LM MODELİNİN OLUŞTURULMASI IS-LM Modelinin Oluşturulması Klasik teori 1929 ekonomik krizine çare üretemedi Teoriye göre çıktı, faktör arzına ve teknolojiye bağlıydı Bunlar ise

Detaylı

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ

DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ DERS NOTU 09 DIŞLAMA ETKİSİ UYUMLU MALİYE VE PARA POLİTİKALARI PARA ARZI TANIMLARI KLASİK PARA VE FAİZ TEORİLERİ Bugünki dersin içeriği: 1. MALİYE POLİTİKASI VE DIŞLAMA ETKİSİ... 1 2. UYUMLU MALİYE VE

Detaylı

Chapter 9. Ticaret Politikasının Araçları. Slides prepared by Thomas Bishop. Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved.

Chapter 9. Ticaret Politikasının Araçları. Slides prepared by Thomas Bishop. Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved. Chapter 9 Ticaret Politikasının Araçları Slides prepared by Thomas Bishop Copyright 2009 Pearson Addison-Wesley. All rights reserved. Önizleme Gümrük tarifesinin tek bir sektördeki kısmi denge analizi:

Detaylı

Yeni Dış Ticaret Teorileri

Yeni Dış Ticaret Teorileri Yeni Dış Ticaret Teorileri Dr.Dilek Seymen Dr. Dilek Seymen Nitelikli İşgücü Teorisi (Skilled Labor-Keesing&Kenen) Sanayi ülkeleri arasındaki ticaretin büyük bir bölümü nitelikli işgücü farklılıkları ile

Detaylı

ÜRETİM ve MALİYETLER. Üretim Fonksiyonu 14.12.2011. Kısa Dönemde Üretim Fonksiyonu. Doç.Dr. Erdal Gümüş

ÜRETİM ve MALİYETLER. Üretim Fonksiyonu 14.12.2011. Kısa Dönemde Üretim Fonksiyonu. Doç.Dr. Erdal Gümüş .. Üretim Fonksiyonu ÜRETİM ve MALİYETLER Doç.Dr. Erdal Gümüş Üretim fonksiyonu: Üretim girdileri ile çıktı ilişkisini ifade eden bir fonksiyondur. Başka bir tanım: teknoloji veri iken belirli miktarlardaki

Detaylı

MİKRO İKTİSAT SORULARI:

MİKRO İKTİSAT SORULARI: MİKRO İKTİST SORULRI: 1) şağıdakilerden hangisi iktisatta soyut modeller kullanılmasının nedeni değildir? a) Yaşadığımız dünyayı daha iyi anlama çabası b) Normatif bilim olma özelliği nedeniyle c) Karmaşık

Detaylı

Tedarik Zinciri Yönetimi -Temel Kavramlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN

Tedarik Zinciri Yönetimi -Temel Kavramlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Tedarik Zinciri Yönetimi -Temel Kavramlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Neden? Bir ișletme sistemi için en kilit etken MÜȘTERİdir. Müșteri açısından ișletmeleri etkileyen güncel etkiler: Müșteri sayısı artmaktadır.

Detaylı

R KARLILIK VE SÜRDÜRÜLEB

R KARLILIK VE SÜRDÜRÜLEB ÜRETİMDE İNOVASYON BİLAL AKAY Üretim ve Planlama Direktörü 1 İleri teknolojik gelişme ve otomasyon, yeni niteliklere ve yüksek düzeyde eğitim almış insan gücüne eğilimi artıyor. Mevcut iş gücü içinde bu

Detaylı

Ayrım I. Genel Çerçeve 1

Ayrım I. Genel Çerçeve 1 İçindekiler Önsöz İçindekiler Ayrım I. Genel Çerçeve 1 Bölüm 1. Makro Ekonomiye Giriş 3 1.1. Ekonominin Tanımlanması ve Bir Bilim Olarak Ekonomi 4 1.2. Ekonomi Teorisi ve Politikası 5 1.3. Makro Ekonomi

Detaylı

Yasin ÇOBAN İŞLETME İKTİSADI

Yasin ÇOBAN İŞLETME İKTİSADI Yasin ÇOBAN İŞLETME İKTİSADI İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...VII BİRİNCİ BÖLÜM İŞLETME İKTİSADI 1. İŞLETME İKTİSADININ TANIMI... 1 2. İŞLETME İKTİSADININ TARİHİ... 1 3. İŞLETME İKTİSADININ KONUSU... 1 4. İŞLETME İKTİSADININ

Detaylı

IS LM MODELİ ÇALIŞMA SORULARI

IS LM MODELİ ÇALIŞMA SORULARI IS LM MODELİ ÇALIŞMA SORULARI Soru KPSS 2001 Otonom tüketim harcamalarının artması aşağıdakilerin hangisine neden olur? a) Denge üretim düzeyinin artmasına, LM eğrisinin sağa doğru kaymasına b) Denge üretim

Detaylı

ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE

ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE ONBĠRĠNCĠ BÖLÜM BÜYÜME, KALKINMA VE YOKSULLUKLA MÜCADELE Bu ünite tamamlandığında; Büyümenin kaynaklarının neler olduğunu belirtebileceğiz Büyüme teorilerini açıklayabileceğiz Hızlı büyüme için nelerin

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T + U Saat Kredi AKTS

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T + U Saat Kredi AKTS Ders Kodu Yarıyıl T + U Saat Kredi AKTS BÖLGESEL İKTİSAT VE KALKINMA Ön Koşul Dersleri DERS BİLGİLERİ ECON 584 2 veya 3 3 + 0 3 6 Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler

Detaylı

Tarım Ekonomisi. viii

Tarım Ekonomisi. viii İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ İÇİNDEKİLER iii v BİRİNCİ BÖLÜM 1. TARIM EKONOMİSİNE GİRİŞ 1 1.1. Ekonomik Faaliyetler 2 1.1.1. Üretim 2 1.1.2. Mübadele 3 1.1.3. Tüketim 4 1.2. Tarım Ekonomisi ve Kapsamı 4 1.2.1. Tanımı

Detaylı

DAĞITIM KAVRAMLARI ve STRATEJİLERİ

DAĞITIM KAVRAMLARI ve STRATEJİLERİ DAĞITIM KAVRAMLARI ve STRATEJİLERİ Dağıtım Kanalı: Fikir, ürün ve hizmetler gibi, değeri olan şeylerin üretim noktalarından kullanım noktalarına kadar götürülmesiyle uğraşan, birbiriyle bağımlı bir dizi

Detaylı

B. Sermaye stoğunun durağan durum değerini bulunuz. C. Bu ekonomi için altın kural sermaye stoğu ne kadardır?

B. Sermaye stoğunun durağan durum değerini bulunuz. C. Bu ekonomi için altın kural sermaye stoğu ne kadardır? A.Ü. SBE 2015-2016 Bahar Dönemi Makro İktisat - II Çalışma Soruları - 2 1. Nüfus artışı veya teknolojik ilerlemenin olmadığı Solow Modeli nde bazı parametreler şu şekilde olsun: s = 0.2(tasarruf oranı)

Detaylı

1 MAKRO EKONOMİNİN DOĞUŞU

1 MAKRO EKONOMİNİN DOĞUŞU İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III Bölüm 1 MAKRO EKONOMİNİN DOĞUŞU ve TEMEL KAVRAMLAR 11 1.1.Makro Ekonominin Doğuşu 12 1.1.1.Makro Ekonominin Doğuş Süreci 12 1.1.2.Mikro ve Makro Ekonomi Ayrımı 15 1.1.3.Makro Analiz

Detaylı

TAM REKABET PİYASASI

TAM REKABET PİYASASI TAM REKABET PİYASASI 2 Bu bölümde, tam rekabet piyasasında çalışan firmaların fiyatlarını nasıl oluşturduklarını, ne kadar üreteceklerine nasıl karar verdiklerini ve piyasadaki fiyat ile miktarın nasıl

Detaylı

Mikroiktisat 2009-2010 Final (mly-iþl)

Mikroiktisat 2009-2010 Final (mly-iþl) MERSĐN ÜNĐVERSĐTESĐ ĐKTĐSADĐ VE ĐDARĐ BĐLĐMLER FAKÜLTESĐ ĐKTĐSAT BÖLÜMÜ MALĐYE VE ĐŞLETME BÖLÜMLERĐ, MĐKROĐKTĐSAT FĐNAL SINAVI 11.01.2010 SAAT: 13:00 GRUP: B Mikroiktisat 2009-2010 Final (mly-iþl) Çoktan

Detaylı

Liberalleşmenin Türkiye Enerji. 22 Şubat 2012

Liberalleşmenin Türkiye Enerji. 22 Şubat 2012 Liberalleşmenin Türkiye Enerji Piyasasına Etkileri i 22 Şubat 2012 Liberalleşmenin son kullanıcılara yararları somutları çeşitli sektörlerde kanıtlanmıştır Telekom Havayolu Liberalleşme öncesi > Genellikle

Detaylı

9. DERS : IS LM EĞRİLERİ: MALİYE VE PARA POLİTİKALARI

9. DERS : IS LM EĞRİLERİ: MALİYE VE PARA POLİTİKALARI 9. DERS : IS LM EĞRİLERİ: MALİYE VE PARA POLİTİKALARI 1. Maliye Politikası ve Dışlama Etkisi...2 A. Uyumlu Maliye ve Para Politikaları...4 2. Para Arzı ve Açık Piyasa İşlemleri...5 3. Klasik Para ve Faiz

Detaylı

11/10/14. Yeni ürün geliştirme stratejisi Yeni ürün geliştirme süreci Yeni ürün geliştirme yönetimi Ürün yaşam döngüsü stratejileri

11/10/14. Yeni ürün geliştirme stratejisi Yeni ürün geliştirme süreci Yeni ürün geliştirme yönetimi Ürün yaşam döngüsü stratejileri Yeni ürün geliştirme stratejisi Yeni ürün geliştirme süreci Yeni ürün geliştirme yönetimi Ürün yaşam döngüsü stratejileri Kullanılan Kaynaklar: - Mucuk, İ. (2012). Pazarlama İlkeleri. Türkmen Kitabevi

Detaylı

A İKTİSAT KPSS-AB-PS/2007

A İKTİSAT KPSS-AB-PS/2007 1. Büyüme Kutupları nın, altyapı yatırımları ve dışsal ekonomiler yoluyla yaratacağı etkiler nedeniyle kalkınmanın önünde bir engel olduğunu belirten iktisatçı aşağıdakilerden hangisidir? A) F. Perroux

Detaylı

İŞLETME YÖNETİMİ I-II

İŞLETME YÖNETİMİ I-II Editörler Doç.Dr.Ali Erbaşı & Yrd. Doç. Dr. Sezar Karaca İŞLETME YÖNETİMİ I-II Yazarlar Doç.Dr.Ali Erbaşı Yrd.Doç.Dr.Yağmur Özyer Yrd.Doç.Dr.Tolga Gök Dr.Müge Aksu Canan Şeker Eylem Bayrakçı Hakan Kırbaş

Detaylı

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ (Taslak Rapor Özeti) Faruk Aydın Hülya Saygılı Mesut Saygılı Gökhan Yılmaz Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü

Detaylı

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir

gerçekleşen harcamanın mal ve hizmet çıktısına eşit olmasının gerekmemesidir BÖLÜM 5 Açık Ekonomi Açık Ekonomi Önceki bölümlerde kapalı ekonomi varsayımı yaptık Bu varsayımı terk ediyoruz çünkü ekonomilerin çoğu dışa açıktır. Kapalı ve açık ekonomiler arasındaki fark açık ekonomide

Detaylı

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ

1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ DERS NOTU 06 IS/LM EĞRİLERİ VE BAZI ESNEKLİKLER PARA VE MALİYE POLİTİKALARININ ETKİNLİKLERİ TOPLAM TALEP (AD) Bugünki dersin içeriği: 1. KEYNESÇİ PARA TALEBİ TEORİSİ... 1 2. LM EĞRİSİ VE PARA TALEBİNİN

Detaylı

İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ

İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE TEMEL KAVRAMLAR İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY) İKY Gelişimi İKY Amaçları İKY Kapsamı İKY Özellikleri SYS BANKASI ÖRNEĞİ 1995 yılında kurulmuş bir

Detaylı

I. Tanışma-Dersin Gerekçesi ve Önemi-Dersin Kural ve Gerekleri II. Turizm Tanımı, Özellikleri ve Sınıflandırılması

I. Tanışma-Dersin Gerekçesi ve Önemi-Dersin Kural ve Gerekleri II. Turizm Tanımı, Özellikleri ve Sınıflandırılması Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 5 Haftalık Ders Saati 3 Haftalık Uygulama Saati - Haftalık Laboratuar Saati - Turizm Ekonomisi Seçmeli Lisans Dersin

Detaylı

Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi

Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi T.C İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı Finans Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi Özeti Kurumsal Şeffaflık, Firma Değeri Ve Firma Performansları İlişkisi Bist İncelemesi Prof.

Detaylı

I. Piyasa ve Piyasa Çeşitleri

I. Piyasa ve Piyasa Çeşitleri DERS NOTU 02 PİYASA TALEP VE ARZ KAVRAMLARI PİYASA DENGESİ Bugünki dersin işleniş planı: I. Piyasa ve Piyasa Çeşitleri... 1 1. Mal ve hizmet piyasaları... 1 2. Faktör Piyasaları... 2 II. Talep Kavramı...

Detaylı

Kurumsal Uygulamalar ve Bilgi Teknolojileri Entegrasyonu

Kurumsal Uygulamalar ve Bilgi Teknolojileri Entegrasyonu Kurumsal Uygulamalar ve Bilgi Teknolojileri Entegrasyonu 20.12.2013 Kurumsal Bilgi Sistemleri Satış ve Pazarlama Bilgi Sistemleri Muhasebe ve Finans Bilgi Sistemleri İnsan Kaynakları Bilgi Sistemi Üretim

Detaylı

ÜRETİM VE MALİYETLER

ÜRETİM VE MALİYETLER ÜRETİM VE MALİYETLER FİRMALARIN TEMEL AMACI Mal ve hizmet üretimi firmalar tarafından gerçekleştirilir. Ekonomi teorisine göre, firmaların mal ve hizmet üretimindeki temel amacı kar maksimizasyonu (en

Detaylı

KÜRESELLEŞME Hafta 1 Öğr. Gör. Şükrü KAYA Elektronik ve Haberleşme Mühendisi

KÜRESELLEŞME Hafta 1 Öğr. Gör. Şükrü KAYA Elektronik ve Haberleşme Mühendisi KÜRESELLEŞME Hafta 1 Öğr. Gör. Şükrü KAYA Elektronik ve Haberleşme Mühendisi Kendi içine dönük, karşılıklı ticarete ve yatırıma konan engellerle birbirinden izole edilmiş; mesafe, zaman ve dil engellerinin

Detaylı

Bölüm 7 Monopol ve Monopson

Bölüm 7 Monopol ve Monopson Bölüm 7 Monopol ve Monopson Tartışılacak Konular Tekel Tekel Gücü (Monopoly Power) Tekel Gücünün Kaynakları Tekel Gücünün Sosyal Maliyeti Tartışılacak Konular Monopson (Monopsony) Monopson Gücü Tekel Gücünün

Detaylı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı

YÖNETİM Sistem Yaklaşımı YÖNETİM Sistem Yaklaşımı Prof.Dr.A.Barış BARAZ 1 Modern Yönetim Yaklaşımı Yönetim biliminin geçirdiği aşamalar: v İlk dönem (bilimsel yönetim öncesi dönem). v Klasik Yönetim dönemi (bilimsel yönetim, yönetim

Detaylı

ÇALIŞMA SORULARI TOPLAM TALEP I: MAL-HİZMET (IS) VE PARA (LM) PİYASALARI

ÇALIŞMA SORULARI TOPLAM TALEP I: MAL-HİZMET (IS) VE PARA (LM) PİYASALARI ÇALIŞMA SORULARI TOPLAM TALEP I: MAL-HİZMET (IS) VE PARA (LM) PİYASALARI 1. John Maynard Keynes e göre, konjonktürün daralma dönemlerinde görülen düşük gelir ve yüksek işsizliğin nedeni aşağıdakilerden

Detaylı

Türkiye de Uzun-Dönem Verimlilik Büyümesi Patent, Marka ve Endüstriyel Tasarımların Etkisi Üzerine Değerlendirmeler

Türkiye de Uzun-Dönem Verimlilik Büyümesi Patent, Marka ve Endüstriyel Tasarımların Etkisi Üzerine Değerlendirmeler Türkiye de Uzun-Dönem Verimlilik Büyümesi Patent, Marka ve Endüstriyel Tasarımların Etkisi Üzerine Değerlendirmeler M. Aykut Attar Hacettepe Üniversitesi 5. Ulusal Verimlilik Kongresi 7 Ekim 2015 İçsel

Detaylı

Kocaeli Üniversitesi Çalışma Ekonomisi Bölümü Bahar Dönemi Vize soruları 16.04.2004

Kocaeli Üniversitesi Çalışma Ekonomisi Bölümü Bahar Dönemi Vize soruları 16.04.2004 Kocaeli Üniversitesi Çalışma Ekonomisi Bölümü Bahar Dönemi Vize soruları 16.04.2004 1-Günümüze kadar hangi ücret teorileri ve hangi ihtiyaçlardan doğmuştur. Teorilerin adını ve önemini kısaca belirtiniz.

Detaylı

KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI

KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI MİKRO İKTİSAT DOÇ. DR. YÜKSEL BAYRAKTAR MALİYETLER 7. Kısa ve Uzun Dönem Firma Maliyetleri 7.1. Kısa Dönem Firma Maliyetleri

Detaylı

1.BÖLÜM GENEL TANIMLAR

1.BÖLÜM GENEL TANIMLAR İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...III İÇİNDEKİLER...V 1.BÖLÜM GENEL TANIMLAR 1.İktisat...1 2.Gereksinme...2 a)gereksinmenin Özellikleri...2 b)gereksinmenin Çeşitleri...4 3.Mal ve Hizmetler...5 4.Üretim Faktörleri...8

Detaylı

Ders Notları Dr. Murat ASLAN. Bu notlar; Prof. Dr. ABUZER PINAR ın MALĠYE POLĠTĠKASI ders kitabından faydalanılarak hazırlanmıştır.

Ders Notları Dr. Murat ASLAN. Bu notlar; Prof. Dr. ABUZER PINAR ın MALĠYE POLĠTĠKASI ders kitabından faydalanılarak hazırlanmıştır. Ders Notları Dr. Murat ASLAN Bu notlar; Prof. Dr. ABUZER PINAR ın MALĠYE POLĠTĠKASI ders kitabından faydalanılarak hazırlanmıştır. genişleme trend Daralma Kriz, küçülme 12,00 Reel Büyüme Hızı Oranı 1950-2008

Detaylı

KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK?

KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? Dünyada mal ve hizmet hareketlerinin uluslararası dolaşımına ve üretimin uluslararasılaşmasına imkan veren düzenlemeler (Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası

Detaylı

Türkeli Devlet Hastanesi

Türkeli Devlet Hastanesi Türkeli Devlet Hastanesi 1 YÖNETİM Ticari Faaliyetler Muhasebe Faaliyetleri Teknik Faaliyetler Emniyet Faaliyetleri Finansal Faaliyetler Yönetim Faaliyetleri Planlama Organizasyon Yöneltme Koordinasyon

Detaylı

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1 Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi bilgilendirme notu Sayfa 1 İçindekiler: Konu Sayfa Genel Değerlendirme: Türk ilaç piyasasında neler oldu?... 3

Detaylı

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U)

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) KISA ÖZET

Detaylı

Yaz Puantı ve Talep Yönetimi

Yaz Puantı ve Talep Yönetimi Yaz Puantı ve Talep Yönetimi Genel elektrik talebi kış aylarında ısıtma ve aydınlatma, yaz aylarında ise soğutma (klima) ihtiyacına bağlı olarak bölgesel ve mevsimsel farklılıklar oluşturur. modus Enerji

Detaylı

OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz

OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz OYUN TEORİSİNE DOĞRU Yard.Doç.Dr.Deniz Giz ÖZET Herhangi bir teori veya bir modelin amacı bir soruna çözüm bulmaktır. Bir oyunun çözümü oyuncuların nasıl karar vereceklerinin öngörülmesine bağlıdır. Oyuncular

Detaylı

DERS BİLGİLERİ ULUSLARARASI İKTİSAT TPB 215 3 2+ 0 2 4

DERS BİLGİLERİ ULUSLARARASI İKTİSAT TPB 215 3 2+ 0 2 4 DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS ULUSLARARASI İKTİSAT TPB 215 3 2+ 0 2 4 Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Önlisans Dersin Türü Zorunlu Dersin Koordinatörü Öğretim Görevlisi Serkan

Detaylı

ULUSLARARASI İKTİSAT Yrd.Doç.Dr.Dilek Seymen DEÜ.İİBF İktisat Bölümü

ULUSLARARASI İKTİSAT Yrd.Doç.Dr.Dilek Seymen DEÜ.İİBF İktisat Bölümü ULUSLARARASI İKTİSAT Yrd.Doç.Dr.Dilek Seymen DEÜ.İİBF İktisat Bölümü Dilek Seymen Giriş ve Temel Kavramlar Ülkeler niçin ticaret yaparlar? İktisadın alt bölümleri ve bunlar arasında dış ticaretin yeri

Detaylı

Çalışma alanları. 19 kasım 2012

Çalışma alanları. 19 kasım 2012 Çalışma alanları 19 kasım 2012 Çalışma alanları Hizmet alanları Sanayi alanları Tarım tarımsal üretim tarım+ticaret kenti Sanayi imalat sanayi atölyeden hafif sanayi fabrikaya ağır sanayi seri üretim (fordizm)

Detaylı

TMMOB ŞEHİR PLANCILARI ODASI ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA ÖĞRENCİLERİ BİTİRME PROJESİ YARIŞMASI 2014-2015

TMMOB ŞEHİR PLANCILARI ODASI ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA ÖĞRENCİLERİ BİTİRME PROJESİ YARIŞMASI 2014-2015 TMMOB ŞEHİR PLANCILARI ODASI ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA ÖĞRENCİLERİ BİTİRME PROJESİ YARIŞMASI 2014-2015 ENDÜSTRİYEL YAPININ YENİLİKÇİ VE BİLGİ ODAKLI DÖNÜŞÜMÜNÜN BURSA ÖRNEĞİNDE İNCELENMESİ PROJE RAPORU İÇİNDEKİLER

Detaylı

Massachusetts teknoloji Enstitüsüsü- Profesörler Berndt, Chapman, Doyle ve Stoker

Massachusetts teknoloji Enstitüsüsü- Profesörler Berndt, Chapman, Doyle ve Stoker Sloan Yönetim Okulu 15.010/15.011 Massachusetts teknoloji Enstitüsüsü- Profesörler Berndt, Chapman, Doyle ve Stoker NOTLARI #1 Piyasa Tanımı, Esneklik ve Rantlar Cuma- Eylül 10, 2004 BUGÜNÜN PROBLEM ÇÖZME

Detaylı

İŞBİRLİĞİ YAPILACAK KURUM/KURULUŞ. Hazine Müstaşarlığı Kalkınma Bakanlığı Maliye Bakanlığı Sosyal Taraflar

İŞBİRLİĞİ YAPILACAK KURUM/KURULUŞ. Hazine Müstaşarlığı Kalkınma Bakanlığı Maliye Bakanlığı Sosyal Taraflar TARIM SEKTÖRÜ 1. Tarım sektöründe istihdam şartları iyileştirilecektir. 1.1 Tarıma yönelik destekler ihtisaslaşmayı ve istihdamı korumayı teşvik edecek biçimde tasarlanacaktır. Hayvancılık (Tarım Reformu

Detaylı