TEMİZ ENERJİ YAYINLARI GÜNEŞ PİLLERİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TEMİZ ENERJİ YAYINLARI GÜNEŞ PİLLERİ"

Transkript

1 TEMİZ ENERJİ YAYINLARI GÜNEŞ PİLLERİ GİRİŞ...2 GÜNEŞ IŞINIMI...3 GÜNEŞ PİLLERİ...4 YARI İLETKENLERİN KATKILANMASI...6 P N EKLEM DİYOTLAR...7 GÜNEŞ IŞINIMI ALTINDA P N EKLEM DİYOT...8 FOTOVOLTAİK DİYOTLARIN ÜRETİMİNDE TEMEL ÖLÇÜTLER...9 FOTOVOLTAİK GÜNEŞ PİLLERİ İÇİN MALZEMELER...11 ÇOK KRİSTALLİ SİLİSYUM GÜNEŞ PİLLERİ...11 İNCE FİLM GÜNEŞ PİLLERİ...12 AMORF SİLİSYUM GÜNEŞ PİLLERİ...12 KADMİYUM TELLÜR İNCE FİLM GÜNEŞ PİLLERİ...13 BAKIR İNDİYUM DİSELENİD GÜNEŞ PİLLERİ...15 GÜNEŞ PİLİ VERİMLİLİKLERİ...16 FOTOVOLTAİK GÜÇ SİSTEMLERİ...17 PV GÜÇ SİSTEMLERİNİN FİYATLARI...18 GELECEK VE ÖNERİLER...19

2 FOTOVOLTAİK GÜNEŞ PİLLERİ VE GÜÇ SİSTEMLERİ GİRİŞ Güneş pilleri (fotovoltaik diyotlar) üzerine güneş ş ğ düştüğünde, güneş enerjisini doğrudan elektrik enerjisine çeviren düzeneklerdir. Bu enerji çevriminde herhangi devingen (hareketli) parça bulunmaz. Güneş pillerinin çal şma ilkesi, Fotovoltaik (Photovoltaic) olay na dayan r. İlk kez 1839 y l nda Becquerel, elektrolit içerisine dald r lm ş elektrotlar aras ndaki gerilim, elektrolit üzerine düşen ş ğa bağ ml olduğu gözlemleyerek Fotovoltaik olay n bulmuştur. Kat larda benzer bir olay ilk olarak selenyum kristalleri üzerinde 1876 y l nda G.W. Adams ve R.E. Day taraf nda gösterilmiştir. Bunu izleyen y llarda çal şmalar bak r oksit ve selenyum a dayal foto diyotlar n, yayg n olarak fotoğrafç l k alan nda ş k metrelerinde kullan lmas n beraberinde getirmiştir 1914 y l nda fotovoltaik diyotlar n verimliliği %1, değerine ulaşm ş ise de gerçek anlamda güneş enerjisini %6 verimlilikle elektrik enerjisine dönüştüren fotovoltaik diyotlar ilk kez 1954 y l nda Chapin et al. (1) taraf ndan silikon kristali üzerine gerçekleştirilmiştir. Fotovoltaik güç sistemleri için dönüm noktas olarak kabul edilen bu tarihi izleyen y llarda araşt rmalar ve ilk tasar mlar, uzay araçlar nda kullan lacak güç sistemleri için yap lm şt r. Fotovoltaik güç sistemleri 1960 lar n baş ndan beri uzay çal şmalar n n güvenilir kaynağ olmay sürdürmektedir. 1970li y llar n başlar na kadar, güneş pillerinin uygulamalar ile s n rl kalm şt r. Güneş pillerinin yeryüzünde de elektriksel güç sistemi olarak kullan labilmesine yönelik araşt rma ve geliştirme çabalar 1954 ler de başlam ş olmas na karş n, gerçek anlamda ilgi 1973 y l ndaki 1. petrol bunal m n izleyen y llarda olmuştur. Amerika da, Avrupa da, Japonya da büyük bütçeli ve geniş kapsaml araşt rma ve geliştirme projeleri başlat lm şt r. Bir yandan uzay çal şmalar nda kendini ispatlam ş silikon kristaline dayal güneş pillerinin verimliliğini art rma çabalar ve diğer yandan alternatif olmak üzere çok daha az yar iletken malzemeye gerek duyulan ve bu neden ile daha ucuza üretilebilecek ince film güneş pilleri üzerindeki çal şmalara h z verilmiştir. Güneş enerjisini elektrik enerjisine çevirmenin, basit, çevre dostu olan fotovoltaik sistemlerin araşt r lmas ve geliştirilmesi, maliyetinin düşürülerek yayg nlaşt r lmas misyonu uzun y llar üniversitelerin yüklendiği ve yürüttüğü bir görev olmuş ve bu nedenle kamuoyunda hep laboratuarda kalan bir çal şma olarak kalm şt r. Ancak son yirmi y lda dünya genelinde çevre konusunda duyarl l ğ n artmas na bağl olarak kamuoyundan gelen bask, çok uluslu büyük şirketleri fosile dayal olmayan yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklar konusunda çal şmalar yapmaya zorlam şlard r. Büyük şirketlerin devreye girmesiyle fotovoltaik piller konusundaki teknolojik gelişmeler ve güç sistemlerine artan talep ve buna bağl olarak büyüyen üretim kapasitesi, maliyetlerin h zla düşmesini de beraberinde getirmiştir. Yak n geçmişe kadar al ş la gelmiş elektrik enerjisi üretim yöntemleri ile karş laş ld ğ nda çok pahal olarak değerlendirilen fotovoltaik güç sistemleri, art k yak n gelecekte güç üretimine katk sağlayabilecek sistemler olarak değerlendirilmektedir. Özellikle elektrik enerjisi üretiminde hesaba kat lmayan ve görünmeyen maliyet olarak değerlendirilebilecek sosyal maliyet göz önüne al nd ğ nda, fotovoltaik sistemler fosile dayal sistemlerdin daha ekonomik olarak değerlendirilebilir. İzleyen bölümlerde, önce bütünlüğün sağlanmas amac ile güneş ş n m ile ilgili kavramlar ve terminoloji k saca gözden geçirilecektir; ard ndan fotovoltaik sistemlerin kalbi olan güneş pilleri (fotovoltaik diyotlar) tan t l p bu diyotlar n yap labileceği malzemeler ve öne ç kan teknolojiler özetlenecektir.

3 GÜNEŞ IŞINIMI Yaşam n kaynağ olan güneş, doğal sistem enerjisinin büyük bir bölümünü sağlar. Çap yaklaş k 1,4 milyon km olan ve iç çevresinde çok yoğun gazlar bulunan yaklaş kça küresel geometrideki güneş dünyam zdan 150 milyon km uzakl ktad r. Güneşin merkezindeki s cakl k milyonlarca dereceye ulaş rken, yay mlanan ş n m n spektrumunu belirleyen yüzey tabakas n n (fotoser) s cakl ğ olan 6000k d r. S cak cisimlerden ş n m, elektromagnetik özelliğe sahip olup gücün spektral dağ l m (birim dalga boyunda birim alana birim zamana gelen enerji) s cakl ğ n bir fonksiyonudur. Yer yüzüne diğer y ld zlardan da elektromagnetik spektrumun değişik aral klar nda enerji gelmektedir; ancak, yerkürenin temel enerji kaynağ güneş olup, yerküreye gelen ş n m n büyükçe bir bölümü görünür bölgededir. Enerji taş yan birimler gibi düşünebilecek fotonlar, spekturumun görünür bölgesinin k rm z yan nda daha küçük enerji, mavi mor yan nda daha büyük enerji taş rlar. Seçilen bir dalga boyundaki fotonun taş d ğ enerji ve o dalga boyunda birim yüzeye birim zamanda gelen foton say s, seçilen dalga boyundaki gücü tan mlar. Dünyam za güneşten gelen ve spekturumun k rm z n n ötesinde kalan k z l ötesi ve morun ötesinde kalan mor ötesi bölgelerinde bulunan ş n m n da toplam enerjiye önemli bir katk s vard r. Güneşin gücü, yani bir saniyede güneş sistemine verdiği enerji, çok büyük olmas na karş n, yerküreni atmosferinin d ş na ulaşan tutar yaln zca küçük bir bölümüdür. Güneş ş n m n havaküreyi (atmosferi) geçer iken uğrad ğ değişimin bağl olduğu değişkenlerin say s oldukça çok olmas na karş n, en önemli değilken, ş ğ n havakürede ald ğ yolun uzunluğudur. Şekil 1. de 6000K s cakl ğ nda siyah bir cismin ş mas n n speturumu, atmosferin hemen d ş ndaki ve yeryüzündeki güneş ş n m n n spektral dağ l m karş laşt r lmaktad r. Genellikle güneş ş n m değerlendirilirken atmosfer d ş ndaki seçilen nokta başvuru noktas olarak ele al n p buna hava kütle s f r ( airmas 0) AMO ad verilir. Havaküre d ş nda birim yüzeye gelen toplam güç, tüm spekturumun üzerinden entegre edilirse, ulaş lan değer W/m 2 olup bu değer güneş değişmezi olarak kullan l r (2). Şekil 1 de görüldüğü gibi, güneş ş nlar havaküreyi geçerken spektrumlar önemli ölçüde değişikliğe uğrar. Bulutsuz ve güneşli bir havada bile güneş ş nlar havaküreyi geçerken su buhar, oksijen, karbondioksit, ozon, azot, metan gibi gaz moleküllerinin yan nda, aerosol ve toz zerreciklerinde saç larak yeryüzüne ancak havaküre d ş ndaki enerjinin %70 ulaş r. Dünya üzerindeki aç k bir hava da deniz düzeyinde optiksel hava kütle, güneş ş nlar n n ald klar gerçek yolun, güneş tam tepedeyken ald klar yol oran alarak tan mlan r. Örneğin güneş tam tepedeyken bu değer hava kütle (air mass) 1 olarak verilir. yeryüzüne düşen güneş ş nlar, doğrudan güneşten gelen ve havakürede saç ld ktan sonra yay n ma (difüzyona) uğram ş ş nlar n toplam d r. Hava koşullar na bağl olarak doğrudan güneşten gelen ş nlar n, saç lm ş ş na oran değişir; örneğin, bulutlu bir günde, güneş ş n m n n önemli bir bölümü, saç lm ş ş nlardan oluşurken, güneşli bulutsuz bir günde güneş enerjisinin büyük bir k sm, doğrudan ş nlardan oluşacakt r. Doğrudan ve yay n k ş n m n toplam, küresel ş n m olarak adland r l r. Fotovoltaik sistemlerin seçiminde, güneş ş n m n n verileri büyük önem taş r. Güneş pillerinin verimliliğinin yani, gelen güneş enerjisinin hangi oranda elektrik enerjisi elde edildiğinin belirlenmesi için yap lan ölçülerde kullan lan standart, güneş ş n m n n hava kütle 15.5 (AM1.5) Spektrumu sağlamas ve 1kW/m 2 Güç yoğunluğunda olmas yan nda modüllerin, ölçümler s ras nda 25 0 C de tutulmas d r

4 GÜNEŞ PİLLERİ Güneş pilleri, güneş elektrik çevriminin kalbi olup, optiksel ve elektriksel özellikleri bu dönüşüme uygun olarak seçilen yar iletken malzemeden yap lm ş diyodlard r. Bir önceki bölümde verildiği gibi, yeryüzünde herhangi bir bölgede birim alana gelen güneş enerjisinin tutar n ve spekturum unu etkileyen değişkenler, coğrafya dan başlay p, topografya, iklim koşullar, hava kirliliğine kadar giden geniş bir aral kta yer al r. Ancak, birim alana gelen güneş enerjisinin hangi oranda elektrik enerjisine dönüştürülebileceğini belirleyen, güneş pillerinin verimliliğidir. Verimliliği etkileyen değişkenleri tart şmadan önce, güneş pilleri ile ilgili temel kavramlar n k saca ele al nmas da uygun olacakt r. Güneş pilleri, ilke olarak, bugün hayat n her kesimine girmiş olan elektronik düzeneklerin içerisinde kullan lan ve çok küçük boyutlara sahip olan yar iletken diyotlar n, geniş yüzey alanlara uygulanm ş şeklidir. Kullan lan malzeme, üretim şekilleri ve diyotlar n çal şma ilkeleri, temelde benzerdir. Elektronik sanayiinin gözde malzemesi silisyum kristali, bugün ticari olarak sat n al nabilecek güneş pillerinin çoğunluğunun üretiminde kullan lmaktad r. Silisyum, teknolojik önemi nedeni ile en iyi bilinen yar iletken malzemelerden biridir. Bu noktada, yar iletken malzeme kavram na k saca değinmek yararl olacakt r. Madde içerisinde elektriksel yük taş y c lar n n devinimleri (hareketleri) göz önüne al narak malzemeler, üstün iletken, iletken, yar iletken ve yal tkan olarak s n fland r labilir. Bütün maddelerin atomlardan yap lm ş olduğu gerçeğinden yola ç karsak, malzemelerin özellikleri ve elektriği ne şekilde ilettiği, malzemeyi oluşturan atomlar n düzenlenişlerine s k s k bağl d r. Basite indirgenmiş bir anlat mla, atom, art (+) elektrik yüküne sahip protonlar ve elektrik yüküne sahip olmayan nötronlar içerisinde bulunduran bir çekirdek ve onun çevresinde dolanan eksi ( ) yüklü elektronlardan oluşmuş gibi düşünülebilir. Atomda, proton say s, elektron say s na eşittir. Ve d şar ya karş elektrik yükü s f r yani yüksüzdür. Atomda, çekirdekten uzaklaşt kça elektronlar n çekirdekle olan bağlar zay flar. Maddenin yap s n belirleyen, çekirdekten en uzakta bulunan elektronlard r. Değerlik elektronu olarak adland racağ m z bu elektronlar, iyi bir iletken olan metallerde, komşu atomlar aras nda kolayca hareket ederler. Bulunduklar enerji düzeyinden daha yüksek enerji düzeylerine ç kmadan metal içerisinde rahatça dolaşan bu elektronlara serbest elektronlar ad verilir. metal malzemedeki serbest elektronlar, elektrik yükünün iletilmesinde iyi birer taş y c olmalar na karş n, fotovoltaik dönüşüm için uygun birer araç değildirler. Bunun temel nedeni, basit terimlerle, serbest elektronun, gelen ş ğ n frekans na kolayca cevap vererek ş ğ geri yans tmas ve metallerde elektronlar art (+) yüklerden ayr tutabileceğimiz bir enerji aral ğ n n bulunmamas d r. Yar iletkenlerde ve yal tkanlarda değerlik elektronlar n n bulunduğu enerji düzeyi ile bu elektronlar n bulunabileceği bir sonraki enerji düzeyi aras nda bulunan enerji düzeyleri, elektronlar n bulunmas n n yasak olduğu enerjilerdir. Değerlik elektronlar n n bulunduğu enerji band nda değerlik Band ve yasak enerji aral ğ ndan sonra elektronlar n bulunabileceği ilk enerji düzeylerinden başlayan enerji band na da iletkenlik band ad verilir. yasak enerji aral ğ n n büyüklüğü, maddenin yar iletken ya da yal tkan olarak s n fland r lmas n n ölçüsüdür. Güneş ş n m nda enerji taş ma birimleri olarak tan mlad ğ m z fotolar n enerjisi, yasak enerji aral ğ nda eşit ya da ondan büyük ise, değerlik band ndaki bir elektrona enerjisini aktararak onu iletken band na ç kar r. Yasak enerji aral ğ 2.5eV (elektron volt) değerinden daha büyük ise madde yal tkand r. Güneş spektrumunda (şekil 1) enerji 2.5eV (dalga boyu 0,5um) değerinden daha büyük olan bölgedeki güneş ş nlar n n tutar çok az olduğundan, bu tür malzeme de fotovoltaik çevrimde soğurucu tabaka olarak kullan lmaya uygun değildir. Şekil 2 Hava kütle 1 için güneş ş n m n soğurcu malzemenin yasak enerji aral ğ na bağl olarak güneş elektrik dönüşümü için var olan potansiyeli göstermektedir.

5 Yürütülen tart şman n ş ğ nda, fotovoltaik dönüşümde güneş ş ğ n soğuracak malzeme, yasak enerji ağ rl ğ güneş spektrumu ile uyumlu ve elektrik yüklerinin biri birinden ayr labilmesine izin verebilecek yar iletken malzemeden olmal d r. Şekil 3 yasak enerji ağ rl ğ na bağl olarak çeşitli güneş ş n m koşullar nda elde edilebilecek en büyük verimlilik değerini özetlemektedir. Ayn şekil üzerinde çeşitli yar iletken malzemelerinin yasak enerji aral ğ da işaretlenmiştir. Güneş enerjisini taş yan enerji paketleri fotonlar tümüyle doğru bir olmasa da, kavramlar n anlaşabilmesi için bil yalar gibi düşünülebilir. Güneş spektrumunun mavi yan nda enerjisi yüksek fotonlar, bir benzetme ile büyük bil yalar ve k rm z yan nda düşlük enerji fotonlar yani, küçük bil yalar var diye düşünülebilir. Fotonlar, bil yalar n çarp şmas na benzer olarak enerjilerini madde içerisindeki elektronla bire bir etkileşimidir. Fotonun aktard ğ enerji ile elektron, enerjisini art rarak daha yüksek enerjilere t rmanmaya çal ş r. Eğer aktar lan enerji, yasak enerji aral ğ n aşmaya yeterli ise, elektron, içinde bulunduğu değerlik band ndan ayr larak iletkenlik band na ç kar. Elektron, ait olduğu atomu terk etmiş olacağ ndan, geride dengelenmemiş bir art yük kalacakt r. Değerlik band nda kalan bu art (+) yüke, boşluk ya da deşik ad verilir. sonuç olarak, değer yar iletken üzerine düşen fotonun enerjisi, enerji aral ğ na eşit ya da büyük ise, bir elektron boşluk çifti yarat lm ş olur. Yasak enerji aral ğ ndan daha küçük enerjiye sahip enerjiler elektron deşik çifti yaratmaya yetmez ve fotovoltaik dönüşüme katk lar yoktur. Yasak enerji aral ğ ndan daha büyük enerjiye sahip fotonlar iletkenlik band içerisinde yüksek enerjilere t rman rlar ancak saniyenin milyon kare milyonda birden daha k sa sürede iletkenlik band ndan en küçük enerjili bölgesine geri dönerek, fazla enerjisini s enerjisi olarak yar iletkene verirler. Şekil 4 elektron boşluk çifti yarat lmas n göstermektedir. Güneş ş nlar kullanarak, maddede yarat lacak elektron boşluk say s n n en büyük değeri almas, güneş spektrumu ile yar iletkenin band aral ğ n n uygun seçilmesi ile elde edilir. Şekil2 ve şekil 3 göz önüne al nd ğ nda, band aral ğ 1.4eV ve 1.6eV aras ndaki yar iletkenlerin fotovoltaik çevrimde en uygun malzeme olduğu aç kt r. Ancak, yar iletkinin diğer optiksel özelliklerinin de bu seçimde büyük önemi vard r. Yar iletkenin soğurma katsay s (güneş ş ğ n n malzeme içerisinde birim uzunluk baş na soğurulma miktar ) büyük ise, güneş ş nlar daha küçük bir uzakl kta soğurulacakt r. Böylece, daha az malzeme al narak güneş elektrik dönüşümüne olanak sağlanacakt r. Şekil 5 çeşitli yar iletken malzemelerin soğurma katsay lar n enerjinin fonksiyonu olarak göstermektedir.

6 Buraya kadar olan tart şmalar m zda güneş ş ğ alt nda band aral ğ uygun seçilmiş bir yar iletkende elektron boşluk çiftlerinin ortaya ç kacağ n gördük. Ancak, iletkenlik band na ç km ş elektronlar, burada saniyenin milyonda biri basamağ nda bir süre kal p, değerik band na geri dönme eğilimindedirler. Elektronlar n iletkenlik band nda kald klar süreye ömür süresi ad verilir. eğer iletkenlik band na ç km ş elektronlar (eksi yükler) ömür süreleri içerisinde boşluklardan (art yükler) bir ekti nedeni ile ayr lmazlar ise, elektriksel ak ma ve sonuçta güneş elektrik dönüşüme katk s olmayacakt r. Olay n anlaş labilmesi için basit bir benzetme yapmaya çal şal m. Bahçemizde çimenlerin ortas na bir havuzun olduğunu düşünün. Havuzun üzerinde, yüksekte yerleştirdiğiniz fakat taban n bir yan nda delikler bulunan bir depomuz olsun. Havuzdan depoya sürekli su pompal yoruz, ancak su ayn deliklerden havuza geri dönüyor. Eğer depoyu, delikli bölüm yukar ya gelecek şekilde eğimlendirip alt uçtan bir boru ile suyu çimenlere yönlendirirsek, havuzdaki suyu çimenleri sulamakta kullanabiliriz. Yar iletkenlerde, havuzdaki suyu depoya pompalama işin, yani değerlik band ndaki elektronlar iletkenlik band na ç karma işini fotonlar yapmaktad r. Ancak depoya eğim vermekle oluşturduğumuz yerçekimi kuvveti etkisinin yerin alarak elektronlara bir kuvvet uygulama görevini yapacak ve suyun akmas na benzer bir biçimde elektronlar n akmas n sağlayacak bir sisteme gereksinimi vard r. Güneş pillerinde, elektron boşluk çiftlerinin birbirlerinden ayr larak, ak m n oluşumunu sağlayacak kuvvet, elektriksel iletkenlik karakteristiksellikleri birbirilerinden farkl olan yar iletkenlerin bir araya getirilmesiyle yap lan yar iletken diyotlar n ara yüzey bölgesinde oluşan elektrik alan ile oluşur. Fotovoltaik çevrimde en çok uygulanan, p tipi yar iletken ile n tipi yar iletkenden oluşan p n eklem diyotlar d r. Bundan sonraki bölümlerin izlenebilmesi için yar iletkenlerin katk lanmas ve iletkenlik tipleri k saca özetlenecektir. Yarı iletkenlerin Katkılanması Yar iletkenin malzemenin içerisine, çok az tutarda uygun seçilmiş yabanc atom katk lanmas ile yar iletkenin elektriksel özellikleri önemli ölçüde değiştirilebilir. Saf yar iletkenin yap sal özelliklerini bozmayacak tutarda ve denetimli bir biçimde yar iletken kristale yerleştirilen yabanc atomlara safs zl k atomlar ve bu işlemede katk lama ad verilir. Katk lamay daha iyi aç klamak için çoğunlukla kullan lan örnek silisyum kristalidir. Saf silisyum kristalinde her atom 14 elektrona sahip olmakla birlikte, en d ş yörüngedeki dört elektron, komşu atomlarla olan ilişkileri belirler. Değerlik elektronlar ad n verdiğimiz bu dört elektronun her biri, en yak n ndaki dört silisyum atomu ile bağ yaparak silisyum kristalindeki ana yap taş n oluşturur. Ana yap taş, küpün merkezindeki bir silisyum atomu ve küpün birbirine komşu olmayan köşelerinde birer silisyum atomu yerleşmesi ile kurulur. Silisyum kristali bu yap taşlar n n yinelenerek uzay doldurmas ile oluşur. Şekil 6 Saf silisyum kristali içerisin değerlik elektron say s beş olan fosfor atomu katk lan rsa, fosfor atomu, silisyum atomunun yerine oturup dört değerlik elektronu ile silisyum daha önce kristal içerisinde

7 yapt ğ bağlar sağlar iken, fosforun beşinci değerlik elektronu aç kta kalacakt r. Fosfor atomuna çok zay f olarak bağl olan bu elektron çok küçük bir enerji ile atomundan ayr larak silisyum kristalinin iletkenlik band na ç kacakt r. Fosfor atomunda olduğu gibi, kat ld ğ kristal yap ya elektron veren safs zl k atomlar na verici denir. Bu şekilde katk lanm ş yar iletkenlerde elektriksel yük, elektronlar ile, iletkenlik band nda taş n r ve bu nedenle bu yar iletkenler n tipi olarak s n fland r l r. Şekil 7a. Saf silisyum kristali içerisinde değerlik elektron say s üç olan boron atomu katk lad ğ m z düşünelim (şekil 7b). Silisyum atomunun yerini alan boron atomu, silisyum kristalindeki üç atomla bağ yaparken dördüncü atomla paylaşacağ elektronu olmad ğ için, bir eksik bağ ortaya ç kacakt r. Değerlik band n n k y enerjisine yak n bulunan bu enerji düzeylerine çok küçük enerjilerle bile değerlik band ndan elektronla doldurularak değerlik band nda boşluklar oluşacakt r. Bu şekilde katk lanm ş yar iletkenlerde değerlik band ndaki boşluklar n say s iletkenlik band ndaki serbest elektron say s ndan daha çok olduğundan, çoğunluk taş y c lar art yükleri gibi düşünülen boşluklard r. Boşluklar n çoğunluk taş y c s olduğu bu tür malzemelere p tipi yar iletken ad verilir. yar iletken ister n tipi isterse p tipi olsun kendi içlerinden nötr dür. Yani d şar ya karş herhangi net bir elektrik yükü göstermezler; ancak, d şar dan bir elektrik alan uyguland ğ nda elektrik alana tepki veren çoğunluk taş y c lard r. N tipi yar iletkendeki çoğunluk taş y c lar elektronlar ve az nl k taş y c lar boşluklar, p tipi yar iletkende rol değiştirirler. Elektronlar elektrik alan ile ters yönde hareket ederken, boşluklar elektrik alan doğrultusunda hareket ederler. Yar iletken tipleri ve yük taş y c lar konusundaki başlatt ğ m z tart şmalar bu düzeylere b rak p, fotovoltaik dönüşümde önemli olan p tipi ve n tipi yar iletkenin bir araya gelmeleriyle oluşan p n eklem diyotlara k saca bakal m. P n Eklem Diyotlar n tipi yar iletken ile p tipi yar iletken fiziksel olarak birbirlerine eklendiğinde n tipi yar iletkinin çoğunluk taş y c lar elektronlar p tipi yar iletken taraf na ve p tipi yar iletkenin çoğunluk taş y c lar boşluklar n tipi taraf na akmaya başlar. Elektronlar n n tipi bölgeden ayr lmas ile geride art (+) yükler kal rken boşluklar n p tipi bölgeyi terk etmesi ile birlikte geride eksi ( ) yükler kalacakt r. Çoğunluk taş y c lar n n eklem üzerinden ak şlar, eklemin hemen çevresindeki bölgeyi etkileyecektir. Geride kalan (+) ve ( ) yükler eklem çevresinde bir elektrik alan oluştururken, bu alan, iki ayr bölgedeki taş y c farlar ndan dolay oluşan doğal ak ş engelleyici yönde artacakt r. Denge kurulduğunda, taş y c ak ş duracak ve eklem çevresinde bir elektrik alan kurulacakt r. Bu elektrik alan n büyüklüğü, kullan lan yar iletkenlere ve yar iletkenlerinkatk lan malar na bağl olacakt r

8 . Şekil 8 de görüldüğü gibi eklem çevresinde taş y c lardan boşalm ş bir bölge oluşmuştur ve bu bölgede bir elektrik alan vard r. Bu bölgeye giren az nl k taş y c lar elektrik alan n uygulayacağ kuvvetle hemen karş tarafa iletirler. Daha önce verdiğimiz havuz üzerine as lm ş taban ndan delik olan depo örneğine geri dönersek, boşalt lm ş bölge iki taraf aras nda bağlant y sağlayan boru ve eklem üzerindeki elektrik alan ise yerçekimi kuvvetinin yerine dönüşebilecek kavramlard r. Güneş ışınımı altında p n eklem diyot Eklem diyodun p ve n bölgelerinde gelen ş k soğurulduğunda, enerjisi band aral ğ ndan daha yüksek fotonlar n değerlik band ndaki elektronlar iletkenlik band na ç karak bir elektron boşluk çifti yaratacağ n ve bu çiftin, bir d ş etki olmad ğ durumda saniyenin milyonda birinden daha küçük olan hayat süreleri içerisinde gelişi güzel hareket ederek yeniden birleşeceğini geçen bölümlerimizde tart şt k. p n eklem diyodun eklem bölgesindeki elektrik alan nedeniyle, p tipi yar iletkende üzerine ş k düşmesi sonucu iletkenlik band na ç kar lm ş ve boşalt lm ş bölge s n r na ulaşm ş az nl k taş y c lar elektronlar, h zla n tipi bölgeye çekilirler. Ayn yaklaş mla, n tipi bölgede elektronlar n iletkenlik band na geçmesi ile değerlik band nda kalan az nl k taş y c lar boşluklar boşalt lm ş bölgenin k y s na ulaşt klar nda p tipi bölgeye geçerler. Özet olarak, boşalt lm ş bölge k y s na ulaşm ş az nl k taş y c lar çoğunluk taş y c s olarak tan mland klar bölgeye geçerler. Bunun sonucu olarak fotonlar n diyod üzerine düşmesi sonucu yarat lm ş elektronlar, diyodun bir taraf na; boşluklarda diğer tarafa itilirler. Bu biçimde birbirlerinden ayr lm ş elektronlar ve boşluklar, bir d ş devre üzerinden birleştirildiğinde, d ş devre elemanlar ndan akan elektriksel yükler, doğrudan güneş enerjisinden elde edilen elektrik enerjisinin kaynağ d r. Buraya kadar olan tart şmalar m zda p n eklem diyodla ilgili herhangi bir matematiksel eşitlikten kaç n ld. Ancak, k saca ş n m alt ndaki diyodun ak m gerilim karakteristiği, karanl ktaki diyodun ak m gerilim eğrisinden ş n m alt nda üretilen I L ak m n n ç kar lmas olarak ele al nabilir.

9 Bu eğrileri kullanarak fotovoltaik diyottan al nabilecek gücü hesaplamak olanakl d r.güneş ş n m alt nda fotovoltaik diyodun güç ç k ş, şekilde gösterilen aşağ daki değişkenlerde belirlenir; Aç k devre gerilimi (open civcuit voltage, Voc): Diyodun uçlar (terminalleri) aras ndaki direnç sonuz iken (aç k devre) ölçülen gerilim. K sa devre ak m (short circuit current, Isc): diyodun iki ucu aras ndaki direnç s f r iken (k sa devre) ölçülen ak md r. İdeal koşullarda bu değer, ş n mla yarat lan ak m değerine eşittir. Dolum çarpan (fill factor, FF): Iş n m alt ndaki ak m gerilim eğrisinde, ak mlar n eksi, gerilimlerin pozitif olduğu bölgede hesaplanan en büyük Vmp x Imp değerinin Voc x Isc oran olarak tan mlan r. FF= Vmp x Imp / Voc x Isc Güneş pilinin ç k ş gücü, P ç k ş, bu değişkenler cinsinden, P ç k ş =Vmp x Imp = Voc x Isc x FF Şeklinde verilebilir. Bir güneş pilinin verimliliği, n, fotovoltaik diyodun üzerine düşen güneş ş n m gücünün, diyoddan al nabilecek güce oran olarak tan mlan r. N= Pç k ş x Ipm /Vgiriş x Isc = Voc x Isc x FF Güneş pillerinin verimliliklerinin ölçüldüğü, Standart Test Koşullar yeniden an msamak, güneş pili 25 0 C de iken, AM1.5 güneş spektrumuna sahip 1000W/m 2 güneş gücü alt nda yap lan ölçümdür. Bulutsuz ve güneşli bir günde 1200 W/m 2 ye varabilen bu değer, bulutlu günlerde W/m 2 aras nda değişmektedir. Yağmurlu bir günde ise metre kareye düşen güneş ş n m 50W değerine iner. FOTOVOLTAİK DİYOTLARIN ÜRETİMİNDE TEMEL ÖLÇÜTLER Güneş pili üretiminde en önemli seçimlerden biri, diyodun yap lacağ malzemedir. Fotovoltaik diyodda soğurucu tabaka olarak kullan lan yar iletken, güneş spektrumunun önemli bir bölümünü micron basamağ ndaki kal nl kta soğurulmal d r. Güneş spekturumunda k rm z ş ğ n enerjisi 1,7eV dolay nda iken mavi ş ğ n enerjisi 2.7eV dolay ndad r; ancak bu değerin alt na 0,5eV ve üstünde 3,3eV değerine kadar spekturumda önemli derecede enerji vard r. Yasak enerji aral ğ 0.5 3,3 ev aras nda olan malzeme, güneş pili yap m nda kullan labilir. Elementler kristaller aras nda yaln zca silisyum (1.1 ev) ve germanyum (0,6 ev) elementlerin kristalleri bu koşullar sağlar. Bu aral kta kullan lacak diğer yar iletken malzemeler, birleşik yar iletken malzemelerdir. Örneğin, galyum ve arsenik elementlerinden oluşan GaAs kristalinin yasak enerji aral ğ 1.43eV değerinde olup, bu enerjiye eşit ya da büyük enerjiye sahip fotonlar soğurarak elektron boşluk çifti yarat rlar. GaAs kristalinin diğer elektronik özellikleri,l silisyum dan daha uygundur. Bu tart şmalardan, hemen güneş spekturunundaki en düşük enerjiyi soğuracak bir yar iletkeni kullanarak tüm spekturumun değerlendirilmesi önerilebilir. Ancak, band aral ğ küçüldükçe sistemden elde edilebilecek aç k devre geriliminin değeri de düşecektir. Güneş pilinden yüksek gerilim elde etmenin yolu, band aral ğ n

10 genişletmektedir. Ancak, bu da, ak m n düşmesine neden olur. Daha önceki tart şmalar m zda en iyi band genişliğinin 1,5eV dolay nda olduğunu belirlemiştik. Ancak, band aral ğ 1eV 1.8eV aras nda olan malzemeler fotovoltaik diyod yap m nda etkin olarak kullan lmaktad r. Fotovoltaik malzemenin seçiminde diğer ölçüt, yar iletken maddenin mikro yap s d r. Yar iletken malzemedeki kusurlar, taş y c lar n iletilmesini önemli ölçüde etkileyecektir. Tek kristalli malzemelerde yap sal özellikler tüm maddede ayn d r oysa çok kristalli malzemede yap sal özellikleri birbirlerinden farkl olan ve damar ad verilen bölgeler vard r. Bir damardan diğerine geçerken karş laş lan süreksizlik ve buna bağl olarak mikro yap da oluşan kusurlar, elektriksel iletkenliği olumsuz yönde etkiler. Sonuçta, tek kristalli malzemeden çok kristalli malzemeye geçildiğinde elde edilebilecek güneş elektrik dönüşüm verimi düşerken, çok kristalli malzemede damar büyüklükleri verimle doğru orant l d r. Ayn yar iletkeni, p ve n tipi katk lamakla ele edilen p n eklem diyotlar n (homo eklem diyot) yan nda biri birinden farkl yar iletken kullanmakla elde edilen hetero eklem diyotlarda fotovoltaik teknolojisinde başar ile uygulanmaktad r. Bu uygulama da güneş ş nlar, eklemin bir taraf nda yasak band aral ğ uygun seçilen yar iletkende çoğunlukla soğurulmakta ve ikinci ve daha yüksek band aral ğ ndan yar iletken diyottan yüksek gerilim elde edilecek şekilde seçilmektedir. Bu şekilde fabrika edilmiş yap larda eklem ara yüzeyleri de taş y c lar n yeniden birleşmesine neden olan kusurlarda aş lmas gereken yeni sorunlar olarak gündeme gelmektedir. Yukar da ölçütlerin yan nda, seçilen malzemenin maliyeti, dünya üzerinde hangi bollukta bulunduğu ve çevre dostu olmas büyük önem taş maktad r. Özetlenirse, yüksek verimlikte fotovoltaik çevrim için, yasak enerji aral ğ en iyileştirilmesi malzemenin yap sal ve elektriksel özelliklerinin geliştirilmesi ve hetero eklem seçiminde en uygun kombinasyonun kullan lmas gerekmektedir. Ayr ca, seçilen malzemenin büyük ölçeklerde ekonomik olarak üretilebilmesi için de koşullardan birisi olarak karş m za ç karken, bu malzemenin kullan m nda çevreye karş olan duyarl l ğ n da gereken ağ rl kta olmas arzulanmaktad r

11 FOTOVOLTAİK GÜNEŞ PİLLERİ İÇİN MALZEMELER Tek Kristalli Silikon Güneş Pilleri Tek kristal silisyum malzeme, güneş pili üretiminde yüksek verim için kullan lan malzemelerden biri olmakla birlikte, üretim maliyetinin yüksek olmas bu alanda değişik seçenek olarak çok kristalli malzemenin geniş ölçekte kullan lmas na neden olmuştur. Silisyum elektriksel, optiksel ve yap sal özelliklerinin uzun süre değişmemesi ve silisyum üretim teknolojisinde elde edilen büyük başar lar bu malzemenin en popüler malzeme olarak öne ç kmas n sağlam şt r. Saf tek kristal üretimi oldukça zor ve pahal bir teknolojiyi gerektirmektedir. Oksijenden sonra yer yüzündeki en çok bulunan element olan silisyum en çok bulunan biçimi kum ve kuartzd r. Kumun safl k derecesi çok düşük olduğundan, kullan lmaya uygun değildir. Ancak, kuartz n %90 silisyumdur. Kuartz işlenerek %99 silika elde edilir. Ard ndan, silikadan metalürji kalitesinde silisyum elde edilir. Bunu izleyen aşamada ise, silisyum saflaşt r larak yar iletken niteliğinde çok kristalli silisyum elde edilir. Poly silisyum elde edilmesine kadar olan aşamalar n her birisi oldukça enerji yoğun ve maliyeti yükselten işlemlerdir. Yar iletken kalite saf poly silisyum elde etmek için poly silisyum yeniden eritilir ve yöntemi ile büyütülür. Yar çap yaklaş k 10cm olarak büyütülmüş ignot daha sonra elmastestere ile 0.5 mm kal nl ğ nda dilimlere ayr l r. Bu kesme işlemi s ras nda oldukça pahal tek kristal silisyum malzemenin yaklaş k %20'si kadar boşa gitmektedir. Dilimlenmiş tek kristal silisyumun bir kilogram n n yaklaş k değeri 900 ABD dolar d r. Dilimleme işlemini devreden ç karacak yeni teknoloji aray şlar şekillendirilmiş şerit yönteminin geliştirilmesi ile sonuçlanm şt r. Dentiritik ağ yöntemi olarak da an lan bu yöntemde dendiritik çekirdekler çok düşük h zla ergimiş silisyum banyosundan çekilerek, ince tekkristalli tabakalar n büyümesi sağlan r. Bu şekilde, dilimleme işlemi gerekmemektedir. Üretici firma tasar m na göre büyüme s ras nda silisyum n ya da p tipi olarak katk lan r. Yaklaş kça 0.5mm kal nl ğ nda olan silisyum tabakalar elde edildikten sonra, örneğin, p tipi katk lanm ş ise üzerine 1nm n tipi yüzey tabakas oluşturarak eklem diyod oluşturulur. Fotovoltaik diyodun tamamlanmas, arka yüzeye metal kontak, ön yüzeye uygun metal ağ kontak konulduktan sonra, ön yüzeye bir anti yans t c kaplanmas ile gerçekleşir. Güneş pillerinin ön yüzeylerinde oluşturulan gridkontak tasar m nda, gölgelemeli %5 değerinin alt nda tutarak, kontak dirence optimize edilmektedir. Şekil 11'de grid tasar m göstermektedir. Çok kristalli Silisyum Güneş Pilleri Çok kristalli malzemede damarlar n kristal yap lar n n birbirilerine göre yönlenmeleri d ş nda elektriksel, optiksel ve yap sal özellikleri özdeştir. Damarlar n büyüklükleri kristalin kalitesi ile doğru orant l d r. Damarlar aras ndaki süreksizlik, özellikle elektriksel yük taş y c lar n n aktar lmas nda önemli ölçüde engelleyici rol oynar. Çok kristalli malzemenin elektriksel özelliklerinin küçülen damar büyüklüğü ile orant l olarak bozulmas, elde edilebilecek verimliliğin tek kristalle karş laşt r ld ğ nda küçük olmas na neden olur. Ancak çok kristalli silisyum üretim teknolojileri daha az enerji yoğun ve daha kolayd r, sonuç olarak çok kristalli silisyumun maliyeti önemli ölçüde düşüktür. Çok kristalli silisyumun üretilmesinde en çok kullan lan yöntem dökme yöntemidir. Çok kristalli silisyumda başlang ç malzemesi tek kristalli silisyumda olduğu gibi haz rlan r. Aranan safl k derecesi de

12 benzer basamakta olmal d r. Erimiş yar iletken kalitesindeki silisyum, kal plara dökülerek soğumaya b rak l r. Elde edilen bloklar daha sonra kare şeklinde kesilir. Bu teknoloji ile üretilen malzemelerden fabrika edilen güneş pilleri verimliliklerinin daha az almas na rağmen, bu pillerde maliyetler önemli ölçüde aşağ ya çekilebilmektedir. Tek kristalli ya da çok kristalli silisyum güneş pilleri, verimlilikleri ve kararl l klar ile 1950 li y llardan bu yana kendilerini ispatlam şlard r. Son y llarda geliştirilen teknolojiler ile güneş elektrik dönüşüm verimlilikleri, beklentilerin bile üzerinde seyretmektedir. Verimlilik ve fiyat incelemeleri, ilerdeki kesimlerde karş laşt rmal olarak ele al nacakt r. İnce Film Güneş Pilleri Güneş pillerinde kullan lan malzemenin ve işçiliğin azalt lmas, teknolojinin basitleştirilerek maliyetlerinin düşürülmesi yönünde yap lan araşt rma ve geliştirme çal şmalar, yar iletken malzemenin geniş yüzeyler üzerine ince film şeklinde kaplanmas yöntemi çekici bir yaklaş m olarak ortaya ç km şt r. Bu alanda yap lan araşt rma ve geliştirme çal şmalar güneş pilleri üretiminde kullan labilecek bir çok yar iletken malzemenin düşük maliyetlerde cam, metal ya da plastik folyo gibi tabakalar üzerinde geniş yüzeylere kaplanabileceğini göstermiştir. İnce film fotovoltaik malzeme genellikle çok kristalli malzemelerdir. Başka bir değişle ince film yar iletken malzeme, büyüklükleri bir milimetrenin binde birinden milyonda birine değin değişen damarlardan oluşmaktad r. Yar iletken malzemenin elektriksel optiksel ve yap sal özellikleri her damar içerisinde fotovoltaik uygulamalar için çok uygun olsa da, damarlar aras s n rlar da yer alan mikro düzeydeki yap sal kusurlar, çok kristalli malzemede karş laş lan en önemli problemdir. Optiksel özellikleri uygun seçilen bir yar iletken malzemede milimetrenin binde biri kadar bir kal nl k içerisinde güneş ş nlar n n tümüne yak n bir k sm soğurulabilir. Dolay s ile, ince film fotovoltaik malzemede kal nl k, silisyum üzerinde yap lan pillere göre çok daha azd r. Ayr ca ince film yar iletken istenen bir biçimde çok farkl malzeme üzerinde ve geniş yüzeylere kaplanabilir, oysa silisyum piller büyütülen kristalin boyutlar ile s n rl d r. İzleyen bölümlerde görülebileceği gibi, fotovoltaik modül yap m nda ince filmlerin kullan m daha kolay ve uygundur. Bu ve buna benzer üstünlükler s rlamaya devam edilebilir, ancak uzunca bir süredir araşt rma geliştirme çal şmalar n n konusu olan ince film güneş pilleri, öngörülen ön görülen üretim hedeflerinin gerisinde kalm şt r. Bu gün laboratuar verimlilikleri %18 lere değin ç km ş olan ince film güneş pillerinin uzun dönem kararl l klar n n arzulanan düzeylere ulaşmam ş olmas, üretici firmalar n kararl l klar n etkilemektedir. Anca, ulaş lan düzeyde bile ince film güneş pilleri için siemens, BP solar, conan gibi firmalar pilot üretim denemelerini sürdürmektedirler. İnce film güneş pilleri aras nda üç büyük aday öne ç kmaktad r. Bunlar; amorf, silisyum, kadmiyum, ve tellür elementlerinden meydana gelen birleşik yar iletken kadmiyum tellür ve bak r, iridyum, selenyum elementlerinin bir aral ğ olan bak r iridyum diselenid bileşik yar iletkendir. Amorf Silisyum Güneş Pilleri Soğurma katsay s çok büyük olan amorf silisyum, C dolay ndaki s cakl klarda geniş yüzeylere düzgün bir şekilde kaplanabilmektedir. Amorf silisyum malzemesini kristalli silisyumdan ay ran özellik, silisyum atomlar n n malzeme içindeki düzenlerinin, birinci derece komşu atomlar n ötesinde gelişigüzel olmas d r. Malzeme içerisindeki yap taşlar n n bu gelişigüzel dizilişi amorf silisyumun elektriksel iletim

13 kalitesini düşürse de, uygun yaklaş mlara yar iletken içerisine %5 10 oran nda hidrojen kat larak elektriksel özellikler fotovoltaik çevirime uygun olan düzeyde tutulabilirler. Amorf silisyum için kullan lan en yayg n teknoloji ş k boşal m (glow discharge) dir. Bu teknikte silane (SİH 4 ) gaz ve hidrojen kar ş m bir çift elektrod aras ndan geçirilerekn elektrotlar n işaretleri yüksek frekanslarda değiştirilir; bunun sonucu olarak SİH 4 parçalanarak karars z SİH 3 kökçesini (radikalini) oluşturur. İzleyen aşamada, karars z SİH 3 elektrotlardan birine giderek bağlan r ve kararl hale gelir; ard ndan hidrojen yüzeyden ayr larak geride silisyum u b rak r; böylece yüzey silisyumla kaplanm ş olur. Elektrot üzerinde büyüyen silisyum gaz n içerisine boron ya da fosfor kat larak n ya da p tipi yap labilir. Karmaş k gibi görünen teknoloji, makaradan makaraya üretime uygundur. Şekil 12 united solar n amorf silisyum üretim ünitelerini göstermektedir. Amorf silisyum 1980 li y llarda ince film fotovoltaik alan n n en gözde malzemesi olmuştu, 1982 de %10 verimlilik s n r aş lm ş ve 1987 de verimlilik %12,7 lere kadar ç k lm şt r. Son y llarda bu değer laboratuarda %15 değerinin üzerine Japon amerikan ortakl ğ olan Uni solar taraf ndan ç kar lm şt r. Fakat amorf silisyum pillerinin güneş alt nda verimliliklerinin h zla düşmesi bu tür pilleri büyük ölçekli güç üretiminde tasar m d ş b rakm şt r lerin baş nda kararl verimlilik değeri ancak %3.5 dolay nda tutula bilinirken, bu gün bu değerin %6 6.5 dolay nda olduğu belirlenmektedir. Bu tür sorunlara karş n küçük ölçekli güç gerektiren uygulamada (saat pilleri, hesap mak. Vb.) amorf silisyum piller en gözde güç kaynaklar d r. Yeni gelişimlerde bu piller büyük ölçekli güç gerektiren uygulamalarda da yerini almaktad r. Amorf silisyum alan nda Solarex, New Jersey 10megawatt/y l üretim kapasitesi ile başta giderken, onu 5megawatt/y l kapasitesi ile Uni solar izlemektedir. Bunun yan nda 1megawatt/y l üretim kapasitesine sahip bir alman firmas olan ASE GmbH önümüzdeki iki üç y l içerisinde bu kapasiteyi megawatt/y l değerine ç karmay planlamaktad r. Kadmiyum Tellür İnce film Güneş Pilleri Periyodik tablonun ikinci gurubunda bulunan kadmiyum elementinin ve alt nc gurubunda bulunan tellür elementini bir araya gelmesiyle oluşan II VI birleşik yar iletkeni kadmiyum tellürün, CdTe, oda s cakl ğ nda yasak enerji aral ğ, Eg=1,5eV değeri ile, güneş spekturumundan maksimum dönüşümü elde etmek için gerekli olan değere oldukça yak nd r. (şekil 12) yüksek soğurma kats y yan nda, ince film büyütme teknolojisinin bir çoğu ile kolayca üretime olanak tan mas, geniş yüzey alanl güneş pili üretiminde CdTe birleşik yar iletkeninin öne ç kmas n n sağlam şt r. CdTe çoğunlukla kadmiyum sülfür, CdS, ile bir araya getirilerek hetero eklem diyod üretilir. Yasak enerji aral ğ yaklaş kça 2,4eV olan CdS yar iletkeni çok ince bir tabaka olarak uygulan r. Güneş ş n m n n çoğunu geçiren. CdS, hetero eklem de pencere görevi yapar. CdT ince film büyütmede üç teknoloji ortaya ç km şt r. Bunlardan birincisi olan yak n mesafeden buharlaşt rma (close space Sublimation, CSS) yöntemi ile en

14 yüksek kalitede CdTe malzeme üretilmektedir. Bu yöntemde s cakl k farkl l klar çok az olan kaynak ve filmin büyüdüğü yüzey biri birine çok yak n tutularak malzemenin sublimasyon yoluyla büyümesi sağlan r. Bu yöntemi kullanan ANTEK firmas (Almanya) geniş ölçekli üretime geçmenin ön çal şmalar n Erfurt Almanya da yapmaktad rlar. İkinci CdTe büyütme yöntemi olan elekrodepozisyon (elektrotta birik tirim) yönteminde ise, kadyum ve tellür iyonu taş yan elektrolitten ak m geçirilerek CdTe yar iletkeninin katotta büyümesi sağlan r. Çok ucuz olan bu yöntemde büyüyen malzemenin denetimi CSS yönteminde olduğu kadar kolay değildir. BP solar firmas bu yönteme dayal pilot üretime başlam ş olup, 10megawatt/y l üretim kapasiteli bir fabrikay Fairfeld California ABD kurma çal şmalar n sürdürmektedir. Bunlara rağmen BP solar, Solar Inc., ve Antek gibi ok uluslu şirketler büyük ölçekli üretimler için ciddi ad mlar atmaktad r.

15 Bakır İndiyum Diselenid Güneş Pilleri Periyodik tablonun birinci, üçüncü ve alt nc guruptan elementlerin üçüncünün ya da daha fazlas n n bir araya gelemsi ile oluşan bu bileşik yar iletkenlerin soğurma katsay lar oldukça yüksek olup, yasak enerji aral klar güneşin spekturumu ile ideal bir şekilde uyuşacak biçimde ayarlanabilir. Bak r indiyum ve selenyum dan yap lan üçlü bileşik yar iletkenle başlayan bu grup (CIS) güneş pilleri olarak an l r. CdTe güneş pillerine en yak n rakip olarak gözükmektedir. Bu gün CIS ince film güneş pillerinin çoğunluğu içerisinde ga elementinin kat lmas ile daha yüksek verimlilikler elde edilir. Ancak yar iletkeni oluşturan element say s art kça gereken teknoloji ve malzemenin özelliklerinin denetimi de bir o kadar karmaş k duruma gelmektedir. Laboratuardaki küçük alan pillerin verimliliği %18 dek ulaş rken, 900cm 2 yüzey alana sahip modüllerin verimlilikleri ancak %15 dolay ndad r. CIS pillerde uygulanan teknolojilerden iki tanesi öne ç km şt r. Bunlardan birincisi, elementlerin eş zamanl olarak vakumda buharlaşt r lmas d r. İkinci yöntem, herhangi bir yöntemle büyütülen bak r indiyum ince film alaş m n n uygun bir ortamda selenyumla tepkimeye sokulmas d r (Selenizasyon). Her iki durumda da soğurucu olarak kullan lan CIS yar iletken, CdS ile bir araya getirilerek hetero eklem diyot oluşturulur. CdS tabakalar n üretilmesinde ortaya ç kan yöntem CdTe tabakalar nda olduğu gibi burada da kimyasal banyo yöntemidir. Metal elementlerin buharlaşt r lmas n n ard ndan selenizasyonu seçen ISET, Shell Showa ve Siemens Solar gibi firmalardan Siemens Solar 5 10watt değerinde küçük modül üretiminde ABD başlam şt r. CIS tabakalar n büyütülmesinde Stuttgart Üniversitesi (Almanya) taraf ndan geliştirilen ve yine bir alman firmas olan ZSW taraf ndan üretime haz r hale getirilen eş zamanl olarak vakumda buharlaşt rma üretim yönteminin ad mlar şekil 15 de verilmiştir. Bu ince film güneş pillerinde test alt ndaki uzun dönem modül verimlilikleri %10 değerinin alt nda kalmaktad r. şekil 14 şekil 15 şekil 16

16 Güneş pili verimlilikleri Fotovoltaik güneş pillerinin sürekli gelişimlerine bağl olarak verimliliklerinin özetlendiği çizgilerin geçerlilik süreleri oldukça k sa olmaktad r. Ancak, karş laşt r lmal bir kaynak olmas amac ile Fraunhofer Enstitüsü taraf ndan internette ISE PV Charts (http:/www.ise.fhg.de/kallab/welcome.html) den yap lan en yüksek verimlilikleri gösteren özet aşağ daki çizelgede verilmiştir. Fotovoltaik Pilin Cinsi Alan (cm 2 ) Verimlilik (%) Üretilen Birim Tek Kristalli Silisyum UNSW, Sydney Avustralya Çok kristalli Silisyum 21,2 17,4 ISE, Freiburg, Almanya Amorf Silisyum 1 14,7 United Solar Cu/In, Ga)Se2 0,4 17,7 NREL, USA CdTe/CdS 15,8 USA GaAS Tek kristal 1 23,9 K.Univ, Nijmegen Hollanda Çizelge 1. güneş pillerinde rapor edilmiş en yüksek verimlilikler. Güneş pili yap m nda kullan lan malzemenin reserv durumlar da oldukça önemli değişkenler olarak karş m za ç kmaktad r. Silisyum, doğada en çok bulunan element olmas nedeni ile reserv konusunda geleceğe yönelik bir sorun yoktur. Diğer seçenek malzemeleri oluşturan elementlerin reserv durumlar dünya da ki y ll k üretim ve 500MW güç üretimi için gerekli miktar Çizelge 2'de özetlenmiştir. Çizelge 2 Element Dünya Reservleri Dünya Y ll k Üretimi 500MW güç için gereken Miktar Ton CD Te In Se Ga şekil 17

17 FOTOVOLTAİK GÜÇ SİSTEMLERİ Güneş pilinin, bir fotovoltaik diyod olup, üzerine ş k düştüğünde iki uç aras nda potansiyel fark (voltaj) ortaya ç kt ğ n tart şt k. Ancak, bir güneş pilinden elde edilebilecek gerilim çok küçük (0.5 1V dolay nda) olduğundan, arzulanan gerilime uygun olacak say da güneş pili seri olarak bağlan r. Seri bağl pillerin oluşturduğu birime PV modülü ad verilir. PV modüllerin laminasyonu genellikle güneş pillerinin ön yüzeyinde yüksek optiksel geçirgenliğe sahip cam ve arka yüzeylerinde EVA (ethlene viny acetate) kullan larak geçirgenleştirilir. Ayr ca cam korumak ve sistemi daha kullan labilir sağlam bir yap ya sokmak için modül, metal çerçeve ile çerçevelenir. Modüler yap n n kullan m kolayl ğ yan nda, büyük bir üstünlüğü de, güç gereksinimine uygun olarak değişik boyutlarda fotovoltaik örgü (PV Array) lerin kurulmas na uygun olmalar d r. Güneş pillerine dayal fotovoltaik, PV güç sistemleri ak m ve gerilim gereksinmelerine bağl olarak düzenlenmiş PV modüller, sistemde depolanmaya gereksinim var ise, aküler ve denetim sistemi ile doğru ak m/alternatif ak m dönüşümünü sağlayan çeviricilerden (invetörlerden) oluşur. Yak n geçmişe kadar al ş la gelmiş elektrik enerjisi üretim biçimleri ile karş laşt r ld ğ nda çok pahal olan PV sistemlerinin kullan m yaln zca iletişim, uzay çal şmalar gibi özel uygulama alanlar nda s n r kalm şt r. Son yirmi y lda PV teknolojilerindeki gelişmelere ve PV pazar n n büyümesine koşut olarak maliyetler sürekli bir düşüş eğilimindedir. Bu günkü gelinen durumda, PV güç üretiminin y lda %25 %30 dolay nda artacağ tahmin edilmektedir. Ancak bu gün PV kurulu gücün, dünya güç gereksiniminin yaln zca yüz binde dört kadar olduğu gerçeği göz ard edilmemelidir. Bu pay n 2010 y l nda %0.13 dolay na ve 2020 de %1 ve 2030 ile 2050 y llar aras nda %5 ile %10 dolay nda bir değere ulaş lacağ beklenmektedir. Yak n gelecekte güneş enerjisinin dünya enerjisi gereksiniminin %1 ile %10 kadar bir bölümünü sağlaya bilmesi varsay m, yeterince gerçekçi bir varsay md r. Şekil 18 dünya genelinde üretilen PV gücünün y llara göre değişimini vermektedir Şebekeden bağ ms z sistemler:şebekeye uzakl ğ 1 2 km olan noktalardaki küçük yerleşim birimleri için güneş ş n m verileri yeterli olduğunda, PV güç sistemleri, yaln zca ilk yat r m giderleri bile göz önüne al nd ğ nda, şebekeye bağlanmak için gerekli olan yat r mdan daha kazançl olabilmektedir. Avusturya, İspanya gibi ülkelerin her birine bu şekilde kurulmuş PV sistemlerinin, iletişim, denizcilik, gözetleme kuleleri, su pompalar, kara/deniz/hava yollar ile ilgili sinyaller, petrol ve gaz hatlar nda korozyondan korunma, vb. uygulamalar, gün geçtikçe artmaktad r. Şebekeye Bağl Sistemler: Bu tür sistemler iki başl k alt nda ele al nabilir. 1. şebekeye bağl PV güç santralleri: güçleri 10kWp ile onlarca MWp aras nda değişen PV sistemler olup, çoğunlukla yerel enerji gereksinimlerine destek olmak üzere kurulmuşlard r. Özellikle güç gerek siminin artt ğ saatlerde yerel PV sistemlerini devreye sokacak düzenlemeler için ticari olarak enerji hatlar n n geliştirilmesinden daha çekici olabilmektedir. 2. şebekeye bağl Dağ t lm ş PV güç sistemleri: son y llarda yayg n hale gelen kullan c lar n bina çat ve yüzeylerine yerleştirilen bu sistemler tipik olarak 1kWp 50 kwp aras nda değişmekte olup iki yönlü sayaç uygulamas ile kullan lan PV gücü şebekeye verilmektedir. Bu tür

18 uygulamalarda PV kurulu gücün 1995 y l itibari ile 35MWp dolay nda olduğu san l rken, temmuz 1998 de Viyana da ikinci dünya fotovoltaik enerji konferans nda özellikle evlerin çat lar na yerleştirilen PV sistemlerine ilginin h zla artt ğ belirlenmiştir. Avrupa Birliği'nin 2010 y l na kadar bir milyon küçük fotovoltaik sistem kuracağ aç klanm şt r. Japonya 2000 y l na kadar çat ya PV sistem program n tamamlamay planlamaktad r. Benzer olarak Hollanda, PV sistemlerini çat da kur işlet sahip ol program n başlatm şt r de PV Pazar hacmi 120MWp nin üzerinde gerçekleşirken, üretim kapasitesi buna cevap vermekte zorlanmaktad r. Bu gün PV sektöründe, üretilen modüllerin yaklaş kça %90 kadar n silisyum kristalini taban alan sistemler oluşturmaktad r. PV modül üretiminin çoğunluğu ABD (%44), Japonya(%20) ve, Avrupa (%27) olarak bölüşürken %9 kadar bir bölümü de diğer ülkelerce gerçekleştirilmektedir. Artan isteme koşut olarak h zla büyüyen PV pazar n n iş kapasitesi 1milyar dolar/y l çoktan aşm ş bir durumdad r y l itibari ile ABD fotovoltaik endüstrisi 60 milyon dolarl k bir kapasite ön görmektedir. Güneş pilleri üretiminde elektronik endüstride kullan lmayan (off cut) silisyum malzeme kullan lmaktad r. Ancak bu kaynak, artan sistemi karş lamakta zorlanmaktad r; bu nedenle, örneğin Japonya n n önümüzdeki iki y l için hedeflediği çat ya PV sistemi program n gerçekleştirebilmesi için PV kalite silisyum üretecek bir fabrikay kurmas beklenirken, Avrupa n n da bunu izleyeceği san lmaktad r. Bu geilşmelerin, raporun son bölümünde ayr nt lar tart ş lacak olan, önemli maliyet düşüşlerini beraberinde getireceğine inan lmaktad r. Güneş Pili Türü Tipik Modül Verimliliği Tek silisyum kristal Maksimum Güneş Pili ( Maksimum ölçülen) Verimliliği (laboratuvarda) % % (22,3) 24 BP Solar High Teck Çok kristalli Silisyum (15.3) 18.6 Amorf Silisyum 6 7 (10.02) 14.7 Kadmiyum Tellür 7 8 (10.01) 15.8 Çizelge 3 Fotovoltaik Modül verimlilikleri Bak r İndiyum di Selenid (14.1) 17.7 Bunlar n yan nda, kararl l ğ ispatlanm ş kristalli silisyum malzemenin ince film formunda kullan lmas çal şmalar da önemli gelişmeler kaydetmiş olup, yak n gelecekte adaylar aras na girme yolundad r. PV Güç Sistemlerinin Fiyatları PV güç sistemlerinin fiyatlar n n önemli bir bölümünü modül fiyatlar oluşturur. Güç sistemlerinin büyüklüğüne ve kullan lan malzemeye bağl olarak modül fiyatlar dalgalanmalar gösterse de, fabrika ç k ş fiyat kristalli silisyum için 5,5$/Wp ila 4,9$/Wp aras nda; amorf silisyum için 4.9$Wp ila 4,1$/Wp aras nda değişmektedir. Yaln zca 1993 ve 1995 y llar aras nda modül fiyatlar %20 39 aras nda. düşüşler göstermiş ve bu tür eğilim sürmektedir. y ll k modül üretim kapasitesi 1997 de 120MWp/y l dolay nda gerçekleşmiştir da Madrid de yap lan Avrupa için yenilenebilir Enerji Stratejileri konferans nda küresel boyut larda gerçek PV güç isteminin 500MWp/y l ile 1GW/y l aras nda olduğu belirtilmiştir. Üretim bu boyutlara ulaşt ğ nda, modül fiyatlar nda hedef fiyat olan 1$/WP değerinin alt nda hem kristalli silisyum, hem de ince film modüller için kolayca inilebileceği, Temmuz 1997 Barcelona da yap lan 14. Avrupa fotovoltaik güneş enerejisi konferans nda sunulan iki özgün çal şma ile gösterilmiştir.

19 PV modüllerinde üretilen d.c. elektriğin, a.c. elektriğe dönüştürülmesinde gerçekleştirilen çeviriciler. Sistem fiyat na 0.88$/VA ve 1.065$/VA aras nda değişen bir katk getirmektedir. PV güç sistemlerinin anahtar teslim $/Wp fiyatlar, sistemin büyüklüğüne, bulunduğu bölgeye, şebekeye bağl ya da şebekeden bağ ms z olmas na bağl olarak, oldukça geniş bir aral kta değişebilmektedir. Örneğin, şebekeden bağ ms z Wp büyüklüğündeki güç sistemlerinin fiyat 14$/Wp 41$/Wp aras nda değişirken, 1 4 kwp sistemler için 10$/Wp 28$/Wp aras nda hesaplar ç kar lm şt r. Sistemlerin büyüklüğü ile ters orant l olan PV sistemleri için güç üretiminin fiyat için en sağl kl değerler, 1997 de başlayan bir Avrupa Topluluğu desteği ile yaşama geçirilen ve bu güne kadar en büyük PV güç sistemi projesi olan Grit adas n n 50MW bir PV sistem ile elektrifikasyonunda ortaya ç kan rakamlard r. Çok kristalli silisyum modüllerin kullan ld ğ projede 8.5 cent/kw saat olan maliyet PV sektörü için oldukça isteklendiricidir. Avusturya Viyana da Temmuz 1998 de yap lan 2.dünya fotovoltaik enerji Konferans nda belirtilen fotovoltaik gücün %30 %40 aras ndaki y ll k ortalama büyüme h z n n (1997 de %40) sürmesi, fotovoltaik kurulu gücün aras nda 1000 gigawatt düzeye ç kmas n beraberinde getirecektir. Şekil 21'de gösterilen bu değerlendirmede yatay çizgi, bu günkü kurulu nükleer gücü göstermektedir. al nmas gerekmektedir. Yukar da özetlenen fiyatlar n al şagelmiş kaynaklarla karş laşt r lmas nda, çevre etkileri ve sosyal maliyet, işin içerisinde kat lmam şt r. Fraunhofer Enstitüsü taraf ndan Almanya için yap lan ayr nt l bir çal şmada, fosil kaynaklar ndan elektrik enerjisi üretmenin getireceği toplam sosyal maliyetin en az 0,27$/kW saat olduğu ve nükleer santrallerin getireceği toplam sosyal maliyetlerin ise en az 0,04$/kW saat olduğu belirtmektedir. PV güç sistemlerinin Sosyal maliyeti s f ra çok yak n al nabileceğinden, fiyat karş laşt r lmalar nda bu gerçeğin göz önüne GELECEK VE ÖNERİLER Dünya genelinde bu gün bile 2 milyar insan, elektrik enerjisinden yoksundur. Nüfus yoğunluğunun küçük olduğu bölgelerde fotovoltaik enerji bu günkü fiyatlarla bile çekici görünmektedir. Yukar daki tart şmalardan görüldüğü gibi, tasar m, alt yap, aküler, çevrici ve bütün gerekli bağlant lar hesaba kat ld ğ nda maliyet 7$/Wp değeri dolay nda olmaktad r; bu ise birkaç kilowatt güç gereken bir noktaya 500m öteden güç bağlaman n maliyeti ile karş laşt r ld ğ nda daha ucuzdur. Bunun yan nda yeni enerji kaynağ n n hiçbir devingen parças olmad ğ için gürültüsüz çal ş r. Fotovoltaik modüllerin ömür sürelerinin 20 y l olduğu düşünülürse, yap lan yat r m n kaç y lda geri al nabileceği sorusuna, literatürde verilen cevap, güneş kuşağ ndaki bölgeler için, tek kristal için, yaklaş kça 5 y l; çok kristaller için yaklaş k 2,5 y l biçimindedir. Üretim kapasitesinin art ş ve teknolojik gelişmelerle birlikte bu değerin yak n gelecekte bir y l n alt na ineceği san lmaktad r. Böylece, yeni ve yenilenebilir enerjilere giderek artan ilgiye bağl olarak PV güç sistemleri için fiyatlar n n çok yüksek olmas yönündeki inan ş yerini fiyat fark n n çok büyük olmad ğ şeklindeki bir söyleme b rakm şt r. Özellikle çevre sosyal maliyetler göz önüne al narak PV kullan m na önemli devlet destekleri verilmiştir. PV güç sistemlerinin iyi planlanm ş mimari integrasyonunun sağlayacağ, %20 dolay ndaki kazan m bu tür uygulamalar orta ve kuzey Avrupa bile çok çekici bir maliyetle aral ğ na taş m ş olup, PV pazar n n Büyümesine bu tür uygulamalar n önderlik edeceği düşünülmektedir. Türkiye nin güneş enerjisi potansiyeli göz önüne al nd ğ nda PV güç sistemleri bir çok farl uygulamalarda çekici bir seçenek olma potansiyeline sahip olmas na rağmen, bu sistemlerin devlet otoritelerine ve toplumumuza geniş ölçüde sağl kl verilerle tan t lmam ş olmas nedeni ile ülkemizde

20 yeterince desteklenmemektedir. Yak n gelecekte yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklar n n dünya enerji dengelerinde küçümsenmeyecek katk lar n n olacağ ve PV sistemlerinin bu katk da önemli bir pay olacağ, genel kabul halindedir. Bu gelişmelere ayak uydurmak amac ile güneş pili teknolojileri ve PV sistemleri ile ilgili bilgi beceri birikiminin ülkemize taş nabilmesi için bu konuda bilimsel ve teknolojik projelerin üretilmesi devlet ve özel girişimce özendirilebilmelidir. Ayr ca, PV güç sistemlerinin mimari entegrasyonu ve çift yönlü sayaç kullan m konusunda yasal düzenlemelerin yap larak öncelikle kamu ya ait yeni projelerde, üniversite yerleşke planlamalar nda, oto yol inşaatlar nda ve diğer yap larda kullan m isteklendirilmelidir. PV konusunda toplumsal eğitime önem verilerek öncelikle orta öğretim kurumlar ve üniversiteler hedef gurup olarak seçilip sağl kl tan t m kampanyalar ile Güneş Pilleri ve PV Güç Sistemleri abart s z anlat lmal d r

Dr. Fatih AY. Tel: 0 388 225 22 55 ayfatih@nigde.edu.tr

Dr. Fatih AY. Tel: 0 388 225 22 55 ayfatih@nigde.edu.tr Dr. Fatih AY Tel: 0 388 225 22 55 ayfatih@nigde.edu.tr Güneş Pillerinin Yapısı ve Elektrik Üretimi Güneş Pillerinin Yapımında Kullanılan Malzemeler Güneş Pilleri ve Güç Sistemleri PV Sistemleri Yardımcı

Detaylı

Atom. Atom 9.11.2015. 11 elektronlu Na. 29 elektronlu Cu

Atom. Atom 9.11.2015. 11 elektronlu Na. 29 elektronlu Cu Atom Maddelerin en küçük yapı taşlarına atom denir. Atomlar, elektron, nötron ve protonlardan oluşur. 1.Elektronlar: Çekirdek etrafında yörüngelerde bulunurlar ve ( ) yüklüdürler. Boyutları çok küçüktür.

Detaylı

GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM

GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM GÜNEŞ PİLLERİ (FOTOVOLTAİK PİLLER) I. BÖLÜM Prof. Dr. Olcay KINCAY Y. Doç. Dr. Nur BEKİROĞLU Y. Doç. Dr. Zehra YUMURTACI İ ç e r i k Genel bilgi ve çalışma ilkesi Güneş pili tipleri Güneş pilinin elektriksel

Detaylı

Fotovoltaik Teknoloji

Fotovoltaik Teknoloji Fotovoltaik Teknoloji Bölüm 4: Fotovoltaik Teknolojinin Temelleri Fotovoltaik Hücre Fotovoltaik Etki Yarıiletken Fiziğin Temelleri Atomik Yapı Enerji Bandı Diyagramı Kristal Yapı Elektron-Boşluk Çiftleri

Detaylı

FOTOVOLTAİK GÜNEŞ GÖZELERİ VE GÜÇ SİSTEMLERİ

FOTOVOLTAİK GÜNEŞ GÖZELERİ VE GÜÇ SİSTEMLERİ FOTOVOLTAİK GÜNEŞ GÖZELERİ VE GÜÇ SİSTEMLERİ GİRİŞ Fotovoltaik güneş gözeleri (fotovoltaik diyotlar), üzerine güneş ışığı düştüğünde, güneş enerjisin! doğrudan elektrik enerjisine çeviren düzeneklerdir.

Detaylı

KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI

KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI PVD Kaplama Kaplama yöntemleri kaplama malzemesinin bulunduğu fiziksel durum göz önüne alındığında; katı halden yapılan kaplamalar, çözeltiden yapılan kaplamalar, sıvı ya

Detaylı

GÜNEŞ ENERJİSİ VE FOTOVOLTAİK PİLLER SAADET ALTINDİREK 2011282004

GÜNEŞ ENERJİSİ VE FOTOVOLTAİK PİLLER SAADET ALTINDİREK 2011282004 GÜNEŞ ENERJİSİ VE FOTOVOLTAİK PİLLER SAADET ALTINDİREK 2011282004 GÜNEŞİN ÖZELLİKLERİ VE GÜNEŞ ENERJİSİ GÜNEŞİN ÖZELLİKLERİ Güneşin merkezinde, temelde hidrojen çekirdeklerinin kaynaşmasıyla füzyon reaksiyonu

Detaylı

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ. Makine Mühendisliği Bölümü BİTİRME PROJESİ I GÜNEŞ PİLİ UYGULAMALARI VE GÜNEŞ PİLİNDEN

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ. Makine Mühendisliği Bölümü BİTİRME PROJESİ I GÜNEŞ PİLİ UYGULAMALARI VE GÜNEŞ PİLİNDEN ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ Makine Mühendisliği Bölümü BİTİRME PROJESİ I GÜNEŞ PİLİ UYGULAMALARI VE GÜNEŞ PİLİNDEN FAYDALANILARAK BİR KOMPLEKSİN ELEKTRİK İHTİYACININ HESAPLANMASI Hazırlayan

Detaylı

Fizik ve Ölçme. Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır

Fizik ve Ölçme. Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır Fizik ve Ölçme Fizik deneysel gözlemler ve nicel ölçümlere dayanır Fizik kanunları temel büyüklükler(nicelikler) cinsinden ifade edilir. Mekanikte üç temel büyüklük vardır; bunlar uzunluk(l), zaman(t)

Detaylı

Jeotermal Enerjiden Elektrik Enerjisi Üretimi

Jeotermal Enerjiden Elektrik Enerjisi Üretimi Jeotermal Enerjiden Elektrik Enerjisi Üretimi Ali R za VEREL EMO Denizli ube Enerji Komisyonu Üyesi ELTA Elektrik Üretim Ltd. ti. / Denizli Ege Bölgesi Enerji Forumu 1. Giri ekil 1. Jeotermal saha Bilindi

Detaylı

Atomdan e koparmak için az ya da çok enerji uygulamak gereklidir. Bu enerji ısıtma, sürtme, gerilim uygulama ve benzeri şekilde verilebilir.

Atomdan e koparmak için az ya da çok enerji uygulamak gereklidir. Bu enerji ısıtma, sürtme, gerilim uygulama ve benzeri şekilde verilebilir. TEMEL ELEKTRONİK Elektronik: Maddelerde bulunan atomların son yörüngelerinde dolaşan eksi yüklü elektronların hareketleriyle çeşitli işlemleri yapma bilimine elektronik adı verilir. KISA ATOM BİLGİSİ Maddenin

Detaylı

6 MADDE VE ÖZELL KLER

6 MADDE VE ÖZELL KLER 6 MADDE VE ÖZELL KLER TERMOD NAM K MODEL SORU 1 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER MODEL SORU 2 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER 1. Birbirine temasdaki iki cisimden s cakl büyük olan s verir, küçük olan s al r. ki cisim bir

Detaylı

İZMİR VE RÜZGAR ENERJİSİ

İZMİR VE RÜZGAR ENERJİSİ TMMOB 2. İzmir Kent Sempozyumu / 28-30 Kasım 2013 393 İZMİR VE RÜZGAR ENERJİSİ Alper KALAYCI Makina Mühendisleri Odas alper@alperkalayci.com Dr. Cenk SEVİM cenk.sevim@aerowind.com ÖZET Yenilenebilir enerji

Detaylı

Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu

Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu Fizik I (Fizik ve Ölçme) - Ders sorumlusu: Yrd.Doç.Dr.Hilmi Ku çu Bu bölümde; Fizik ve Fizi in Yöntemleri, Fiziksel Nicelikler, Standartlar ve Birimler, Uluslararas Birim Sistemi (SI), Uzunluk, Kütle ve

Detaylı

01 OCAK 2015 ELEKTRİK AKIMI VE LAMBA PARLAKLIĞI SALİH MERT İLİ DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 10/A 436

01 OCAK 2015 ELEKTRİK AKIMI VE LAMBA PARLAKLIĞI SALİH MERT İLİ DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 10/A 436 01 OCAK 2015 ELEKTRİK AKIMI VE LAMBA PARLAKLIĞI SALİH MERT İLİ DENİZLİ ANADOLU LİSESİ 10/A 436 ELEKTRİK AKIMI VE LAMBALAR ELEKTRİK AKIMI Potansiyelleri farklı olan iki iletken cisim birbirlerine dokundurulduğunda

Detaylı

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI

DA DEVRE. Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI DA DEVRE Ege Üniversitesi Ege MYO Mekatronik Programı ANALIZI BÖLÜM 1 Temel Kavramlar Temel Konular Akım, Gerilim ve Yük Direnç Ohm Yasası, Güç ve Enerji Dirençsel Devreler Devre Çözümleme ve Kuramlar

Detaylı

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 1.HAFTA

MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 1.HAFTA MAKİNE VE MOTOR DERS NOTLARI 1.HAFTA Hazırlayan: Öğr. Gör. Tuğberk ÖNAL MALATYA 2016 DERS İLE İLGİ GENEL HUSUSLAR Ders 1 Vize ve 1 final sınavı yapılarak değerlendirilecektir. Vize sınavının %40 ı ve final

Detaylı

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü Massachusetts Teknoloji Enstitüsü-Fizik Bölümü Fizik 8.01 Ödev # 10 Güz, 1999 ÇÖZÜMLER Dru Renner dru@mit.edu 8 Aralık 1999 Saat: 09.54 Problem 10.1 (a) Bir F kuvveti ile çekiyoruz (her iki ip ile). O

Detaylı

Çalışma Soruları 2: Bölüm 2

Çalışma Soruları 2: Bölüm 2 Çalışma Soruları 2: Bölüm 2 2.1) Kripton(Kr) atomunun yarıçapı 1,9 Å dur. a) Bu uzaklık nanometre (nm) ve pikometre (pm) cinsinden nedir? b) Kaç tane kripton atomunu yanyana dizersek uzunlukları 1,0 mm

Detaylı

Atom Y Atom ap Y ısı

Atom Y Atom ap Y ısı Giriş Yarıiletken Malzemeler ve Özellikleri Doç.. Dr. Ersan KABALCI 1 Atom Yapısı Maddenin en küçük parçası olan atom, merkezinde bir çekirdek ve etrafında dönen elektronlardan oluşur. Çekirdeği oluşturan

Detaylı

Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği

Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği Kıbrıs ın Su Sorunu ve Doğu Akdeniz in Hidrojeopolitiği Dursun Yıldız SPD Başkanı 2 Nisan 2016 Giriş Gelişmenin ve karşı duruşun, doğuya karşı batının, kuzey kıyısına karşı güney kıyısının, Afrika ya karşı

Detaylı

Fotovoltaik Teknoloji

Fotovoltaik Teknoloji Fotovoltaik Teknoloji Bölüm 3: Güneş Enerjisi Güneşin Yapısı Güneş Işınımı Güneş Spektrumu Toplam Güneş Işınımı Güneş Işınımının Ölçülmesi Dr. Osman Turan Makine ve İmalat Mühendisliği Bilecik Şeyh Edebali

Detaylı

Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası

Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası 2007 NİSAN EKONOMİ Milli Gelir Büyümesinin Perde Arkası Türkiye ekonomisi dünyadaki konjonktürel büyüme eğilimine paralel gelişme evresini 20 çeyrektir aralıksız devam ettiriyor. Ekonominin 2006 da yüzde

Detaylı

1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap)

1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap) Diyot Çeºitleri Otomotiv Elektroniði-Diyot lar, Ders sorumlusu Yrd.Doç.Dr.Hilmi KUªÇU Diðer Diyotlar 1. Kristal Diyot 2. Zener Diyot 3. Tünel Diyot 4. Iºýk Yayan Diyot (Led) 5. Foto Diyot 6. Ayarlanabilir

Detaylı

ANALOG LABORATUARI İÇİN BAZI GEREKLİ BİLGİLER

ANALOG LABORATUARI İÇİN BAZI GEREKLİ BİLGİLER ANALOG LABORATUARI İÇİN BAZI GEREKLİ BİLGİLER Şekil-1: BREADBOARD Yukarıda, deneylerde kullandığımız breadboard un şekli görünmektedir. Bu board üzerinde harflerle isimlendirilen satırlar ve numaralarla

Detaylı

Temiz Enerji Kaynaklar Uygulamalar. Pamukkale Üniversitesi Temiz Enerji Evi Örne i

Temiz Enerji Kaynaklar Uygulamalar. Pamukkale Üniversitesi Temiz Enerji Evi Örne i Temiz Enerji Kaynaklar Uygulamalar Ege Bölgesi Enerji Forumu Pamukkale Üniversitesi Temiz Enerji Evi Örne i Eylem YILMAZ ULU, Harun Kemal Öztürk, Ahmet Y lanc, Engin Çetin, Mahmut Hekim, Görkem anl, Sinan

Detaylı

İZMİR İLİ İŞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI İSTATİSTİKLERİ VE İŞ GÜVENLİĞİNİNKENT YAŞAMINA ETKİLERİ. Aykut AKDEMİR Maden Mühendisi izmir@maden.org.

İZMİR İLİ İŞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI İSTATİSTİKLERİ VE İŞ GÜVENLİĞİNİNKENT YAŞAMINA ETKİLERİ. Aykut AKDEMİR Maden Mühendisi izmir@maden.org. 719 İZMİR İLİ İŞ KAZALARI VE MESLEK HASTALIKLARI İSTATİSTİKLERİ VE İŞ GÜVENLİĞİNİNKENT YAŞAMINA ETKİLERİ Alpaslan ERTÜRK Maden Yüksek Mühendisi izmir@maden.org.tr Aykut AKDEMİR Maden Mühendisi izmir@maden.org.tr

Detaylı

Fotovoltaik Teknoloji

Fotovoltaik Teknoloji Fotovoltaik Teknoloji Bölüm 7: Fotovoltaik Sistem Tasarımı Fotovoltaik Sistemler On-Grid Sistemler Off-Grid Sistemler Fotovoltaik Sistem Bileşenleri Modül Batarya Dönüştürücü Dolum Kontrol Cihazı Fotovoltaik

Detaylı

MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ MALZEMELERİN FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ (Ders Notu) Manyetik Özellikler Doç.Dr. Özkan ÖZDEMİR MANYETİK ÖZELLİK Giriş Bazı malzemelerde mevcut manyetik kutup çiftleri, elektriksel kutuplara benzer şekilde, çevredeki

Detaylı

16. Yoğun Madde Fiziği Ankara Toplantısı, Gazi Üniversitesi, 6 Kasım 2009 ÇAĞRILI KONUŞMALAR

16. Yoğun Madde Fiziği Ankara Toplantısı, Gazi Üniversitesi, 6 Kasım 2009 ÇAĞRILI KONUŞMALAR ÇAĞRILI KONUŞMALAR Ç1 Manyetik Soğutma ve Devasa Manyetokalorik Etki Yalçın Elerman Fizik Mühendisliği Bölümü, Mühendislik Fakültesi, Ankara Üniversitesi, Beşevler, Ankara Modern toplumların temel bağımlılıklarından

Detaylı

Oksijen, flor ve neon elementlerinin kullanıldığı alanları araştırınız.

Oksijen, flor ve neon elementlerinin kullanıldığı alanları araştırınız. Oksijen, flor ve neon elementlerinin kullanıldığı alanları araştırınız. 3.2 KİMYASAL BAĞLAR Çevrenizdeki maddeleri inceleyiniz. Bu maddelerin neden bu kadar çeşitli olduğunu düşündünüz mü? Eğer bu çeşitlilik

Detaylı

Teknoloji Fakültesi Metalurji ve Malzeme Mühendisliği. Polimer Malzemeler. Polikarbonat (PC) www.sakarya.edu.tr

Teknoloji Fakültesi Metalurji ve Malzeme Mühendisliği. Polimer Malzemeler. Polikarbonat (PC) www.sakarya.edu.tr Teknoloji Fakültesi Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Polimer Malzemeler Polikarbonat (PC) Polikarbonatlar, termoplastiklerin özel bir grubudur. İşlenmesi, kalıplanması ve ısıl olarak şekillendirilmesi

Detaylı

GÜNEŞ ENERJİSİ VE GÜNEŞ PİLLERİ

GÜNEŞ ENERJİSİ VE GÜNEŞ PİLLERİ T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ GÜNEŞ ENERJİSİ VE GÜNEŞ PİLLERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Elektronik Öğretmeni Mustafa KARAMANAV Enstitü Anabilim Dalı : ELEKTRONİK BİLGİSAYAR EĞİTİMİ Tez Danışmanı

Detaylı

KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ

KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ 12 NİSAN 2013-KKTC DR. VAHDETTIN ERTAŞ SERMAYE PIYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ Sayın

Detaylı

Döküm. Prof. Dr. Akgün ALSARAN

Döküm. Prof. Dr. Akgün ALSARAN Döküm Prof. Dr. Akgün ALSARAN Döküm Döküm, sıvı haldeki akıcı olan malzemelerin, üretilmek istenen parçanın biçiminde bir boşluğa sahip olan kalıplara dökülerek katılaştırıldığı bir üretim yöntemidir.

Detaylı

YILDIZLAR NASIL OLUŞUR?

YILDIZLAR NASIL OLUŞUR? Zeki Aslan YILDIZLAR NASIL OLUŞUR? Yıldız nedir sorusunu insanlık yüz binlerce belki de milyonlarca yıldır soruyordu? Fakat yıldızların fiziksel doğası ve yaşam çevrimleri ancak 1900 lü yıllardan sonra

Detaylı

PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ

PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ PLASTİK MALZEMELERİN İŞLENME TEKNİKLERİ PLASTİK EXTRÜZYON NEDİR? EXTRÜZYONLA İŞLEME TEKNİĞİ EXTRÜZYON Uzunlukları belli olmayan,fakat kesitleri sabit olan levha,film,boru,çubuk gibi yarı mamullerin işlendiği

Detaylı

Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113

Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113 Elektrik Mühendisliğinin Temelleri-I EEM 113 1 1 Terim Terimler, Birimleri ve Sembolleri Formülsel Sembolü Birimi Birim Sembolü Zaman t Saniye s Alan A Metrekare m 2 Uzunluk l Metre m Kuvvet F Newton N

Detaylı

ENGELLİLERİN ERİŞİLEBİLİRLİĞİ. Ayşe Baysal İnşaat Mühendisi baysal.ayse@gmail.com

ENGELLİLERİN ERİŞİLEBİLİRLİĞİ. Ayşe Baysal İnşaat Mühendisi baysal.ayse@gmail.com 831 ENGELLİLERİN ERİŞİLEBİLİRLİĞİ Ayşe Baysal İnşaat Mühendisi baysal.ayse@gmail.com GİRİŞ Ülkemizde olduğu gibi kentimizde de sadece engelliler için değil, yaşl, hasta, hamile, küçük çocuklu aile ve çocuklar

Detaylı

MAKÜ YAZ OKULU YARDIM DOKÜMANI 1. Yaz Okulu Ön Hazırlık İşlemleri (Yaz Dönemi Oidb tarafından aktifleştirildikten sonra) Son aktif ders kodlarının

MAKÜ YAZ OKULU YARDIM DOKÜMANI 1. Yaz Okulu Ön Hazırlık İşlemleri (Yaz Dönemi Oidb tarafından aktifleştirildikten sonra) Son aktif ders kodlarının MAKÜ YAZ OKULU YARDIM DOKÜMANI 1. Yaz Okulu Ön Hazırlık İşlemleri (Yaz Dönemi Oidb tarafından aktifleştirildikten sonra) Son aktif ders kodlarının bağlantıları kontrol edilir. Güz ve Bahar dönemindeki

Detaylı

Yarıiletkenler Diyotlar

Yarıiletkenler Diyotlar Yarıiletkenler Diyotlar 1 Bohr Atom Modeli Bu modelde görüldüğü gibi, elektronlar çekirdek etrafında belirli bir yörüngede yer almaktadırlar. Bir malzemenin atomik yapısı, onun iletkenlik ya da yalıtkanlık

Detaylı

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİNİN KALİBRASYONU VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİNİN KALİBRASYONU VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR 447 ÖLÇÜ TRANSFORMATÖRLERİNİN KALİBRASYONU VE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR Hüseyin ÇAYCI Özlem YILMAZ ÖZET Yasal metroloji kapsamında bulunan ölçü aletlerinin, metrolojik ölçümleri dikkate alınmadan

Detaylı

MAK 4026 SES ve GÜRÜLTÜ KONTROLÜ. 6. Hafta Oda Akustiği

MAK 4026 SES ve GÜRÜLTÜ KONTROLÜ. 6. Hafta Oda Akustiği MAK 4026 SES ve GÜRÜLTÜ KONTROLÜ 6. Hafta Oda Akustiği Sesin Oda İçerisinde Yayınımı Akustik olarak sesin odada yayınımı için, sesin dalga boyunun hacmin boyutlarına göre oldukça küçük olması gerekmektedir.

Detaylı

Dikkat! ABD Enerji de Yeni Oyun Kuruyor!

Dikkat! ABD Enerji de Yeni Oyun Kuruyor! Dikkat! ABD Enerji de Yeni Oyun Kuruyor! Dursun YILDIZ topraksuenerji 21 Ocak 2013 ABD Petrol İhracatçısı Olacak. Taşlar Yerinden Oynar mı? 1973 deki petrol krizi alternatif enerji arayışlarını arttırdı.

Detaylı

Ek 1. Fen Maddelerini Anlama Testi (FEMAT) Sevgili öğrenciler,

Ek 1. Fen Maddelerini Anlama Testi (FEMAT) Sevgili öğrenciler, Ek 1. Fen Maddelerini Anlama Testi (FEMAT) Sevgili öğrenciler, Bu araştırmada Fen Bilgisi sorularını anlama düzeyinizi belirlemek amaçlanmıştır. Bunun için hazırlanmış bu testte SBS de sorulmuş bazı sorular

Detaylı

Fotovoltaik, Güneş Elektriği Sistemleri, Modelleme, Kurulum ve Analizi Kursu 11 Nisan 2009 İTÜ Süleyman Demirel Kültür Merkezi, Maslak, İstanbul

Fotovoltaik, Güneş Elektriği Sistemleri, Modelleme, Kurulum ve Analizi Kursu 11 Nisan 2009 İTÜ Süleyman Demirel Kültür Merkezi, Maslak, İstanbul Fotovoltaik, Güneş Elektriği Sistemleri, Modelleme, Kurulum ve Analizi Kursu 11 Nisan 2009 İTÜ Süleyman Demirel Kültür Merkezi, Maslak, İstanbul Dünya ve Türkiye deki Durum Değerlendirmesi 1.Solar Fotovoltaik

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI ERCİYES ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ LABORATUARI DENEY FÖYÜ DENEY ADI FOTOVOLTAİK PANELLERİN ÇEŞİTLERİ VE ÖLÇÜMLERİ DERSİN ÖĞRETİM

Detaylı

EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI

EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI EGE ÜNİVERSİTESİ EGE MYO MEKATRONİK PROGRAMI SENSÖRLER VE DÖNÜŞTÜRÜCÜLER SEVİYENİN ÖLÇÜLMESİ Seviye Algılayıcılar Şamandıra Seviye Anahtarları Şamandıralar sıvı seviyesi ile yukarı ve aşağı doğru hareket

Detaylı

AKHİSAR CUMHURİYET MESLEKİ VE TEKNİK ANADOLU LİSESİ YARI İLETKENLER

AKHİSAR CUMHURİYET MESLEKİ VE TEKNİK ANADOLU LİSESİ YARI İLETKENLER YARI İLETKENLER Doğada bulunan atamlar elektriği iletip-iletmeme durumuna görene iletken, yalıtkan ve yarı iletken olarak 3 e ayrılırlar. İletken maddelere örnek olarak demir, bakır, altın yalıtkan maddeler

Detaylı

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması 23 Aralık 2008 Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması Son günlerde akaryakıt fiyatları ile ilgili olarak kamuoyunda bir bilgi kirliliği gözlemlenmekte olup, bu durum Sektörü ve Şirketimizi itham altında

Detaylı

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1 Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle Değerlendirilmesi 26-03 - 2009 Tuncay TEKSÖZ Dr. Yalçın KAYA Kerem HELVACIOĞLU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Türkiye 2004 yılından itibaren sağlık

Detaylı

İÇİNDEKİLER. 1 Projenin Amacı... 1. 2 Giriş... 1. 3 Yöntem... 1. 4 Sonuçlar ve Tartışma... 6. 5 Kaynakça... 7

İÇİNDEKİLER. 1 Projenin Amacı... 1. 2 Giriş... 1. 3 Yöntem... 1. 4 Sonuçlar ve Tartışma... 6. 5 Kaynakça... 7 İÇİNDEKİLER 1 Projenin Amacı... 1 2 Giriş... 1 3 Yöntem... 1 4 Sonuçlar ve Tartışma... 6 5 Kaynakça... 7 FARKLI ORTAMLARDA HANGİ RENK IŞIĞIN DAHA FAZLA SOĞURULDUĞUNUN ARAŞTIRILMASI Projenin Amacı : Atmosfer

Detaylı

Isı Yalıtımı ve Binalarda Enerji Kimlik Belgesi - Bims, Pomza, Bimsblok ve Türevleri Salı, 01 Mayıs 2012 07:44 -

Isı Yalıtımı ve Binalarda Enerji Kimlik Belgesi - Bims, Pomza, Bimsblok ve Türevleri Salı, 01 Mayıs 2012 07:44 - ISI YALITIMI ve BİNALARDA ENERJİ KİMLİK BELGESİ Ülkemiz, enerji tüketiminde, birim ürün ve hizmette gelişmiş ülkelere göre (Batı Avrupa ya göre 2 kat, Japonya ya göre 4 kat) fazla enerji tüketmektedir.

Detaylı

Daha fazla seçenek için daha iyi motorlar

Daha fazla seçenek için daha iyi motorlar Daha fazla seçenek için daha iyi motorlar Kollmorgen, Universal Robots'un daha hafif ve daha güçlü olmasını sağlıyor Altı eksenli robotlar; örneğin, işleme ve üretim tesislerinde kullanılmaktadır. Bu robotlar,

Detaylı

ELEKTRON K DEVRE ELEMANLARI

ELEKTRON K DEVRE ELEMANLARI LKTRO K DVR LMALARI MODL SORU 1 DK SORULARI ÇÖZÜMLR MODL SORU 2 DK SORULARI ÇÖZÜMLR 1. Diyot kare dalgan n negatif parças n geçirmeyece inden ç k fl gerilimi; 1. fiekildeki K transistörü ; L transistörü

Detaylı

GÜNEŞ ENERJĐSĐYLE HĐDROJEN ÜRETĐMĐ Kim. Müh. Serdar ŞAHĐN / Serkan KESKĐN

GÜNEŞ ENERJĐSĐYLE HĐDROJEN ÜRETĐMĐ Kim. Müh. Serdar ŞAHĐN / Serkan KESKĐN GÜNEŞ ENERJĐSĐYLE HĐDROJEN ÜRETĐMĐ Kim. Müh. Serdar ŞAHĐN / Serkan KESKĐN 1. GĐRĐŞ Güneş enerjisinden elektrik enerjisi üretilmesi işlemi, çeşitli alanlarda uygulanmıştır. Fakat güneş enerjisinin depolanması

Detaylı

Demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren cisimlere mıknatıs denir.

Demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren cisimlere mıknatıs denir. MIKNATIS ve ÖZELLĐKLERĐ Magnetik adı verilen demir oksit (Fe 3 O 4 ) bileşiği tabii bir mıknatıs olarak bilinir. Demir, nikel, kobalt gibi maddeleri çekme özelliği gösteren cisimlere mıknatıs denir. Üç

Detaylı

DEVRELER VE ELEKTRONİK LABORATUVARI

DEVRELER VE ELEKTRONİK LABORATUVARI DENEY NO: 1 DENEY GRUBU: C DİRENÇ ELEMANLARI, 1-KAPILI DİRENÇ DEVRELERİ VE KIRCHHOFF UN GERİLİMLER YASASI Malzeme ve Cihaz Listesi: 1. 10 Ω direnç 1 adet 2. 100 Ω direnç 3 adet 3. 180 Ω direnç 1 adet 4.

Detaylı

GÜNE ENERJ PV Sistemleri: PV uygulamaları

GÜNE ENERJ  PV Sistemleri: PV uygulamaları GÜNEŞ ENERJİSİ Güneşin enerjisini üç yolla kullanabiliriz, güneş enerjisi derken bu üçü arasındaki farkı belirtmek önemlidir: 1. Pasif ısı. Güneşten bize doğal olarak ulaşan ısıdır. Bina tasarımında dikkate

Detaylı

YÜKSEK HIZLI DEMİRYOLU YOLCULUKLARININ ÖZELLİKLERİ

YÜKSEK HIZLI DEMİRYOLU YOLCULUKLARININ ÖZELLİKLERİ YÜKSEK HIZLI DEMİRYOLU YOLCULUKLARININ ÖZELLİKLERİ Hazırlayan: Doç.Dr. Hakan Güler Sakarya Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, İnşaat Mühendisliği Karlsruhe Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Almanya

Detaylı

ELEKTRİKSEL ÖZELLİKLER

ELEKTRİKSEL ÖZELLİKLER ELEKTRİKSEL ÖZELLİKLER İletkenlik Elektrik iletkenlik, malzeme içerisinde atomik boyutlarda yük taşıyan elemanlar (charge carriers) tarafından gerçekleştirilir. Bunlar elektron veya elektron boşluklarıdır.

Detaylı

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır.

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. KAVRAMLAR Büyüme ve Gelişme Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. Büyüme Büyüme, bedende gerçekleşen ve boy uzamasında olduğu gibi sayısal (nicel) değişikliklerle ifade edilebilecek yapısal

Detaylı

ENERJĠ DAĞITIMI-I. Dersin Kredisi 4 + 0 + 0

ENERJĠ DAĞITIMI-I. Dersin Kredisi 4 + 0 + 0 ENERJĠ DAĞITIMI-I Dersin Kredisi 4 + 0 + 0 Açma-Kapama Cihazları Elektrik enerjisinin açılması, ayrılması, kesilmesi veya kapatılması işlevlerini yapan cihazlardır. Alçak Gerilim Ayırıcı Nitelikli Orta

Detaylı

YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM

YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM YENİLENEBİLİR ENERJİDE EĞİTİM Enerjinin Önemi Enerji, Dünyamızın en önemli ihtiyaçlarından biridir. Türkiye nin son otuz yılda enerji talebi yıllık ortalama %8 artış göstermiştir.ülkemiz elektrik enerjisinin

Detaylı

SERMAYE ġġrketlerġnde KAR DAĞITIMI VE ÖNEMĠ

SERMAYE ġġrketlerġnde KAR DAĞITIMI VE ÖNEMĠ SERMAYE ġġrketlerġnde KAR DAĞITIMI VE ÖNEMĠ Belirli amaçları gerçekleştirmek üzere gerçek veya tüzel kişiler tarafından kurulan ve belirlenen hedefe ulaşmak için, ortak ya da yöneticilerin dikkat ve özen

Detaylı

Yorka Yazılım Dokuma Otomasyonu Projesi. KONU : Dokuma Üretim Takibi ve Otomasyonu

Yorka Yazılım Dokuma Otomasyonu Projesi. KONU : Dokuma Üretim Takibi ve Otomasyonu KONU : Dokuma Üretim Takibi ve Otomasyonu GENEL TANIMLAMA: Projenin amacı, gerçek zamanlı üretim bilgisi sağlamak için fabrika bünyesinde hali hazırda çalışmakta olan muhtelif marka ve özellikte dokuma

Detaylı

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek

2- Bileşim 3- Güneş İç Yapısı a) Çekirdek GÜNEŞ 1- Büyüklük Güneş, güneş sisteminin en uzak ve en büyük yıldızıdır. Dünya ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometre, çapı ise 1.392.000 kilometredir. Bu çap, Yeryüzünün 109 katı, Jüpiter in de 10

Detaylı

4. Numaralandırdığımız her boru parçasının üzerine taşıdıkları ısı yükleri yazılır.

4. Numaralandırdığımız her boru parçasının üzerine taşıdıkları ısı yükleri yazılır. 4. KOLON ŞEMASI VE BORU ÇAPI HESABI Tesisatı oluşturan kazan, kollektörler, borular,,vanalar, ısıtıcılar,genleşme deposu ile diğer donanım ve armatürlerin tümünün düşey görünüşünü iki boyutlu olarak gösteren

Detaylı

Öncelikle basın toplantımıza hoş geldiniz diyor, sizleri sevgiyle ve saygıyla selamlıyorum.

Öncelikle basın toplantımıza hoş geldiniz diyor, sizleri sevgiyle ve saygıyla selamlıyorum. Gümrük Ve Ticaret Bakanı Sn. Nurettin CANİKLİ nin Kredi Kefalet Kooperatifleri Ortaklarının Borçlarının Yapılandırılması Basın Toplantısı 24 Eylül 2014 Saat:11.00 - ANKARA Kredi Kefalet Kooperatiflerinin

Detaylı

Proje Tasarım Esasları Prof. Dr. Akgün ALSARAN. Temel bilgiler TÜBİTAK Üniversite Öğrenci Projesi Hazırlama

Proje Tasarım Esasları Prof. Dr. Akgün ALSARAN. Temel bilgiler TÜBİTAK Üniversite Öğrenci Projesi Hazırlama Proje Tasarım Esasları Prof. Dr. Akgün ALSARAN Temel bilgiler TÜBİTAK Üniversite Öğrenci Projesi Hazırlama İçerik Giriş Proje amacı Yöntem ve metotlar Örnek 2 Giriş 3 Alt Sorunlar Odaklama ve sorun analizi

Detaylı

ELEKTRİK FATURALARINIZDA REAKTİF CEZA ÖDÜYORMUSUNUZ? ELEKTRİK FATURALARINIZI DÜZENLİ OLARAK KONTROL EDİYORMUSUNUZ?

ELEKTRİK FATURALARINIZDA REAKTİF CEZA ÖDÜYORMUSUNUZ? ELEKTRİK FATURALARINIZI DÜZENLİ OLARAK KONTROL EDİYORMUSUNUZ? ELEKTRİK FATURALARINIZDA REAKTİF CEZA ÖDÜYORMUSUNUZ? ELEKTRİK FATURALARINIZI DÜZENLİ OLARAK KONTROL EDİYORMUSUNUZ? Elektrik faturalarındaki cezalı ödemelerin genellikle farkına varılmaz. Aktif harcama

Detaylı

SİRKÜLER. 1.5-Adi ortaklığın malları, ortaklığın iştirak halinde mülkiyet konusu varlıklarıdır.

SİRKÜLER. 1.5-Adi ortaklığın malları, ortaklığın iştirak halinde mülkiyet konusu varlıklarıdır. SAYI: 2013/03 KONU: ADİ ORTAKLIK, İŞ ORTAKLIĞI, KONSORSİYUM ANKARA,01.02.2013 SİRKÜLER Gelişen ve büyüyen ekonomilerde şirketler arasındaki ilişkiler de çok boyutlu hale gelmektedir. Bir işin yapılması

Detaylı

BÖLÜM 2. FOTOVOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (PV)

BÖLÜM 2. FOTOVOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (PV) BÖLÜM 2. FOTOOLTAİK GÜNEŞ ENERJİ SİSTEMLERİ (P) Fotovoltaik Etki: Fotovoltaik etki birbirinden farklı iki malzemenin ortak temas bölgesinin (common junction) foton radyasyonu ile aydınlatılması durumunda

Detaylı

Araştırma Notu 15/177

Araştırma Notu 15/177 Araştırma Notu 15/177 02 Mart 2015 YOKSUL İLE ZENGİN ARASINDAKİ ENFLASYON FARKI REKOR SEVİYEDE Seyfettin Gürsel *, Ayşenur Acar ** Yönetici özeti Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan enflasyon

Detaylı

İZMİR METROPOL İLÇELERİNDE YAPILAN ASANSÖR DENETİMLERİ VE GÜVENLİK SEVİYESİNDEKİ GELİŞMELERİN İNCELENMESİ

İZMİR METROPOL İLÇELERİNDE YAPILAN ASANSÖR DENETİMLERİ VE GÜVENLİK SEVİYESİNDEKİ GELİŞMELERİN İNCELENMESİ 401 İZMİR METROPOL İLÇELERİNDE YAPILAN ASANSÖR DENETİMLERİ VE GÜVENLİK SEVİYESİNDEKİ GELİŞMELERİN İNCELENMESİ M. Berkay ERİŞ, Halim AKIŞIN, Zafer GÜNEŞ Makina Mühendisleri Odas akm@mmo.org.tr ÖZET Kentimizde

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog KONYA KARAMAN BÖLGESİ BOŞANMA ANALİZİ 22.07.2014 Tarihsel sürece bakıldığında kalkınma,

Detaylı

B E Y K E N T Ü N İ V E R S İ T E S İ S O S Y A L B İ L İ M L E R E N S T İ T Ü S Ü İ Ş L E T M E Y Ö N E T İ M İ D O K T O R A P R O G R A M I

B E Y K E N T Ü N İ V E R S İ T E S İ S O S Y A L B İ L İ M L E R E N S T İ T Ü S Ü İ Ş L E T M E Y Ö N E T İ M İ D O K T O R A P R O G R A M I B E Y K E N T Ü N İ V E R S İ T E S İ S O S Y A L B İ L İ M L E R E N S T İ T Ü S Ü İ Ş L E T M E Y Ö N E T İ M İ D O K T O R A P R O G R A M I İLİŞKİSEL PAZARLAMA 31 MAYIS 2014 K O R A Y K A R A M A N

Detaylı

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison

Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Thomas Alva Edison Sensörler Öğr. Gör. Erhan CEMÜNAL Sıkı bir çalışmanın yerini hiç bir şey alamaz. Deha yüzde bir ilham ve yüzde doksandokuz terdir. Thomas Alva Edison İçerik TEMEL ELEKTRONİK KAVRAMLARI Transdüser ve Sensör

Detaylı

A N A L Z. Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2:

A N A L Z. Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2: A N A L Z Seçim Öncesinde Verilerle Türkiye Ekonomisi 2: Sektör Mücahit ÖZDEM R May s 2015 Giri Geçen haftaki çal mam zda son aç klanan reel ekonomiye ili kin göstergeleri incelemi tik. Bu hafta ülkemiz

Detaylı

Üç-fazlı 480 volt AC güç, normalde-açık "L1", "L2" ve "L3" olarak etiketlenmiş vida bağlantı uçları yoluyla kontaktörün tepesinde kontak hale gelir

Üç-fazlı 480 volt AC güç, normalde-açık L1, L2 ve L3 olarak etiketlenmiş vida bağlantı uçları yoluyla kontaktörün tepesinde kontak hale gelir Kontaktörler Röle kontakları üzerinden büyük bir miktar elektrik gücü anahtarlamak için kullanıldığında kontaktör terimi ile adlandırılır.. Kontaktörler tipik olarak çoklu kontaklara sahiptir ve kontakları

Detaylı

Deprem Yönetmeliklerindeki Burulma Düzensizliği Koşulları

Deprem Yönetmeliklerindeki Burulma Düzensizliği Koşulları Deprem Yönetmeliklerindeki Burulma Düzensizliği Koşulları Prof. Dr. Günay Özmen İTÜ İnşaat Fakültesi (Emekli), İstanbul gunayozmen@hotmail.com 1. Giriş Çağdaş deprem yönetmeliklerinde, en çok göz önüne

Detaylı

Başbakanlık (Hazine Müsteşarlığı) tan: 30.11.2015

Başbakanlık (Hazine Müsteşarlığı) tan: 30.11.2015 Başbakanlık (Hazine Müsteşarlığı) tan: 30.11.2015 BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİ HAKKINDA YÖNETMELİKTE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİĞİN UYGULANMASINA İLİŞKİN GENELGE (2015/50) Bu Genelge, 25.05.2015

Detaylı

ÖZEL LABORATUAR DENEY FÖYÜ

ÖZEL LABORATUAR DENEY FÖYÜ Deneyin Adı:Evaporatif Soğutma Deneyi ÖZEL LABORATUAR DENEY FÖYÜ Deneyin Amacı:Evaporatif Soğutucunun Soğutma Kapasitesinin ve Verimin Hesaplanması 1.Genel Bilgiler Günümüzün iklimlendirme sistemleri soğutma

Detaylı

ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ

ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ ELEKTRİK DEVRE TEMELLERİ Dr. Cemile BARDAK Ders Gün ve Saatleri: Çarşamba (09:55-12.30) Ofis Gün ve Saatleri: Pazartesi / Çarşamba (13:00-14:00) 1 TEMEL KAVRAMLAR Bir atom, proton (+), elektron (-) ve

Detaylı

5. ÜNİTE KUMANDA DEVRE ŞEMALARI ÇİZİMİ

5. ÜNİTE KUMANDA DEVRE ŞEMALARI ÇİZİMİ 5. ÜNİTE KUMANDA DEVRE ŞEMALARI ÇİZİMİ KONULAR 1. Kumanda Devreleri 2. Doğru Akım Motorları Kumanda Devreleri 3. Alternatif Akım Motorları Kumanda Devreleri GİRİŞ Otomatik kumanda devrelerinde motorun

Detaylı

Topoloji değişik ağ teknolojilerinin yapısını ve çalışma şekillerini anlamada başlangıç noktasıdır.

Topoloji değişik ağ teknolojilerinin yapısını ve çalışma şekillerini anlamada başlangıç noktasıdır. Yazıyı PDF Yapan : Seyhan Tekelioğlu seyhan@hotmail.com http://www.seyhan.biz Topolojiler Her bilgisayar ağı verinin sistemler arasında gelip gitmesini sağlayacak bir yola ihtiyaç duyar. Aradaki bu yol

Detaylı

Farklı Televizyon Yayın Ortamlarında Aynı Anda Farklı Reklam Yayını Bir Koltuğa İki Karpuz Sığar mı?

Farklı Televizyon Yayın Ortamlarında Aynı Anda Farklı Reklam Yayını Bir Koltuğa İki Karpuz Sığar mı? Farklı Televizyon Yayın Ortamlarında Aynı Anda Farklı Reklam Yayını Bir Koltuğa İki Karpuz Sığar mı? *Av.Erdal AKSU 17 Kasım 2008 KONU: Rekabet Kurulu nun 03.07.2008 tarihinde Kablo TV şebekesine entegre

Detaylı

ALAN ETKİLİ TRANSİSTÖR

ALAN ETKİLİ TRANSİSTÖR ALAN ETKİLİ TRANİTÖR Y.oç.r.A.Faruk BAKAN FET (Alan Etkili Transistör) gerilim kontrollu ve üç uçlu bir elemandır. FET in uçları G (Kapı), (rain) ve (Kaynak) olarak tanımlanır. FET in yapısı ve sembolü

Detaylı

ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 10 Kasım 2015

ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 10 Kasım 2015 ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 10 Kasım 2015 3 Kasım 2015 tarihli Alpha Altın raporumuzda paylaştığımız görüşümüz; RSI indikatörü genel olarak dip/tepe fiyatlamalarında başarılı sonuçlar vermektedir. Günlük bazda

Detaylı

RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG

RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG RİSKLİ YAPILAR ve GÜÇG ÜÇLENDİRME ÇALIŞMALARI Doç.. Dr. Ercan ÖZGAN Düzce Üniversitesi YAPILARDA OLU AN R SKLER N NEDENLER GENEL OLARAK 1. Tasar m ve Analiz Hatalar 2. Malzeme Hatalar 3. çilik Hatalar

Detaylı

NIR Analizleri için Hayvansal Yem ve G da Numunelerinin Haz rlanmas

NIR Analizleri için Hayvansal Yem ve G da Numunelerinin Haz rlanmas NIR Analizleri için Hayvansal Yem ve G da Numunelerinin Haz rlanmas Çiftlik hayvanlar yeti tiricili inde yem kalitesinin belirleyici etkisi vard r. Ancak, yüksek kaliteli yem besicilik maliyetlerini önemli

Detaylı

Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili. Beşinci İzmir İktisat Kongresi

Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili. Beşinci İzmir İktisat Kongresi Meriç Uluşahin Türkiye Bankalar Birliği Yönetim Kurulu Başkan Vekili Beşinci İzmir İktisat Kongresi Finansal Sektörün Sürdürülebilir Büyümedeki Rolü ve Türkiye nin Bölgesel Merkez Olma Potansiyeli 1 Kasım

Detaylı

ÜNİTE 5 KESİKLİ RASSAL DEĞİŞKENLER VE OLASILIK DAĞILIMLARI

ÜNİTE 5 KESİKLİ RASSAL DEĞİŞKENLER VE OLASILIK DAĞILIMLARI ÜNİTE 5 KESİKLİ RASSAL DEĞİŞKENLER VE OLASILIK DAĞILIMLARI 1 Rassal Değişken Bir deney ya da gözlemin şansa bağlı sonucu bir değişkenin aldığı değer olarak düşünülürse, olasılık ve istatistikte böyle bir

Detaylı

PLASTİK VAKUM TEKNOLOJİSİ DERSİ ÇALIŞMA SORULARI. b. Fanlar. c. Şartlandırıcı. d. Alt tabla. a. Rotasyon makinesi. b. Enjeksiyon makinesi

PLASTİK VAKUM TEKNOLOJİSİ DERSİ ÇALIŞMA SORULARI. b. Fanlar. c. Şartlandırıcı. d. Alt tabla. a. Rotasyon makinesi. b. Enjeksiyon makinesi PLASTİK VAKUM TEKNOLOJİSİ DERSİ ÇALIŞMA SORULARI 1. Aşağıdakilerden hangisi kontrol panosundaki butonlardan birisi değildir? a. Sayıcı reset b. Tabla yukarı c. Maça d. Devir sayısı 2. Aşağıdakilerden hangisi

Detaylı

ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 26 Ocak 2016

ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 26 Ocak 2016 ALPHA ALTIN RAPORU ÖZET 26 Ocak 2016 19 Ocak 2016 tarihli Alpha Altın raporumuzda paylaştığımız görüşümüz; Kısa dönemde 144 günlük ortalama $1110.82 trend değişimi için referans takip seviyesi olabilir.

Detaylı

Ağaç işleme makinaları. Quality Guide. Takımın değeri

Ağaç işleme makinaları. Quality Guide. Takımın değeri Ağaç işleme makinaları Quality Guide Takımın değeri 2 QuALiTy GuiDe Takımın değeri Kullanılan takım ve aletlerin birbirine çok benzediği günler artık geride kalmıştır. Günümüzde farklı uygulamalar için

Detaylı