YAZILIM ETMENİ TEKNOLOJİSİNİN İNTERNET TABANLI YAZILIM YENİDEN KULLANIMINA UYGULANMASI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "YAZILIM ETMENİ TEKNOLOJİSİNİN İNTERNET TABANLI YAZILIM YENİDEN KULLANIMINA UYGULANMASI"

Transkript

1 EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (DOKTORA TEZİ) YAZILIM ETMENİ TEKNOLOJİSİNİN İNTERNET TABANLI YAZILIM YENİDEN KULLANIMINA UYGULANMASI Rıza Cenk ERDUR Bilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalı Bilim Dalı Kodu : Sunuş Tarihi : Tez Danışmanı : Prof. Dr. Halil ŞENGONCA Bornova-İZMİR

2 II

3 III Sayın Rıza Cenk ERDUR tarafından DOKTORA TEZİ olarak sunulan "Yazılım Etmeni Teknolojisinin İnternet Tabanlı Yazılım Yeniden Kullanımına Uygulanması" adlı bu çalışma, "Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği" nin 24 üncü madde (c) ve (d) bentleri ve Enstitü yönergesinin ilgili hükümleri dikkate alınarak tarafımızdan değerlendirilmiş olup yapılan sözlü savunma sınavında aday... ile başarılı bulunmuştur. Bu nedenle Rıza Cenk ERDUR'un sunduğu metnin doktora tezi olarak kabulüne... ile karar verilmiştir. 18 Mayıs 2001 Jüri Başkanı ; Prof. Dr. Halil ŞENGONCA... Üye ; Doç. Dr. Oğuz DİKENELLİ... Üye ; Yrd. Doç. Dr. Tuğkan TUĞLULAR... Bu tezin kabulü, Fen Bilimleri Enstitüsü Yönetim Kurulu'nun.../.../... gün ve... sayılı kararı ile onaylanmıştır. Dr. Süleyman BORUZANLI Enstitü Sekreteri Prof. Dr. Alaettin TAYSUN Enstitü Müdürü

4 IV

5 V ÖZET YAZILIM ETMENİ TEKNOLOJİSİNİN İNTERNET TABANLI YAZILIM YENİDEN KULLANIMINA UYGULANMASI ERDUR, Rıza Cenk Doktora Tezi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Tez Yöneticisi : Prof. Dr. Halil ŞENGONCA Mayıs 2001, 213 sayfa Bu çalışmada, bilgilerdeki dinamik değişimlere uyum sağlayabilen bir etmen sınıf-çatısı geliştirilmiştir. Bu etmen sınıf-çatısı, işletim zamanında yeni ontolojiler tanıyabilmekte ve ontolojilerdeki değişimlere kendini uyarlayabilmektedir. Ontolojilerin tanımlanması ve taşınması yine bu tez çalışması sırasında tanımlanmış olan bir XML tabanlı içerik dili ile gerçekleştirilmektedir. Geliştirilen etmen sınıf-çatısının diğer bir özelliği yeniden kullanılabilir planlardan oluşan ve "etmene özgü katman" olarak adlandırılan ek bir katman içermesidir. Bu tez çalışmasında ayrıca, İnternet üzerinde etmen yönelimli yazılım yeniden kullanımı için bir çok-etmenli sistem mimarisi de önerilmektedir. Önerilen mimarinin altyapısını oluşturabilmek için, geliştirilen etmen sınıf-çatısından türetilen etmenlerden oluşan bir çoketmenli sistem uygulaması da geliştirilmiştir. Bu çok-etmenli sistem uygulaması; yeniden kullanıcı, bileşen, eşleme ve ontoloji etmenlerinden oluşmaktadır. Anahtar Sözcükler: Etmen sınıf-çatısı, yazılım yeniden kullanımı, çok-etmenli sistem, içerik dili, ontoloji.

6 VI

7 VII ABSTRACT APPLICATON OF SOFTWARE AGENT TECNOLOGY TO INTERNET BASED SOFTWARE REUSE ERDUR, Rıza Cenk PhD Thesis in Computer Engineering Supervisor : Prof. Dr. Halil ŞENGONCA May 2001, 213 pages In this study, an agent class-framework which can adapt itself to the dynamicly changing knowledge has been developed. This agent class-framework can transfer new ontologies and adapt itself to the changes in the ontologies at run time. The ontologies are defined and transfered with an XML based content language which has also been defined in this study. Another property of the developed agent classframework is that it has an additional layer containing reusable plans. This layer is called as "agent specific layer". In this thesis, an arhitecture for agent oriented software reuse on Internet has also been proposed. In order to provide the necessary infrastructure for the proposed architecture, a multi-agent system has been developed. The agents in this multi-agent system are instantiated from the developed agent class-framework. This multi-agent system application is consisted of a resuer agent, a component agent, a matchmaker and an ontology agent. Anahtar Sözcükler: Agent class-framework, software reuse, multi-agent system, content language, ontology.

8 VIII

9 IX TEŞEKKÜR Bu çalışma süresince verdiği destek, gösterdiği yakın ilgi, yardımları ve düzeltme aşamasındaki katkıları için tez danışmanım Sayın Prof. Dr. Halil ŞENGONCA' ya teşekkür ederim. Tez çalışması süresince gösterdiği yakın ilgi ve yardımları için Sayın Doç. Dr. Oğuz DİKENELLİ' ye teşekkür ederim. Etmen teknolojileri konusunda edindiğim bilgi birikimi ve geldiğim noktada kendisinin büyük payı bulunmaktadır. Yaptığımız bilimsel tartışmalar, değerlendirmeler ve eleştiriler her zaman yol gösterici olmuş, yararlı önerileri bu tezin gerçekleştirimine önemli katkılarda bulunmuştur. Gösterdikleri ilgi ve sağladıkları olanaklar için, Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dekan Yardımcısı Sayın Doç. Dr. Mustafa TÜRKSEVER ve Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Başkanı Sayın Prof. Dr. Şaban EREN' e teşekkür ederim. Bu çalışma süresince sağladıkları destek için, annem Rezzan ERDUR, babam Ali ERDUR ve kardeşim Barış ERDUR' a teşekkür ederim.

10 X

11 XI İÇİNDEKİLER Sayfa ÖZET...V ABSTRACT...VII TEŞEKKÜR... IX İÇİNDEKİLER... XI ŞEKİLLER DİZİNİ... XIV SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ...XVIII ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ... XXI 1. GİRİŞ ETMEN TEKNOLOJİSİ Etmen Tanımı ve Özellikleri Birinci özellikler İkincil özellikler Etmenler için genel bir tanım Yazılım etmeni Etmenlerin sınıflandırılması Etmen ve nesne karşılaştırılması Etmen Mimarileri Mantık tabanlı mimariler Karşıt-eylemli (reactive) mimariler Kanı/İstek/Hedef (KİH) mimarileri Katmanlı mimariler Çok-etmenli Sistemler Çok-etmenli Sistemlerde İletişim Etmen iletişim dilleri ve protokolleri Ontoloji Çok-etmenli Sistemlerde Görev Dağıtımı... 68

12 XII İÇİNDEKİLER (devam) Sayfa Pazar modeline dayanan yaklaşımlar Sorumluluk tabanlı görev dağıtımı Etmen Kuruluşları Eşleme etmeni (matchmaker) tabanlı kuruluşlar Aracı (broker) tabanlı kuruluşlar Etmenlerin Uygulamaları İnternet üzerinde bilgi arama YAZILIM YENİDEN KULLANIMI Giriş Yeniden kullanılabilir yazılım bileşeni nedir? Bileşen Tabanlı Yeniden Kullanım Yeniden kullanılabilir bileşen modelleri Yeniden kullanıma dayalı yazılım geliştirme süreci Yeniden kullanıma dayalı yazılım geliştirme ortamı Teknik olmayan konular BTYK Konusundaki Önemli Çalışmaların Tanıtımı Bazı kuruluşların çabaları REBOOT projesi ITHACA projesi Sodalia yeniden kullanım programı STARS projesi İnternet Üzerinde Yeniden Kullanım Önceki çalışmalar Önceki çalışmaların değerlendirilmesi Neden etmen teknolojisi YENİDEN KULLANILABİLİR ETMEN SINIF-ÇATISI YES ve Diğer Etmen Sınıf-Çatıları Soyut Etmen Sınıfı...122

13 XIII İÇİNDEKİLER (devam) Sayfa 4.3 İşletmen ve Kullanıcı Arayüz Sınıfları YES İletişim Katmanı YES iletişim katmanı gerçekleştirim ayrıntıları YES Planlama-İşletim Katmanı Plan ve eylem sınıfları Planlayıcı Görev çizelgeleyici İşletici Etmene Özgü Katman Ontoloji taşınması ve saklanması Sorgu arayüzlerinin dinamik olarak oluşturulması Sorgu değiştirme ETMEN YÖNELİMLİ YENİDEN KULLANIM Etmen Yönelimli Yeniden Kullanım İçin Bir Mimari Geliştirilen Çok-etmenli Sistem Uygulaması Kullanılan ontolojiler Yeniden kullanıcı etmeni Bileşen etmeni Eşleme etmeni Ontoloji etmeni Geliştirilen Çok-Etmenli Sistemin Kullanımı SONUÇ VE TARTIŞMA ÖNERİLER YARARLANILAN KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ

14 XIV ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil Sayfa 2.1 Özerklik, öğrenme ve işbirliği açılarından Nwana...17 sınıflandırması 2.2 Franklin ve Graesser sınıflandırması Robotun yürüdüğü ortamın görünümü KİH etmeni bileşenleri PRS sistemi mimarisi Yatay katmanlama yaklaşımı Tek geçişli dikey katmanlama İki geçişli dikey katmanlama TouringMachines mimarisi Interrap mimarisi Çok-etmenli sistemde etkileşim örnekleri Ontolojilerin çerçeve yaklaşımı ile gösterimine ilişkin bir örnek 2.13 Anlaşma ağı protokolü a Görev duyuruları b Önerilerin iletimi c Anlaşılan etmene görevin iletilmesi Eşleme etmeni tabanlı kuruluş Aracı etmen tabanlı kuruluş UMDL mimarisi...79

15 XV ŞEKİLLER DİZİNİ (devam) Şekil Sayfa 2.17 InfoSleuth mimarisinin genel görünümü BIDM standardı Bileşen tanımlayıcısı Yeniden kullanıma dayalı yazılım yaşam döngüsü Yeniden kullanıma dayalı yazılım geliştirme ortamı YES etmeninin içsel yapısı Diğer etmen sınıf-çatıları ve YES YES sınıf sıradüzeni Soyut etmen sınıfı İşletmen arayüzü sınıfı Kullanıcı arayüz sınıfı YES iletişim katmanında ileti gönderimi KQML ileti sınıfı Kuyruk sınıfı Doğrudan iletişim arayüzü Doğrudan iletişim gerçekleştirim sınıfı İletişim katmanına ilişkin etkileşim çizelgesi Sıradüzensel görev ağı yapısına ilişkin bir örnek Dışsal besleme örneği Soyut plan sınıfı

16 XVI ŞEKİLLER DİZİNİ (devam) Şekil Sayfa 4.16 Soyut eylem sınıfı Planlayıcı sınıfı Planlayıcıya ilişkin etkileşim çizelgesi Görev-çizelgeleyici sınıfı Görev-çizelgeleyiciye ilişkin etkileşim çizgesi İşletici sınıfı İşleticiye ilişkin etkileşim çizgesi Ontoloji getirme ve saklama planı Kütüphane tanıtım ontolojisinin çerçeve yaklaşımı ile gösterimi 4.25 XOT için belge türü tanımı (xot.dtd) Kütüphane tanıtım ontolojisinin XOT ile taşınması Çerçeve üst-tablosu örneği Sözlük üst-tablosuna ilişkin bir örnek İlişki üst-tablosuna ilişkin bir örnek Etmen yönelimli yeniden kullanım için çok-etmenli sistem mimarisi 5.2 Geliştirilen çok-etmenli sistem uygulaması Kütüphane tanıtım ontolojisi Bileşen ontolojisinin çerçeve yaklaşımı ile gösterimi Yeniden kullanılabilir plana ilişkin sıradüzensel görev ağı...178

17 XVII ŞEKİLLER DİZİNİ (devam) Şekil Sayfa 5.6 Yeniden kullanıcı etmeninin ilk davranışı Bileşen üst-bilgisi sorgusunda etmen etkileşimleri Bileşen etmeni etkileşimleri Eşleme etmeni etkileşimleri Etmen işletmen arayüzü örneği Kütüphane tanıtım ontolojisine bağlı sorgulama arayüzü Bileşen kütüphanesi sorgusu oluşturulması Uzak-iletişim alanı çözümleme türü bileşen sorgulama arayüzü 5.14 Bileşen üst-bilgisi sorgusu oluşturma Yanıtların gösterimi Yanıtların gösterildiği metin kutusunun diğer kısımlarının gösterimi 5.17 Benzer bileşenlere ilişkin yanıtların görünümü

18 XVIII SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ Simgeler Açıklama (s) Bel Des Int Bir s kümesinin tüm alt kümelerini gösteren küme. KİH mimarisinde tüm kanıların kümesi. KİH mimarisinde tüm isteklerin kümesi. KİH mimarisinde tüm amaçların kümesi. Kısaltmalar BIDM Basic Interoperabilty Data Model (Temel İçtenişletilebilirlik Veri Modeli) BDI BTYK CORBA DYK ESPRIT FIPA FIPA-ACL ITHACA Belief Desire Intention Architecture (Kanı İstek Hedef Mimarisi) Bileşen Tabanlı Yeniden Kullanım (Component Based Software Reuse) Common Object Request Broker Architecture (Ortak Nesne İstek Aracı Mimarisi) Dönüştürmeye Dayalı Yeniden Kullanım (Transformation Based Software Reuse) European Strategic Programme for Research in Information Technology (Bilgi Teknolojileri Araştırmaları için Avrupa Stratejik Programı) Foundation for Physical Intelligent Agents (Fiziksel Akıllı Etmenler Kuruluşu) FIPA Agent Communication Language (FIPA Etmen İletişim Dili) Intelligent Tools for Highly Advanced Commercial Applications (Çok Gelişmiş Ticari Uygulamalar için Akıllı Araçlar)

19 XIX SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ (devam) Kısaltmalar Java RMI JAFMAS JAFIMA KIF KQML KSE OMG PRS REBOOT RETSINA RIG STARS STRIPS Java Remote Method Invocation (Java Uzak Metot Çağrımı) Java Agent Framework for Multi Agent Systems Development and Implementation (Çok-etmenli Sistem Geliştirme ve Gerçekleştirme için Java Etmen Sınıf-Çatısı) Java Framework for Intelligent and Mobile Agents (Akıllı ve Gezici Etmenler için Java Sınıf-Çatısı) Knowledge Interchange Format (Bilgi Değişim Biçemi) Knowledge Query and Manipulation Language (Bilgi Sorgulama ve İşleme Dili) Knowledge Sharing Effort (Bilgi Paylaşım Çabaları) Object Management Group (Nesne Yönetim Grubu) Procedural Reasoning System (Yordamsal Akıl Yüretme Sistemi) Reuse Based On Object Oriented Techniques (Nesne Yönelimli Tekniklere Dayanan Yeniden Kullanım) Reusable Task Structure Based Intelligent Network Agents (Yeniden Kullanılabilir Görev Yapısı Tabanlı Akıllı Ağ Etmenleri) Reuse Library Interoperabilty Group (Yeniden Kullanılabilir Bileşen Kütüphanesi İçten-işletilebilirlik Grubu) Software Technology For Adaptable Reliable Systems (Uyarlanabilir Güvenilir Sistemler için Yazılım Teknolojisi) STanford Research Institute Problem Solver (Stanford Araştırma Enstitüsü Problem Çözücüsü)

20 XX SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ (devam) Kısaltmalar XML XOT YES Extensible Markup Language (Genişletilebilir İşaretleme Dili) XML Tabanlı Ontoloji Tanımlama ve Taşıma Dili Yeniden Kullanılabilir Etmen Sınıf-Çatısı

21 XXI ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ İNGİLİZCE TÜRKÇE Action Eylem Active object Etkin nesne Adaptive agent Uyarlayıcı etmen Agent Etmen Agent communication language Etmen iletişim dili Agent class framework Etmen sınıf-çatısı Agent's primary attribute Etmenin birincil özelliği Agent's secondary attribute Etmenin ikincil özelliği Attribute Öznitelik Asynchronous Eşzamansız Auction Açık artırma Autonomous agent Özerk etmen Autonomy Özerklik Background process Arka plan süreci Belief Kanı Belief/Desire/Intention agent Kanı/İstek/Hedef etmeni Belief/Desire/Intention architecture Kanı/İstek/Hedef mimarisi Benevolent agent Olumlu etmen Bid Öneri Broker agent Aracı etmen Collaborative İşbirlikçi Communicative-act İletişimsel-edin

22 XXII ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ (devam) İNGİLİZCE Contract net protocol Contractor agent Conversation Cooperation Coordination Declarative language Digital library Distributed artificial intelligence Effector Emotional agent Executor External provision Feedback Federation First order predicate logic First principle planning Frame Goal Goal-oriented agent Goal-orientedness Gopher agent Hierarchical Task Networks Hybrid agent TÜRKÇE Anlaşma ağı protokolü Anlaşmacı etmen Karşılıklı konuşma İşbirliği Eşgüdüm Bildirimsel dil Sayısal kütüphane Dağıtık yapay us Etkileyici Duygusal etmen İşletici Dışsal besleme Geribildirim Birlik Birinci derece yüklem mantığı İlk ilke planlama Çerçeve Amaç Amaç-yönelimli etmen Amaç-yönelimlilik "Gopher" etmen Sıradüzensel Görev Ağları Melez etmen

23 XXIII ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ (devam) İNGİLİZCE Illocution Interaction Knowledge base Layered architecture Locution Logic-based architecture Market model Matchmaker Message Middle agent Mobility Mobile agent Multi-agent system Omnipotent Omniscent One-shot query Ontology Outcome disinheritance Percept Performative Perlocution Planner TÜRKÇE Söylemin anlamı Etkileşim Bilgi tabanı Katmanlı mimari Söylemin biçimi Mantık tabanlı mimari Pazar modeli Eşleme etmeni İleti Ara etmen Gezicilik Gezici etmen Çok-etmenli sistem Her şeyi yapabilen Her şeyi bilen Bir atım sorgu Ontoloji Sonuç ters kalıtımı Algı İşletimsel Söylemin eylemi Planlayıcı

24 XXIV ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ (devam) İNGİLİZCE Planning Plan template Practical reasoning Predictive agent Provision inheritance Rational agent Rationality Reactive agent Reactive architecture Reactivity Reasoning Regulation agent Relation Re-planning Schedular Semantic Semantic net Sense Sensor Service performing agent Slot Speech-act TÜRKÇE Planlama Plan kalıbı Deneysel akıl yürütme Öngörücü etmen Besleme kalıtımı Akılcı etmen Akılcılık Karşıt-eylemli etmen Karşıt-eylemli mimari Karşıt-eylemlilik Akıl yürütme Normal etmen İlişki Yeniden planlama Görev-çizelgeleyici Anlambilim Anlamsal ağ Algılamak Algılayıcı Sunucu etmen Yuva Konuşma-edini

25 XXV ETMEN TERİMLER SÖZLÜĞÜ (devam) İNGİLİZCE Speech-act theory Smart agent Social ability Software agent Subsumption architecture Synchronous Syntax Task Task distribution Task-specific agent Temporal continuity Typed message Veracity TÜRKÇE Konuşma-edin kuramı Çok yetenekli etmen Sosyal yetenek Yazılım etmeni Kapsama mimarisi Eşzamanlı Söz dizimi Görev Görev dağıtımı Göreve-özgün etmen Kalıcı süreklilik Biçemi belli ileti Dürüstlük

26 XXVI 1. GİRİŞ İnternet'in dağınık ve sürekli genişleyen yapısına uygun yazılımların geliştirilmesi isteği, yeni yazılım teknolojileri arayışlarına neden olmuştur. Bu arayışların en önemli sonuçlarından birisi de yazılım etmeni (software agent) teknolojisidir. Yazılım etmenleri, 1995'li yıllardan başlayarak, İnternet üzerine dağılmış, değişik biçemlerde tutulan, sürekli değişen ve gelişen bilgilerin kullanıcı amaçları doğrultusunda derlenmesi ve işlenmesini gerektiren Web temelli uygulamalarda başarı ile kullanılmıştır (Atkins ve ark., 1996; Bayardo ve ark., 1996; Sycara ve ark., 1996). Yazılım etmenleri günümüzde de en hızlı gelişim gösteren araştırma alanlarından birisidir. İnternet ve Web uygulamalarındaki gelişmeler sürdükçe, etmen teknolojisinin öneminin de giderek artacağı düşünülmektedir. Literatürde yazılım etmeni için değişik tanımlar verilmiştir. Bu tanımları birleştiren ve bir yazılımın etmen olarak nitelendirilebilmesi için içermesi gereken özellikleri vurgulayan genel bir tanım aşağıda verilmektedir. "Yazılım etmeni; bir ortamda belli derecede özerklik çerçevesinde çalışan, ortamdaki dinamik değişimleri algılayan, ortamdan elde ettiği algılardan veya kullanıcılarından ve diğer etmenlerden gelen iletilerden amaçlar çıkartan, amaçları doğrultusunda planlama yaparak bu planlarının gerektirdiği eylemleri yapan, diğer etmenler ile belli bir etmen iletişim dili aracılığı ile iletişimde bulunan ve bulunduğu ortamda süreklilik gösteren yazılımdır."

27 XXVII Bir yazılım etmeninin, her şeyi bilen veya her şeyi yapabilme gücü olan bir yazılım olması gerekmemektedir. Yazılım etmeni, değişik durumlar ile karşılaştığında yerel bilgi tabanını veya diğer etmenlerle iletişime girerek elde ettiği bilgileri kullanarak amaçları doğrultusunda davranışta bulunmaya çalışmaktadır. Bunun için, geleneksel yapay us konusu içerisinde yer alan planlama ve akıl yürütme gibi süreçleri kullanmaktadır. Bir etmenin yalnız başına çözemediği problemleri birbiriyle işbirliği yaparak eşgüdümlü bir biçimde çözmek için bir araya gelen etmenlerin oluşturduğu ağa çok-etmenli sistem (multi-agent system) adı verilmektedir. Çok-etmenli sistemde bulunan etmenler, birbirleri ile iletişimde bulunup bilgi paylaşabilmek için bilinen istemci/sunucu protokollerinden daha yetenekli bir protokole gerek duymaktadırlar. KQML (Knowledge Query Manipulation Language - Bilgi Sorgulama ve İşleme Dili) (Finin ve ark., 1997), literatürde en fazla kullanımı olan etmen iletişim protokolleri arasında bulunmaktadır. KQML, etmenlerin yeteneklerini tanıtması, belirli ontolojilere bağlı kalarak çeşitli sorgular gönderebilmesi, yanıt bildirimleri yapabilmesi gibi işler için standart bir işletimsel (performative) kümesi tanımlamaktadır. Çok-etmenli sistemlerdeki en önemli konulardan birisi de ontolojilerdir. Ontoloji; belli bir alanda bulunan kavramlar, bu kavramların öznitelikleri, özniteliklere ilişkin denetimli sözlük (controlled vocabulary), kısıtlamalar veya sınırlamalar ve kavramlar arasındaki ilişkilerden oluşmaktadır. Ontolojiler, tüm etmenlerin bildiği ve konuşmalarında kullandığı üzerinde anlaşılmış sözcük kümesini sağlamaktadır. Ontolojiler, çok-etmenli sistemin uygulandığı alana bağlıdır. Örneğin, İnternet üzerinde bulunan hasta veritabanlarını tümleştiren bir çok-etmenli sistemde üzerinde anlaşılmış bir sağlık alanı ontolojisine gerek duyulmaktadır.

28 XXVIII Çok-etmenli sistemlerin oluşturulabilmesine yönelik olarak çeşitli etmen sınıf-çatıları (agent class-framework) geliştirilmiştir. Bu etmen sınıf-çatıları; iletişim, planlama-işletim gibi bir etmende bulunması gereken modülleri yeniden kullanılabilir parçalar olarak sunmakta ve her yeni etmen geliştirmede bu modüllerin yeni baştan yazılma gereğini ortadan kaldırmaktadır. RETSINA (Reusable Task Structure Based Intelligent Network Agents - Yeniden Kullanılabilir Görev Yapısı Tabanlı Akıllı Ağ Etmenleri) (Brugali ve Sycara, 1999), JAFIMA (Java Framework for Intelligent and Mobile Agents - Akıllı ve Gezici Etmenler için Java Sınıf- Çatısı) (Kendall ve ark., 1999), JAFMAS (Java Agent Framework for Multi Agent Systems Development and Implementation - Çok-etmenli Sistem Geliştirme ve Gerçekleştirme için Java Etmen Sınıf-Çatısı) (Chauhan, 1997) literatürde en fazla ismi geçen etmen sınıf-çatıları arasındadır. Literatürde yer alan etmen sınıf-çatıları incelendiğinde, bilgilerdeki dinamik değişimlere uyum sağlayabilme konusunda eksiklikler bulunduğu görülmüştür. Bu etmen sınıf-çatılarında, ontolojilerin nasıl tanımlanacağı ve taşınacağı, bir etmene gelen ontolojilerin nasıl saklanacağı, ontolojilerdeki günlemelerin nasıl ele alınacağı, sorgulama arayüzlerinin saklanan ontolojilere bağlı olarak dinamik bir biçimde nasıl oluşturulacağı, saklanan ontolojilerin etmenin akıl yürütme sürecinde nasıl kullanılacağı gibi ontoloji bağımlı etmen davranışlarına ilişkin ayrıntılar üzerinde durulmamaktadır. Bununla birlikte, bir etmenin bilgilerin dinamik olarak değiştiği ortamlarda kullanılabilmesi için, yukarıda söz edilen ontoloji bağımlı davranışlarda bulunabilme yeteneğinin olması gerekmektedir.

29 XXIX Bu tez çalışmasının iki ana katkısı bulunmaktadır. Bu katkılardan birincisi bilgilerdeki dinamik değişimlere uyum sağlayabilen bir etmen sınıf-çatısı geliştirilmesidir. Bu etmen sınıf-çatısı, diğer etmen sınıfçatılarında söz edilmeyen ontoloji bağımlı davranışlara ilişkin yeniden kullanılabilir planlar içermekte ve bu planları "Etmene Özgü Katman" (Agent Specific Layer) olarak adlandırılan yeni bir katmanda toplamaktadır. Geliştirilen etmen sınıf-çatısı, yeniden kullanımın üst düzeyde gerçekleştirildiğini vurgulamak amacıyla "Yeniden Kullanılabilir Etmen Sınıf-Çatısı (YES)" olarak adlandırılmıştır. Ontoloji bağımlı davranışların yeniden kullanılabilir planlar olarak tasarlanması sırasında, tüm ontolojileri, ontoloji bağımlı sorguları ve yanıtları tanımlayıp taşıyabilecek esnek bir içerik diline gerek duyulduğu anlaşılmıştır. Bu amaçla, XML (Extensible Markup Language) (Maruyama ve ark., 1999; Cagle ve ark., 2000) gibi açık ve esnek bir standarda dayanan ve XOT (XML Tabanlı Ontoloji Tanımlama ve Taşıma Dili) olarak adlandırılan içerik dili ortaya konmuştur. XOT dili, bu çalışmanın birinci ana katkısını destekleyen ek bir katkı olarak ortaya çıkmıştır. Bu tez çalışmasının ikinci ana katkısı, İnternet üzerinde etmen yönelimli yazılım yeniden kullanımı için bir çok-etmenli sistem mimarisi ortaya konmasıdır. Bu mimari, İnternet üzerinde etmen yönelimli yazılım yeniden kullanımını sağlama amacına yönelik olarak tasarlanan ilk çoketmenli sistem mimarisidir. Bu çalışma ile etmen teknolojisinin yeni bir kullanım alanı daha belgelenmiş olmaktadır. Ortaya konan çok-etmenli sistem mimarisi, İnternet üzerinde etmen yönelimli yazılım yeniden kullanımı alanında kullanılabilecek ontolojileri de tanımlamaktadır. Bu tür bir ortamda çok sayıda yazılım bileşeni kütüphanesi olabilecektir. Bu nedenle, istenen özellikteki bileşen kütüphanelerinin kolay bulunabilmesi için, bu kütüphanelerin

30 XXX sınıflandırılmasının gerektiği düşünülmüştür. Bu amaca yönelik olarak "Kütüphane Tanıtım Ontolojisi" adı verilen bir ontoloji tasarlanmıştır. Ortamdaki yazılım bileşeni kütüphaneleri, kütüphane tanıtım ontolojisini kullanarak, hangi alanlarda ve türlerde yazılım bileşeni içerdiklerine ilişkin bilgiler ile bağlı oldukları bileşen etmenlerinin adres bilgilerini eşleme etmenine (matchmaker) tanıtmaktadırlar. Böylece, yeniden kullanıcılar, belli alan ve türde yazılım bileşeni sunan kütüphanelerin bağlı olduğu bileşen etmeni adreslerini eşleme etmeninden öğrenebileceklerdir. Sistemdeki ikinci ontoloji türü bileşen ontolojileridir. Bu ontolojiler, bileşenlere ilişkin üst-bilgilerin tanımlanabilmesi amacına yönelik olarak tasarlanmıştır. Bileşen ontolojilerinin bazı öznitelikleri durağan olmakla birlikte, bileşen uygulama alanı ve türlerine göre farklılıklar gösteren dinamik öznitelikleri de bulunmaktadır. Bileşen ontolojileri, bileşen kütüphanelerinde bulunan farklı alan ve türlerdeki bileşenlere ilişkin üstbilgilerin sorgulanabilmesi için yazılım geliştiriciler ve bileşen üreticileri arasında ortak bir dil kullanılabilmesini sağlamaktadır. Bu çalışma kapsamında ortaya konan mimarinin alt yapısını oluşturmak için; YES kullanılarak türetilen bir yeniden kullanıcı etmeni, bir bileşen etmeni, bir eşleme etmeni ve bir de ontoloji etmeninden oluşan bir çok-etmenli sistem uygulaması da geliştirilmiştir. Geliştirilen bu uygulamanın, YES ile ortaya konan temel düşüncelerin gerçekleştirilebilirliğinin kanıtlanması açısından önem taşıdığı düşünülmektedir. Tezin bundan sonraki bölümleri aşağıda anlatıldığı biçimde düzenlenmiştir. Etmen teknolojisinin ülkemizde tam olarak yaygınlaşmamış olması nedeniyle, bu konuda Türkçe literatür eksikliği görülmektedir. Bu

31 XXXI eksikliği gidermek amacıyla, olabildiğince geniş bir derleme yapılmıştır. Bu derleme, tezin ikinci bölümünü oluşturmaktadır. Yeniden kullanım kavramı, bu tez kapsamında yapılan çalışmaların merkezinde yer almaktadır. Tezin ana katkılarını anlatan bölümlerden önce; yeniden kullanım kavramı, İnternet üzerinde yeniden kullanım, İnternet üzerinde yeniden kullanımın etmen yönelimli olarak yapılması düşüncesinin gerekçeleri gibi konuların tartışıldığı bir bölümün yer alması uygun görülmüştür. Bu bölüm, tezin üçüncü bölümüdür. Geliştirilen etmen sınıf-çatısı (YES) ve tanımlanan içerik dili (XOT) dördüncü bölümde tanıtılmaktadır. İnternet üzerinde etmen yönelimli yazılım yeniden kullanımı için önerilen çok-etmenli sistem mimarisi beşinci bölümde tartışılmaktadır. Beşinci bölüm, önerilen mimarinin alt yapısını sağlamak için geliştirilen uygulamanın tanıtımı ile bir etmenin YES kullanılarak nasıl türetilebileceği gibi konuları da içermektedir. Sonuçlar ve tartışma altıncı bölümde yer almaktadır. Yedinci bölüm, bu tez çalışmasının geliştirilmesi amacına yönelik ileri çalışma önerilerini içermektedir. Yararlanılan kaynaklar son bölümde listelenmiştir.

32 XXXII 2. ETMEN TEKNOLOJİSİ Bu bölümde etmen (agent) teknolojisi tanıtılarak, etmenler konusunda belli bir bilgi birikiminin edinilmesini sağlamak amaçlanmaktadır. Etmenlere ilişkin tanımlar, etmenlerin birincil ve ikincil özellikleri ile bu özelliklere dayanan genel bir etmen tanımı altbölüm 2.1.'de verilmektedir. Etmen ve nesne kavramları arasındaki farklar, etmenlerin sınıflandırması gibi konular da altbölüm 2.1.'de incelenmektedir. Değişik etmen mimarileri altbölüm 2.2.'de tartışılmaktadır. Altbölüm 2.3.'te, çok-etmenli sistem tanımı ve özelikleri verilmektedir. Çoketmenli sistemlere ilişkin en önemli konular arasında yer alan etmenler arası iletişim ve ontoloji (ontology) konuları altbölüm 2.4.'te ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Çok-etmenli sistemlerde görev dağıtımı altbölüm 2.5.'te, etmen kuruluşları altbölüm 2.6.'da incelenmektedir. Günümüz bilgi teknolojisinin en hızlı gelişim gösteren araştırma alanlarından birisi olan etmenler, e-posta süzme gibi diğerlerine oranla daha küçük ve bireysel sistemlerden, hava trafik kontrolü gibi karmaşık ve hayati önemi bulunan sistemlere kadar birçok farklı uygulama alanında kullanılmaktadır. Bu uygulama alanları altbölüm 2.7.'de tanıtılmaktadır Etmen Tanımı ve Özellikleri Üzerinde evrensel anlaşma sağlanmış tek bir etmen tanımı bulunmamaktadır. Değişik araştırıcılar, kendi geliştirmekte oldukları sistemlerde bulunan bazı özellikleri ön plana çıkartarak geliştirdikleri sistemleri etmen olarak nitelendirmekte ve buna bağlı olarak etmen tanımları yapmaktadırlar. Aşağıda, değişik araştırmacılar tarafından yapılmış bazı etmen tanımları verilmektedir:

33 XXXIII "Algılayıcıları yardımıyla ortamı algılayan ve etkileyicileri yardımıyla bu ortamı etkileyen bir sistem etmendir" (Russell ve Norvig, 1994). "Etmen, bir işi nasıl yapıldığının anlaşılmasına gerek kalmadan kullanıcıları adına gerçekleştiren makinedir" (Minsky, 1994). "Özerk etmenler, karmaşık ve dinamik olarak değişebilen bir ortamda bulunan, ortamı algılayan, ortamı etkileyen ve bunları bir takım amaçlar doğrultusunda yapan sistemlerdir" (Maes, 1995). "Akıllı etmenler sürekli olarak aşağıda belirtilen üç fonksiyonu yerine getiren sistemlerdir: 1. Ortamdaki dinamik değişimleri algılamak. 2. Ortamı etkileyen eylemlerde bulunmak. 3. Algıları yorumlamak ve amaçlar doğrultusunda yapılması gereken eylemlerin belirlenmesi için akıl yürütmek" (Hayes-Roth, 1995). "Etmenler, aşağıdaki özellikleri barındıran donanım veya genellikle yazılım tabanlı sistemlerdir: 1. Kullanıcıların doğrudan katılımı olmadan belli bir derecede özerklik çerçevesinde çalışmak. 2. Kullanıcılar ve diğer etmenler ile iletişimde bulunmak. 3. Ortamı algılamak ve ortamdaki değişimlere karşı eylemde bulunmak (reaction). 4. Belirli amaçlara ulaşabilmek için eylemlerde bulunmak" (Wooldridge ve Jennings, 1995a).

34 XXXIV "Bir sistem ancak ve ancak bir etmen iletişim dili ile iletişimde bulunma yeteneği varsa etmen olarak adlandırılabilir" (Genesereth ve Ketchpel, 1995). "Etmen, kullanıcısının adına bir takım görevleri yerine getirmek üzere davranma yeteneği olan yazılım veya donanım bileşenidir" (Nwana, 1996). "Bir yazılım etmenini herhangi bir bilgisayar programından ayıran en önemli özelliklerden birisi süreklilik özelliğidir" (Franklin ve Graesser, 1997). Yukarıda verilen etmen tanımları incelendiğinde, üzerinde evrensel anlaşma sağlanmış tek bir etmen tanımı olmamasına rağmen, bir yazılım veya donanımın etmen olarak nitelendirilebilmesi için barındırması gereken temel özelliklerin neler olması gerektiği konusunda görüş birliği olduğu görülmektedir. Bir etmene ilişkin özellikler iki grupta incelenmektedir. Her etmende olması gereken özellikler birincil özellikler olarak adlandırılmaktadır. Birincil özellikler, bir etmeni klasik donanım veya yazılım sistemlerinden ayıran özelliklerdir. Bir donanım veya yazılım sisteminin etmen olarak nitelendirilebilmesi için mutlaka birincil özellikleri barındırması gerekmektedir. Bunun dışında, bir sistemin etmen olma kavramını güçlendiren ve genellikle geliştirilen uygulamaya bağlı olan özellikler de bulunmaktadır. Bu özellikler ikincil özellikler olarak adlandırılmaktadır. Etmenlerin birincil ve ikincil özellikleri izleyen altbölümlerde ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Akıllı Ortamlarda Sensör Kontrolüne Etmen Tabanlı Bir Yaklaşım: Bir Jadex Uygulaması

Akıllı Ortamlarda Sensör Kontrolüne Etmen Tabanlı Bir Yaklaşım: Bir Jadex Uygulaması Akıllı Ortamlarda Sensör Kontrolüne Etmen Tabanlı Bir Yaklaşım: Bir Jadex Uygulaması Özlem Özgöbek ozlem.ozgobek@ege.edu.tr Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü İZMİR Sunum Planı - Giriş - Benzer

Detaylı

FIPA Uyumlu Yazılım Etmeni Çerçevesi Gerçekleştirimi

FIPA Uyumlu Yazılım Etmeni Çerçevesi Gerçekleştirimi FIPA Uyumlu Yazılım Etmeni Çerçevesi Gerçekleştirimi Rıza Cenk Erdur 1, Oğuz Dikenelli 2 1,2 Ege Üniversitesi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, 35100, Bornova, İzmir 1 erdur@staff.ege.edu.tr, 2 oguzd@staff.ege.edu.tr

Detaylı

Anahtar Kelimeler: Yazılım Etmenleri, Çoklu Etmen Sistemler, Yazılım Mimarisi.

Anahtar Kelimeler: Yazılım Etmenleri, Çoklu Etmen Sistemler, Yazılım Mimarisi. FİPA Uyumlu Bir Çoklu Etmen Sistem Çerçevesi İçin İletişim Altyapısı Geliştirimi Emrah KAHRAMAN, Ali Murat TİRYAKİ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, ÇANAKKALE emrahkahraman50@gmail.com,

Detaylı

ÖZET...V ABSTRACT...VII TEŞEKKÜR... IX ŞEKİLLER DİZİNİ... XIV SÖZLÜK... XIX

ÖZET...V ABSTRACT...VII TEŞEKKÜR... IX ŞEKİLLER DİZİNİ... XIV SÖZLÜK... XIX XI İÇİNDEKİLER ÖZET...V ABSTRACT...VII TEŞEKKÜR... IX ŞEKİLLER DİZİNİ... XIV SÖZLÜK... XIX 1. GİRİŞ... 1 2. PLANLAMANIN TARİHÇESİ... 7 2.1 Literatürdeki Planlayıcılar ve Kullandıkları Problem... Gösterimi

Detaylı

Mobil Cihazlardan Web Servis Sunumu

Mobil Cihazlardan Web Servis Sunumu Mobil Cihazlardan Web Servis Sunumu Özlem Özgöbek Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü 2010 İnternet erişiminin yaygınlaşması ve artık mobil cihazlar üzerinden bile yüksek hızlı veri iletişimine

Detaylı

MÜFREDAT DERS LİSTESİ

MÜFREDAT DERS LİSTESİ MÜFREDAT DERS LİSTESİ MÜHENDİSLİK FAK. / BİLGİSAYAR MÜHENDİSL / 2010 BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ Müfredatı 0504101 Matematik I Calculus I 1 GÜZ 4 5 Z 0504102 Genel Fizik I General Physics I 1 GÜZ 4 4 Z 0504103

Detaylı

ĐSTEMCĐ SUNUCU SĐSTEMLER DERSĐ FĐNAL ÇALIŞMASI SORULAR YANITLAR

ĐSTEMCĐ SUNUCU SĐSTEMLER DERSĐ FĐNAL ÇALIŞMASI SORULAR YANITLAR ĐSTEMCĐ SUNUCU SĐSTEMLER DERSĐ FĐNAL ÇALIŞMASI SORULAR YANITLAR 4.ÜNĐTE Đyi bir DNS in içermesi gereken özellikler nelerdir? ( 5 ) Đsimlendirme imlası açık ve süphesiz olmalıdır; Bir kullanıcı bir isme

Detaylı

SABPO Metodolojisi Kullanılarak FIPA Uyumlu Çok-Etmenli Bir Otel Rezervasyon Sisteminin Tasarımı ve Gerçekleştirilmesi

SABPO Metodolojisi Kullanılarak FIPA Uyumlu Çok-Etmenli Bir Otel Rezervasyon Sisteminin Tasarımı ve Gerçekleştirilmesi Akademik Bilişim 07 - IX. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri 31 Ocak - 2 Şubat 2007 Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya SABPO Metodolojisi Kullanılarak FIPA Uyumlu Çok-Etmenli Bir Otel Rezervasyon Sisteminin

Detaylı

DGridSim Gerçek Zamanlı Veri Grid Simülatörü. Yazılım Tasarımı Dokümanı v 1.0.1 01.08.2011. Mustafa Atanak Sefai Tandoğan Doç. Dr.

DGridSim Gerçek Zamanlı Veri Grid Simülatörü. Yazılım Tasarımı Dokümanı v 1.0.1 01.08.2011. Mustafa Atanak Sefai Tandoğan Doç. Dr. DGridSim Gerçek Zamanlı Veri Grid Simülatörü Yazılım Tasarımı Dokümanı v 1.0.1 01.08.2011 Mustafa Atanak Sefai Tandoğan Doç. Dr. Atakan Doğan 1. Sistem Mimarisi DGridSim katmanlı bir yapı göz önünde bulundurularak

Detaylı

Model Güdümlü Geliştirme ile Gömülü Kaynakların Yönetimi

Model Güdümlü Geliştirme ile Gömülü Kaynakların Yönetimi Model Güdümlü Geliştirme ile Gömülü Kaynakların Yönetimi Can Öz EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ A.B.D. 1 İçerik Kaynak Yönetimi Problemi Kaynak Yönetimi Modellemesinin

Detaylı

MESLEKİ TERMİNOLOJİ I 1. HAFTA YAZILIM MÜH. TEMEL KAVRAMLAR

MESLEKİ TERMİNOLOJİ I 1. HAFTA YAZILIM MÜH. TEMEL KAVRAMLAR YAZILIM: SOFTWARE Yazılım (Software): Yazılım sadece bir bilgisayar programı değildir. Basılı veya elektronik ortamdaki her tür dokümanı da içeren ürün. Dokümanlar yazılım mühendislerine ve son kullanıcıya

Detaylı

Veritabanı Yönetim Sistemleri (Veritabanı Kavramı) Veri Modelleri

Veritabanı Yönetim Sistemleri (Veritabanı Kavramı) Veri Modelleri Veritabanı Yönetim Sistemleri (Veritabanı Kavramı) Veri Modelleri Konular Veritabanı Tasarım Aşamaları Veri Modeli Nedir? Veri Modeli Temel Bileşenleri İş Kuralları (Business Rules) İş Kurallarını Veri

Detaylı

VERİ TABANI SİSTEMLERİ

VERİ TABANI SİSTEMLERİ VERİ TABANI SİSTEMLERİ 1- Günümüzde bilgi sistemleri Teknoloji ve bilgi. 2- Bilgi sistemlerinin Geliştirilmesi İşlevsel Gereksinimleri 1.AŞAMA Gereksinim Belirleme ve Analiz Veri Gereksinimleri Gereksinimler

Detaylı

Android Telefonlarla Yol Bozukluklarının Takibi: Kitle Kaynaklı Alternatif Çözüm

Android Telefonlarla Yol Bozukluklarının Takibi: Kitle Kaynaklı Alternatif Çözüm Galatasaray Üniversitesi Android Telefonlarla Yol Bozukluklarının Takibi: Kitle Kaynaklı Alternatif Çözüm Mustafa Tekeli, Özlem Durmaz İncel İçerik Giriş Literatür Özeti Sistem Mimarisi / Metodoloji Öncül

Detaylı

EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (YÜKSEK LİSANS TEZİ)

EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (YÜKSEK LİSANS TEZİ) EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (YÜKSEK LİSANS TEZİ) ÖLÇEKLENEBİLİR H.264 VİDEO KODLAYICISI İÇİN SEVİYELENDİRİLEBİLİR GÜVENLİK SAĞLAYAN BİR VİDEO ŞİFRELEME ÇALIŞMASI Gül BOZTOK ALGIN Uluslararası

Detaylı

SABPO METODOLOJİSİ KULLANILARAK FIPA UYUMLU ÇOK-ETMENLİ BİR OTEL REZERVASYON SİSTEMİNİN TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİLMESİ

SABPO METODOLOJİSİ KULLANILARAK FIPA UYUMLU ÇOK-ETMENLİ BİR OTEL REZERVASYON SİSTEMİNİN TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİLMESİ SABPO METODOLOJİSİ KULLANILARAK FIPA UYUMLU ÇOK-ETMENLİ BİR OTEL REZERVASYON SİSTEMİNİN TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİLMESİ Ayşegül ALAYBEYOĞLU*, Geylani KARDAŞ**, Rıza Cenk ERDUR* ve Oğuz DİKENELLİ (*)Ege

Detaylı

Anlamsal Web Politika Dillerinin Karşılaştırılması

Anlamsal Web Politika Dillerinin Karşılaştırılması Anlamsal Web Politika Dillerinin Karşılaştırılması Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü 35100 Bornova / İzmir - Türkiye ozgu.can@ege.edu.tr 2 İçindekiler Giriş Politika Kavramları Anlamsal Web

Detaylı

Ders 8 Konu Özeti ve Problemler

Ders 8 Konu Özeti ve Problemler Ders 8 Konu Özeti ve Problemler C# ve Nesne Yönelimli Programlamanın 3 Prensibi Kapsülleme (Encapsulation) Nesne yönelimli programlamanın ilk prensibi kapsülleme (encapsulation) olarak adlandırılır. Bu

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu

İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu İŞLETİM SİSTEMİ KATMANLARI (Çekirdek, kabuk ve diğer temel kavramlar) Bir işletim sisteminin yazılım tasarımında ele alınması gereken iki önemli konu bulunmaktadır; 1. Performans: İşletim sistemi, makine

Detaylı

Bilgi Servisleri (IS)

Bilgi Servisleri (IS) Bilgi Servisleri (IS) GRID Kullanıcı Eğitimi Boğaziçi Üniversitesi 2007, İstanbul Emrah AKKOYUN Konu Başlığı Neden ihtiyaç duyulur? Kullanıcılar kimlerdir? Bilgi Servisi türleri MDS ve BDII LDAP Bilgi

Detaylı

4.Sınıf. Dersin amacı öğrencilerin Türkiye deki idari ve yasal düzenlemeler hakkında bilgi sahibi

4.Sınıf. Dersin amacı öğrencilerin Türkiye deki idari ve yasal düzenlemeler hakkında bilgi sahibi 4.Sınıf 7. Yarıyıl (Güz Dönemi) Yönetim ve Mevzuat (AKTS 4) 3 saat Dersin amacı öğrencilerin Türkiye deki idari ve yasal düzenlemeler hakkında bilgi sahibi olmasını sağlamaktır. Türkiye Cumhuriyeti nin

Detaylı

YAZILIM KAVRAMINA BİR BAKIŞ. Gürcan Banger Elektrik Yük. Müh. ESOGÜ - 9 Nisan 2007

YAZILIM KAVRAMINA BİR BAKIŞ. Gürcan Banger Elektrik Yük. Müh. ESOGÜ - 9 Nisan 2007 YAZILIM KAVRAMINA BİR BAKIŞ Gürcan Banger Elektrik Yük. Müh. ESOGÜ - 9 Nisan 2007 YAZILIM ve DONANIM Bilgisayar kavramı, donanım ve yazılım olmak üzere iki ana bileşenden oluşuyor. Elektronik, mekanik

Detaylı

ANLAMSAL WEB ORTAMINDA ÇALIŞAN ÇOK ETMENLİ SİSTEMLERİN MODEL GÜDÜMLÜ GELİŞTİRİLMESİ

ANLAMSAL WEB ORTAMINDA ÇALIŞAN ÇOK ETMENLİ SİSTEMLERİN MODEL GÜDÜMLÜ GELİŞTİRİLMESİ EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (DOKTORA TEZİ) ANLAMSAL WEB ORTAMINDA ÇALIŞAN ÇOK ETMENLİ SİSTEMLERİN MODEL GÜDÜMLÜ GELİŞTİRİLMESİ Geylani KARDAŞ Uluslararası Bilgisayar Anabilim Dalı Bilim Dalı

Detaylı

Film Arşiv Sistemi. Yazılım Tasarım Belgesi

Film Arşiv Sistemi. Yazılım Tasarım Belgesi 1. Sürüm Tarihçesi Film Arşiv Sitesi Yazılım Tasarım Belgesi Sürüm Tarih Yazarlar Açıklamalar 1.0 28.12.2010 Rana ALGAN Elif BONCUK Bu belge sistemin tasarım detaylarını içerir. 2. Giriş 2.1 Amaç ve Kapsam

Detaylı

Veri Tabanı-I 1.Hafta

Veri Tabanı-I 1.Hafta Veri Tabanı-I 1.Hafta 2010-2011 Bahar Dönemi Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Burdur 2011 Muhammer İLKUÇAR 1 Veri ve Veri Tabanı Nedir? Veri Bir anlamı olan ve kaydedilebilen

Detaylı

Arş.Gör.Muhammet Çağrı Gencer Bilgisayar Mühendisliği KTO Karatay Üniversitesi 2015

Arş.Gör.Muhammet Çağrı Gencer Bilgisayar Mühendisliği KTO Karatay Üniversitesi 2015 Arş.Gör.Muhammet Çağrı Gencer Bilgisayar Mühendisliği KTO Karatay Üniversitesi 2015 KONU BAŞLIKLARI 1. Yazılım Mimarisi nedir? 2. Yazılımda Karmaşıklık 3. Üç Katmanlı Mimari nedir? 4. Üç Katmanlı Mimari

Detaylı

KÜTÜPHANECİLİKTE STANDARTLAŞMA VE MARC-XML ÇÖZÜMÜ

KÜTÜPHANECİLİKTE STANDARTLAŞMA VE MARC-XML ÇÖZÜMÜ KÜTÜPHANECİLİKTE STANDARTLAŞMA VE MARC-XML ÇÖZÜMÜ Zehra TAŞKIN ztaskin@hacettepe.edu.tr http://yunus.hacettepe.edu.tr/~ztaskin PLAN MARC Standartları XML MARC XML Neden MARC için XML? MARC XML için gerekli

Detaylı

Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Tanıtımı

Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Tanıtımı Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Tanıtımı cse@akdeniz.edu.tr Antalya, 2015 2 Özet Akdeniz Üniversitesi tanıtım filmi Neden Bilgisayar Mühendisliği Bilgisayar Mühendisi

Detaylı

Algoritma Geliştirme ve Veri Yapıları 2 Veri Modelleri. Mustafa Kemal Üniversitesi

Algoritma Geliştirme ve Veri Yapıları 2 Veri Modelleri. Mustafa Kemal Üniversitesi Algoritma Geliştirme ve Veri Yapıları 2 Veri Modelleri Veri modelleri, veriler arasında ilişkisel ve sırasal düzeni gösteren kavramsal tanımlardır. Her program en azından bir veri modeline dayanır. Uygun

Detaylı

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ WEB PROGRAMCISI MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI)

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ WEB PROGRAMCISI MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI) T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ WEB PROGRAMCISI MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI) 2013 ANKARA ÖN SÖZ Günümüzde mesleklerin değişim ile karşı karşıya

Detaylı

Doç. Dr. Cüneyt BAYILMIŞ

Doç. Dr. Cüneyt BAYILMIŞ BSM 460 KABLOSUZ ALGILAYICI AĞLAR 1 BSM 460 KABLOSUZ ALGILAYICI AĞLAR 1. Hafta NESNELERİN İNTERNETİ (Internet of Things, IoT) 2 Giriş İletişim teknolojilerinde ve mikroelektronik devrelerde yaşanan gelişmeler

Detaylı

NESNEYE YÖNELİK TASARIM SÜRECİ

NESNEYE YÖNELİK TASARIM SÜRECİ NESNEYE YÖNELİK TASARIM SÜRECİ GİRİŞ Nasıl? sorusuna yanıt aranır. Nesne modeli: Analizden tasarıma. Doğrudan problem alanı ile ilgili nesnelerden oluşan model, yardımcı nesnelerle zenginleştirilir. Ana

Detaylı

TÜİK e-vt Teknik Kılavuz

TÜİK e-vt Teknik Kılavuz TÜİK e-vt Teknik Kılavuz Genel Açıklamalar Mayıs 2015 ANKARA Versiyon: 1.1 1/6 Versiyon Yayım Tarihi Eklenen/Silinen/Değişen Bölüm Açıklama 1.0 20.02.2014 ---- Kılavuzun ilk sürümü. 1.1 04.05.2015 Sayfa

Detaylı

Akıllı telefonlar, avuçiçi bilgisayarlar ile taşınabilir (cep) telefonların özelliklerini birleştiren cihazlardır. Akıllı telefonlar kullanıcıların

Akıllı telefonlar, avuçiçi bilgisayarlar ile taşınabilir (cep) telefonların özelliklerini birleştiren cihazlardır. Akıllı telefonlar kullanıcıların Akıllı telefonlar, avuçiçi bilgisayarlar ile taşınabilir (cep) telefonların özelliklerini birleştiren cihazlardır. Akıllı telefonlar kullanıcıların bilgilerini saklamalarına, program yüklemelerine izin

Detaylı

Üniversite Yerleşkelerinde İletişim Gereksinimi ve Bir Çözüm Önerisi

Üniversite Yerleşkelerinde İletişim Gereksinimi ve Bir Çözüm Önerisi inet-tr 06 - XI. "Türkiye'de İnternet" Konferansı Bildirileri 21-23 Aralık 2006 TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, Ankara Üniversite Yerleşkelerinde İletişim Gereksinimi ve Bir Çözüm Önerisi Ondokuz

Detaylı

YZM 2108 Yazılım Mimarisi ve Tasarımı

YZM 2108 Yazılım Mimarisi ve Tasarımı YZM 2108 Yazılım Mimarisi ve Tasarımı Yrd. Doç. Dr. Deniz KILINÇ Celal Bayar Üniversitesi Hasan Ferdi Turgutlu Teknoloji Fakültesi Yazılım Mühendisliği 1 BÖLÜM - 1 Yazılım Tasarımına Giriş Bu bölümde;

Detaylı

Google Web Toolkit ile Öğretim Elemanı Otomasyon Sistemi

Google Web Toolkit ile Öğretim Elemanı Otomasyon Sistemi Google Web Toolkit ile Öğretim Elemanı Otomasyon Sistemi Mehmet Karakoç Akdeniz Üniversitesi Bilgisayar Bilimleri Araştırma ve Uygulama Merkezi 28.11.2014 inet-tr'14 : GWT AUFaculty Project 1 İçerik Giriş

Detaylı

ESİS Projesi. Kaynaklar Bakanlığı

ESİS Projesi. Kaynaklar Bakanlığı ESİS Projesi Hem ulusal, hem de uluslararası platformda enerji, bir ülkenin politika üretmesi ve uygulaması gereken en önemli stratejik alanlardan birisidir. Ülkemiz de sahip olduğu kritik jeopolitik konumu

Detaylı

3. sınıf. Bilgisayarla kataloglamanın doğuşu gelişimi ve bugünkü durum ele alınmaktadır. Bu derste

3. sınıf. Bilgisayarla kataloglamanın doğuşu gelişimi ve bugünkü durum ele alınmaktadır. Bu derste 3. sınıf 5. Yarıyıl (Güz Dönemi) Bilgi Kaynaklarının Tanımlanması ve Erişimi I (AKTS 5) 3 saat Bilgisayarla kataloglamanın doğuşu gelişimi ve bugünkü durum ele alınmaktadır. Bu derste Kütüphane Otomasyon

Detaylı

TeamBase5 BELEDİYE İLETİŞİM MERKEZİ SIEMENS

TeamBase5 BELEDİYE İLETİŞİM MERKEZİ SIEMENS SIEMENS TeamBase5 BELEDİYE İLETİŞİM MERKEZİ SIEMENS TEAMBASE 5 BELEDİYE İLETİŞİM MERKEZİ Her geçen gün hızla değişen ve gelişen teknoloji, kurumların ve vatandaşların birbirleriyle olan iletişimlerine

Detaylı

Gezgin Etmen Sistemlerinin Başarım Ölçümü: Benzetim Tekniği

Gezgin Etmen Sistemlerinin Başarım Ölçümü: Benzetim Tekniği Gezgin Etmen Sistemlerinin Başarım Ölçümü: Benzetim Tekniği Gürol Erdoğan 1, Mustafa Yıldız 1, Mehmet Erdem Türsem 2, Selahattin Kuru 1 1 Enformatik Uygulama ve Araştırma Merkezi, Işık Üniversitesi, İstanbul

Detaylı

BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ

BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Sınıf / Y.Y. Ders Saati (T+U+L) Kredi AKTS YAPAY ZEKA BG-421 4/2 2+1+0 2+.5 4 Dersin Dili : TÜRKÇE Dersin Seviyesi : LİSANS

Detaylı

JAVA RMI ve Hibernate teknolojileri kullanılarak çok amaçlı bir yazılım altyapısı hazırlanması

JAVA RMI ve Hibernate teknolojileri kullanılarak çok amaçlı bir yazılım altyapısı hazırlanması JAVA RMI ve Hibernate teknolojileri kullanılarak çok amaçlı bir yazılım altyapısı hazırlanması Hakan ALBAĞ Tahsin Barış AKAN Bitirme Projesi 05.06.2006 Giriş Ticari yazılımlarda ortak ihtiyaçlar Birden

Detaylı

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK FAKÜLTESİ. AKILLI FİYAT ARAMA MOTORU TiLQi.NET

İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK FAKÜLTESİ. AKILLI FİYAT ARAMA MOTORU TiLQi.NET İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK FAKÜLTESİ AKILLI FİYAT ARAMA MOTORU TiLQi.NET Bitirme Ödevi Kadir Kemal Dursun 040000643 Hakan Demirtaş 040000684 Bölüm : Bilgisayar Mühendisliği Anabilim

Detaylı

SİSTEM ANALİZİ VE TASARIMI. Sistem Analizi -Bilgi Sistemleri-

SİSTEM ANALİZİ VE TASARIMI. Sistem Analizi -Bilgi Sistemleri- SİSTEM ANALİZİ VE TASARIMI Sistem Analizi -Bilgi Sistemleri- Bilgi Sistemi Bilgi sistemi, karar vericiler için verileri işleyerek bilgi sağlayan çoğunlukla bilgisayara dayalı sistemlerdir. Bilgi sistemi

Detaylı

SİSTEM VE YAZILIM. o Bilgisayar sistemleri donanım, yazılım ve bunları işletmek üzere gerekli işlemlerden oluşur.

SİSTEM VE YAZILIM. o Bilgisayar sistemleri donanım, yazılım ve bunları işletmek üzere gerekli işlemlerden oluşur. SİSTEM VE YAZILIM o Bilgisayar sistemleri donanım, yazılım ve bunları işletmek üzere gerekli işlemlerden oluşur. o Yazılım, bilgisayar sistemlerinin bir bileşeni olarak ele alınmalıdır. o Yazılım yalnızca

Detaylı

İş Zekası Sistemi Veriyi Stratejik Bilgiye Dönüştürür

İş Zekası Sistemi Veriyi Stratejik Bilgiye Dönüştürür İş Zekası Sistemi İş Zekası Sistemi İş Zekâsı Sistemi kolay kullanılır, zengin raporlama ve çözümleme yeteneklerine sahip, farklı veri kaynaklarını birleştirir, yöneticilere çok boyutlu, kurumsal bir görüş

Detaylı

AĞ HİZMETLERİ. Öğr.Gör.Volkan ALTINTAŞ. Version 4.0

AĞ HİZMETLERİ. Öğr.Gör.Volkan ALTINTAŞ. Version 4.0 AĞ HİZMETLERİ Öğr.Gör.Volkan ALTINTAŞ Version 4.0 İSTEMCİ SUNUCU İLİŞKİSİ İnsanlar her gün başkalarıyla iletişim kurmak ve rutin görevlerini yerine getirmek için ağ ve İnternet üzerinden sağlanan hizmetleri

Detaylı

Yazılım Nedir? 2. Yazılımın Tarihçesi 3. Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5. Yazılımın Önemi 6

Yazılım Nedir? 2. Yazılımın Tarihçesi 3. Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5. Yazılımın Önemi 6 ix Yazılım Nedir? 2 Yazılımın Tarihçesi 3 Yazılım Grupları 4 Sistem Yazılımları 4 Kullanıcı Yazılımları 5 Yazılımın Önemi 6 Yazılımcı (Programcı) Kimdir? 8 Yazılımcı Olmak 9 Adım Adım Yazılımcılık 9 Uzman

Detaylı

Bilgisayarda Programlama. Temel Kavramlar

Bilgisayarda Programlama. Temel Kavramlar Bilgisayarda Programlama Temel Kavramlar KAVRAMLAR Programlama, yaşadığımız gerçek dünyadaki problemlere ilişkin çözümlerin bilgisayarın anlayabileceği bir biçime dönüştürülmesi / ifade edilmesidir. Bunu

Detaylı

İş Zekâsı Sistemi Projesi

İş Zekâsı Sistemi Projesi BI İş Zekâsı Sistemi Projesi Ulaş Kula, Bilişim Ltd. Esinkap 5. Ar-Ge Proje Pazarı 31 Mayıs 2012 Bilişim Ltd. 1985 te kurulan Bilişim Ltd, Türkiye nin üstün başarıyla sonuçlanmış önemli projelerine imza

Detaylı

XBRL. Şükrü ŞENALP Yeminli Mali Müşavir Sorumlu Ortak Baş Denetçi

XBRL. Şükrü ŞENALP Yeminli Mali Müşavir Sorumlu Ortak Baş Denetçi Şükrü ŞENALP Yeminli Mali Müşavir Sorumlu Ortak Baş Denetçi XBRL dünya çapında iş dünyasıyla finansal veriler arasında elektronik iletişimi sağlayan devrimsel nitelikte bir dildir. Hazırlık aşamasında,

Detaylı

Turquaz. Açık kodlu muhasebe yazılımı http://www.turquaz.com. Turquaz Proje Grubu

Turquaz. Açık kodlu muhasebe yazılımı http://www.turquaz.com. Turquaz Proje Grubu Turquaz Açık kodlu muhasebe yazılımı http://www.turquaz.com Turquaz Proje Grubu Konu Başlıkları 1. Turquaz Proje Grubu 2. Programın fikri 3. Geliştirme aşaması 4. Programın içeriği 5. Yapılacaklar 6. Dizayn

Detaylı

BioAffix Ones Technology nin tescilli markasıdır.

BioAffix Ones Technology nin tescilli markasıdır. BioAffix Ones Technology nin tescilli markasıdır. ? NEDEN BİYOMETRİK DOĞRULAMA SUNUCU TABANLI BİYOMETRİK MICROSOFT WINDOWS OTURUM AÇMA UYGULAMASI Biyometrik veri taklit edilemez, şifre gibi unutulamaz!

Detaylı

Windows Mobile İşletim Sistemleri İçin Veri Giriş Yazılımı

Windows Mobile İşletim Sistemleri İçin Veri Giriş Yazılımı Windows Mobile İşletim Sistemleri İçin Veri Giriş Yazılımı Yasin Hınıslıoğlu 1 Mehmet Serdar Güzel 2 1 Ahmet Yesevi Üniversitesi Yönetim Bilişim Sistemleri Bölümü, Ankara 2 Ankara Üniversitesi Bilgisayar

Detaylı

Bilgisayar Mühendisliği. Bilgisayar Mühendisliğine Giriş 1

Bilgisayar Mühendisliği. Bilgisayar Mühendisliğine Giriş 1 Bilgisayar Mühendisliği Bilgisayar Mühendisliğine Giriş 1 Mühendislik Nedir? Mühendislik, bilim ve matematiğin yararlı cihaz ve sistemlerin üretimine uygulanmasıdır. Örn: Elektrik mühendisleri, elektronik

Detaylı

Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ. Akademik Bilişim 2013 1

Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ. Akademik Bilişim 2013 1 Öğr. Gör. Hakan YÜKSEL hakanyuksel@sdu.edu.tr SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ Akademik Bilişim 2013 1 İçerik Hareket Temelli İşlemler Temassız hareket algılayıcısı: Kinect Kinect Uygulamaları Kinect in getirdikleri

Detaylı

Bilgisayar Mühendisliğine Giriş. Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN

Bilgisayar Mühendisliğine Giriş. Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN Bilgisayar Mühendisliğine Giriş Yrd.Doç.Dr.Hacer KARACAN İçerik Dosya Organizasyonu (File Organization) Veritabanı Sistemleri (Database Systems) BM307 Dosya Organizasyonu (File Organization) İçerik Dosya

Detaylı

1 Temel Kavramlar. Veritabanı 1

1 Temel Kavramlar. Veritabanı 1 1 Temel Kavramlar Veritabanı 1 Veri Saklama Gerekliliği Bilgisayarların ilk bulunduğu yıllardan itibaren veri saklama tüm kurum ve kuruluşlarda kullanılmaktadır. Veri saklamada kullanılan yöntemler; Geleneksel

Detaylı

BLM401 Mobil Cihazlar için ANDROİD İşletim Sistemi GÜVENLİK VE İZİNLER. BLM401 Dr.Refik SAMET

BLM401 Mobil Cihazlar için ANDROİD İşletim Sistemi GÜVENLİK VE İZİNLER. BLM401 Dr.Refik SAMET BLM401 Mobil Cihazlar için ANDROİD İşletim Sistemi GÜVENLİK VE İZİNLER BLM401 Dr.Refik SAMET 1 GİRİŞ (1/3) Güvenlik, verilerin veya bilgilerin saklanması, kullanılması ve taşınması esnasında bilgilerin

Detaylı

UNIVERSAL BİLGİ TEKNOLOJİLERİ

UNIVERSAL BİLGİ TEKNOLOJİLERİ UNIVERSAL BİLGİ TEKNOLOJİLERİ Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile Bilgisayar Destekli Tasarım (CAD) Sistemleri Arasındaki Temel Farklar Universal Bilgi Teknolojileri Ltd. Şti. 2010. Tüm hakları saklıdır.

Detaylı

BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER

BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER Yazılımı ve Genel Özellikleri Doç.Dr. Cüneyt BAYILMIŞ Kablosuz Ağların Modellemesi ve Analizi 1 OPNET OPNET Modeler, iletişim sistemleri ve

Detaylı

Aktarımı Çalıştırmak/Geri Almak 146 Alan Seçenekleri 148 Veri Tabanı Şeması 150 Veri Tabanı ile İlgili Bazı Rake Görevleri 162 Modeller 164

Aktarımı Çalıştırmak/Geri Almak 146 Alan Seçenekleri 148 Veri Tabanı Şeması 150 Veri Tabanı ile İlgili Bazı Rake Görevleri 162 Modeller 164 xi Ruby on Rails Nedir? 2 Rails Neden Farklıdır? 2 Başlamadan Önce Bilinmesi Gerekenler 4 İnternet Nasıl Çalışır? 4 İstemci-Web Sunucu İlişkisi 5 HTTP Protokolü 6 URL-Kaynak Konumlandırma Adresleri 7 HTTP

Detaylı

ÖZGÜR YAZILIMLAR İLE J2EE

ÖZGÜR YAZILIMLAR İLE J2EE ÖZGÜR YAZILIMLAR İLE J2EE Buğra Çakır bugra@ibrahimcakir.com Seminer İçeriği 1. İki ve üç katmanlı yazılım mimarileri 2. Java ve J2EE platformu 3. Özgür yazılımlar ile J2EE 4. Eclipse, Lomboz ve JBoss

Detaylı

İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ. Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği

İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ. Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği İŞLETİM SİSTEMLERİNE GİRİŞ Von Neumann Mimarisi Modern bilgisayar çalışma prensipleri, Von Neumann ın 1945 de geliştirdiği mimariyi temel almaktadır. Merkezi İşlem Birimi Aritmetik ve Mantık Birimi Kontrol

Detaylı

FINDIK Herkese Açık Filtre 18.04.2009

FINDIK Herkese Açık Filtre 18.04.2009 FINDIK Herkese Açık Filtre 18.04.2009 FINDIK Ekibi Sunum Planı Neden içerik filtreleme? Peki neden FINDIK? FINDIK nasıl kullanılır? FINDIK uygulama tasarımı FINDIK nasıl geliştirilir? Gelecek

Detaylı

SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI

SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI BIL3403 Öğ. Gör. ASLI BiROL abirol@kavram.edu.tr 01.10.2012 Dersin Amacı Bu ders ile öğrenci; edindiği mesleki bilgi birikimini kullanarak sektörde uygulanabilir bir projeyi

Detaylı

GİRİŞ BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL VE KURAMSAL ÇERÇEVE: İŞLETME KULUÇKASI KAVRAMI 1.1. İŞLETME KULUÇKALARININ TANIMI... 24

GİRİŞ BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL VE KURAMSAL ÇERÇEVE: İŞLETME KULUÇKASI KAVRAMI 1.1. İŞLETME KULUÇKALARININ TANIMI... 24 iv İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ VE TEŞEKKÜR... İ ÖZET... İİ ABSTRACT... İİİ İÇİNDEKİLER... İV KISALTMALAR DİZİNİ... X ŞEKİLLER DİZİNİ... Xİ ÇİZELGELER DİZİNİ... Xİİİ GİRİŞ GİRİŞ... 1 ÇALIŞMANIN AMACI... 12 ÇALIŞMANIN

Detaylı

Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr. Gölhisar Meslek Yüksekokulu

Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr. Gölhisar Meslek Yüksekokulu Öğr.Gör. Gökhan TURAN www.gokhanturan.com.tr Gölhisar Meslek Yüksekokulu Bilgisayarın Yapısı Donanım (Hardware): Bir bilgisayara genel olarak bakıldığında; Kasa, Ekran, Klavye, Fare, Yazıcı, Hoparlör,

Detaylı

Üst Düzey Programlama

Üst Düzey Programlama Üst Düzey Programlama Servlet Üst Düzey Programlama-ders01/ 1 Servlet Nedir? Web sayfaları ilk başlarda durağan bir yapıya sahipti ve kullanıcıdan bilgi alarak işlemler yapmıyordu. Zamanın geçmesiyle kullanıcıya

Detaylı

1 PROGRAMLAMAYA GİRİŞ

1 PROGRAMLAMAYA GİRİŞ İÇİNDEKİLER IX İÇİNDEKİLER 1 PROGRAMLAMAYA GİRİŞ 1 Problem Çözme 1 Algoritma 1 Algoritmada Olması Gereken Özellikler 2 Programlama Dilleri 6 Programlama Dillerinin Tarihçesi 6 Fortran (Formula Translator)

Detaylı

COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ SERVER MİMARİSİ SERVER UYGULAMA GELİŞTİRME EĞİTİMİ

COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ SERVER MİMARİSİ SERVER UYGULAMA GELİŞTİRME EĞİTİMİ COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ SERVER MİMARİSİ SERVER UYGULAMA GELİŞTİRME EĞİTİMİ http://facebook.com/esriturkey https://twitter.com/esriturkiye egitim@esriturkey.com.tr Kursun Süresi: 5 Gün 30 Saat COĞRAFİ

Detaylı

DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ DERS/MODÜL/BLOK TANITIM FORMU. Dersin Kodu: CSE 5047

DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ DERS/MODÜL/BLOK TANITIM FORMU. Dersin Kodu: CSE 5047 Dersi Veren Birim: Fen Bilimleri Enstitüsü Dersin Türkçe Adı: İleri Ağ Teknolojileri Dersin Orjinal Adı: Advanced Network Technologies Dersin Düzeyi:(Ön lisans, Lisans, Yüksek Lisans, Doktora) Lisansüstü

Detaylı

ÇEVRİM İÇİ VERİ TABANLARININ SEÇİMİ VE KULLANIMINDA KÜTÜPHANECİLERİN ROLÜ

ÇEVRİM İÇİ VERİ TABANLARININ SEÇİMİ VE KULLANIMINDA KÜTÜPHANECİLERİN ROLÜ ÇEVRİM İÇİ VERİ TABANLARININ SEÇİMİ VE KULLANIMINDA KÜTÜPHANECİLERİN ROLÜ Dr. Hatice Kübra Bahşişoğlu ÜNAK Kamil Çömlekçi ÜNAK Kütüphanecilerin Değişen Rolleri Geleneksel Roller Koleksiyon geliştirme ve

Detaylı

ELEKTRONİK NÜSHA. BASILMIŞ HALİ KONTROLSUZ KOPYADIR

ELEKTRONİK NÜSHA. BASILMIŞ HALİ KONTROLSUZ KOPYADIR Doküman Adı: GELİŞTİRME SÜREÇLERİ Doküman No.: P508 Revizyon No: 01 5 1 Web Sayfası Hazırlama Talimatı iptal edildiği için 5.2 maddesinden ilgili cümle çıkartıldı. 3 1 Web Sayfası Hazırlama Talimatı iptal

Detaylı

T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ (1902B) BAŞLANGIÇ PROGRAMI PROJESİ BAŞVURU SUNUMU

T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ (1902B) BAŞLANGIÇ PROGRAMI PROJESİ BAŞVURU SUNUMU T.C. ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ (1902B) BAŞLANGIÇ PROGRAMI PROJESİ BAŞVURU SUNUMU 1. BİLİMSEL ARAŞTIRMA PROJELERİ ÖNERİ ÖZETİ VE ANAHTAR KELİMELER: (Projenin literatürdeki yeri, özgün değeri, amacı, yöntem,

Detaylı

Geleneksel Yazılım Mühendisliğinden Alana Özel Yazılım Mühendisliğine Doğru

Geleneksel Yazılım Mühendisliğinden Alana Özel Yazılım Mühendisliğine Doğru Geleneksel Yazılım Mühendisliğinden Alana Özel Yazılım Mühendisliğine Doğru DR. ÇAĞATAY ÇATAL TÜBİTAK-UEKAE Bilişim Teknolojileri Enstitüsü cagatay.catal@bte.mam.gov.tr www.cagataycatal.com İçerik 1. Giriş

Detaylı

Demetleme Yönteminin Y 3-Katmanlı Mimari Yapı ile Gerçeklenmesi. eklenmesi. KalacakYer.com

Demetleme Yönteminin Y 3-Katmanlı Mimari Yapı ile Gerçeklenmesi. eklenmesi. KalacakYer.com Demetleme Yönteminin Y 3-Katmanlı Mimari Yapı ile Gerçeklenmesi eklenmesi KalacakYer.com BİTİRME ÖDEVİ Grup Elemanları: Demet NAR 040000660 Neşe e ALYÜZ 040000662 Danış ışman: Yrd. Doç Dr. Feza BUZLUCA

Detaylı

Rapor Hazırlama Kuralları

Rapor Hazırlama Kuralları Temel Bilgiler 1. Temel Bilgiler Rapor Hazırlama Kuralları Bilgisayar programcılıüı öğrencilerinin hazırlayacakları tüm proje ve bitirme projesiraporlarını bu belgede açıklandığı biçimde hazırlamaları

Detaylı

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ ANDROİD İLE MOBİL PROGRAMLAMA GELİŞTİRME VE UYUM EĞİTİMİ MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI)

BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ ANDROİD İLE MOBİL PROGRAMLAMA GELİŞTİRME VE UYUM EĞİTİMİ MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI) T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ ANDROİD İLE MOBİL PROGRAMLAMA GELİŞTİRME VE UYUM EĞİTİMİ MODÜLER PROGRAMI (YETERLİĞE DAYALI) 2014 ANKARA ÖN SÖZ Günümüzde

Detaylı

BİLGİ VE İLETİŞİM TEKNOLOJİSİ 2011 2012 ÖĞRETİM YILI 9.SINIF ÖĞRETİM PROGRAMI

BİLGİ VE İLETİŞİM TEKNOLOJİSİ 2011 2012 ÖĞRETİM YILI 9.SINIF ÖĞRETİM PROGRAMI VERİ TABANI (4 x 40 ) ritabanına Giriş BİLGİ VE İLETİŞİM TEKNOLOJİSİ 2011 2012 ÖĞRETİM YILI 9.SINIF ÖĞRETİM PROGRAMI ritabanı Tablo Alan Kayıt ri Türü Alan Özellikleri Birincil Anahtar Sorgu Form Rapor

Detaylı

Bulut Bilişim. Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Web Servisleri

Bulut Bilişim. Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Web Servisleri Bulut Bilişim Ege Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Web Servisleri Ediz TÜRKOĞLU 05-07-8509 Özlem GÜRSES 05-07-8496 Savaş YILDIZ 05-07-8569 Umut BENZER 05-06-7670 İ çerik İçerik...2 Bulut Bilişim Nedir?...3

Detaylı

Yazılım Gereksinimlerine İlişkin Belirtimler. Sürüm <1.0>

<Ekip Adı> <Proje Adı> Yazılım Gereksinimlerine İlişkin Belirtimler. Sürüm <1.0> Yazılım Gereksinimlerine İlişkin Belirtimler Sürüm [Not: Aşağıda yer alan şablon, Rational Unified Process ile birlikte kullanılmak üzere sağlanmıştır] [Köşeli parantezler

Detaylı

TABİMnet E-DEFTER ve E-FATURA PROGRAMI

TABİMnet E-DEFTER ve E-FATURA PROGRAMI TABİMnet E-DEFTER ve E-FATURA PROGRAMI Tabim e-defter çözümü ile Yevmiye Defteri ve Defter-i Kebir belgelerini, Gelir İdaresi Daire Başkanlığı'nın belirlediği standartlara uygun olarak hazırlayıp GİB'e

Detaylı

MVC Kul anıcı Doğrulama ve Yetkilendirme MVC Filtreler Action Filter FilterAttribute IActionFilter FilterAttribute IActionFilter

MVC Kul anıcı Doğrulama ve Yetkilendirme MVC Filtreler Action Filter FilterAttribute IActionFilter FilterAttribute  IActionFilter MVC Kullanıcı Doğrulama ve Yetkilendirme MVC projesinde kullanıcıların oturum açmasının sağlanması ve sadece yetkili oldukları action metotlara erişebilmelerini anlatan bir örnek uygulama gerçekleştirilecektir.

Detaylı

Mehmet BOZ ULAKBİM mehmet@ulakbim.gov.tr AB 06 Pamukkale Üniversitesi 9 Şubat 2006, Denizli Neden Toplu Katalog?

Mehmet BOZ ULAKBİM mehmet@ulakbim.gov.tr AB 06 Pamukkale Üniversitesi 9 Şubat 2006, Denizli Neden Toplu Katalog? Toplu Katalog Çalışmaları; Gelişmeler Işığında Bir Değerlendirme Mehmet BOZ ULAKBİM mehmet@ulakbim.gov.tr AB 06 Pamukkale Üniversitesi 9 Şubat 2006, Denizli Kapsam Neden Toplu Katalog? Nasıl bir Sistem?

Detaylı

İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM: HALKLA İLİŞKİLERLE İLGİLİ KAVRAMSAL ÇERÇEVE... 1 KISIM I:

İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM: HALKLA İLİŞKİLERLE İLGİLİ KAVRAMSAL ÇERÇEVE... 1 KISIM I: İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM: HALKLA İLİŞKİLERLE İLGİLİ KAVRAMSAL ÇERÇEVE... 1 KISIM I: Halkla İlişkiler ve İmaj Mühendisliği Kavramı... 2 1. Halkla İlişkilerin Tanımı... 3 2. Halkla İlişkiler Kavramının

Detaylı

Öğr. Gör. Serkan AKSU http://www.serkanaksu.net. http://www.serkanaksu.net/ 1

Öğr. Gör. Serkan AKSU http://www.serkanaksu.net. http://www.serkanaksu.net/ 1 Öğr. Gör. Serkan AKSU http://www.serkanaksu.net http://www.serkanaksu.net/ 1 JavaScript JavaScript Nedir? Nestcape firması tarafından C dilinden esinlenerek yazılmış, Netscape Navigator 2.0 ile birlikte

Detaylı

DEĞER MÜHENDİSLİĞİ. Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi. Maltepe Üniversitesi - 2014

DEĞER MÜHENDİSLİĞİ. Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi. Maltepe Üniversitesi - 2014 DEĞER MÜHENDİSLİĞİ Veli KOÇAK Yazılım Mühendisi Maltepe Üniversitesi - 2014 GİRİŞ Günümüzün rekabetçi koşullarında varlığını sürdürmek isteyen işletmeler, düşük maliyetli, yüksek kaliteli ve müşteri isteklerine

Detaylı

Hızlı Başlangıç Kılavuzu

Hızlı Başlangıç Kılavuzu Hızlı Başlangıç Kılavuzu 1. Adım Windows Server 2012'yi Yükleme Bilgisayarınız Windows Server 2012 yüklenmiş olarak teslim edildiyse, 1. Adım'ı atlayabilirsiniz. Yükleme Yönergeleri Yükleme yönergeleri,

Detaylı

Veri Tabanı-I 1.Hafta

Veri Tabanı-I 1.Hafta Veri Tabanı-I 1.Hafta 2015-2016 Bahar Dönemi Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Burdur 2015 Yrd.Doç.Dr. M. İLKUÇAR 1Muhammer İLKUÇAR, MAKÜ-2011 BURDUR

Detaylı

Pardus Yazılım Testleri ve Hata Takip Sistemi

Pardus Yazılım Testleri ve Hata Takip Sistemi Ulusal Elektronik ve Kriptoloji Araştırma Enstitüsü TÜBİTAK İstanbul Bilgi Üniversitesi 3 Nisan, 2010 Başlıklar 1 Yazılım Testi Nedir? Neden Önemlidir? 2 Test Türleri 3 Nedir? Hata Döngüsü 4 Özgür Yazılım

Detaylı

Veri Ambarından Veri Madenciliğine

Veri Ambarından Veri Madenciliğine Veri Ambarından Veri Madenciliğine Yrd. Doç. Dr. Ömer Utku Erzengin 1, Uzman Emine Çetin Teke 2, İstatistikçi Nurzen Üzümcü 3 1 Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi İstatistik Bölümü 2

Detaylı

2. SÜREKLİ DENETİME İLİŞKİN GENEL BİLGİLER

2. SÜREKLİ DENETİME İLİŞKİN GENEL BİLGİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... v TABLO LİSTESİ... xi ŞEKİL LİSTESİ... xiii KISALTMALAR... xiv 2. SÜREKLİ DENETİME İLİŞKİN GENEL BİLGİLER... 4 2.1. SÜREKLİ DENETİMİN TANIMI... 4 2.2. SÜREKLİ DENETİM İLE GELENEKSEL

Detaylı

BLG4146 - Sistem Analizi ve Tasarımı. Öğr. Grv. Aybike ŞİMŞEK

BLG4146 - Sistem Analizi ve Tasarımı. Öğr. Grv. Aybike ŞİMŞEK BLG4146 - Sistem Analizi ve Tasarımı Öğr. Grv. Aybike ŞİMŞEK Tasarım Evresi Analiz evresinde sorulan NE sorusuyla elde edilen bilgilerin NASIL yapılacağı, NASIL gerçekleştirileceğinin ortaya konulduğu

Detaylı

Güvenlik Java ve Web Uygulama Güvenliği

Güvenlik Java ve Web Uygulama Güvenliği Güvenlik Java ve Web Uygulama Güvenliği Melih Sakarya www.melihsakarya.com melih.sakarya@gmail.com www.mergecons.com Olası Açıklar Donanımsal açıklar Sistemsel Açıklar Yazılımsal Açıklar Sosyal Mühendislik

Detaylı

Bölüm 8 : PROTOKOLLER VE KATMANLI YAPI: OSI, TCP/IP REFERANS MODELLERİ.

Bölüm 8 : PROTOKOLLER VE KATMANLI YAPI: OSI, TCP/IP REFERANS MODELLERİ. Bölüm 8 : PROTOKOLLER VE KATMANLI YAPI: OSI, TCP/IP REFERANS MODELLERİ. Türkçe (İngilizce) karşılıklar Servis Kalitesi (Quality of Service, QoS) Uçtan-uca (end-to-end) Düğümden-ağa (host-to-network) Bölüm

Detaylı

DSİ kapsamında oluşturulan dağınık durumdaki verilerinin düzenlenmesi, yeniden tasarlanarak tek bir coğrafi veri tabanı ortamında toplanması,

DSİ kapsamında oluşturulan dağınık durumdaki verilerinin düzenlenmesi, yeniden tasarlanarak tek bir coğrafi veri tabanı ortamında toplanması, Projenin Amacı DSİ Genel Müdürlüğünde, Bölge Vaziyet Planı çalışmaları kapsamında üretilen ve mevcut DSİ faaliyetlerini içeren CBS veri setleri ile CBS Veritabanının incelenerek yine mevcut CBS donanım,

Detaylı