SOVYET SİYASİ TARİHİNDE İSLAM VE ATEİZM MÜCADELESİ: SOVYET DÖNEMİ KAZAK, ÖZBEK VE KIRGIZ ATEİZM LİTERATÜRÜNÜN ANALİZİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "SOVYET SİYASİ TARİHİNDE İSLAM VE ATEİZM MÜCADELESİ: SOVYET DÖNEMİ KAZAK, ÖZBEK VE KIRGIZ ATEİZM LİTERATÜRÜNÜN ANALİZİ"

Transkript

1 477 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ SOVYET SİYASİ TARİHİNDE İSLAM VE ATEİZM MÜCADELESİ: SOVYET DÖNEMİ KAZAK, ÖZBEK VE KIRGIZ ATEİZM LİTERATÜRÜNÜN ANALİZİ Ali Yaman 20. yüzyılın son imparatorluğu sayılan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği nin (SSCB) varoluşunun temelini oluşturan ideoloji, Marks ve Engels in görüşlerini esas alarak, önce Lenin ve daha sonra ise Stalin gibi kurucu liderlerin görüşleri doğrultusunda şekillenmiştir. Sovyet dönemi uygulamaları her alanda ideolojik yansımalarını bulmuş, ekonomiden siyasete, kültürden dine kadar her alanda Sovyet komünizminin otoriter bakış açısını Sovyetler Birliği bünyesindeki birlik cumhuriyetlerinde veya Sovyet Blokuna dahil olan diğer ülkelerde dayatmaya çalışmıştır. Böylece yaşamın her alanının Sovyet ideolojisi doğrultusunda şekillendirilmesi ve bu ideolojinin arzuladığı Sovyet insanının yaratılması amaçlanmıştır. Sovyetler Birliği nin dağılmasıyla birlikte yaklaşık yetmiş yıllık bu süreç sonlanmış ve dönemin her açıdan akademik muhasebesinin yapılmaya çalışıldığı görülmüştür. Sovyet ideolojisinin önemli mücadele alanlarından birisi olarak karşımıza çıkan kültürel, dinsel değerlerin yerine konulmak üzere tasarlanan bilimsel ateizm uygulamalarına Sovyet yönetim organlarınca büyük önem verildiği görülmektedir. Sovyet sisteminin İslam, Hıristiyanlık ve diğer dinlere alternatif olarak düşündüğü kurum bilimsel ateizm dir. Orta Asya da hakim din olan İslam ın halk üzerindeki etkisini Sovyet ideolojisinin önünde bir engel olarak gören Sovyet rejimi, belli dönemlerdeki taktik kesintilerin dışında İslam dini kurum, kuralları ve onunla bağlantılı geleneklerle kıyasıya bir mücadeleye girişmiştir. Bu mücadele bilimsel ateizm olarak ifadelendirilen bir program çerçevesinde yürütülmüştür. Bu programın uygulanmasında eğitim ve propaganda çalışmalarının önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Öyle ki eski gelenekler ve dinsel kurumların eleştirildiği, bilimsel ateizmin yüceltildiği çok sayıda kitaptan oluşan ve bizim Ateizm Literatürü olarak adlandırdığımız çok sayıda yayın ortaya çıkmıştır. Bu bildiride, bu literatür doğrultusunda Orta Asya da ateizm-din rekabeti ve bunun Sovyet siyasi tarihindeki yeri ve önemi analiz edilecektir. Konuyla ilgili yayınların kapsamı nedeniyle, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan da yayınlanmış doğrudan ateizm ve din konularını ele alan dönemin tanınmış yazarlarına ait kitaplarda yer alan veriler incelenecektir. Çarlık Dönemi İslam ın, Orta Asya ya girmesinde önemli bir dönüm noktası olarak görülebilecek 751 yılındaki Talas Savaşı sonrasında giderek bölgede hakim din haline geldiği bilinmektedir. Bu süreç sonrasında İslam gerek seçkin yüksek tabakalar arasında gerekse çoğunluğu oluşturan normal halk kitleleri arasında yerleşmiş 516 ve asırlarca bölgenin Çarlık Rusyası nca işgaline kadar bu yapılanma devam edegelmiştir. Orta Asya daki İslam anlayışı, yüzyıllardır eski Türk inanç ve geleneklerini de içeren bir tarzda devam etmiştir. Kendine özgü nitelikleri olan bu İslam Yrd. Doç. Dr., Abant İzzet Baysal Üniversitesi, İ.İ.B.F. Öğretim Üyesi 516 İslam dininin Orta Asya da yayılması yerleşik ve göçebe/yarı-göçebe topluluklar arasında farklı derecelerde olmuş ve özellikle daha çok göçebe ağırlıklı bir yaşam tarzına sahip olan Kazak ve Kırgız boylarında İslamlaşma daha uzun bir zaman sürecinde gerçekleşmiştir. Daha yerleşik bir sosyal hayata sahip olan Özbekler ve Tacikler de ise bu süreç çok daha hızlı gerçekleşmiştir.

2 478 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ anlayışının izleri bugün hala Orta Asya da yaşamayı sürdürmektedir. Bölgenin İslamlaşmasında sufiliğin özel bir yeri bulunmaktadır. Konunun uzmanlarının da ifade ettiği üzere, İslam ın hem bir din hem de ulusal geleneklerle birlikte bir yaşam biçimi olarak varlığını halk arasında sürdürmesinde sufî tarikatler önemli rol oynamıştır. Sufiliğin kurumlaşması sonucunda ortaya çıkan tarikatlar İslam ın yayıldığı coğrafyalarda olduğu gibi Orta Asya da da oldukça etkili olmuşlardır. Bu tarikatların etkileri halk katında asırlardır yaşamayı sürdürmüş ve yeni görünümler altında günümüze de ulaşabilmiştir. Uluslararası ve bölgesel koşulların da yardımıyla zaman içerisinde Rus hakimiyeti Orta Asya da giderek yayılmıştır. Bölgedeki Buhara, Hive ve Hokand hanlıklarının birbiriyle olan anlaşmazlıkları Rus hakimiyetini kolaylaştıran en önemli unsur olmuştur te Ruslar, Sırderya nın güneyindeki ülkelere giden yola açılmışlar, 1865 te Taşkent i işgal ederek, 1873 te Buhara Emiri ne 1874 te de Hive Hanı na himayeleri altına girmeyi zorla kabul ettirmişlerdir te ise Fergana Vadisi Çarlık Rusyası tarafından istila edilerek, 1876 yılında bölgenin hakimi Hokand Hanlığı ortadan kaldırılmıştır. Çarlık 1873 ile 1884 arasında Türkmenistan ı işgal etmiş, 1900 de de Yukarı Pamir yaylasına ulaşmışlardır. (Bennigsen, 1988: 52) Böylece Orta Asya Sovyetler Birliği nin kurulması arifesinde Rus hakimiyetine girmiş durumdaydı. Orta Asya daki Rus etkisi ticari alandan başlamak üzere giderek, askeri ve yönetsel alanda bölgede sağlanan hakimiyetle sonuçlandı. Rusya dan Orta Asya ya uzanan demiryolları sayesinde ise bölge Rusya ya bağımlı hale geldi. Orta Asya demiryolu Rus mallarını bölgeye ulaştırırken, bölgenin hammaddelerini de işlenmek üzere Rusya ya taşımaktaydı. (MacKenzie, 1974: 179) Çarlık döneminde ele geçirilen bölgeler ve bu bölgelerde yaşayan Müslüman uyrukları üzerindeki hakimiyetin kalıcı hale getirilmesi için kimi başarılı kimi ise başarılı olmayan çok yönlü politikalar geliştirdiği görülmüştür. İlk başlarda Rus göçmenlerin, Tatarların topraklarından, Fergana Vadisi ne kadar çok geniş bir coğrafyada yerleştirilmeleri ve Müslümanlara Ortodoks Hıristiyanlığın benimsetilmesi Çarlık destekli olarak yürütülmüştür. Ancak Rus ve Sovyet tarihçilerinin de görüş birliğine vardıkları üzere bütün avantajlarına rağmen -Hıristiyanlaştırma politikalarına daha çok maruz kalan- Tatarların Hıristiyanlığa geçenleri çok az düzeyde kalmıştır. (Bennigsen, Quelquejay, 1981: 22) Uygulanan politikaların istenen sonucu vermemesi üzerine Nikolay İvanoviç İlminskiy öncülüğünde yeni bir eğitim programı planlanmıştır ki, Wimbush, Müslüman nüfusa karşı uygulanan bu dini-kültürel tekniklerin İlminski sistemi olarak adlandırıldığını ifade etmektedir. (Wimbush, 1995: 272). Bu eğitim programı bölgedeki Müslüman toplulukları etnik farklılıklarını ön plana çıkarmak suretiyle bölparçala-yönet siyasetinin bir aracı olarak hizmet etmiştir. Çarlık rejimi zamanla din politikasında da değişikliğe gitmiştir. Bundan böyle İslam dininin halk üzerindeki nüfuzundan yararlanarak Çarlık rejiminin sağlamlaştırılması için artık Orta Asya ya uzanan topraklar üzerinde rejime sadık dini kurumlar oluşturulmaya çalışılmış, din işleri bu kurumlar üzerinden yürütülmüştür. Bu sırada Müslümanlarca şeriatın uygulanmasına, camiler inşa edilmesi ve medreselerde dini eğitim verilmesine de izin verilmiştir. (Kantemir, 1960: 143) Bu amaçla Çariçe Katerina II. döneminde 1782 de Orenburg ta kurulup Ufa ya taşınan bir müftülük ve 1788 de ise Müslümanlar Ruhani Kurulu adlı kurum kurulmuştur. (Bennigsen-Quelquejay, 1981: 23) 517 Müftü, doğrudan Çariçe II. Katerina ya bağlı olarak çalışmıştır. (Aknazarov, 1987: 42) Ayrıca Tataristan ın başkenti Kazan ın, din adamları yetiştirilen ve dini kitaplar basılan bir merkez işlevi görmesi sağlanmış örneğin Sovyet dönemi 517 Çarlık rejiminin İslam a yönelik bu yaklaşımları, Sovyet yazarlarınca İslam ı güçlendirdiği gerekçesiyle eleştirilip durmuştur. Örneğin Aliev bunu rakamlarla şöyle açıklamaktaydı: 1912 de ahalisi 100 bin olan Buhara da 364 mescid, Andican da (ahalisi 72 bin) 274 mescid, Kokand da (ahalisi 117 bin) 248 mescid, Margilan da (ahalisi 46 bin) 193 mescid var idi. Bu şehirlerdeki her bir bin kişiye ortalama olarak 2 ile 4 arasında mescid düşmekteydi (Aliev, 1958: 29). Ayrıca 1900 yılındaki dinsel mekanlar ve din adamlarınının sayısına ilişkin bkz. (Surapbergenov, 1979: 63).

3 479 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ kaynaklarındaki verilere göre, yılları arasında Kazan da adet Kur an, adet de Şeriat-el-imam adlı kitaplar yayınlanarak (Şülembayev, 1978: 54) Orta Asya ve Kafkaslar daki müslümanlara dağıtılmıştır. Görüldüğü üzere halkın İslam a olan bağlılığı, bu topraklarda uzun dönemli bir hakimiyet amaçlayan Ruslar için dinin kullanılması şeklinde uygulamaları da beraberinde getirmiştir. 518 Öyle ki 1865 yılında Türkistan Bölgesi Valisi (Gubernatör) General Çernayaev müslüman olup da müslümanlığın ilkelerine uymayanların cezalandırılmasına ilişkin bir genelge dahi çıkarmıştır. (Dorjenov, 1987: 55-56) Çarlık döneminde, İslam ın rejimin yararına kullanılması çalışmalarının yanısıra, İslam a karşı yayınlar da diğer yandan yürütülmüştür. 519 Kazan Din Akademisi İslam karşıtı misyonerlik bölümünce arasında 21 kitap ve yaklaşık 25 değişik yayının yapıldığı görülmektedir. Bunlar arasında P. Rayev in 1875 te yayınlanan Ortodoks Hıristiyanlığın Gerçeklik Göstergeleri ve İslamiyetin Sahteliği adlı bir kitap da bulunmaktadır. (Smirnov, 2005: 101) Rusların Müslümanların yaşadığı toprakları sömürgeleştirmesi ve asimilasyonist politikaları karşısında, Müslüman entellektüellerin buna tepki olarak değişik çözüm arayışlarına girdikleri görüldü. Bu arayışların bir sonucu olarak Ceditçiler ve Kadimciler şeklinde iki farklı akımın ortaya çıktığı görüldü. Ceditçiler, İslam da bir yenilenmenin gereğine inanırlarken, Kadimciler, muhafazakar, gelenekçi bir anlayışın temsilciliğini yapmaktaydılar. Zaman zaman Çarlık karşıtı ayaklanmalar olsa da, güçlü Rus siyasi-askeri gücü karşısında Orta Asya daki Müslümanlar pek varlık gösterememiş, gerek iç savaş gerekse Sovyet devrimi karşısında birlikten uzak bir görünüm içerisinde olmuşlardır. Sovyet Dönemi Teorik olarak dinle savaşmak gereğini materyalizmin temeli sayan 1917 Ekim Devrimi nin lideri V. İ. Lenin, pratikte İslam a saldırmaktan kaçındı ve iç savaştan başarıyla çıkıp rejimi sağlamlaştırana kadar Müslümanlara karşı ihtiyatlı bir politika izlenmesine çalıştı. 24 Kasım 1917 de Halkın Komiserleri Konseyi nin, Rusya ve bütün doğudaki Müslümanlara yönelik bildirisinde ulusal, dinsel, geleneksel, kültürel özgürlüklerden ve bunların kısıtlanamayacağından söz edilerek devrimin desteklenmesi isteniyordu. Bu ihtiyatlı yaklaşım 1920 lere kadar böyle devam etti. (Kantemir, 1960: 144) Yine Komünist rejimin konumunu sağlamlaştırması öncesinde, Lenin in Sovyet coğrafyasındaki halklara yönelik selfdeterminasyonu öngören açıklamalarının yanısıra Ekim Devrimi nin henüz uygulamada görülmemiş, yerel komünistlere de belli görevlere gelerek görüşlerini açıklama olanağı sunan yapısının İslam dünyasının ve ezilen halkların yararına olacağına inanç da Sovyet rejimine Müslümanların destek vermelerine yol açmıştı. (Lemercier-Quelquejay, 1988: 91) Bolşevik yöneticilerin rejimi güçlendirdikten sonra bütün vaatlerini bir kenara bıraktıkları, özellikle Stalin in iktidara gelmesiyle birlikte bu söylemin taktik bir gereksinimden kaynaklandığı açıkça görülmüş, böylece Müslümanların ümitleri boşa çıkmıştır. Sovyetlerin bu siyasetinin esas hedefi yüzyıllardır bölgede kökleşmiş, kimlik belirleyici unsurlar olan Türklük ve Müslümanlık gibi içiçe geçmiş ortak değerlerdir. Çünkü bu değerler din karşıtı bilimsel ateizmi, benimseyen Sovyet komünist ideolojisinin yaratmayı öngördüğü Sovyet insanı modelinin önünde en önemli engeller olarak durmaktaydı. Ayrıca zaman içerisinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetlerinden (SSC) oluşan Komünist Sovyet rejiminin kuruluş aşamasında destek veren Müslüman aydınların düşünceleri ve hedefleri 518 Bu durum SSCB ateizm dönemi yazarlarınca İslam ın güçlendirilmesine yardım ettiği gerekçesiyle sık sık vurgulanmaktadır. (Örn.bkz. Aliev, 1958: 16-17; Düysenbin, 1968: ; Nurmağambetov-Şülembaev, 1972: ; Surapbergenov, 1979: 62-63). 519 Bu konuda ayrıca bkz. (Ahanov, 1993: 55).

4 480 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ ile Stalin gibi parti önderleri arasında giderek farklı yaklaşımlar belirginleşmeye başlayınca, daha önce ihtiyatlı bir yaklaşım sergileyen rejimin önderleri gerçek niyetlerini açıkça ortaya koymaya başlamışlardır de gerçekleştirilen Komünist Partiler 10. Kongresi nde Müslüman Komünist aydınların düşünceleri Panislamcı ve Pantürkçü sapmalar olarak damgalanarak, Sultan Galiev, Turar Rızkulov, Feyzullah Hocaev gibi aydınlar çok katı yöntemlerle tasfiye edilmişlerdir. (Bennigsen, 1988: ) Sovyet rejimi bu Müslüman önderlerin tasfiyesiyle de yetinmeyerek, Orta Asya daki ortak bilinci zaafa uğratmak amacıyla, çeşitli alanlarda yeni düzenlemelere gitmiştir. Buna göre bölge yönetsel anlamda çeşitli cumhuriyetlere, özerk bölgelere ayrılmış, Müslüman topluluğu farklı etnik gruplar halinde bölünerek, farklı etnik kimliklerin gelişmesi bilinçli olarak teşvik edilmiştir. Yine bu bağlamda bölgenin geçmişi ile olan bağlarının koparılması açısından önemli bir unsur olarak görülen 1928 de Arap alfabesinin yerini Latin Alfabesi, larda ise Latin Alfabesi nin yerini Kiril alfabesinin alması şeklinde yeni düzenlemelere gidilmiştir. Arap ve Latin alfabelerinin Sovyet ideolojisinin çıkarlarına hizmet etmeyeceği düşüncesiyle her etnik grup için kiril alfabesiyle farklı edebi diller geliştirilmesine karar verilmiştir. (Bacon, 1990: 145) İç savaş sonrası Sovyet rejiminin ilk yıllarından 1930 lu yılların başına kadar milli-dini özellikler taşıyan ve Basmacı hareketi olarak bilinen direniş (Hayit, 2006: 305, 320) 520 uygulanan sosyo-ekonomik program ve üstün Sovyet askeri gücü karşısında başarıya ulaşamadı. Sovyetlerin büyük önem verdiği din konusunda ise genel olarak 1930 lar ve 1960 lar olmak üzere iki büyük din karşıtı kampanyaya girişildi. Sovyet yönetimi bu kampanyalarında iki birbirini tamamlayıcı yöntem kullanmaktaydı. Bunlardan ilki dinsel kurumların kapatılması, din eğitiminin yasaklanması gibi çeşitli uygulamalarla dinin her yönden işlevsizleştirilmesi ve diğeri ise bunun sonucunda ortaya çıkacak boşluğu doldurması düşünülen bilimsel ateizmin devlet destekli olarak Sovyet insanına benimsetilmesiydi. (Froese, 2004a: 66) 1923 teki 20. Parti Kongresi nde din karşıtı çalışmalara ilişkin kararlar alındı. Daha sonra ise dine karşı faaliyet gösterecek bir kurum olarak Militan Ateistler Birliği kuruldu. Moskova da din karşıtı yayınlar yapacak yayınevleri kuruldu, gazeteler, dergiler yayınlandı. Türkistan da 14 bin, İdil-Ural da 7 bin, Kafkaslar da 4 bin, Kırım da bin cami kapatıldı. Medreselerin varlığına son verildi, din adamları sürgün edildi veya ortadan kaldırıldı. Büyük kentlerde din karşıtı müzeler açıldı. (Kantemir, 1960: ) Hatta ülke dışına seyahatler dahi yasaklanarak, Orta Asya Müslümanlarının dış dünyayla bağları kesildi, herhangi bir dış etkiden uzak olmaları hedeflendi. Sovyet ideolojisinin sadece İslam değil bütün dinlerle mücadele için uygulamaya koyduğu bilimsel ateizm programı çerçevesinde farklı etnik gruplara hitaben çok sayıda ders kitapları ve kamuoyuna yönelik kitaplar yayınlandı, sayısız din karşıtı ateizm toplantıları düzenlendi, geleneksel Müslüman dinsel gün ve bayramları, Sovyet rejiminin Büyük Ekim Bayramı vb. gibi yeni Sovyet bayramlarıyla değiştirildi. (Aliev, 1958: 81) Sovyet ideologlarına göre, Bilimsel ateizm, hem din ile mücadele yöntemi ve hem de dinin yerini alması amaçlanan, Sovyet sisteminde dinin karşılığı olacak sosyal bir olgu, bir kurum idi. II. Dünya Savaşı ile birlikte Sovyetlerin İslam siyasetinde dönemsel bir değişikliğe gidilerek geçici bir yumuşama dönemine girildi. Bu çerçevede SSCB de resmi İslam ın yönetimi dört dini yönetim birimi tarafından yürütülmeye başlandı. Bunların en güçlüsü olan ve 1943 te Taşkent te kurulan Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dini Yönetimi adlı bu kurumun başında bir müftü bulunmaktaydı. Bu müftünün yetki alanı bütün Orta Asya cumhuriyetleri ve Kazakistan ı kapsamakta olup, bütün SSCB Müslümanlarının en büyük otoritesi konumundaydı. (Bennigsen, Lemercier-Quelquejay, 1988: 33) Bu dini yönetimlerin varlığını Sovyet rejimi, uluslararası politikada propaganda amaçlı ve rejimin dini özgürlüklere saygısının bir göstergesi olarak kullanmaktaydı. Ancak bu dini yönetimlerin içerideki işlevleri arasında ise komünizm ile 520 Basmacılar hakkında ayrıca bkz. (Schoeberlein-Engel, 1995: ; Lemercier-Quelquejay, 1988: ).

5 481 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ İslam ın bir şekilde uyuşabileceğini göstermek, dini inanç ve uygulamaları zayıflatmak gibi unsurlar bulunmaktaydı. Dini ibadetlerin kendi kontrollerindeki kayıtlı din adamları tarafından verilmesine izin verildi. Bu din adamlarının yetiştirilebilmesi için iki kurum bulunmaktaydı: Buhara daki Mir-Arab Madrasa ve Taşkent teki İmam Buhari Enstitüsü. Hacca gidiş belli sayıda seçilmiş kişi ile sınırlandırıldı. Bu yumuşamaya rağmen tarikatların baskı altında tutulmasına, İslami okullar, türbeler, tekkeler ve camiler kapatılarak başka amaçlar için kullanılmasına da devam edildi. Örneğin Özbekistan Buhara daki Bahauddin Nakşbend türbesi 1978 de din karşıtı propaganda müzesine dönüştürülmüştü. (Gardaz, 1999: 279) Nikita Kruşçef sonrası Brejnev dönemi ile birlikte İslam siyasetinde bazı değişikliklere gidildi ve Sovyet Müslümanlarının dış dünyadan tecritinden vaz geçildiği görüldü. Bu şekilde dış ülkelerden Müslümanların Sovyetler Birliği ne gelebilmelerine olanak sağlanarak, başta Tatarlar olmak üzere Sovyet Müslümanları, özellikle Sovyetlerin Afganistan a girmeleri sonrasında çeşitli, siyasi ve idari kadrolara getirildiler. Ayrıca Sovyetlerdeki dört dinsel yönetim biriminin Sovyet hükümeti tarafından dış politik amaçlarla kullanılması da gündeme geldi. Bu durum Sovyetlerin genel din politikalarından sapmalara da yol açtı ve din konusunda geçici olarak da olsa bazı ödünlerin verilmesine neden oldu. Ancak 1980 lerle birlikte yaşanan çeşitli gelişmelerle Sovyet yönetimi yeniden din karşıtı politikalara yöneldi. (Bennigsen, 1988: ) Sovyet rejimi izlediği program doğrultusunda dini yok ettiğine, sosyal hayattaki rolünü çok sınırlandırdığına inanmasına ve bunu çeşitli istatistikler ve araştırmalar yoluyla da kanıtlamaya çalışmasına rağmen, halk katında yaşamaya devam etmiştir. Dini ve/veya ulusal gelenekler yasaklanmasına rağmen gizli gizli de olsa yaşatılmıştır. Bu noktada sufi tarikatları önemli rol oynamıştır. Sufilik, Sovyet döneminde Orta Asya da kısıtlanan geleneksel dinsel ve kültürel yaşamın adeta bir çıkış yolu olarak işlev de görmüş, bütün sıkıntılarına ve rejimin olumsuz bakışına rağmen halkın ilgi odağı olmayı sürdürmüştür. Sovyetlerin son dönemlerinde de halkın İslam a bağlılığı bizzat Orta Asya daki cumhuriyetlerinden Kazakistan Komünist Partisi I. Sekreteri Din-Muhammad Kunaev ve Tacikistan Komünist Partisi I. Sekreteri Kahkar Makhkamov gibi Sovyet dönemi yöneticilerince de parti kongreleri ve başka toplantılarda dile getirilmiştir. Bu bağlamda Broxup tarafından dinsel ziyaretgahların canlanması ve halkın giderek artan ilgisi, hastalıkların tedavisinde din adamlarının tercih edilmesinde yaşanan artış, yasadışı dinsel mekanlarda artış gibi pek çok örnek de verilmektedir. Yazar o dönemde Sovyet yazarların Sufilikten potansiyel bir siyasal muhalefet olarak söz ettiklerini de eklemektedir. (Broxup, 1987: ) 1980 lerle birlikte ise Orta Asya da bir İslami canlanma söz konusu oldu ki Akiner e göre bunun birbiriyle bağlantılı iki nedeni bulunmaktaydı. Birinci neden bölgede özellikle Fergana Vadisi kökenli dini önderlerin öncülüğünde ortaya çıkan canlanmacı (revivalist) hareketti. Diğer bir neden ise İslam a karşı resmi politikaların değişmesiydi. Bu politika değişikliği ise gerek İran ve Afganistan daki gelişmelerin bölgeyi etkileme olasılığı, gerekse yaşanan ekonomik krizde dinin yardımına gereksinim duyulmasıyla ilgiliydi. (Akiner, 2003: 98-99) Bu gelişmeler sonucunda dinsel alanda Sovyet yönetiminin baskı politikalarını bıraktığı ve bunun etkisiyle de dinin gerek resmi gerek gayri resmi örgütlenmeler aracılığıyla giderek Orta Asya da etkinliğinin arttığı görüldü. Bu gelişmeleri ise SSCB nin dağılması dönemi izleyerek, Sovyet cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmaları izledi. Dine Karşı Bilimsel Ateizm SSCB, Marksist-Leninist ideolojiye dayalı Rus tipi bir komünizm modelini uygulamaktaydı. Burada bu modelin dinle ilgili uygulamaları ve ona alternatif olarak geliştirilen bilimsel ateizm programı ele alınacaktır. Çok milletli, çok dilli ve çok dinli bir görünüm

6 482 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ sergileyen SSCB, bu farklılıklara saygılı bir izlenim uyandırmaya ve buna ilişkin bazı düzenlemeler yapmaya çalışmakla birlikte, esas olarak uzun vadede bu farklılıkları ortadan kaldırarak bir Sovyet insanı oluşturmayı amaçlamaktadır. Sovyetler Birliği modelinin yaratmak istediği ve takdim ettiği Sovyet insanının dilinin Rusça, dininin bilimsel ateizm, milliyetinin ise Sovyet olması devletin resmi politikası şeklinde uygulanıp, bütün devlet olanakları bu politikaya hizmet etmek üzere kullanılmıştır. Sovyet modelinin başarısı bakımından önemli olan din sorunu konusunda bütün dini topluluklar hedef alınmakla birlikte sahip oldukları nüfus itibariyle en önemli iki hedef kitle, İslam ve Rus Ortodoks Kilisesi olmuştur. Sovyet ideolojisi, toplumsal planda çok etkili olan dine karşı çıkarken onun yerine adeta kendi dinini de alternatif olarak sunmaktadır. Örneğin dini kurum ve kuralları, dini eğitimi, dini bayramları yasaklarken onun yerine ateizmin kurumlarını, kurallarını, propagandasını ve bayramlarını koymaktadır. Lenin in, Stalin in yazdıkları adeta dini kutsal metinler düzeyinde sunulmakta, Lenin in ölünce mumyalanmış bedeni adeta din ulularının ziyaretgahı halini almaktadır. (Froese, 2004b: 35-43) Halk kitlelerinin eğitimi için Ateizm kitaplıkları, Kızıl çayhaneler kurulması, eğitim kurumlarında ateizm dersleri konulması, 521 ziyaretgahların ve ibadethanelerin kapatılarak başka amaçlarla kullanılması, 522 Militan Ateistler Birliği vb. ateizmi yaymak amacıyla sayısız toplantılar düzenleyen örgütlenmelerin ortaya çıkması hep bu ateizm programının bir sonucudur. Sovyet ideolojisine göre Din zararlıydı ve onunla mücadele edilmeliydi. V. İ. Lenin in Din Hakkında, adlı kitabındaki düşünceleri SSCB döneminde din konusuna bakışı çok iyi özetlemektedir: Marksizm, materyalizm demektir... Biz dinle mücadele etmek zorundayız. Bu bütün materyalizmin alfabesidir. Böyle olduğundan dolayı Marksizmin de alfabesidir. Fakat Marksizm alfabeyle yetinen bir materyalizm değildir. Marksizm ondan da ileri gitmektedir. Din ile mücadeleyi bilmek gerekir. Onun için halka bu inançların ve dinin nasıl ortaya çıktığını materyalist bakış açısıyla anlatmak gerekmektedir... (İskakov, 1976: 36) Sovyet dönemi yazarlarına göre dinin zararlı oluşunu ortaya koymak bilimsel ateizmin önemli görevlerinden biridir. Dini, Marksist-Leninist bakış açısıyla ele almak gereklidir. (Surapbergenov, 1979: 5) Kurbanov ise komünist ahlak, ateist karakter, ateist ve komunist terbiyenin eski zararlı inançlarla mücadele için gerekliliği, dinin de bu zararlı inanışlardan olduğunu ifade etmektedir. (Kurbanov, 1981: 83 vd.) Sovyet döneminde bilimsel ateizm, hem din ile mücadele yöntemi ve hem de dinin yerini alması amaçlanan, Sovyet sisteminde dinin karşılığı olacak sosyal bir olgu, bir kurum olarak varlığını sürdürmüştür. Sovyet teorisyenlere göre dinle mücadelede kullanılacak temel araç ise Bilimsel Ateizm dir. Bilimsel Ateizm in esasları K. Marks, F. Engels, V. İ. Lenin gibi Sovyet ideolojisinin dayandığı temel şahsiyetlerinin görüşlerine dayanılarak oluşturulmuştur. SSCB Komünist Partisi, dinle mücadelede bilimsel ateizm propagandasına özel bir önem vermektedir. (Surapbergenov, 1979: 3) Sovyet dönemi yazarlarınca bilimsel ateizmin temeli XIX. Yüzyılın 40 lı yıllarında K. Marks ve F. Engels atılmıştır. Bilimsel ateizm (Aknazarov, 1961: 30) Marksist-Leninist ideolojide önem taşıyan sınıfa dayalı bakış açısı, din konusunda da kendisini göstermektedir. Buna göre dinler toplumda ezen sınıfların çıkarlarına hizmet etmektedir. Bu nedenle dinler, Sovyet ideolojisi ile doğrudan çatışan bir niteliğe sahip bulunmaktadır. Aknazarov a göre, bilimsel ateizm, insanı dinden kurtarma sorununu insanı kulluktan kurtarma 521 Sovyet dönemi yazarlarından Aknazarov, bilimsel ateizm dersleri hakkında şöyle demektedir:...ülkemizin yüksek eğitim kurumlarında Bilimsel Ateizm Esasları adlı ders verilmektedir. Bu ders Marksist-Leninist Felsefe nin önemli bir parçasıdır... (Aknazarov, 1974: 3). 522 Ro i nin verdiği bilgilere göre, Ekim Devrimi öncesinde Rus Çarlığı topraklarında 20 bin cami bulunmaktayken, 1985 yılına gelindiğinde kayıtlı cami sayısı ancak 392 idi. Kapatılan camilerin bazıları yıkılmış, bazıları boş kalmış ve çoğunluğu ise başka amaçlarla kullanılmıştır. Camilerin, artık kulüpler, sinemalar, okullar, kitaplıklar, spor alanları, klinikler şeklinde daha çok eğitim ve kültür amaçlı mekanlar olarak kullanıldıkları görülmektedir. (Ro i, 2000: 58, 61, 93).

7 483 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ sorunuyla ilişkilendirmektedir. Sadece proleterya insanı dinden kurtarabilir. (Aknazarov, 1961: 34) Ateizm Literatürünün Genel Bazı Özellikleri Sovyet ideolojisinin bilimsel ateizm programı doğrultusunda gerek Moskova merkezli gerekse bütün cumhuriyet ve diğer alt yönetsel birimlerde yayınlanan kitap ve broşürlerde aynı sistematik ve içeriğe yer verilmektedir. Sayfa sayıları bakımından hacimli olmayan, küçük kitapçıklar biçimindeki bu çalışmalar yüzlerce sayfalık ayrıntıdan çok belli mesajları iletmeye çalışan bir şekilde tasarlanmıştır. Yayınlanan kitaplarda konuların işleniş tarzı ve konu başlıklarının adeta birbirinin tekrarı niteliğinde oluşu da göstermektedir ki, din karşıtlığı ve ateizm propagandası Moskova merkezli ve Komünist Parti nin yönetici eliti ve/veya onların uygun gördüğü kurumlarca oluşturulmaktadır. Kitaplarda Sovyet ideologlarının ve Partinin görüşleri mutlaka verilmiş ve hangi cumhuriyetten söz ediliyorsa oradaki dinsel arkaplana da değinilmiştir. (Ör. Bkz. Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 4-5) Yayınlar daha çok Moskova merkezli olmakla birlikte, bu kitapların cumhuriyetlerin tümüne yollanmalarının yanısıra, diğer cumhuriyetlerin dillerine çevirisi yapılarak yayınlandıkları da görülmektedir. Diğer yayınlar ise cumhuriyetlerde Rusca veya kendi dillerinde yayınlanan kitaplardan oluşmaktadır. Sovyet dünyasının ateizmi konu edinen süreli yayınları ise yine Moskova merkezli yayınlanarak bütün cumhuriyetlere dağıtılmaktadır. Sovyet yönetimlerinin basın-yayın faaliyetine büyük önem verdikleri görülmektedir. Sovyet dönemi kaynaklarında dine karşı mücadelenin yegane aracı ve Sovyet insanının dini olarak görülen bilimsel ateizmin tarihsel süreç içindeki gelişimi uzun uzun anlatılmaktadır. Bu yayınlar öncelikle F. Engels, K. Marks, ve V. İ. Lenin in din, ateizm ve dinle mücadele yolları ile ilgili görüşlerinden alıntılarla başlamakta, din ve ateizm uzmanlarının ve Komünist Parti nin çeşitli düzeylerdeki yöneticilerinin konuyla ilgili görüşleriyle devam etmektedir. Bunlar adeta emir niteliğindedirler ve öncelikle uygulanırlar. Konuyla ilgili yayınların da bu buyruklar doğrultusunda kaleme alındıkları vurgulanmaktadır. Buna örnek olarak Edebiyat ve Din adlı kitabın en sonunda yer alan ifadeler dikkat çekicidir. Buna göre Komünist Parti Merkez Komitesi Siyasi Bürosu Üyesi, Kazakistan Kompartiyası Merkez Komitesi Birinci Sekreteri D. A. Konayev Kazakistan Komünist Partisi nin XII. Toplantısında sunduğu bildiride yeni insanı eğitmek sorununun çözümünün insanların kafasındaki geçmişin kalıntılarına karşı mücadele ile doğrudan bağlantılı olduğunu, bu nedenle ateist propagandanın iyileştirilmesi, dinci ideolojiye, olmayana inanmaya karşı mücadelenin güçlendirilmesi gereğini vurgulanmaktadır. (Ahmetov- Janpeyisova, 1983: 118) Bir diğer nokta ise din karşıtlığı ve bilimsel ateizm propagandasına yönelik bölge tarihindeki gelişmelerden yararlanılarak ve hatta yerel aydınlardan da olumlu örnekler verilerek propagandaya desteğin arttırılmaya çalışılmasıdır. Bu bağlamda İslam dünyasında çok saygı duyulan tanınmış şahsiyetlerin de kullanıldığı görülmektedir. Onların düşüncelerinden örnekler de verilerek ilmi ateizme İslam dünyasından tanınmış müttefiklerin sağlanması ve bu şekilde Müslüman kültürü ile yetişmiş insanların etkilenmesi amaçlanmaktadır. İbni Sina, İbni Tufeyli İbni Rüşd ve Ömer Hayyam gibi şahsiyetler bunlardan bazılarıdır. (Aknazarov, 1961: 22-23) Cumhuriyetlerdeki tanınmış aydınlar da din ve ateizm mücadelesinde yararlanılan figürlerdendir. Örneğin B. Ğabdullin ve A. Iskakov tarafından hazırlanan Kazak Ağartuşı-Demokrattarının Din Turalı Fikirleri adlı kitapta bu konuya geniş yer alınmaktadır. (Ğabdullin-Iskakov, 1961: 3 vd.) Yine Aknazarov, din karşıtlığı ve ateizmi Kazak aydınlarını da örnek göstererek,...rus devrimci demokratik ateizmi XIX. yüzyıldaki Kazak aydınlarına da etkide bulundu. Kazak aydınları Ş.

8 484 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ Velihanov, I. Altınsarın, A. Kunanbayev ın eserlerinde ateist düşünce geniş yer buldu. Onlar dini inançlara açıkça karşı çıktılar... demektedir. (Aknazarov, 1961: 28) 523 Yine Komünist Parti merkezinden yönlendirilen Ateizm faaliyetleri ve yayınlarının tarihlerine bakıldığında belli dönemlerde eş zamanlı olarak bütün Sovyet cumhuriyetlerinde arttığı veya zayıfladığı görülmektedir. İslam karşıtı ve ateizm propagandasına yönelik kitaplarda dikkati çeken bir diğer önemli özellik ise yayınlayan kurumların, kitap isimlerinin ve içindekileri oluşturan bölüm başlıklarının amaçlananları net bir şekilde ortaya koymasıdır. Bu konuda bazı örnekleri görelim: 1-Özbekistan da yayınlanan D. A. Patruşev in İslam Dini va Unung Reaktsion Mohiyati adlı kitap, 1961 de Taşkent te Kızıl Uzbekistan, Pravda Vostoka va Uzbekistan Surh Birlaşgan Naşriyati yayınlarından çıkmış olup, içindekiler bölümü şu başlıklardan oluşmaktadır: İslam dini nasıl din, İslam dini kime hizmet ediyor, Müslüman kadın-kızların kısmeti, Biz İslam dininin kötülüklerine kalıntılarına karşı niye mücadele ediyoruz, Öğretmenlere birkaç meslihat. 2-Kırgızistan da yayınlanan S. Mambetaliev in İslamdın Janı Şartka Jaraşa Kubuluşu adlı kitap, 1974 te Frunze de 524 Kırgızstan yayınlarından çıkmış olup, içindekiler bölümü şu başlıklardan oluşmaktadır: Dini kalıntıların bazı özellikleri, Mezar ve gerçek, Merhumlar ve diriler, Evliyalar ve kerametler 3-Kazakistan da yayınlanan P. Pavelkin in Rusca dan çevirisi yapılarak Kazakca yayınlanan Dini Sokır Senimder jene Onın Ziyanı adlı kitap, 1953 te Almatı da Kazak Memleket yayınlarından çıkmış olup, içindekiler bölümü şu başlıklardan oluşmaktadır: Din denilen nedir ve onun doğuş sebepleri nasıldır, Dinin gerici toplumsal rolü, Din ve moral, Katoliklerin dini emperyalizmin hizmetinde, Dünyaya dini ve bilimsel bakış açılarının köklü çelişkisi, Dini yüzeyselliğin toplumsal ve gnoseolojik damarları, Dini batıl inançları yenme yolları. 4.Yine Kazakistan da yayınlanan H. Z. Aknazarov un Ateizm jene Din adlı kitap 525, 1961 de Almatı da Kazak SSR Joğarı Jene Orta Arnavlı Bilim Ministirligi yayınlarından çıkmış olup, içindekiler bölümü şu başlıklardan oluşmaktadır: I. Bölüm: Marksist Ateizm-Ateizmin üst biçimi: 1.Ateizm ve dinin Marksist-Leninist açıklaması, 2.Din ile idealizm ve onların özellikleri, 3.Keramete inanış-dinin birinci şartı, şimdiki dinin toplumsal astarı, 4.Marks tan önceki Ateizm, 5.Marksist-Leninist Ateizm. II. Bölüm: Hıristiyan dini: 1.Hıristiyan dininin doğuşu ve onun gerçekliği, 2.Feodalizm ile Kapitalizm devrindeki Hıristiyanlık, 3.Hıristiyan dininin tapınma inançları ile bayramları, 4.Hıristiyan dininin Rusya ya yayılması ve onun şimdiki durumu, 5.Mezhepçilik ve onun ideolojisi, III. Bölüm: 1.İslam dininin doğuşu ve yayılması, 2.Kuran ve onun öğütleri, 3.İslam dininin örf-adetleri ile evliyaya inanış gelenekleri, 4.İslam dinindeki reformcu akımlar. Yine bu kitapların bir bölümünde ateizm derslerinde izlenecek yönteme de değinilmektedir. Sadece ateizm derslerinde öğretmenlerin kullanımı için de izleyecekleri yöntemi ele alan kitapçıklar da yayınlanmıştır. Yaklaşık yetmiş yıllık Sovyet dönemindeki ateizmle ilgili literatür o kadar kapsamlıdır ki biz burada bunun sadece en önemlilerine değinmekle yetineceğiz. 523 Aynı yönde bkz. (Düysenbin, 1968: ). 524 Kırgızistan ın bugünkü başkenti Bişkek, Sovyet döneminde Frunze olarak adlandırılmıştır. 525 Kitabın iç kapağındaki Ateizm jene Din başlığının hemen altında Yüksek öğrenim kurumlarında açık öğretim öğrencileri için bilimsel-ateizm temellerinden dersler alt başlığı yazılmış.

9 485 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ Kazakistan SSC de Ateizm Literatürü Geniş Kazak topraklarında Ruslar başta olmak üzere Slav nüfusun yoğun oluşu ve gerek Çarlık gerekse Sovyet dönemlerinde bu toplulukların Sovyet rejiminin sadık yurttaşları olarak görülmeleri, Kazakistan daki bilimsel-ateizm faaliyetlerinin ve literatürün çok daha yoğun olmasına neden olmuştur. Din karşıtı ateizm literatürünün doğrudan Komünist Parti nin ideolojisi doğrultusunda hazırlandığı, bu kitaplarda da belirtilmektedir. Örneğin Ş. Ahmetov ve K. Janpeyisova tarafından hazırlanan kitapta bu durumu gösteren şu ifadeler yer almaktadır:...edebiyat ve Din adlı çalışmamız, Partinin bu talepleriyle bağlantılı olarak yazılmıştır. Kazak Sovyet edebiyatındaki dine karşı mücadeleler, Ekim devrimi Zaferinin ilk günlerinden başlayarak, açıktan açığa güçlenmiştir... (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 118) Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi nin 1972 yılı kararlarında din karşıtı çalışmaların özellikle gençlere bilimsel-ateist eğitimin geliştirilerek yaygınlaştırılması, yeni Sovyet uygulamalarının geniş bir şekilde propagandasının yapılarak yaşama geçirilmesi istenmektedir. (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 11) Yine Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi nin 1979 yılı kararlarında ideolojik siyasi eğitim işinin -ki bilimsel ateizm faaliyetleri burada önemli yer tutmaktadır- bütün parti birimlerinin birinci derecede görevi olduğuna dikkat çekilmektedir. (Surapbergenov, 1979: 77) Kazakistan da yayınlanan kitaplarda da İslam dininin doğuşunun yanısıra, onun inanç kurum ve kuralları Marksist-Leninist sınıf kuramı ve bilimsel ateizm doğrultusunda açıklanarak, eleştiriye tabi tutulmaktadır. Bu bağlamda örneğin İslam ın şartlarından Hacca gitmek açıklandıktan sonra hemen Hacca gidenlerin yaralanan ve ölenlerine ilişkin sayısal veriler sunularak, yılında Mekke de hacılardan 377 kişi, 1969 yılında ise 194 kişi ölmüştür... denilmektedir. Sünnet geleneği açıklandıktan sonra da bunun, hastalık ve ölümlere de yol açabildiği ayrıca vurgulanmaktadır. (Nurmağambetov-Şülembaev, 1972: ) Dini bayramlara değinildikten sonra da zararlı oluşları açıklanarak, bilimsel-ateizm çalışmalarıyla onlarla mücadelenin önemine dikkat çekilmektedir:...kurban bayramı sırasında kurban kesmeye ve bayramlara bugün de rastlanmaktadır... Örneğin cumhuriyetimizin Kızılorda oblastının bazı kolhozlarında ve cumhuriyetimizin beş oblastı ile Almatı şehrinde, kurban bayramında 1954 te 2000 ve 1956 da dört oblast boyunca 700 kadar kurban kesilmiştir. Böyle verilerin son yıllarda da olduğunu basında görmekteyiz... Ramazan bayramı da, kurban bayramı gibi zararlıdır. Bunlar insanların aklına dini düşünceyi yaymasının yanısıra, çalışma hayatına da büyük zarar vermektedir... (Nurmağambetov-Şülembaev, 1972: ) Ateizmin halka arasında daha kolay benimsetilebilmesi için, dini kurumlar, inançlar ve ritüellerin kötü yönlerini ön plana çıkaran ve bunları içeren sözlü gelenek ve yazılı edebiyat ürünlerine başvurulduğu görülmektedir. Bu bağlamda K. Janpeyisova tarafından yazılan Kazak Sözlü Edebiyatındaki Dine Karşı Fikirler (Janpeyisova, 1966) ve Ş. Ahmetov ve K. Janpeyisova tarafından yazılan Edebiyat ve Din (Ahmetov-Janpeyisova, 1983) adlı çalışmalar buna örnek olarak verilebilir. Janpeyisova...Bu mücadelede gözde edebiyat ürünlerinin/eserlerinin ve eskiden kalan halk sözlü edebiyatının önemi büyüktür... demek suretiyle sözlü geleneğin ve edebiyat ürünlerinin dinle mücadeledeki önemine dikkat çekmektedir. (Jaypenisova, 1966: 3) Bu kitapların izledikleri yöntem aynı olduğundan daha kapsamlı olan ikincisini incelemek istiyoruz. Kitapta öncelikle, Kazak Halkının hikaye, destan, şiir, atasözü ve deyimlerinden bu yönde alıntılar yapılarak eski Türk Dini ve özellikle de İslam Dini nin Kazaklar üzerindeki zararlı etkileri ve halkın edebi ürünleri ile kanıtlanmaya çalışılmaktadır. Genelde dinin özelde de İslam dininin kötülenmesi amacıyla başvurulan ikinci bir yol ise, gerek SSCB öncesi gerek sonrası dönemde yaşamış tanınmış Kazak aydınlarının yapıtlarına ve görüşlerine başvurulmasıdır. Örneğin, Ertöstik, Altın Saka, Şarva men Molda, Atımtay Comart, Ötirikşi Derviş, Savda İşan gibi hikaye ve destanları (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 17-34); Kız Balık ile Elentaydın, Akbala

10 486 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ ile Bozdaktın, Şöjenin, Süyinbaydın, Dosmağambet Molda ile Cambıldın, jeken Molda nın şiir ve aytıs-ölenleri (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 50-52, 78) dine karşı fikirler içeren edebiyat ürünleri olarak sunulmaktadır. Halk arasında söylenen din ve din adamları ile ilgili sözlerin de olumsuz olanları seçilerek ateizmin yerleştirilmesi hizmetinde kullanılmaya çalışılmıştır: Bunlardan bazıları şu şekildedir: Çarpık araba yol bozar, cahil imam halkı bozar; Hoca, imam halkı aldatır; Din, karanlık mağara. (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 30) Kazakların tanınmış aydınlarının fikirleri de dine karşı ateizm propagandası amaçlı kullanılan önemli araçlardandır. Edebiyat ve Din adlı kitapta bu amaçla görüşleri sunulan tanınmış şahsiyetler şunlardır: Şokan Velihanov, Abay Kunanbayev, Ibıray Altınsarın, Sultanmahmut Toraygırov, Siyandiyar Köbeyev, Sabit Dönentayev, S. Seyfulin, Ş. İmanbayeva, B. Maylin, İ. Cansugirov, Muhtar Avezov, C. Mukanov, Ğ. Musirepov, Ğ. Mustafin, İ. Bayzakov, A. Tokmağambetov, Y. Tecibayev, K. Bekhojin, C. Ömerov, Ğ. Kayırbekpov. Bu kişilerin çalışmalarından alıntılar yapılarak onların Marksist-Leninist materyalist, ateist düşünceyi benimsedikleri ve dine karşı mücadele ettikleri ifade edilmektedir. (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 55, 81) Bu amaçla yapılan yorumlardan da bazı örnekler vermek yerinde olacaktır. Ş. Velihanov un İslam Dini nin Orta Asya halklarının gelişmesine, ilerlemesine engel olduğunu (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 53) söylediği vurgulanarak, ömrünün sonuna kadar İslam ın Kazaklar arasında yayılmasına engel olmak için mücadele ettiği, Ibıray Altınsarın ın baksıları, din adamlarını eleştiren bir şiiri (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 55) ve Abay dan din adamlarını eleştiren bir şiir bazıları pire el verir, içi zalim sırtı hafız (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 62) verilerek tanınmış Kazak aydınlarının dine eleştirel yaklaştıkları vurgulanmaktadır. Ayrıca din adamlarının kadının saçı uzun, aklı kısa dedikleri (Ahmetov-Janpeyisova, 1983: 80) ve dolayısıyla İslam ın kadını aşağı gördüğü de özellikle vurgulanmaktadır. Bir başka kitapta ise Ahmet Yesevi, Arslan Baba, Ukkaşa Ata, Jılağan Ata gibi Kazakistan daki önemli ziyaretgahlar hedef alınmaktadır. Örneğin Arslan Baba türbesinin içinde bir bölümün öğretmenlerin öncülüğünde Ateizm Evi ne dönüştürüldüğü, burada günlük gazetelerin okunduğundan övgüyle söz edilmektedir. (Dastanov, 1967: 76) Özbekistan SSC de Ateizm Literatürü Tarih içerisinde İslam ın en güçlü olduğu Sovyet cumhuriyetine Sovyet yönetiminin özel bir önem verdiği bilinmektedir. Şöyle ki Özbekistan yönetimden özel ilgi görmüş, 1943 te kurulan Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dini Yönetimi nin merkezinin ülkenin başkenti Taşkent te olmasının yanısıra, Sovyetlerin Orta Asya da faaliyetine izin verdiği din adamı yetiştiren resmi iki kurum olan Buhara daki Mir-Arab Medresesi ve Taşkent teki İmam Buhari Enstitüsü de yine Özbekistan topraklarında varolmuştur. Buhara, Semerkand, Fergana, Andican ve Namangan gibi dinin çok güçlü olduğu bölgelere sahip olan ülkede dinle mücadelede, dinin gücüyle orantılı olarak aynı derecede şiddetli olmuştur. 526 Burada Özbekistan dan ateizm literatürü örnekleri M. Aliev, Ğ. Pulatov D. A. Patruşev ve Y. Juraev in kitaplarından bazı alıntılarla kısa analizleri yapılacaktır. Temel özellikleri olarak genelde dinleri, özelde ise İslam ı eleştiren ve bilimsel ateizm propagandası amacını taşıdıkları söylenebilecek bu kitaplar, zamanın Sovyet liderlerinin açıklamaları ile başlamaktadırlar. İslam dini ve onun merasimlerini ele alan çalışmasında Aliev, Kruşçev in Komünist Parti teşkilatlarına yaptığı açıklamaya dayanarak dinle mücadelede bilimsel ateizmi anlatmaya girişmektedir. 526 Ancak özellikle Sufi tarikatlarının Fergana Vadisi ağırlıklı faaliyetleriyle dini eğitim ve faaliyet gizli şekillerde de olsa sürmüştür. (Olcott, 2007: 8)

11 487 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ (Aliev, 1958: 3) Uzbek Tili ve Adabiyatı dergisi nde yer alan bir makalede Sovyet halkının, alimlerden komünist sistemin güçlenmesi için çalışmalarını beklediği ve yine onların sosyal ve tarihi olaylara Komünist Partisi nin siyasi duruşundan bakmaları gerektiği ifade edilmektedir. 527 Aliev, Özbekistan ın Semerkand şehrinde zamanının ünlü astronomi bilgini Uluğbek in, tanınmış sufi şeyhlerinden Hoca Ahrar ın dinsizlik suçlamasıyla verdiği fetva sonrasında öldürülmesi (1449); Sovyet dönemi Özbek şairlerinden Hamza Hakimzade nin Şahmerdan kasabasında şeyh ve işanlarca öldürülmesi İslam dininin gerici karakterini ve bilimsel ateizmin dinle mücadelesindeki haklılığını kanıtlamak üzere kullanılmaktadır. (Aliev, 1958: 23) Ayrıca sömürgeci sınıfların çıkarlarına hizmet eden dini merasim ve bayramların Ekim devrimiyle birlikte, feodal ve kapitalist dönemden kalma eskinin kötü kalıntıları olarak değerlendirildiği, dini ibadet ve merasimlerin eskiden müslüman olarak bilinen halk arasında artık rağbet edilmediği de ifade edilmektedir. (Aliev, 1958: 24-25) Her ne kadar din ve ateizm konusu ele alınsa da, siyasi ve ekonomik konular da, dinin aleyhine, bilimsel ateizmin lehine olmak üzere, yer verilmektedir. Buna örnek olarak, 1956 da Özbekistan da kolhozlarda 2 milyon 860 bin ton pamuk üretilmesi üzerine SSCB Yüksek Sovyet Prezidyumu tarafından Özbekistan SSC nin ikinci kez Lenin madalyasına layık görülmesi verilebilir. (Aliev, 1958: 82) Pulatov un Uzbekistan da Ateistik Harakat Tarihidan adlı kitabında ise Sovyet yönetiminin Özbekistan da eğitime verdiği önem yaptırılan okul sayıları, kütüphaneler, kulüpler, sinema salonları, ve çıkan gazeteler ile verilmektedir: 1914 yılında Özbekistan da 160 mektep ve öğrencinin varlığına karşın, eğitim döneminde 2320 mektep ve öğrenci bulunmaktaydı teki 704 öğretmene karşı da 6308 öğretmen bulunmaktaydı... (Pulatov, 1960: 6) Özbekistan da din adamlarının toplumda oldukça güçlü olan konumlarının, Sovyet yönetimince ciddi bir tehdit olarak görüldüğü, din adamları ile kulakların ve zenginlerin çıkarlarının bir olduğu, ayrıca Sovyet kurumlarına fazla en fazla direnme ve karşı çıkmanın, halka yönelik propagandanın, din adamlarından ve dini kurumlarından geldiği vurgulanmaktadır. Konuyla ilgili örnekler de verilerek, din adamlarınca pamuk ekiminin engellenmeye çalışıldığı, özellikle daha fazla insanın toplandığı Cuma namazlarından sonra büyük camilerde günlük meseleler hakkında açıkça Sovyet uygulamalarının eleştirildiği Sovyet karşıtı hutbeler verildiği, Şahı Merdan ve İdris Ziyareti gibi tanınmış ziyaretgahların Sovyet karşıtı merkezler olduğu vurgulanıyor. (Pulatov, 1960: 10-13) Yine Andican da 1927 Ağustos ayında gerçekleşen büyük deprem sonrasında din adamlarının, bunu Allah ın kullarını cezalandırması şeklinde propagandalarda bulundukları, bunun üzerine Andican da 2000 kadar kurban kesilmesi, Namangan da mescidde 3000 kişinin önünde Muhiddin Kari adlı din adamının Siz Kur an dan yüz çevirdiniz, eski okulların kapanmasına, kızların başlarını açmasına, mescidlerin kapanmasına izin verdiniz. Bu yüzden Allah ın cezasına muhatap oluyorsunuz. şeklinde hutbe verdiği, Muhiddin Kari, Karahan Töre, Alimhan Töre ve Osman Töre nin başında olduğu din adamlarının kendilerini kaybedecek derecede zikir yaptıkları ifade edilmektedir. (Pulatov, 1960: 10-16) Patruşev ise Türk-İslam dünyasının tanınmış şahsiyetlerinin düşünceleri ile İslam dininin uyuşmazlığını kanıtlamak üzere Şark dünyasının ünlü alim ve yazarları El-Kindi, İbn Ravendi, Farabi, Biruni, İbn Sina, Nevai, Ulugbek, Nizami, Ömer Hayyam ın, İslam dininin fenne karşı düşüncelerine karşı çıktıklarına değinmektedir. (Patruşev, 1961: 8-9) Ayrıca Ulugbek in rasathanesinin ortadan kaldırılmasına neden olan Hoca Ahrar vb. başka kişilerin mezarlarının zamanla kutsal yerlere dönüştükleri ifade edilmektedir. (Patruşev, 1961: 32) Bu kitabın sonunda yer alan öğretmenlere yönelik bir sayfalık yazıda ise özetle, derslerde dinin tarihine fazla önem verilmemesi, İslam dininin günümüz İslam devletlerinin ulusal bağımsızlık hareketlerine nasıl 527 (Uzbek Tili ve Adabiyatı, 1973: 3-7).

12 488 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ zarar verdiği vurgulanırken, derste esas dikkatin SSCB de İslam dininin zararlı yönlerinden cumhuriyetlerden başlamak üzere daha küçük idari birimlerden sağlanan materyallerden örnekler verilmesi gereği yazılmaktadır. (Patruşev, 1961: 38) Diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi Özbekistan da da dine karşı halk kültüründen örneklerin verildiği yayınların yapıldığı görülmektedir. Y. Juraev in bu tarzdaki eserinde halk kültüründen destanlar, hikayeler, fıkralar, şiirler, deyimler ve atasözlerinin, İslam ideolojisi ile çeliştiği kanıtlanmaya çalışılmaktadır. Bu örnekler, kadın-kızlar meselesi, müslüman olmayan halklarla ilişkiler, şeyh, pir ve işanlar, gerici müderris, damılla-imam ve sufiler, kadı ve mollalar gibi başlıklar altında örneklerle sunulmaktadır. Örneğin mollalar aleyhine verilen bir halk deyişi şu şekildedir: Adamın kötüsü molla, mollanın işi hile (Juraev, 1965: 117) Kitapta dine eleştirel yaklaşan 48 tane de fıkraya yer verilmektedir. (Juraev, 1965: ) Kırgızistan SSC de Ateizm Literatürü Benzeri şekilde Kırgızistan da da ateist literatür, dini kurum ve kurallar ile bilimin uyuşmazlığı temasını işlemektedir. Göçebe karakteri fazla olan Kırgız toplumunda İslam ın ortodoks bir nitelik arz etmekten uzak, yüzeysel olarak benimsendiği bilinmektedir. Kırgızistan ın özellikle güneyinde yani Fergana Vadisi nde bulunan bölgelerinde din daha güçlü olup, bu bölgelerde önemli sayıda Özbek nüfus bulunmaktadır. Kırgızistan da Ateizm Tarihi adlı eserinde A. Çukubaev, molla ve işanların yönetimindeki mektep/medreselerin ilerlemeye ve bilime karşı çıktıklarını, Kur an dan alınmayan her türlü bilginin zararlı görüldüğünü ifade etmektedir. (Çukubaev, 1962: 11) Kırgız halk kültüründen dine karşı pek çok örnek de verilmektedir. Bazı örnekler şu şekildedir: 1.Allah ın buyruğu saçtan çok, onu yapan kişi yok. 2.Molla nın söylediğini yap, yaptığını yapma. (Çukubaev, 1962: 12) Ayrıca yaşamları gerek Çarlık gerekse Sovyet dönemlerine rastlayan Toktogul Satılganov ( ) ve Togolok Moldo (Bağımbet) Abdrahmanov un ( ) din adamlarını eleştiren şiirlerinden örnekler verilerek bilimsel-ateizm propagandası için yararlanıldığı görülmektedir. (Çukubaev, 1962: 13 vd.) Ayrıca Kırgızistan da bulunan Süleyman Dağı, İdris Peygamber, Arslan Baba gibi kutsal mekanlara halkın ilgisinin, din adamlarının çıkarlarına hizmet ettiği, ayrıca evliyalara yönelik bu inanışların özellikle gençlerin komünist düşüncelerle eğitilmelerini zorlaştırdığı ifade edilmektedir. (Çukubaev, 1962: 24) Ramazan ve kurban bayramlarının da eleştirildiği kitapta, ramazan orucunun sosyal bakımdan zararlı olduğu, işçilerin iş kaybı ile açıklanmakta, bu tür oruç ve bayram günlerinde din adamlarının kendilerine çıkar sağlamanın yanısıra, insanlardaki din duygularını güçlendirdiklerine değinilmektedir. (Çukubaev, 1962: 25) Bir başka kitapta da Toktogul Satılganov, Togolok Moldo nun yanısıra Barpı Alıkulov un da dine karşı görüşleri ayrıntılı olarak incelenmektedir. (Amanaliev, 1967) Örneğin hacca gidilmesini eleştiren bir şiire yer verilmektedir. (Amanaliev, 1967: ) Konuyla ilgili söz edilmesi gereken bir diğer Sovyet dönemi tarihçisi ise Kırgız tarihçi Satıbaldı Mambetaliev dir. Onun Kırgızistan da İslam ı ateist bakış açısıyla ele aldığı çalışmalarının en önemlileri 1966 tarihli Kırgızstandagı Musulman Sektaları, 1969 tarihli Perejitki Nekotorıh Musulmanskih Teçeniy V Kirgizii İ İh İstoriya 528, 1972 yılında Sufizm Jana Anıng Kırgızstandagı Agımdarı, 1974 yılında yayınlanan İslamdın Janı Şartka Jaraşa Kubuluşu adlı kitaplarıdır. Bu kitaplarında Kırgızistan daki dini akımları komünist ideoloji ve bilimsel ateizm doğrultusunda değerlendirmeye çalışmaktadır. Leninden alıntılarla başlayan Mambetaliev, dine bağlı kişileri, dini uykutan uyandırmak, gözünü açmak, onları ateist komünist anlayışla eğitmenin, bilimsel ateizmin önemli görevlerinden biri olduğu belirtilmekte, kitabını da bu amaca hizmet amacıyla 528 Mambetaliev in bu Rusça kitabının adının Türkçesi Kırgızistan daki Bazı Müslüman Akımlarının Kalıntıları dır.

13 489 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ yazdığını belirtmektedir. (Mambetaliev, 1966: 6) Diğer bir kitabında Mambetaliev, Kırgızistan da sufi tarikatlarının yeterli derecede incelenmediğini, bu konuda herkesin anlayabileceği yayınlar ve konferansların yok denecek düzeyde olduğunu belirterek, bilimselateizm propogandası ve yerleştirilmesinde günümüzdeki dini kalıntıların önemli bir parçası olan sufiliğin kalıntılarına karşı mücadele olmaksızın başarılı olmasının zor olacağı vurgulanmaktadır. Ayrıca Sufiliğin izleriyle bilimsel-ateist mücadele yürütülmesinde Kırgızistan da onun doğuşu, gelişimi, dogmatik esasları, Sovyet döneminden önceki ve sonraki durumunun araştırılması gereğine dikkat çekilmektedir. Mambetaliev, Kırgızistan da Sufilik tarihi incelenmeden onun günümüzdeki izlerini anlamanın olanaksız olduğunu ifade etmektedir. (Mambetaliev, 1972: 4) Ayrıca Kırgız SSC Bilimler Akademisi Felsefe ve Hukuk Enstitüsü nün Oş Oblastı nda yaptığı araştırmalardan örneklerle namaz kılanların nasıl oransal olarak az olduğuna ilişkin bir de istatistik verilmektedir. (Mambetaliev, 1972: 80) Bir diğer çalışmasında ise ateizm propagandasında Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dini Yönetimi nin aldığı kararların da yardımcı olduğuna dikkat çekilmektedir. (Mambetaliev, 1974: 14-15) Mezar ziyaretlerinin, evliyalar, din adamları ve geçmiş din büyüklerinin keramet ve efsanelerinin dinin zararlı kalıntılarından olduğu, İslam inanç ve geleneklerinin nasıl kadına zararlı olduğu, Sovyet dönemiyle birlikte kadının erkekle birlikte nasıl çalışma hayatında başarıyla yer aldığı uzun uzadıya örneklerle açıklanmaktadır. (Mambetaliev, 1974: 15 vd.) Bir diğer Kırgız yazar ise Kırgız halkına yönelik kültür devrimi ile köy işlerinin kollektifleştirilmesinin, endüstrileşmenin, Komunist partinin yaptığı büyük ideojik faaliyet neticesinde mümkün olduğunu, 1939 yılı Kırgız halkının okuma yazma oranının %70 e çıktığını, 1941 yılı gelindiğinde okuma yazma bilmeyen kalmadığını ve dinden uzaklaşma pek çok şekilde olduğunu ifade etmektedir. Ayrıca Müslüman din adamlarının Sovyet rejimine sadık olmak zorunda kaldıklarını vurgulamaktadır. Ancak II. Dünya Savaşı nın halkın dine yönelmesine neden olduğunu da eklemektedir. (Bayalieva, 1981: 56) Sonuç Değişik halkların yaşadığı geniş Sovyet coğrafyasında din ve milliyet konuları, adeta bir rejim sorunu olarak sürekli komünist idarecilerin karşısında durmuştur. Bu bağlamda dinin toplum üzerindeki etkisini iyi bilen Lenin ve Stalin gibi Sovyet liderlerin, din duygusunu ortadan kaldırmanın zorluğundan hareketle, ona alternatif olacak bir bilimsel ateizm programını oluşturmaya çalıştıkları görülmektedir. Daha sonra Kruşçev ve Brejnev gibi Sovyet liderleri de bu program çerçevesinde dinle mücadeleyi sürdürmüşlerdir. Genel olarak ifade etmek gerekirse yaklaşık yetmiş yıllık Sovyet tarihi boyunca din ve ateizm sürekli mücadele içerisinde olmuştur. Sovyet idarecileri bilimsel ateizme, Sovyet rejiminin ön gördüğü Sovyet insanının oluşumunda önemli bir rol vermişlerdir. Bilimsel ateizm adeta Sovyet rejiminin yeni dini şeklini almış olup, devletin bütün olanakları onu desteklemeye seferber edilmiştir. Sovyet Orta Asyası düşünüldüğünde ise mücadele bölgede hakim din olan İslam a karşı yürütülmüştür. Bu mücadele Sovyet rejiminin merkezi Moskova dan başlamak üzere Orta Asya cumhuriyetlerine ve en küçük yönetsel birimlere ulaşan bir geniş bir ağ şeklinde sürdürülmüştür. Özellikle eğitim kurumları ve basın-yayın araçları dinle mücadelede ve bilimsel ateizmin halka benimsetilmesinde en önemli araçlar olarak hizmet etmişlerdir. Bu bağlamda gerek Moskova merkezli gerekse cumhuriyetlerde pek çok yayın ve faaliyet gerçekleştirilmiştir. Burada bu faaliyetlerden olmak üzere Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan da din karşıtı ve bilimsel ateizmi yaymaya yönelik literatür esas alınarak, konu analiz edilmeye çalışılmıştır. Propaganda çalışmalarına büyük önem veren Sovyet döneminde bilimsel ateizmle ilgili çok kapsamlı

14 490 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ çalışmaların yapıldığı görülmektedir. Konuyla ilgili literatür incelendiğinde de bu çalışmaların ne kadar ayrıntılı olduğu açıkça görülmektedir. BİBLİYOGRAFYA 529 Ahanov, Bekejan (1993): Din Jene Erkin Oyşıldık, Almatı: Kazak Universiteti. Ahmetov, Ş., K. Janpeyisova (1983): Edebiyat Jene Din, Almatı: Kazakstan Baspası. Akiner, Shirin (2003): The Politicisation of Islam in Postsoviet Central Asia, Religion, State & Society, vol: 31, no.2, p Aknazarov, H. Z. (1961): Ateizm Jene Din, Almatı, Almatı: Kazak SSR Joğarı Jene Orta Arnavlı Bilim Ministirligi. Aknazarov, H. Z. (1987): İslamnın Kazakstanğa Enüi, Sovettik Şığıs Respublikalarındağı İslam, Haz. K. Şülembayev, Almatı: Kazakstan Baspası, s Aliev, M. (1958): İslam Dini ve Onung Merasimleri, Taşkent: Kızıl Uzbekistan, Pravda Vostoka ve Özbekistan Surh ve Birlaşgan Naşriyati. Amanaliev, B. (1967): Kırgızstandagı Diniy Jana Erkin Oyloonun Tarıhınan, Frunze: Kırgızstan Basması. Bacon, Elizabeth E. (1990): Central Asia under Russian Rule, A Study in Culture Change, 3rd Edition, Ithaca and London: Cornell University Pres. Bayalieva, T. J. (1981): Religioznıye Perejitki u Kirgizov i ih Preodolenie, Frunze: İzdatelstvo İlim. Bennigsen, Alexandre, Chantal Quelquejay (1981): Sultan Galiyev ve Sovyet Müslümanları, Çev. N. Uzel, İstanbul: Hürriyet Yayınları. Bennigsen, Alexandre, Chantal Lemercier-Quelquejay (1988): Sufi ve Komiser, Rusya da İslam Tarikatları, Çev. O. Türer, Ankara: Akçağ Yayınevi. Broxup, Marie (1987): Islam In Central Asia Since Gorbachev, Asian Affairs, (Oct. 87), Vol. 18, Issue 3, p Çukubaev, A. (1962): Kırgızstandagı Ateizmdin Tarıhınan, Frunze: Kırgızstan Memlekettik Basması. Dastanov, O. (1967): Evliyeli Jerler Turalı Şındık, Almatı: Kazakstan Baspası. Dorjenov, S. B. (1987): İslamnın Kırgzstanğa Taralıu Erekşelikteri, Sovettik Şığıs Respublikalarındağı İslam, Haz. K. Şülembayev, Almatı: Kazakstan Baspası, s Düysenbin, Jorabek (1968): İslam Dini Jene Onın Sarkınşaktarı, Almatı: Kazakstan Baspası. Froese, Paul (2004a): After Atheism: An Analysis of Religious Monopolies in the Post- Communist World, Sociology of Religion, 65:1, p Froese, Paul (2004b): Forced Secularization in Soviet Russia: Why an Atheistic Monopoly Failed, Journal for the Scientific Study of Religion, 43:1, p Rusça kaynakların çevirisi yıllarında Ahmet Yesevi Üniversitesi nde görev yaptığım sırada yardımcılarım Alişir Azim, Hasan Bektaş, Gülnaz Begimov ve Engin Akgün tarafından yapılmıştır.

15 491 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ Gardaz, Michel (1999): Field Report: In Search of Islam in Kyrgyzstan, Religion, 29, p Ğabdullin, B., A. İskakov (1961): Kazak Apartuşı-Demokrattarının Din Turalı Pikirleri, Almatı: Kazak Memleket Basması. Hayit, Baymirza (2006): Ruslara Karşı Basmacılar Hareketi Türkistan Türklüğü nün Milli Mücadelesi, İstanbul: Babıali Kültür Yayıncılığı. Iskakov, A. İ. (1976): İslam Dininin Jaksılık, Jamandık Jene Ömirlik Maksat Turalı Uğımdarına Sın, Almatı: Kazak SSR Bilim Koğamı. İslam Slovari Ateista (1988), Moskva: İzdatelstva Politiçeskoi Literatura. Janpeyisova, Kaynıl (1966): Kazak Avız Edebiyetindegi Dinge Karsı Pikirler, Almatı: Kazakstan Baspası. Juraev, Yakubcan (1965): Uzbek Halk İcadida Dinga Karşi Motivlar, Taşkent: Uzbekistan SSR Fan Naşriyati. Kantemir, Ali (1960): The Moslems, in Religion in the USSR, Ed. by Boris Iwanow, Munich: Istitute For the Study of the USSR, s Kurbanov, V. A., S. Karimova (1981): Azerbaycan Kendinde İslam Dini Galıklarının Hususiyyetleri ve Ateizm Terbiyesi, İslam Tarihde ve Muasır Dövrde (Elmi Eserlerin Tematik Mecmuası), Bakı: Kirov Adına Azerbaycan Dövlet Universitetinin neşri, s Lemercier-Quelquejay, Chantal (1988): İhtilal ve İç Savaş Sırasında Azınlıkta Müslümanlar, Stratejik Açıdan Sovyet Müslümanları ve Diğer Azınlıklar, (Ed.) S. Enders Wimbush, Çev. Y.T. Kurat, Ankara: Yeni Forum Yayınları, s MacKenzie, David (1974): Turkestan's Significance to Russia ( ), Russian Review, Vol. 33, No. 2. (Apr., 1974), p Mambetaliyev, S. (1966): Kırgızstandagı Musulman Sektaları, Frunze: Kırgızstan Basması. Mambetaliyev, S. (1969): Perejitki Nekotorıh Musulmanskih Teçeniy V Kirgizii İ İh İstoriya, Frunze: Izdatelstvo Mektep. Mambetaliyev, S. (1972): Sufizm Jana Anıng Kırgızistandagı Agımdarı, Frunze: Kırgızstan Basması. Mambetaliyev, S. (1974): İslamnın Janı Şartka Jaraşa Kubuluşu, Frunze: Kırgızstan Basması. Nurmağambetov, K. K. Şülembaev (1972): Ğılmi Ateizm Negizderi, Almatı: Kazakstan Baspası. Olcott, Martha Brill (2007): Roots of radical Islam in Central Asia, Carnegie Papers, No: 77, (January 2007), Washington: Carnegie Endowment for International Peace. Patruşev, D. A. (1961): İslam Dini ve Onun Reaksiyon Mahiyeti, Taşkent, Kızıl Özbekistan, Pravda Vostoka ve Özbekistan Surh ve Birleşken Neşriyatı. Pavelkin, P. (1953): Dini Sokır Senimder Jene Onın Ziyanı, Almatı: Kazak Memleket Baspası. Pulatov, Ğ. (1960): Özbekistan da Ateistik Hareket Tarihidan, Taşkent: Kızıl Özbekistan, Pravda Vostoka ve Özbekistan Surh ve Birleşken Neşriyatı.

16 492 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ Ro i, Yaacov (1984): The Task of Creating the New Soviet Man: Atheistic Propaganda in the Soviet Muslim Areas, Soviet Studies, Vol. 36, No. 1, (Jan., 1984), p Ro i, Yaacov (2000): Islam in the Soviet Union, London: Hurst&Company. Schoeberlein-Engel, John S. (1995): Basmachis, The Oxford Encyclopedia of The Modern Islamic World, Ed. J. L. Esposito, vol: 1, New York - Oxford, Oxford University Press, p Smirnov, N. A. (2005): Sovyet Rusya da İslam Tarihi İncelemeleri, Çev. A. Berberoğlu, İstanbul: Evrensel Basım Yayın. Surapbergenov, A. (1979): İslam Dininin Reaktsiyalık Meni, Almatı: Kazakstan Baspası. Şülembayev, K. (1978): Ğılımi Ateizm (Leksiyalar Kursı), (Yayın yeri belirtilmemiş): Mektep Baspası. Uzbek Tili ve Adabiyatı (1973): Adabiyatşinoslik Fanning Partiyaviligi va Ğoyabiligi uçun, 1973, No: 3, s Wimbush, S. Enders (1995): Islam in Central Asia and Caucasus, The Oxford Encyclopedia of The Modern Islamic World, Ed. J. L. Esposito, vol: 2, New York Oxford: Oxford University Press, p

Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak

Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak Hanlığı ve Kazakistan konulu bu toplantıda Kısaca Kazak

Detaylı

Türk dünyası, bilişim alanında ortak terimler kullanmalı

Türk dünyası, bilişim alanında ortak terimler kullanmalı TBD Türk Dünyası Ortak Bilişim Terimleri Çalışma Grubu Başkan Yardımcısı Belgin Tezcan Aksu: Türk dünyası, bilişim alanında ortak terimler kullanmalı TBD Türk Dünyası Ortak Bilişim Terimleri Çalışma Grubu,

Detaylı

Bülent Ecevit Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü

Bülent Ecevit Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Bülent Ecevit Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Tarih geçmiş hakkında eleştirel olarak fikir üreten bir alandır. Tarih; geçmişteki insanların yaşamlarını, duygularını, savaşlarını, yönetim

Detaylı

Elveda Rumeli Merhaba Rumeli. İsmail Arslan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2013, 134 Sayfa.

Elveda Rumeli Merhaba Rumeli. İsmail Arslan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2013, 134 Sayfa. Elveda Rumeli Merhaba Rumeli İsmail Arslan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2013, 134 Sayfa. Hamdi Fırat BÜYÜK* Balkan Savaşları nın 100. yılı anısına Kitap Yayınevi tarafından yayınlanan Elveda Rumeli Merhaba

Detaylı

Kütahya Gazeteciler Cemiyeti Ziyareti:

Kütahya Gazeteciler Cemiyeti Ziyareti: Türk Ocakları Genel Merkezi Merkez Yönetim Kurulu Üyesi Efendi BARUTCU, Türk Ocakları nın 100 üncü kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde, Sönmeyen Ocak Türk Ocakları ve Türkiye nin Geleceği konulu

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. : 05422401118 :gungorelda@hotmail.com

ÖZGEÇMİŞ. : 05422401118 :gungorelda@hotmail.com 1. Adı Soyadı :Ahmet Güngör ÖZGEÇMİŞ Adres Telefon E-posta : Gedikkaya Mah., Naci Bey Cad., Atakent Sitesi, B-Blok, No:82/14 Giresun : 05422401118 :gungorelda@hotmail.com 2. Doğum Tarihi :05.06.1967 3.

Detaylı

KIRGIZİSTAN DAKİ YABANCI DESTEKLİ ÜNİVERSİTELER VE DİĞER EĞİTİM KURUMLARI

KIRGIZİSTAN DAKİ YABANCI DESTEKLİ ÜNİVERSİTELER VE DİĞER EĞİTİM KURUMLARI KIRGIZİSTAN DAKİ YABANCI DESTEKLİ ÜNİVERSİTELER VE DİĞER EĞİTİM KURUMLARI Yrd. Doç. Dr. Yaşar SARI Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Kırgızistan Giriş Kırgızistan Orta Asya bölgesindeki toprak ve

Detaylı

IFLA/UNESCO Çok Kültürlü Kütüphane Bildirisi

IFLA/UNESCO Çok Kültürlü Kütüphane Bildirisi Bu bildiri UNESCO Genel Konferansı nın 35. oturumunda onaylanmıştır. IFLA/UNESCO Çok Kültürlü Kütüphane Bildirisi Çok Kültürlü Kütüphane Hizmetleri: Kültürler Arasında İletişime Açılan Kapı İçinde yaşadığımız

Detaylı

TÜRK DÜNYASINI TANIYALIM

TÜRK DÜNYASINI TANIYALIM TÜRK DÜNYASINI TANIYALIM Türk Dünyası, Türk milletine mensup bireylerin yaşamlarını sürdürdüğü ve kültürlerini yaşattığı coğrafi mekânın tümünü ifade eder. Bu coğrafi mekân içerisinde Türkiye, Malkar Özerk,

Detaylı

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U)

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) KISA ÖZET

Detaylı

PINAR ÖZDEN CANKARA. İLETİŞİM BİLGİLERİ: Doğum Tarihi: 25.07.1980 E-Posta: pinar.cankara@bilecik.edu.tr. EĞİTİM BİLGİLERİ: Doktora/PhD 2008-2013

PINAR ÖZDEN CANKARA. İLETİŞİM BİLGİLERİ: Doğum Tarihi: 25.07.1980 E-Posta: pinar.cankara@bilecik.edu.tr. EĞİTİM BİLGİLERİ: Doktora/PhD 2008-2013 PINAR ÖZDEN CANKARA İLETİŞİM BİLGİLERİ: Doğum Tarihi: 25.07.1980 E-Posta: pinar.cankara@bilecik.edu.tr EĞİTİM BİLGİLERİ: Doktora/PhD Yüksek Lisans/MA Lisans/BA İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Siyaset

Detaylı

Dersin Adı İSLAM TARİHİ Sınıf 12 İSLAM TARİHİ

Dersin Adı İSLAM TARİHİ Sınıf 12 İSLAM TARİHİ Dersin Adı İSLAM TARİHİ Sınıf 12 İSLAM TARİHİ Tarihi Öğretim Yılı Dönemi Sırası 2014-2015 2 1 B GRUBU SORULARI 12.Sınıflar Öğrencinin Ad Soyad No Sınıf Soru 1: Aşağıdaki yer alan ifadelerde boşluklara

Detaylı

10.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ

10.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI KAZANIMLAR TEST NO TEST ADI 1 EDEBİYAT TARİHİ / TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERE AYRILMASINDAKİ ÖLÇÜTLER 1.Edebiyat tarihinin uygarlık tarihi içindeki yerini.edebiyat tarihinin

Detaylı

Türk İnşaat Firmalarının Yurtdışı Projelerde İşçi Sağlığı, İş Güvenliği ve Çevre Uygulamalarına Bakışı - Rusya Federasyonu Örneği

Türk İnşaat Firmalarının Yurtdışı Projelerde İşçi Sağlığı, İş Güvenliği ve Çevre Uygulamalarına Bakışı - Rusya Federasyonu Örneği 3. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Sempozyumu 21-23 Ekim 2011, Çanakkale Türk İnşaat Firmalarının Yurtdışı Projelerde İşçi Sağlığı, İş Güvenliği ve Çevre Uygulamalarına Bakışı - Rusya Federasyonu Örneği Aslı

Detaylı

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi

SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,

Detaylı

11.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ

11.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATININ OLUŞUMU KAZANIMLAR.Osmanlı Devleti ni güçlü kılan sosyal, siyasi düzenin bozulma nedenlerini.batı düşüncesine,

Detaylı

Doktora Tezi: Kırım Hanlığı nı Kuruluşu ve Osmanlı Himayesinde Yükselişi (1441-1569)

Doktora Tezi: Kırım Hanlığı nı Kuruluşu ve Osmanlı Himayesinde Yükselişi (1441-1569) ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Muzaffer Ürekli 2. Doğum Tarihi: 03.05.1955 3. Ünvanı: Yrd.Doç.Dr. 4. Öğrenim Durumu: Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Siyasi Tarih İstanbul Üniversitesi 1977 Y. Lisans ------------

Detaylı

YALOVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI TEZSİZ YÜKSEK LİSANS MÜFREDATI

YALOVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI TEZSİZ YÜKSEK LİSANS MÜFREDATI YALOVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI TEZSİZ YÜKSEK LİSANS MÜFREDATI 2010 Eğitim Öğretim Yılı Bahar Dönemi Zorunlu Dersler Uluslararası İlişkilerde Araştırma

Detaylı

T.C. SİNOP ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLGİLER ENSTİTÜSÜ TARİH TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

T.C. SİNOP ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLGİLER ENSTİTÜSÜ TARİH TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI T.C. SİNOP ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLGİLER ENSTİTÜSÜ TARİH TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI I. YARIYIL II. YARIYIL Adı Adı TAR 501 Eski Anadolu Kültür 3 0 3 TAR 502 Eskiçağda Türkler 3 0 3 TAR 503 Eskiçağ Kavimlerinde

Detaylı

İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu

İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu İlkçağ Anadolu Uygarlıklarında Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yapı Bağlamında Kütüphane/Arşiv Kurumu Prof. Dr. Bülent Yılmaz Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü E-posta : byilmaz@hacettepe.edu.tr

Detaylı

Tefsir, Kıraat (İlahiyat ve İslâmî ilimler fakülteleri)

Tefsir, Kıraat (İlahiyat ve İslâmî ilimler fakülteleri) ARAŞTIRMA ALANLARI 1 Kur an İlimleri ve Tefsir Kur an ilimleri, Kur an tarihi, tefsir gibi Kur an araştırmalarının farklı alanlarına dair araştırmaları kapsar. 1. Kur an tarihi 2. Kıraat 3. Memlükler ve

Detaylı

Bu durum, aşağıdakilerden hangisin gösteren bir kanıt olabilir?

Bu durum, aşağıdakilerden hangisin gösteren bir kanıt olabilir? DÜNYA GÜCÜ OSMANLI 1. Anadolu Selçuklu Devleti zamanında ve Osmanlı İmparatorluğu nun Yükselme döneminde Anadolu daki zanaatkarlar lonca denilen zanaat gruplarına ayrılarak yöneticilerini kendileri seçmişlerdir.

Detaylı

ÖZETLER VE ANAHTAR KELİMELER

ÖZETLER VE ANAHTAR KELİMELER ÖZETLER VE ANAHTAR KELİMELER Türkmenistan da Siyasal Rejimin Geleceği: İç ve Dış Dinamikler Açısından Bir Değerlendirme Yazar: Haluk ALKAN Özet: Türkmenistan, çok yönlü özelliklere sahip bir ülkedir. Sahip

Detaylı

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL

Title of Presentation. Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL Title of Presentation Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL İçindekiler 1- Yeni Büyük Oyun 2- Coğrafyanın Mahkumları 3- Hazar ın Statüsü Sorunu 4- Boru Hatları Rekabeti 5- Hazar

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Tarih Öğretmenliği Gazi Üniversitesi KEF 1999 Y. Lisans Türkiye Cumhuriyeti Tarihi

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Tarih Öğretmenliği Gazi Üniversitesi KEF 1999 Y. Lisans Türkiye Cumhuriyeti Tarihi ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Mustafa MÜJDECİ 2. Doğum Tarihi-Yeri: 30.07.1978 - Yerköy 3. Unvanı: Yrd.Doç.Dr. (Çankırı Karatekin Üniversitesi İİBF Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü) 4. Medeni Durumu: Evli

Detaylı

Kamu Yönetimi Bölümü Ders Tanımları

Kamu Yönetimi Bölümü Ders Tanımları Kamu Yönetimi Bölümü Ders Tanımları PA 101 Kamu Yönetimine Giriş (3,0,0,3,5) Kamu yönetimine ilişkin kavramsal altyapı, yönetim alanında geliştirilmiş teori ve uygulamaların analiz edilmesi, yönetim biliminin

Detaylı

FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ. Tel: 04543101000 GENEL BİLGİLER. Lisans Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Arapça Öğretmenliği, 1990

FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ. Tel: 04543101000 GENEL BİLGİLER. Lisans Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Arapça Öğretmenliği, 1990 FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ E-mail: gungorelda@hotmail.com RESİM ADI SOYADI Yrd. Doç. Dr. Ahmet Güngör Tel: 04543101000 Dahili: 1585 Kişisel web sayfası linki:gungorname.com GENEL BİLGİLER Doğum Yeri Alaca/

Detaylı

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ I.SINIF I.YARIYIL FL 101 FELSEFEYE GİRİŞ I Etik, varlık, insan, sanat, bilgi ve değer gibi felsefenin başlıca alanlarının incelenmesi

Detaylı

ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ DÖRT YILLIK-SEKİZ YARIYILLIK DERS PROGRAMI

ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ DÖRT YILLIK-SEKİZ YARIYILLIK DERS PROGRAMI ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKÜLTESİ ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ DÖRT YILLIK-SEKİZ YARIYILLIK DERS PROGRAMI ZORUNLU DERSLER BİRİNCİ YIL BİRİNCİ YARIYIL 1 YDİ 101

Detaylı

KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI

KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI Uluslararası Arka Plan Uluslararası Arka Plan Birleşmiş Milletler - CEDAW Avrupa Konseyi - Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi

Detaylı

Türk Dili Anabilim Dalı- Tezli Yüksek Lisans (Sak.Üni.Ort) Programı Ders İçerikleri

Türk Dili Anabilim Dalı- Tezli Yüksek Lisans (Sak.Üni.Ort) Programı Ders İçerikleri Türk Dili Anabilim Dalı- Tezli Yüksek Lisans (Sak.Üni.Ort) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı SOSYAL BİLİMLERDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ TDE729 1 3 + 0 6 Sosyal bilimlerle ilişkili

Detaylı

SOSYAL BİLGİLER DERSİ (4.5.6.7 SINIFLAR) ÖĞRETİM PROGRAMI ÖMER MURAT PAMUK REHBER ÖĞRETMEN REHBER ÖĞRETMEN

SOSYAL BİLGİLER DERSİ (4.5.6.7 SINIFLAR) ÖĞRETİM PROGRAMI ÖMER MURAT PAMUK REHBER ÖĞRETMEN REHBER ÖĞRETMEN SOSYAL BİLGİLER DERSİ (4.5.6.7 SINIFLAR) ÖĞRETİM PROGRAMI 1 DERS AKIŞI 1.ÜNİTE: SOSYAL BİLGİLER ÖĞRETİM PROGRAMININ GENEL YAPISI, ARADİSİPLİN, TEMATİK YAKLAŞIM 2. ÜNİTE: ÖĞRENME ALANLARI 3. ÜNİTE: BECERİLER

Detaylı

TÜRKİYE DEKİ ÜNİVERSİTELERDE OKUYAN TÜRK ASILLI ÖĞRENCİLERİN OKUMA ALIŞKANLIKLARINA YÖNELİK ANKET ÇALIŞMASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

TÜRKİYE DEKİ ÜNİVERSİTELERDE OKUYAN TÜRK ASILLI ÖĞRENCİLERİN OKUMA ALIŞKANLIKLARINA YÖNELİK ANKET ÇALIŞMASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME TÜRKİYE DEKİ ÜNİVERSİTELERDE OKUYAN TÜRK ASILLI ÖĞRENCİLERİN OKUMA ALIŞKANLIKLARINA YÖNELİK ANKET ÇALIŞMASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Türkana HÜSEYNOVA Bu anket; Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan,

Detaylı

Tarabya Konferansı. Alman-Türk İşbirliği Konusu olarak İslam ve Avrupa

Tarabya Konferansı. Alman-Türk İşbirliği Konusu olarak İslam ve Avrupa Tarabya Konferansı Alman-Türk İşbirliği Konusu olarak İslam ve Avrupa Almanya nın Ankara Büyükelçiliği 2002 yılından beri, İstanbul/Tarabya daki Alman-Türk Diyaloğu Evi nde Alman-Türk İşbirliği konusu

Detaylı

İSLAM ÜLKELERİNDE NÜFUS ÖNGÖRÜLERİ 2050 ARALIK 2011

İSLAM ÜLKELERİNDE NÜFUS ÖNGÖRÜLERİ 2050 ARALIK 2011 GELECEK İSLAM ÜLKELERİNDE NÜFUS ÖNGÖRÜLERİ 2050 ARALIK 2011 SARIKONAKLAR İŞ TÜRKĠYE MERKEZİ C. BLOK ĠÇĠN D.16 BÜYÜME AKATLAR İSTANBUL-TÜRKİYE ÖNGÖRÜLERĠ 02123528795-02123528796 2025 www.turksae.com Nüfus,

Detaylı

Ü N İ T E L E N D İ R İ L M İ Ş Y I L L I K D E R S P L A N I

Ü N İ T E L E N D İ R İ L M İ Ş Y I L L I K D E R S P L A N I Ş U B A T 25.02.203 / 0.03.203 8.02.203 / 22.02.203 Tel : 0 26 39 59 38 Faks : 0 26 334 96 96 http://pamem.meb.k2.tr ÖĞRETİM YILI : 202 / 203 İN ADI : DİN KÜLTÜRÜ VE MESLEK AHLAKI ÖĞRETMENLERİ : YAVUZ

Detaylı

Türk Dünyası Ortak İletişim Dili. Prof. Dr. Gülzura JUMAKUNOVA Ankara Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim Üyesi, Türkiye

Türk Dünyası Ortak İletişim Dili. Prof. Dr. Gülzura JUMAKUNOVA Ankara Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim Üyesi, Türkiye Türk Dünyası Ortak İletişim Dili Prof. Dr. Gülzura JUMAKUNOVA Ankara Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim Üyesi, Türkiye Geçen yüzyılın 90 lu yıllarında Sovyetler Birliğinin

Detaylı

T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ GÖNEN MESLEK YÜKSEKOKULU TURİZM VE OTELCİLİK BÖLÜMÜ İNANÇ TURİZMİ

T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ GÖNEN MESLEK YÜKSEKOKULU TURİZM VE OTELCİLİK BÖLÜMÜ İNANÇ TURİZMİ T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ GÖNEN MESLEK YÜKSEKOKULU TURİZM VE OTELCİLİK BÖLÜMÜ İNANÇ TURİZMİ DANIŞMAN:Özer YILMAZ HAZIRLAYAN: Erşad TAN,Tacettin TOPTAŞ İÇİNDEKİLER GİRİŞ I-İNANÇ TURİZMİ A- İnanç Kavramı

Detaylı

İHL'yi Ne Kadar Tanıyoruz?

İHL'yi Ne Kadar Tanıyoruz? On5yirmi5.com İHL'yi Ne Kadar Tanıyoruz? İmam Hatip Liseleri Son günlerin en gözde hedefi Katsayı, Danıştay, ÖSS ve başörtüsüyle oluşan okun saplandığı tam 12 noktası. Kimilerinin ötekileri Yayın Tarihi

Detaylı

Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi

Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi tarafından tam algılanmadığı, diğer bir deyişle aynı duyarlılıkla değerlendirilmediği zaman mücadele etmek güçleşecek ve mücadeleye toplum desteği sağlanamayacaktır.

Detaylı

BACIM - Ağırlıklı olarak Türkiye kökenli göçmen kadınlar için buluşma ve danışmanlık merkezi

BACIM - Ağırlıklı olarak Türkiye kökenli göçmen kadınlar için buluşma ve danışmanlık merkezi Deutsches Rotes Kreuz Kreisverband Berlin-City e. V. BACIM - Ağırlıklı olarak Türkiye kökenli göçmen kadınlar için buluşma ve danışmanlık merkezi BACIM projesinin tanıtımı BACIM Berlin-City ev Alman Kızıl

Detaylı

TÜRK BİLİMLERI VE ÇAĞDAŞ ASYA BİLİMLERİ BÖLÜMÜ. ID Başlık ECTS

TÜRK BİLİMLERI VE ÇAĞDAŞ ASYA BİLİMLERİ BÖLÜMÜ. ID Başlık ECTS TÜRK BİLİMLERI VE ÇAĞDAŞ ASYA BİLİMLERİ BÖLÜMÜ ID Başlık ECTS 1 Yarıyıl 70001 Α Türk Dili I Biçimbilim ve Sözdizimi 70001 Β Türk Dili I Okuma - Anlama ve Yazılı Anlatım Becerileri 70001 C Türk Dili I-

Detaylı

BOSNA-HERSEK İSLAM TOPLUMU

BOSNA-HERSEK İSLAM TOPLUMU Boşnakların İslam Geleneği Enstitüsü Boşnakların İslam geleneği teorik bir oluşumdan ziyade, İslamı anlamanın ve yaşamanın asıl halidir. F. Karčić Šta je to islamska tradicija Bošnjaka?, Preporod, 2006

Detaylı

SİVİL TOPLUM VE SU. Serap KANTARLI Türkiye Tabiatını Koruma Derneği. skantarli@ttkder.org.tr

SİVİL TOPLUM VE SU. Serap KANTARLI Türkiye Tabiatını Koruma Derneği. skantarli@ttkder.org.tr SİVİL TOPLUM VE SU Serap KANTARLI Türkiye Tabiatını Koruma Derneği skantarli@ttkder.org.tr SİVİL TOPLUM Prof.Dr.Fuat KEYMAN a göre 21.yüzyıla damgasını vuracak en önemli kavramlardan biri "Dostluk, arkadaşlık

Detaylı

OSMANLICA öğrenmek isteyenlere kaynaklar

OSMANLICA öğrenmek isteyenlere kaynaklar OSMANLICA öğrenmek isteyenlere kaynaklar Eda Yeşilpınar Hemen her bölümün kuşkusuz zorlayıcı bir dersi vardır. Öğrencilerin genellikle bu derse karşı tepkileri olumlu olmaz. Bu olumsuz tepkilerin nedeni;

Detaylı

II. BÖLÜM LK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLER

II. BÖLÜM LK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLER İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ... V GİRİŞ...1 1. Eğitime Neden İhtiyaç Vardır?...1 2. Niçin Eğitim Tarihi Okuyoruz?...2 I. BÖLÜM İSLAMİYET TEN ÖNCEKİ TÜRK EĞİTİMİ 1. Eski Türklerde Eğitim Var mıdır?...5 2. Hunlarda

Detaylı

KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ

KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ KURAN I KERİMİN İÇ DÜZENİ Kur an-ı Kerim : Allah tarafından vahiy meleği Cebrail aracılığıyla, son Peygamber Hz. Muhammed e indirilen ilahi bir mesajdır. Kur an kelime olarak okumak, toplamak, bir araya

Detaylı

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan

Detaylı

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan

Detaylı

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II Dersin Adı Dersin Kodu 1200.9202 Dersin Türü Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi Haftalık Ders Saati (Kuramsal) 2 Haftalık Uygulama Saati 0 Haftalık Laboratuar Saati

Detaylı

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir.

Bilmek Bizler uzmanız. Müşterilerimizi, şirketlerini, adaylarımızı ve işimizi biliriz. Bizim işimizde detaylar çoğu zaman çok önemlidir. Randstad Group İlkesi Başlık Business Principles (Randstad iş ilkeleri) Yürürlük Tarihi 27-11 -2009 Birim Grup Hukuk Belge No BP_version1_27112009 Randstad, çalışma dünyasını şekillendirmek isteyen bir

Detaylı

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE İNSAN HAKLARI VE DEMOKRASİ

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE İNSAN HAKLARI VE DEMOKRASİ DÜNYADA VE TÜRKİYE DE İNSAN HAKLARI VE DEMOKRASİ Prof.Dr.Coşkun Can Aktan Demokrasi konusunda hep Batı demokrasilerini örnek gösterir ve bu ülkelerde demokrasinin gerçekten işler olduğundan sözederiz.

Detaylı

Öğrenim Durumu. LİSANS Üniversite. YÜKSEK LİSANS Üniversite. DOKTORA Üniversite Enstitü Öğrenim Alanı Tez Başlığı KİŞİSEL BİLGİLER

Öğrenim Durumu. LİSANS Üniversite. YÜKSEK LİSANS Üniversite. DOKTORA Üniversite Enstitü Öğrenim Alanı Tez Başlığı KİŞİSEL BİLGİLER KİŞİSEL BİLGİLER Adı Soyadı : Yavuz ÇOBANOĞLU Doğum Yeri/Doğum Tarihi : İZMİR 25.10.1970 Uyruğu: : T.C. Ünvanı : Yrd. Doç. Dr. Cep Telefonu : E-Posta : yavuzcobanoglu@tunceli.edu.tr Yabancı Dili / Seviyesi

Detaylı

Ana Stratejimiz Milletimizle Gönül Bağımızdır BÜLTEN İSTANBUL B İ L G. İ NOTU FİLİSTİN MESELESİ 12 de. 2014 İÇİN 3 HEDEFİMİZ, 3 DE ÖDEVİMİZ VAR 3 te

Ana Stratejimiz Milletimizle Gönül Bağımızdır BÜLTEN İSTANBUL B İ L G. İ NOTU FİLİSTİN MESELESİ 12 de. 2014 İÇİN 3 HEDEFİMİZ, 3 DE ÖDEVİMİZ VAR 3 te 9 da AK YIL: 2012 SAYI : 164 26 KASIM 01- ARALIK 2012 BÜLTEN İL SİYASİ VE HUKUKİ İŞLER BAŞKANLIĞI T E Ş K İ L A T İ Ç İ H A F T A L I K B Ü L T E N İ 4 te Ana Stratejimiz Milletimizle Gönül Bağımızdır

Detaylı

Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Lisans Programı

Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Lisans Programı Yeni Nesil Devlet Üniversitesi SİYASAL BİLGİLER FAKÜLTESİ Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Lisans Programı 2015-2016 Tanıtım Broşürü Bölüm Hakkında Genel Bilgiler Kamu Yönetimi, işlevsel anlamda kamu politikaları

Detaylı

Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak bulunurdu. Yönetim binası, resmî yapılar ve pazar meydanları tapınağın etrafında yer alırdı.

Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak bulunurdu. Yönetim binası, resmî yapılar ve pazar meydanları tapınağın etrafında yer alırdı. M.Ö 2000 den itibaren Eski Yunan da ve Ege de polis adı verilen şehir devletleri ortaya çıkmıştır. Bunlardan en önemlileri Atina,Sparta,Korint,Larissa ve Megara dır. Şehir devletlerinin merkezlerinde tapınak

Detaylı

Eğitim, doğayı, insanı olumlu biçimde dönüştürmenin bilgisi ve bilinci.

Eğitim, doğayı, insanı olumlu biçimde dönüştürmenin bilgisi ve bilinci. 3 MART 1924: ÖĞRETİM BİRLİĞİ YASASI ÜZERİNE Rıfat Oymak Eğitim, dünyayı, doğayı, insanı anlama sürecinin adı. Eğitim, bu sürece katkıda bulunma, bu süreçten katkı almanın adı. Eğitim, doğayı, insanı olumlu

Detaylı

16 EKİM CUMA. Salon B (Alt Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) Salon A (Üst Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40)

16 EKİM CUMA. Salon B (Alt Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) Salon A (Üst Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) 16 Ekim 2015 BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) Doç. Dr. Osman Karatay 10.50-11.20 Prof. Durmuş ARIK Çuvaşlarda Ata Ruhlarıyla İlgili İnanış ve Uygulamalar 11.20-11.40 Prof. Harun GÜNGÖR Erciyes Üniversitesi

Detaylı

TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu

TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu v TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu ÖNSÖZ Yirmi birinci yüzyılı bilgi teknolojisi çağı olarak adlandırmak ne kadar yerindeyse insan hakları çağı olarak adlandırmak da o kadar doğru olacaktır. İnsan

Detaylı

YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH BÖLÜMÜ LİSANSÜSTÜ PROGRAMLARI

YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH BÖLÜMÜ LİSANSÜSTÜ PROGRAMLARI YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH BÖLÜMÜ LİSANSÜSTÜ PROGRAMLARI TARİH TEZLİ YÜKSEK LİSANS Tezli yüksek lisans programında eğitim dili Türkçedir. Programın öngörülen süresi 4

Detaylı

KAMU DİPLOMASİSİ ARACI OLARAK ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARI VE TÜRKİYE UYGULAMALARI. M. Musa BUDAK 11 Mayıs 2014

KAMU DİPLOMASİSİ ARACI OLARAK ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARI VE TÜRKİYE UYGULAMALARI. M. Musa BUDAK 11 Mayıs 2014 KAMU DİPLOMASİSİ ARACI OLARAK ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARI VE TÜRKİYE UYGULAMALARI M. Musa BUDAK 11 Mayıs 2014 İNCE GÜÇ VE KAMU DİPLOMASİSİ ÖĞRENCİ DEĞİŞİM PROGRAMLARI TÜRKİYE NİN ULUSLARARASI ÖĞRENCİ PROGRAMLARI

Detaylı

Arnavutça (DİL-2) Boşnakça (DİL-2)

Arnavutça (DİL-2) Boşnakça (DİL-2) Arnavutça () Programın amacı, Arnavut dili, kültürü, tarihi ve edebiyatını tanıyan bu alanda çalışma yapacak nitelikte bireyler yetiştirmektir Metinlerinden yola çıkarak Arnavut dilinde metin okur ve yazar,

Detaylı

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ AVRASYA ARAŞTIRMALARI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015 BAHAR DÖNEMİ DERS İÇERİKLERİ

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ AVRASYA ARAŞTIRMALARI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015 BAHAR DÖNEMİ DERS İÇERİKLERİ İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ AVRASYA ARAŞTIRMALARI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015 BAHAR DÖNEMİ DERS İÇERİKLERİ AVAR7045 TÜRKİYE'NİN AVRASYA POLİTİKALARI (zorunlu ders) Doç. Dr. Bekir Günay

Detaylı

Bu bağlamda katılımcı bir demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları alanındaki çalışmalarımız, hız kesmeden devam etmektedir.

Bu bağlamda katılımcı bir demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları alanındaki çalışmalarımız, hız kesmeden devam etmektedir. İçişleri Bakanı Sayın İdris Naim ŞAHİN nin Entegre Sınır Yönetimi Eylem Planı Aşama 1 Eşleştirme projesi kapanış konuşması: Değerli Meslektaşım Sayın Macaristan İçişleri Bakanı, Sayın Büyükelçiler, Macaristan

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Sunuş... 1. Konu... 2. Proje Koordinatörü ve Uygulayıcı Kurum... 2. Tarih ve Yer... 2. Amaç ve Hedefler... 3. Katılımcılar...

İÇİNDEKİLER. Sunuş... 1. Konu... 2. Proje Koordinatörü ve Uygulayıcı Kurum... 2. Tarih ve Yer... 2. Amaç ve Hedefler... 3. Katılımcılar... İÇİNDEKİLER Sunuş... 1 Konu... 2 Proje Koordinatörü ve Uygulayıcı Kurum... 2 Tarih ve Yer... 2 Amaç ve Hedefler... 3 Katılımcılar... 3 Yöntem... 3 Kapsam... 4 Projede Görevli Personel... 5 SUNUŞ 21. Yüzyıl

Detaylı

2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ

2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. Öğretmeni tanır ve dersin amacı, derste işlenecek

Detaylı

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

Detaylı

2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ

2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. İlk Ders Genelgesi 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye

Detaylı

TÜRKİYE DE ETNİK, DİNİ VE SİYASİ KUTUPLAŞMA. Dr. Salih Akyürek Fatma Serap Koydemir

TÜRKİYE DE ETNİK, DİNİ VE SİYASİ KUTUPLAŞMA. Dr. Salih Akyürek Fatma Serap Koydemir TÜRKİYE DE ETNİK, DİNİ VE SİYASİ KUTUPLAŞMA Dr. Salih Akyürek Fatma Serap Koydemir 30 Haziran 2014 ÇALIŞMANIN AMACI Kutuplaşma konusu Türkiye de çok az çalışılmış olmakla birlikte, birçok Avrupa ülkesine

Detaylı

BĠLECĠK ÜNĠVERSĠTESĠ AKADEMĠK ÖZGEÇMĠġ FORMU

BĠLECĠK ÜNĠVERSĠTESĠ AKADEMĠK ÖZGEÇMĠġ FORMU BĠLECĠK ÜNĠVERSĠTESĠ AKADEMĠK ÖZGEÇMĠġ FORMU Adı Soyadı İlhami YURDAKUL Ünvanı Doç. Dr. Alanı Tarih Doğum Yeri İspir-Erzurm Doğum 01/08/67 E-Posta ilhami.yurdakul KĠġĠSEL BĠLGĠLER EĞĠTĠM DURUMU Derece

Detaylı

MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE OSMANLI DEVLET TEŞKİLATI

MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE OSMANLI DEVLET TEŞKİLATI MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE OSMANLI DEVLET TEŞKİLATI II. Mahmut ve Tanzimat dönemlerinde devlet yöneticileri, parçalanmayı önlemek için ortak haklara sahip Osmanlı toplumu oluşturmak için Osmanlıcılık fikrini

Detaylı

2016 KONYA İKİ DOĞU İKİ BATI ULUSLARARASI ÖĞRENCİLER AKADEMİSİ BAŞVURU KLAVUZU

2016 KONYA İKİ DOĞU İKİ BATI ULUSLARARASI ÖĞRENCİLER AKADEMİSİ BAŞVURU KLAVUZU 2016 KONYA İKİ DOĞU İKİ BATI ULUSLARARASI ÖĞRENCİLER AKADEMİSİ BAŞVURU KLAVUZU İki Doğu İki Batı Uluslararası Öğrenci Derneğinin düzenlediği, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı nın katkılarıyla

Detaylı

Roma ve Bizans Dönemi Tarihi Eserleri. Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı

Roma ve Bizans Dönemi Tarihi Eserleri. Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Roma ve Bizans Dönemi Tarihi Eserleri Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Antik Yerleşimler......................... 4 0.2 Roma - Bizans Dönemi Kalıntıları...............

Detaylı

KAFKAS ÜNIVERSİTESİ FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESI SLAV DİLLERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ RUS DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DERSLERİN İÇERİĞİ I.

KAFKAS ÜNIVERSİTESİ FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESI SLAV DİLLERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ RUS DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DERSLERİN İÇERİĞİ I. KAFKAS ÜNIVERSİTESİ FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESI SLAV DİLLERİ VE EDEBİYATLARI BÖLÜMÜ RUS DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DERSLERİN İÇERİĞİ I.YARIYIL RU 103 Rus Edebiyati Tarihi 2-0-2 Rusça okutulan bu derste

Detaylı

11- ÇALIŞMA DÖNEMİNDE YAYIN POLİTİKASI VE ODA YAYINLARI

11- ÇALIŞMA DÖNEMİNDE YAYIN POLİTİKASI VE ODA YAYINLARI 11- ÇALIŞMA DÖNEMİNDE YAYIN POLİTİKASI VE ODA YAYINLARI Yayınlar, bir örgütlenmenin topluma ulaşmasının en önemli araçlarıdır. Odamız, mesleğin tanıtımı, örgütlülüğün pekiştirilmesi, mesleki haklar ve

Detaylı

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Bilimleri Anabilim Dalı İletişim Bilimleri Doktora Programı Ders İçerikleri

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Bilimleri Anabilim Dalı İletişim Bilimleri Doktora Programı Ders İçerikleri Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Bilimleri Anabilim Dalı İletişim Bilimleri Doktora Programı Ders İçerikleri İLTB 601 İletişim Çalışmalarında Anahtar Kavramlar Derste iletişim çalışmalarına

Detaylı

İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ

İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ KISA ÖZET

Detaylı

2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI.. LİSESİ TARİH I DERSİ BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ EĞİTİM PROGRAMI (BEP) FORMU

2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI.. LİSESİ TARİH I DERSİ BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ EĞİTİM PROGRAMI (BEP) FORMU EYLÜL - EKİM I.ÜNİTE :TARİH BİLİMİ Kaynaştırma *İşlenen ve anlatılan konular aracılığı ile öğrenci tarihin tanımı eğitimine tabi olan * Tarihin zamanla alakalı bir bilim olduğunu kavrar. hakkında bilgi

Detaylı

TÜRKİYE ve IRAK. I I. TARİHSEL ARKA PLAN: ABD İŞGALİNE KADAR TÜRKİYE-IRAK İLİŞKİLERİ İngiliz Ordusu, 30 Ekim 1918'de imzaladığı Mondros Mütarekesi'ne rağmen, kuzeye doğru yaptığı son bir hamle ile Musul

Detaylı

DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ

DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ 215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.

Detaylı

SANAT TARİHİ SANAT TARİHİ NEDİR? Sanat Tarihi, geçmişte varlık göstermiş uygarlıkların ortaya koyduğu her tür taşınır ve taşınmaz maddi kültür varlıklarını inceleyen bir bilim dalıdır. Güzel Sanatlar ve

Detaylı

Yaygın Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü TÜRKİYE DE YAYGIN EĞİTİM

Yaygın Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü TÜRKİYE DE YAYGIN EĞİTİM Yaygın Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü TÜRKİYE DE YAYGIN EĞİTİM HAZIRLAYANLAR: Md. Yrd. Şinasi BAYRAKTAR Baş Öğretmen Dr. Ayşegül GÜLTEKİN TOROSLU Uzman Öğretmen Menevşe SARAÇOĞLU Öğretmen Sevgi SÜREK 15 Kasım

Detaylı

Lisans: Araşan İlahiyat Fakültesi / Oş Devlet Üniversitesi (Kırgızistan, Bişkek) 2006.

Lisans: Araşan İlahiyat Fakültesi / Oş Devlet Üniversitesi (Kırgızistan, Bişkek) 2006. Kişisel Bilgiler Ünvanı : Adı Soyadı : Yrd. Doç. Dr. Elvin YUSUBOV Görevi : Birimi : Bölüm : Bilim Dalı : İslami İlimler Fakültesi Felsefe ve Din Bilimleri Din Eğitimi İletişim Bilgileri Adres : E-mail

Detaylı

Prof. Dr. OKTAY UYGUN Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi DEMOKRASİ. Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar

Prof. Dr. OKTAY UYGUN Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi DEMOKRASİ. Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar Prof. Dr. OKTAY UYGUN Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi DEMOKRASİ Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER...v GİRİŞ... 1 Birinci Bölüm Antik Demokrasi I. ANTİK DEMOKRASİNİN

Detaylı

EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI Hacı Dede Hakan KARAGÖZ

EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI Hacı Dede Hakan KARAGÖZ Ekonomik İşbirliği Teşkilat (EİT), üye ülkeler arasında yoğun ekonomik işbirliğinin tesis edilmesini amaçlayan bölgesel düzeyde bir uluslararası teşkilattır. Teşkilat, 1964 yılında kurulan Kalkınma İçin

Detaylı

Üçüncü Uluslararası Matematik ve Fen Araştırması (TIMSS) Nedir? Neyi Sorgular? Örnek Geometri Soruları ve Etkinlikler

Üçüncü Uluslararası Matematik ve Fen Araştırması (TIMSS) Nedir? Neyi Sorgular? Örnek Geometri Soruları ve Etkinlikler Üçüncü Uluslararası Matematik ve Fen Araştırması (TIMSS) Nedir? Neyi Sorgular? Örnek Geometri Soruları ve Etkinlikler Yard. Doç. Dr. Sinan Olkun Arş. Gör. Tuba Aydoğdu Abant İzzet Baysal Üniversitesi,

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. 2014-2015 Yaşar Kemal in Romanlarında Toplumcu Gerçekçilik (devam ediyor)

ÖZGEÇMİŞ. 2014-2015 Yaşar Kemal in Romanlarında Toplumcu Gerçekçilik (devam ediyor) ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Secaattin Tural 2. Doğum Tarihi : 15.07.1966 3. Unvanı : Doç. Dr. 4. Öğrenim Durumu : Doktora 5. Çalıştığı Kurum : Kırklareli Üniversitesi Derece Alan Üniversite Lisans Türk Dili

Detaylı

TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK

TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Ü s t S ı n ı f Orta Sınıf Alt Sınıf TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Toplumsal tabakalaşma dünya yüzeyindeki jeolojik katmanlara benzetilebilir. Toplumların,

Detaylı

AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ VE YAYIN LİSTESİ

AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ VE YAYIN LİSTESİ AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ VE YAYIN LİSTESİ 1. Adı Soyadı : İsmail Kıllıoğlu İletişim Bilgileri Adres : Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Telefon : (0212) 521 81 00 Mail : ikillioglu@fsm.edu.tr 2. Doğum -

Detaylı

MACARİSTAN SUNUMU Dr. Csaba UJKERY

MACARİSTAN SUNUMU Dr. Csaba UJKERY VII. ULUSLARARASI BALKAN BÖLGESİ DÜZENLEYİCİ YARGI OTORİTELERİ KONFERANSI 28-30 MAYIS 2012, İSTANBUL Yargının Bağımsızlığı ve Yasama ve Yürütme Güçleriyle İşbirliği Türkiye Cumhuriyeti Hâkimler ve Savcılar

Detaylı

TOD EYLEM PLANI 21.04.2013

TOD EYLEM PLANI 21.04.2013 TOD EYLEM PLANI 21.04.2013 Kurumsal Sorumluluklar Eylemin Amaç Hedef Eylem Amaç, Hedef, Gösterge, Eylem Tanımları Birincil derecede sorumlusu İşbirliği yapacak ve katkı sağlayacaklar Başlangıç tarihi Tamamlama

Detaylı

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı,

3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği Konutu, Ankara Saat: 16:00. Çevre ve Orman Bakanlığı nın Saygıdeğer Müsteşar Yardımcısı, Türkiye nin İklim Değişikliği Ulusal Eylem Planı nın Geliştirilmesi Projesi nin Açılış Toplantısında Ulrika Richardson-Golinski a.i. Tarafından Yapılan Açılış Konuşması 3 Temmuz 2009 İngiltere Büyükelçiliği

Detaylı

Skolastik Dönem (8-14.yy)

Skolastik Dönem (8-14.yy) Skolastik Felsefe Skolastik Dönem (8-14.yy) Köklü eğitim kurumlarına sahip olma avantajı 787: Fransa da Şarlman tüm kilise ve manastırların okul açması için kanun çıkardı. Üniversitelerin çekirdekleri

Detaylı

Diyalog İçin Halk Bilimi Projesi Ankara Etkinlik Haftası Çerçevesinde BALKANLAR VE TÜRKİYEDE HALK KÜLTÜRÜ KONFERANSI

Diyalog İçin Halk Bilimi Projesi Ankara Etkinlik Haftası Çerçevesinde BALKANLAR VE TÜRKİYEDE HALK KÜLTÜRÜ KONFERANSI Bu proje AB tarafından desteklenmektedir. Diyalog İçin Halk Bilimi Projesi Ankara Etkinlik Haftası Çerçevesinde BALKANLAR VE TÜRKİYEDE HALK KÜLTÜRÜ KONFERANSI Türkiye & AB Sivil Toplum Diyaloğu II Kültür

Detaylı

ÜLKE RAPORLARI ÇİN HALK CUMHURİYETİ 2013. Marksist-Leninist Tek Parti Devleti Yüzölçümü 9,7 milyon km 2

ÜLKE RAPORLARI ÇİN HALK CUMHURİYETİ 2013. Marksist-Leninist Tek Parti Devleti Yüzölçümü 9,7 milyon km 2 ÜLKE RAPORLARI ÇİN HALK CUMHURİYETİ 2013 Başkent Pekin Yönetim Şekli Marksist-Leninist Tek Parti Devleti Yüzölçümü 9,7 milyon km 2 Nüfus 1,35 milyar GSYH 8,2 trilyon $ Kişi Başına Milli Gelir 9.300 $ Resmi

Detaylı

ORTA ASYA DA RADİKALİZM TEHDİDİ: GERÇEK Mİ? EFSANE Mİ?

ORTA ASYA DA RADİKALİZM TEHDİDİ: GERÇEK Mİ? EFSANE Mİ? 441 II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMCİLER KONGRESİ ORTA ASYA DA RADİKALİZM TEHDİDİ: GERÇEK Mİ? EFSANE Mİ? İrfan Kaya Ülger * Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) döneminde Moskova yönetimi tarafından

Detaylı

İSLAM İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI

İSLAM İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI İSLAM İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI Eski adıyla İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) günümüzde nüfusunun çoğunluğu veya bir kısmı Müslüman olan ülkelerin üye olduğu ve üye ülkeler arasında politik, ekonomik, kültürel,

Detaylı

ÇARLIK RUSYASI NIN TÜRKİSTAN DAKİ EĞİTİM POLİTİKASI (1870-1917)

ÇARLIK RUSYASI NIN TÜRKİSTAN DAKİ EĞİTİM POLİTİKASI (1870-1917) GAZİ ÜNİVERSİTESİ KIRŞEHİR EĞİTİM FAKÜLTESİ, Cilt 6, Sayı 1, (2005), 103-108 103 ÇARLIK RUSYASI NIN TÜRKİSTAN DAKİ EĞİTİM POLİTİKASI (1870-1917) Mirzahan EGAMBERDİYEV Ahmet Yesevi Üniversitesi Tarih Bölümü,

Detaylı

ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ

ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ a. 14.Yüzyıl Orta Asya Sahası Türk Edebiyatı ( Harezm Sahası ve Kıpçak Sahası ) b. 14.Yüzyılda Doğu Türkçesi ile Yazılmış Yazarı Bilinmeyen Eserler c.

Detaylı