B. I spence: tvtahiye,ti, eive-re,smi, MIKTARI,

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "B. I spence: tvtahiye,ti, eive-re,smi, MIKTARI,"

Transkript

1 3 t osmanlilar'da RAiyyET RUsCvru* I. A. E ift- re s mi s i s temi : I. QIFT-RESMI, VtENgfi, vpoi KULLUK, ARAZi-nANe vencisi, MIKTART; rr. CABA, KARA Vg VTUCERRED RESITT,TI-E,Ri; III. BENNAK_ RESMI, IV. oolvuu-nnsrrai VE TUTUN-RESMi, V. RRiyyEr nusovtu. uuar.iyerig,r VE SINIFLAR NizArvn. B. I spence: tvtahiye,ti, eive-re,smi, MIKTARI, vruan-nn. Osmanh imparatorlu[u gergek ve kesin bir qekilde Fatih Sultan Mehmed devrinde kurulmugturr. Olalaniistii fiituhat ve kuruculuk faaliyetine muvazi olarak kan0n koymada da, onun devri misli goriilmemig bir geligmeye qahit olrnuqtur. Bu hukuki faaliyet, bir isl6m devleti olan Osmanh devletinde, tabiatile ancak orfi hukuk, yani do!rudan do!ruya Padigah'rn iradesinden dolan ve ona dayanan hukuk2 sahasrnda olabilirdi. Hudutsuz bir otorite tesisine muvaffak olan ve yalnrz yerleqmig Adetler ve miiesseseler delil, qeri'at kargrsrnda da oldukga ba$rmsrz hareket eden bu serbest fikirli Osmanh hiiktimdan, 6rfi hukuk sahasrnr ziyadesile genigletmig ve kuvvetlendirmiqtir. Hatta, esas itibarile isldmi meftrumlara aykrn olarak kan0nndme tertip ve ildn etme cesaretini gosteren ve bciylece haleflerine omek olan ilk Padiqah da odur. Burada qunu da kaydetmelidfu ki, Fatih'in asrl kan0n koyma faaliyeti, hi.ikiim (ferman) geklinde grkardrfr idare ile ilgili hususi kan0nlarda gcirtiltir. Bunlar bugtin da!'rnrk haldedir3. Onun, biri devlet teqkilatr, dileri redyd igin tanzim ettirdi[i iki umumi kan0nndmeye gelince, bunlar da, itiraf etmelidir ki, hentiz esash bir tahlil konusu olmamrqtrr. Onun re ydhakkmdaki kan0nndmesi, elimizde raiyyet riisfimu- * Belleten cilt: XXI[, (1959), gat. M e hmed /1, isldm Ansiklopedi si, 7 3. cldrz ( I 956), Kan0n-htlkiimlerinde qu kliee tipik m6nahdr: "Kanfrn emr edr.ib buyurdum ti" (bak benim, "Fatih Sultan Mehmed'in Fermanlan", Belleten, no. M, vesika l0). 3 Bugiin bu nevi kan0nlan, Fatih devrine ait maliye mukata'a defterleri, tahrir defterleri, kadt sicilleri gibi resmi defterlerde bulmaktayrz (Bak. Belleten,no 44, s , keza R. Anhegger- H. ihalcrk, Kanfinndme-i Sultdnt ber mfrceb-i'orf-i Osmini, Ankara 1956).

2 \{ 32 HALIL irq,qlcx nun men$e ve mahiyeti hakkrnda en eski ve mi.ihim kaynafrmrzdr. Tetkikimize onun tahlili ile baqtayac apna. B rzzat kan0nndmenin s isternatizas yonu, konumu z bakrmrndan dikkate defer. ReAyA kan0nunun ilk ilg fash, ceza maddelerini ihtiva eder5. Ceza kanonlart, hrristiyan-mtisliiman btitiin tebaa igin mtigterektir. Fakat 4. fastl, birincisi Mi.isliiman redydya, ikincisi yi.iri.iklere, i.igiinciisti Hrristiyan reiydya ait olmak iizere tig krsrmdan m{irekkeptir. Bu taksim gekli devlet ieinde tebaantn iig btiyi.ik grupa aynhgrnr inikds ettimektedit'. Mtisli.iman ve Hrristiyan redydya ait krsrmlar, redyd ile timarh sipahi arasmda vergi mi.inasebetlerini di.izenleyen kaideleri ihtiva eder. Orada, evvela timara dahil vergilerin iki esash unsuru, yam a'edr ve rilsitm-i raiyyet ele almmrg, ondan sonra angaryalar ve nihayet pazar baclan gosterilmiqtir. Miisli.imanlara ve Hrristiyanlara ait iki krsrmda bu konular, paralel olarak aynl srra ile ele ahnmrgtr. Bazr noktalarda, yani koyun-resmi, baclar, a'qdr ve bir krsrm angaryalara ait maddelerde iki krsrm arasrnda esasa ait farklar yoktui. Buna mukabil raiyyet riisfrmu denilen qahsi vergilerde mtisltimanlar ve Hrristiyanlar ayn esaslara tibidirler. Evvel6 miisltimanlann tdbi oldugu gift-resmi sistemini, sonra Hrristiyanlara ait ispence resmini ele alaca!:rz. A. Qift-Resmi Sistemi I. Qift-resmi: Herhangi bir incelemeye giriqmeden cince, ilkin, Fatih Kan0nnAmesinin Dr. Fr. Kraelitz-Greifenhorst tarafindan yaprlan negrini yazma mea Bu kan0nname, tedvin edilmiq en eski Osmanh kan0nn6mesidir. Bugiine kadar mal0rn tek ntisha II. Bayezid zamanmda H. 893, CemAziyelAhire sonlarmda (2-10 Haziran 1488) yaptlmtq bir istinsdhtan ibarettir. Aslr, 6yle gdri.intiyor ki, 1453 tarihlerinde meydana getirilmie olmaltdrr (bak. Kraelitz-Greifenhorst, Mitteilungen zur osmanistien Geschichte,I ( ), s. 18:, benim, "Osmanh Hukukuna Giriq", Siyasal Bilgiler Fakiiltesi Dergisi,,crlt XIII, sayr 2, s. ll2- Oradaki delillere gu da il6ve olunabilir: Anadolu eydletinde gift:resmi 1458 tarihinde 33 akgaya grkanldrlr halde kan0nndmede buna ait hig bir iqaret yoktur. Halbuki teqkildta ait kan0nname, Fatih'in son zamanlarrna aittir (bak. M. Arif bey negri. Mukaddime, TOEM, il6ve, 1330). Bu kan0nnamelerin tertibile imparatorlulun kurulugu arairndaki miinasebeti, teqkilat kanfinndmetl dibdcesindeki gu ibire de aqrklar: "Eyydm.i saltanatlarunda.buncafiitfthdt-i aztme milyesser alub husfisd hdtd ddru's-saltanat olan... Kostantaniyye fethi miiyesser otdukda sdb*d ecddd-i izdmlan zamarunda olan kavdntn-i mazbfita defter olunmay4b'.'..ii. Murad devrine ait defter ve vesikalar gdstermektedir ki, redyaya ait bu kan0nlar daha iince imperatorlukta cdri bulunuyordu. Fatih'in yaptrel qey, bu kan0nlann umumi esaslannr bir kan0nndme halinde tedvin ettirmekten ibaret olmahdrr. Madde vefasrl iizerine kan0nname tertibi,fikri gi.iphosiz islam fikhr tesirindedir. 5 Kan0nnAmenin sistematiki hakkrnda bak, "Osmanlr Hukukuna Giriqr-, s. 116-l2O; ' ;r,.j 6 Sancak kan0nnimelerinde (bak. 6. L. Barkan, XV. ve XVI. asrrlarda Osmarth"lmparatorlufiunda zirat ekonominin hukukt ve malt esaslan, l; Kanfinlar,r,lstanbul {943.) ve's;, S0leyman Kan0nndmesinde anahatlan ile avnr tertio srrasrnrbulmaktayn, t : OSMANLILARDA RAiYYET NUSCVN-i 33 tinle karqrlagtrmak ve asll metni tesise gahgmak gerektir. Zira kan0nnameyi bulmug ve yaymlaml$ olan Avusturyah ilimin mesaisi, Osmanh tetkiklerinin o zamanki durumuna gdre takdire $ayan olmakla beraber, metnin konumuzu ilgilendiren krsmrnt amamil; anlayamadr$ yaptrlr terci.imeden meydana gftmaktadrr. Eldeki metin 893 H./1488 M.'de yaprlmrg gee bir istinsahtrr ve b\zzat miistensih bazr terimlerin ve maddelerin mdnasmr anlamadrlr iein kopyada hatalar yapmr$tu. Elimizdeki metin 9udur: iyu4;r-r1l,rl(i r*-9 tltjr t 3,ilrl\ t1-t ol-s!4 Utt s-'r-i or! ':-ia,a I 61t.r.l(>{r J {:Jl {+il 6l C-fi-4*:Jl 4?il q11;l J-jil)y 44 t os- 3 ^al ;il,f t 6:rt- ;uu,,r-b-e...(kraelitz ne$rinde madde 1-4) dl 4l i* t-j c,jl )fr: u;l.-.f [-].*,f -t (Kraelitz, m. 8) t+j-ftt -lt. StA.1J33a '>>V 2t gt.:jr+j * s... (Kraelitz, m. 9) +.--r-s.;-',;f o:-{-'i os-1 rjsl orl2 ^aj if t- cjl ^+ri-ir"u r-;-l!l.:-i- 6Sl.)r F11c-,t';,5r"-,f,/-)Jl.,''? df dj>\-j o-r.j1l il.u- l; s,)y 6rl.r-r-]:ja JJrbU 1... (Kraelitz, m' 14) J.q,a o.tl- nj, J- 6 +t -.,ttb I.'. (Kraelitz, m. 16) ol,n +:* Y1t-,-i, o1111 oji Jll :-S 'P.yts,,#fttVl i+rrr;,r:il uk; t j tslti\,?)y' ) ssze.y,\3 ci)fs 'y..,ill \t"'2 Otr;t ot.'i{ -1 "' (Kraehtz'm'25) $f.r.:.r o:\1 or21,al 6) U--9.:,j* 6rl o-r! cf -P I dw;l!)), s,gt-{ s q-)t l: ^n-;,j-t 6 f-, Jr-Jl +J "*i,-rrl 5Ld s Jt="-:ut it +f qt-) )) <t(kraelitz, m. 28) J'.i-*l oldrl-,, 7 Aslrnda b6yle. Fakat Kraelitz'in teklif ettili gibi iig akge delil.iig hizmet gl.ul: karerla'-madde 28. Biz, Viyana Milli Kiitilphanesi'ndehiiui.-tit (A. F. is+,,- 2-?) mikrofilmini kullandrk' Bu mikrofilmi bana londermek liitfunda bulunan Dr. Kreutel'e burada teqekkiir etmek isterim' O' Barkan (mez. eser, r]lgz ua.) Kraelitz'den yaptrer iktibasta onun hatalanru tekrarlamtstr'

3 34 IIAI_IL ix,tt-c.tr< Kraelitz bahis konusu y'edi hizmctin neclen ibaret olclurlunu tivin r:dcmemi;rir. l-4. rnacldelcrlc 9. madde, 14. nrlocie,25. niarlclcyiterci.imesi dolru dcgiltiirs m. Tiirkge merin ashnda qoyle c,lmalrdrr: "1. Bir EiJ't ytlda Iiig] hi-mer [vevu] tie akg'e lelr (kar;rla. rnacicle 1-5 r'e 28) fve) bir urak ve hir doeen t,e bir kanh otltn, bo.yuttt]ttt.uk-rt,.yttti iki akgu t.t,re.2. V'e benlakden iig Ihizmet] r'et,uhutl ultt t,c1,6 tokre ctkg.u ahnu,,. Bu nietnin minasr bu-,etinkti Tiirkgemizle goyle itaclc ediiebilir: Bir Eitl tasan'ul'eclen raivver yrida iiq hizlnet veya bunun karsrhlr olarak tig akqa vere, bundan ba;ka bir orak t,r,ani ot) ve bir dolen (saman) ve bir kagnr odun vcre,ve iivnca boyunduruk-resmi oiarak iki akqa vere, bu yedi kulluk (hizmet) yerine para alnrak lizln gelse 22 akca alma. Bcnlakdcn tie hizmet veya bunun kar;rhlr olarak altr veya. dokuz akga ahna. Metni bu,sekilde tefsir iein elimizde, bu nradclelerin ratbik Eekillerini gosteren gafdaq tahrir defterleri vardrr. 859 H ML tarihli bir Pa,sa sarrcalr defterinde Pravadi'ye ait 5u kayttlare, bizim igin mtihimdn'. "Kurve-i Deni:lii; ruiyy*et, g,(ttii I, bennak I, yiiriik I;Qiftlik-i Baltadr Beg, niilk-i ntezkur; Qititik_i Do.!untt isnruil. sonre miilk olmus. Hlstl: Bugdav 9 mucl 4 kile, urpa J ntutl 2 kite, y'uluf l rnud, Eavdar l7 kile. Hizmet-i rcayd ig'iin her g'ijiliiclenbirer unthu othn t'c blki hi:mct orak ve dogen ulmurmts, hisil sanlmaz kendi.ilere sarf olunurntus". Aynt cleftercle yine Pravadi'de Padiqah haslan arasrnda on kdye ait 152 Eiftli.i -12 bennak vc 4 arabacr r-izerinde u kayda rasthyoruz "Hi:met-i rear-a iq'tlin urpa kite 168, odnt uraba.l56, saman araba 78, ot araba 156, resm-i bo,-untluruk 312, bennakdt,tt I'i 10,420". HAslarrn yekonunda da qu frkra varclr: "1{dsil e: ocltn, ot ve sunlutt t,c hatlihava: 10644". Nihayet qunu da kaydeclelim ki, Tekfur-clalr (Tekirda$r). Qirmen, Zagra- Yenicesi, Ergene ve His-koy clefierind"trt g:di ve bennukresimleri c{aima lizmet-i re- AyA 6'biri altrnda zikredilmiqtir. Bu kay'rtlardan anla;rlmaktadu'ki, hi;met-i reayd olarak her gift sahibinden 3 kile arpa, bir araba odun. yanm araba saman, bir araba ot, 2 akga resm-i boyunduruk ve her bennakden 10 akga ahnmaktadrr. Buracla o/, ;tiphesiz Fatih kan0nn0mesincleki orakhizmetine, samanise ddeeil hizmetine karqrlrktrr. Birinci kayrttan, saman ve otun aynen alrnmasr veya satrlmasl, rnrimktin oldulunu olreniyoruz.. 6 Almanca terciime. s l. v Belediye Ki.iti.iphanesi, Mualiinr Cevdet kitlplan. yltztnaorraboy no. ll9, eb'adr 10.-5X29: Lra;r noksan, delter-i mricmel,257 sahif'e. Defterdeki kayrtlar, Rumeli Beylerbeyi Karaca Beyin sa!lrgrnda (oliimti l-l-56) yaprlmrqtrr. H.8-r9/l-{,55 tarihinde imparatoilukra umumi bir ralrrir yaptldr!r, bu tarihe ait mijteadclid detierlerin mevcudiyetinclen anialrlmaktndrr. Bu Pale sanc:rir teri de aynr,,.def tarihte meyclana geririlmil gcirirnmekteclir. "' Ba;bakanlrk,Ar;iv Umum Nliictiirlrigii (isrlnbul), Mrriiyctlen Nlridevver Del'tcrlcr, rrruvakkat tasnif no Irr rcli Fatiii kan[rnniin.:sinclcki ''iit..qt'it lii-tii<,tti..rii].r.;" tt'l-'ritiesiiri irtceley.'- lirn. ()rada rei,va iqtn l'ri:mci yc' l,ti!!ttii rlibirlrli ;lrilci rtiii.)iil;lrk iiiiiilt'iltlnrt;ttrll. K:rl.lj. ve 16. asrr tiii'kgcsinclc s:.iiin eltt:t-ltrs csir rr.inl\r \,:tnutli-r P:icisehin tebaitst. reiyyet manasrnr aldr$i gibi, (rrl1l k (krlti niuli::trs ''r,r)l r.lri-rir'i.ie cliiel' rninalarr vi.rlrr-rdi-1 t'ttiyyatin miikclle,l' i,ltlttilt lti:ntat ltlarittslrtlt kulllittllrrt:'iti.ll. i5 l9 t. Runr isivas-amas1,a) kanununa g(ire ll "q,'i.l'f r.u_t!r!i-i I!t?tt,;tit, t;<'i.';rl tinlti'-tt'itrt' bit't't' g[itt kttilrtk etlarltr intis". 17. asrl liil Oir lien0nd.ri+ Lru kuliu5:ull l1l;.thi\eti clal''rl ;r':rk bir' sekiiclc io),]e itadcedihlistir: "sipdltilc'i'r liis,;ri l;,t1,1,,!ttt:rtiltii\!t!.ri'irt, i,rt:.;t:!ari iti' t'lib,,,tt'iittle -ltgcti'lui', evici'ina ;<iitii'tttr':tcr'i'i' t,,.',t:t'iti hi:rtt'i ttit:(i r,i4l;,'ltti:'t'lttt'l tie(ilcli,', sipctliltr ct'iu'c;r,ttk i::ret/ii;lt't'itttit'ii,ii.i,i,ri'!-i'ua, ril,,itlttr i;:tt' ','ittt'1jr"15. Bizzat Farih kan0nnfinesirtitt i-irristivln ici;. i; e rlii, k;:lnirltlr sli l-,;kiiili cie btl blkrnrclan dikkate rjeler: "Et'g!ik itu!t'ai' i.!-{',;'iti,",'r,'i!t,'i oi br:!tik ittt,il'tt'"iicli.t iit'.qfin i.slt,(1t,". Nihayet 1540 t. Diyarbakl'(Dif irbekrl x.rttiitti-,tttl:iki'" su titecl.lc bu hizmetin paral'a qevritebitcligine dair blgka bir clciil \{'i'i}lcktedir'. Btr kln0ntla tlettivol ki: "ljir lilnet,e liq'e[in tr,qucliyt'\ bolltttttiu;tltr rc ht't',qlitt tl:irrr ukt,tt tuklir rsltrttrttrtsltrr Ai.ltcr lttineve altt akqcr olrn', qt'rr'kst' :;il.triltitt'r'i,tt'iiq' ;4rin ir,qdtlltk i'slcuil't gerck.te ak- ('rtstn ulultu'". Kanuni Siile-v- rian'rlt iik saltatlut yriirt'llli:l icrril-' criiicti!i kltl0;ruintcsirs' t'i9 kulluktan bayka,ciger hizlnetierin pltrii tlllirlk k;risiilil,rt iji:retlit:+ltrizer yardllfl ctmekrcrlir. Oracla Sentcncicrc (Sirtcrier\)\/())')a uit husrrs; klirr0rilari-iatt bahs olunurken qu frkra geecr:t't '\'iln.y:gy-i tttc:iitii't'.1( ii('t t'(ti\'.','tr ixt;tirtucltril bultittttvq il Sah. l6 madde I. il H. 9S: t. Ortlkct klrllera lii iir.iiiirrlninicdc rbri'k.rrt.,ictiiriilntiis orluklttt'... slilrrrir.c lit.' krtlltri; 'i(i'i'iii(i'- ( t'erirlt'r. t:ctttti'ttt-i.4tltritr-i t'lli,'i',ittt,\ttt'(tt'it!.i il;! krrliut 1't IJ Balkart rtc;l'i. K:;rtrirllrtr'. s. i i0. iu Kunitnnltr)r(, ) tizlrtll T. T. K. kritiiilharrcsi i, s. 5t) l5 KarEril. vlytnlacltirrn,\r irtrt.\it!.unirtrttttrtr'.ri r '\tit'tti-i Dtt';r'i' j Jtti;t,,i.'i,t,rt'itttitl. r'rl'lkltl'a I95:1, s. 125) r'c Oltri kunilnu. (ijitrkari. Kuttrutlur. s nilil<jt: llr). l6 Kurttirtlar, s. l3l, nrldcie 3. ll It'grrclit<' kelintesi l:ullirk'irn kerlrlrir tlliit'rrk kulilii;lirirlikt.tdrr: " lt'qrrrli''1' tli','r kullrrit" ( Erzut'un't klin0nu. t Barkan rteqri. s ts Stil"y,nrn Kan0nniuresini ilkin ya,rrnl:l'ilti \i..\i'it bege gilt'e ( toet,l iiirc-. l-ll9' clt bu kuninnime 1-521'rlen oucl. tiln;li,t,ii1,l '',.,;iitulttiir'. Iilklr'i zikrettigi kltnitn rtl.rtltleleri Bel!,rld'tn o zalnan Dirti'l-FIarb oltruj.uriit i:.,,r;,'- eiit'iez..\ilclrk 9l+ H. ilrlltr tlu'ftctintlc tk.trrlrrzltrr, s' Scmenclere Et-lakianna ltii l. lr:r:rrrrllr 1u nltdclc' rliltklire ticgcr: 'rill'l;ikllrrlrr; /ii:i?rrt''i itnitt'vt' t'arrliklcri r9-l aar.rr ii-lri,it 7 ttktu,!tthrt :it'itrla rtlttit, t.iritli'.,ll,triict t ')( ) ul;t.(t rtltrlt"' HalbLtki Si.iicl'rlan Kanunlarpc.,lr,cie haiil li-l ukrrrr uirrrnct.tcyiz- lilrrtl gilrc Klrrrirrtrtittrre h,-'t-ltalde 9-l'l r i5l7l2lj) clen oncc tanz.irl edilrni; olni,r'lrr.irr. ti. 9lS-919't.irt Krtrliriri ilitr ttlrllrrtri bir rahrir i, lrptrrch!rrrr bili;,oruz. Sriic-vnl.rr xlnunnilncsilrin frirtrill,i Lru trllrril le ilgili ttlabtlt'. lt),ft..'\.if. r're,sri. 7'Offl. iiui,c. i-li9 ft.. s..3(r. Kitr';rl;r. llrrrnid Ha,.i.jrbcgic.- Ktttitttt.-tttttrttt 5trlttnu Srtlt,,,,rtt.)rttt :ukzzpclc6't;,:r, (Gllisnik zcrrliiis\oq \lttzer u Slrlieti,. Novrr Seri ia.'i. I\'-\' ( I9-+9- ti

4 j 36 HALiL NeI-cx harman vaktinde bir araba otluk ve bojikdezl birer araba odun verirler, mevsimlerinde otluk ve odun almasalar yediser akea otluk ieiin ve iieer akga odun igiin almur". Boyunduruk-resmi'ne gelince2l, Fatih kan0nndmesinde ve paga sancalr defterine iki akgadrr. Btiyi.ik bir ihtimaile bu resim, k<iyliini.in arabasr'yeyakagnrsile yaptret hizmet karqrhlrnda ahnmakta idi ve ciyle gcirtiniiyor ki, en gol suistimale mi'isait bir hizmet oldulundan, erkenden yalnrz nakden odenen bir resim haline getirilmigti. Bununla beraber sipahilerin, meseld Avlonya'da redyaya iig gtin bedeni hizmeti ve arabasile ot tagrma hizmetini, resim aldrktan,on* da iaptrrmala Eahqtrklanru, fakat merkezi idarenin bunu qiddetle men'ettigini gcirmekteyi2zz. Ddgen hizmeti, Paqaeli defterinde gcirdiigi.imiiz yanm araba samandr; kciyltiniin ddgen siirdtikten sonra hdsrl olan samandan sipahinin hayvanlan igin yu.r* araba vermesi miikellefiyetidir. Bunun para olarak karerhlr da yedi akgadr. Bu suretle yedi hizmet veya kullulu ve para olarak kargrhklannr gciyle tesbit edebiliriz: 3 gi.in qahsi hizmet veya 3 akga, Orak, yani bir araba ot veya karqrhgr 7 akga, Ddgen, yani yanm araba saman veya karqrhfr 7 akga, Bir araba (ka!m) odun veya 3 akga, Boyunduruk (araba ile hizmet) veya2akga. Fatih kan0nndmesinde "bu yedi kullukdan otilrii akea altnsa yirmi iki akga altna" ftkrast bu qekilde agrklanmrq sayrlabilir23. nu yirmi it<i akga ise, Eiytre.smi'nden bagka birgey olmayrp imparatorlufun btiytik bir krsmrnda asrrlarca bu nisbeti muhafaza etmistir. Raiyyet riis0munun menqei meselesini mtinakaga ederken tafsilatile g6stermeee galr$acaermrz gibi, gffi-resmi yahud kuttuk-akgai?a veya raiyyet-resni, kciylti 50), Kan0nn6r"n Yaptlmr$trr. Kan0nndme metninin yeni bir negri zaruridir. zu "^ M. Arif neqrinde bu kelime okunamamr str. Bojikslavca Milad-r isa'drr. 'r Boyundurr.rt kelimesi Dfvanu Lugdt-it-Tiirft'de bugiinkti yaygrn mdnasile mevcuttur. "- tjak. mezk0r Avlonya kanilnndmesi, s "?', odtn (odun)hizmetlerinin paraca kargrhlr bazr brilgelerde farkh nisbetler gcisterir, ileride buna aynca temas edeceliz. ^. '"'le'f'-.okeast ki ona kulluk-akgast derler". (T. Giikbilgin, Rumeli'de yilriikler ve Tatarlar, Istanbul 1957, s.49). OSMANLILARDA RAIYYET RUSOMU 37 ile eski senycirler arastndakr bazr feodal hizmetlerin Osmanh devrinde paraya gevrilmie kargrhklannrn toplamrndan ibarettir. Bununla beraber Osmanh devrinde de bu hizmetlerden bir krsmrntn bazr yerlerde aynen devam ettilini gordtik. Osmanh gift-resmi, bir taraftan toprala bagh bir vergi, diger taraftan qahsi bir vergi veya bir hane vergisi olarak goriini.ir. Tam Eift-resmi veya nim (yanm)-gift-resmi bahis konusu oldu[u zaman bu resim, hergeyden evvel toprala balh sayrlml$tr. Fakat yanm giftten aqalr toprak tasamrf eden koylti igin, evli olup olmadrlr verginin mikdanm t6yin eden esas Amildir. Qift veya giftlii, bir Eiftlik geniqlikte, ntm-eift ise onun yansl kadar bir arazi pargasma tapu ile tasam:f eden ktiyliidiir2s. Konya kan0nndmesindeki (1528) tarife gcire26 "...biltiin Eiftlik a'ld yerden altmte ddnilm ve evsat yerden seksen ve doksan doniim ve ednd yerden yilz ve ytizyirmi doniim demislerdir, ammd beyn'en-nds meshfir ve ma'rfif olan giftlik oldur ki, bir gif-tlik nadasma ve ekinine vefd ede, ehdlt-i kurddan ekinciler dahi ana bir giftlik dirler, mikdarda Bursa milddile oniki mildliik yerdir, Konya miiddile sekiz mildliik olur, biffi'l ma'mul olan kile ile aln miidliik Jer olyv"27. Sirem'de bir giftlik, hds yerde 60, a'ld yerde 70-80, evsatta , edndda 150 doniim olarak hesaplanryordu2s. Bir ddniim, bir gok kanfinndmelerde boyu ve geniqlifi krrkar adtm olan bir saha olarak tarif olunmu$tur. Bugtin drintim ortalama 1000 m2 olarak kabul edilmektedirze. Defterde gift veya ntm-gift yazl/'drpr halde sipahi fazladan qiiphelenir ve yerin hakiki ytizolgtimiinti bilmek isterse, olger ve fazlasr igin dtintimi.ine 25 Tapu ile tasamrf igin Bursa kadrsr iiniinde yaprlan gu muamele drnegini bir misil olarak veriyoruz: "Sebeb-i tahrir oldur ki, mahrfisa-i Bursa rcvabiinde Depecik ndm kdy smunnda olan Gilvendiik-Lala giftlili ndm giftlifriin suvartsi Sildhdar Mehmed ikrdr edilp eyitti kim, mezkfir giftlifii cemi' hudfidu ve hukfiku ve tevdbi'iyle ve levdhikiyle dsr ve salarl* ve sdir rrisfrm-i tifiyye tarfkiyle hdmil-i mektfrb Mehmed ofrlu Hnr'a ile yiiz akea tapusun alub verdilm ki, ba'd' al-yevm mutasamrf olub riisfrm-i dfryyesin vere dedi". (Bursa Miizesi, $eriyye Sicilleri, no A313,410 b., Zilhicce 885). 26 Barkan, Kanunlar, s.47, m HAbuh Siileyman Kan0nnimesinde (s. 54) Bursa havalisinde bir gifte dcirt mud tohum ekilmesi gerekirdi. Fatih Kan0nnAmesine gcire (Fasl-r Rabi', madde 7) 2 miid normaldir. 28 Keza karerla. Diyarbekr kan0nnamesi (1540), Kanfinlar, s. 131, m.5: 80 diini.im a'lddan, 100 evsattan, 150 ednadan. Dallft yerlerde giftlik hesabr yoktur. 29 Bagka bir tarife gore (Mitlt Tetebbular Mecmuast,I, 99) giftlik "derzi arsunile eni-boyu 75 zird'dr" (Bir tezi a4rnr=66 cm).

5 \. 38 HALIL nqer_cu< muayyen bir resim, dontim-resmi afudr3}. itrttaf halinde Hazine-i Amire'de saklanan iki baqr mdhiirlti mesaha urgaru istenirdi3r. Osmanlr kan0nnamelerinde ve defterlerinde gift, bir Eift dkilz, qifttik ve bir Eiftlik sahibi koytti manalannda geeer, f-akat umumiyetle terim olarak, giftlik ite mii- 'teradif kullanrlrr. Musul sancafrndabazr sipahiler gifti, bir gift oktiz m6nasrnda anlayarak iki gift veya daha fazla okizle zftaat yapanlardan, gift-resmini o nisbette bir kag kat almala Ealrqryorlardr; bunun lizerine merkezi idare Eiftle arazinin murad edildigini aerklayan bir emir gondermiqtir32. Bir giftgi ailesine yetecek geniqlikte kiigtik zirai iqlermeler teqkil eden bu redya giftliklerinin pargalanmamasrna devlet biiytik <inem verirdi. Buna dair kesin kan0nlar Erkarrlmrqfi: "Qiftlik ve bastina paralanub bozulrnay kat'iyyen cdiz defiitdir"33. Ebussu0d'a gdre bu, tamamile mdli bir endiqeden ileri gelmektedir. Qiftlik pargalandrlr takdirde "hardclart te't'zi ve ta'yin olunmakrla kemdt-i su'fibet ve iskdt olub belki ddefi muhdldir":+. Qifte tasamrf eden bir raiyyet dliince "kae ollu kalursa atast Eiftligine musd' r''e miistereklik iizere mutasarnf'olurlar35. Defterde giftlik olarak kayrth bir toprak sahipsiz kahp gunun bunun elinde pagalanabilirdi. O takdirde bu Eiftlilin ihyasrna ve resmini odeme[e istekli bir raiyyet grkarsa, kadr marifetile bu giftlile ait arazi kimin elinde bulunursa ahnrr ve ona verilebilirdi36. Bir ciftlik. en fazla nim-eift olarak ikiye bdliinrntiq giisterilebilirdi3t. "Resm-i gift arza baglanmsrlr" prensipi kan0nlarda srk srk belirtilir38. Tahrir esnastnda deftere g'ift kayd olmayanlar, yani ellerinde bir giftlik genigliginde arazi bulunmayanlar, sonradan bu miktarda bir arazi tasarruf etseler, qitrri au.umlarr ne olursa olsun, gifrresmi odemek mecburiyetindedirler. Onun bennak, miicerred, dtl veya askeri srnrfa mensup biri olmasr bir fark yaratmaz3e. "Zird i'tibdr arzadv". "Sogtr, hasta alil ctahi Eift ytiriidiirse Eift-resmi t,erir"4}. "Mi)cerred, Eiftlik duttu{u ]? t* Aydrn kanrtnu, Barkan, Kanunlar,s. 10, m '1r Kan0nnAme' Ankara DTCF kiitiiphanesi Ismail Saip yazmalan no. 5120, s. I35a. "Miisellemlik yerleri masdhat olunmafr ig'iin hizane-i Amiremden iii-ur:u mohiirtil urgan ki bind zirdt ile yetmie arsundur. irsal olunrlu". (Baqv. Arg. Miihimme def. no23,s. 135). ),1 "^bes "Resm-i Eift ar:a ba{lanrusdrr" (Musul kan., Barkan, 175, m. 9). ]l!ofva kan, Barkan, s.254, m. l3; Mitti Tetebbular M.,I, s Uskrib, Seldnik kan. mukaddimesi, Barkan, s Aydtn kan. (1528), Barkan. s. g, m. 17. ro Siileyman kan. s. 51. r/ Kangrn (eankrn.y kan.. Barkan, s. 37, m. 1+. :d Bak. Musul kan., Barkan, s rn.9; Aydrn kan., s. g, m. 12. JY Aydrn kan. aynr ver. 40 Silistre kan., Baikan. s m.7. OSMANLILARDA R,{IYYET NUSOIVIU 39 mkdirde Adet iizere yirmi yirmi ikiser akea tamam Eift-resmin verir"4r. Bennak sonradan bir giftlik arazi elde ederse, gift-resmine tabi oldulu gtbi bennak-resmi'ni de ddemele devam edet'z. $ehirli, ziraat topraklanndan bir Eift tasamrf e-derse, Eiftresmi 6=der, fakar gifti brraktrpr anda bundan kurtulur; halbukr umumiyetle kdylti redyfi bdyle bir halde Eift-resmini odeme[e devam eded3. Bu misdl, gift-resminin aynr,a un'daqahsa balir bir vergi olduluna baqka bir delil sayrlabilir. Mamafih Fatih kan0nndmesindeg, ve bazt sancak kan0nndmelerindea5 giftlili elinden giden re6- yanrn, ancak b e n n ak ( b e nl ak ) - r.e s mi odedigini gttrtiyoruz' Di[er rarafran gift-resmi,bir Eift toprak sahibi kdylii ailelerinin odedikleri bir hflne.resmi olarak au goruniir. Defterlefie Eift ve ntm-eift olarak kaydolunan kimseler, umumiyetle bir hdne (aile) reisidir. Qift-resmile ilgili hizmetler umumiyetle hine baqrna ytiklenir. osmanfu imparatorlu[unda EiftEi ailesi, bireok orta-gaf devletlerinde oldu[u gibi, zirai igletmenin ve binnetice vergi sisteminin en miihim iinitesi olarak gttriinmiktedif6. Fatih kan0nnamesinin tahlili, Eift-resminin menqede bir taklm hizmetlerden ibaret oldu[unu gdstermi$til. 16. asrrda ise, onun bu gibi feodal hizmetlerle mi.inabeseti biisbtitiin unutulacak, nakdi maktu bir arazi vergisi olduluna inanrlacak, hatta Ebussuod, onu qer'i vergiler arastnda mtitalda ederek hardc-i muvazzafa sayacaktrfz. Qift-resminin mikdan uzun zaman sabit kalmrq olmakla beraber bazr deliqiktikler olmugtur. Aqalrdaki listede, gift-resminin muhtelif tarihlerde Eeqitli btiigelerdeki nisbeti gosterilmigtir (isimler sancaklann adlanm parurftez igindeki rakamlar tarihleri gosterir)ls. 4l Gelibolu kan. (1519), Barkan, s.235, m.2' 42 Aydrn kan. (1528), Barkan, s. 9, m' 20' a3 Silrt " kan., Barkun, s. 2i5, m. 15, s.282, m.26; Aydrn kan. (1528), s. 67, m' Kraelitz negri, s. 24, m.7 - a5 Diyarb"k, kan., Barkan, s. 132, m. 7; ig-el kan' (1584)' s' 48' m' 6' +e-ort"-e^gcemiyetlerinde oldu[u gibi, Osmanh devletinde de ekseriya topralr iqleyecek el topraktan daha miihim bir unsui sayrlmrqtrr. Sipahiler arasrnda toprak miinazaalanndan ziyade raiyyet ayartmaktan dogan ihtildflara,urtlun*iktadrr. Boq atazi ;zetinde raiyyet toplayanlara Oevtet bir takrm vergi mudfiyetleri tanrmakta idi' 47,,Qift-akAast ad.tna iardc-i muvazzafa veriib" Barkan neeri, Kan6nlu, s.299' 48 ri;.",*ti tanzim ederken baqhca qu kaynaklarr kullandrk: Baqbakanlf At$iY.UT' Md' tapu defterleri ve Maliyeden miidevver tasnifialindeki defterler; gileaiye k]rttip' Mualtim Cevdet yazmalan arasrndaki tahrir defterleri; Stileyman kan1nnamesi; 6' L' Barkan' mez' eser: R' Mantran.t l. Suuuu gj., Ri,glr^ents fiscaux Ottomans, Les provinc-es syriennes' Institut Frangais de Damas, Beyrut 1951; Kanfrn--i xo'rdr-rome za Bosnaski, Hercegovacki' zvornicki' Ktiski, crnogorski, skadarski sandzok, orientalnu Institut u Sarajevu, Monumenta Turcica Historiam Slavorum meridionaliu. lil*ttunii", f' I., serija I, zakonski spomenici sv' [' Saraievo 1957

6 \ 40 HALiL hqelcx Akga Sancaklann Adlan ve Tarihler 22 Gelibolu (1474 ve l5l9), Tekfur-dagr (1455), Malkara (Mafalkara, 1456), Vize (Fatih devri sonlan), Edime (1528), Nigebolu (Kanuni devri), Silistre (1569), Sofya (1525), Uskiip (1455), Amavud-ili (Fatih devri ve 16. asr), Bosna (1565), Sirem (III. Murad), Trrhala (1520) Aydrn (1455), Menteqe (17. asr), Kara-hisar (17. asrr). 32 Kiitahya (1528). 33 Hudavendigdr (1487), Koca-ili (1624), Karesi (1576), Biga (1517), Bolu (1528), Aydm (1528). 36 Karaman (1528), ig-el (1584). 37 Ankara (1522\. 40 Halep (1570), Trablus-gam (1548), gam (1570). 42 Hamid-ili (1528). 50 Malatya (1530), Diydrbekr (1540), Erzurum (1540) Musul (III. Murad), Harput (1518), Qemigkezek (1541), Mardin (1s18). 55 Yeni-il (1583) 57 Qorum (1466), Qankrn (1578), Kayseri (1500). 100 Biga'ya tdbi Dimetoka karyesinde miisli.iman olmug ortakgrlar (rs74\. uyle gorun[yor gcirtintiyor ki, Imparatorlulun Irnparatorlu[un tewkktil tegekktil devrinde, 15. asu ortalanna kadar, gift-resmi daima 22 akga olarak kalmrgtrr. Ancak Fatih Mehmed 1458'de Anadolu sipahilerini, Rumeli'de, Macar ordusu kargrsrnda krgrn da seferde tutmak igin Anadolu eyaletinde gift-resmi mikdanm yiizde elli arttrm$tr. Orta-Anadolu'da (Karaman, Ankara, ig-el) 36,37 akga, surye sancaklannda 40 ve Dolu-Anadolu sancaklartnda 50 akga olarak tespit edilmiqtir. Yeni-il ve Qorum, Qankrn-Kayseri btilgeleri en ytiksek nisbetleri gcistermektedir. Osmanhlann, Dofu-Anadolu'da ve Surye'de gift-resmini bir takrm eski alrr vergileri muddil tutarak koyduklannr biliyoruz50, bu sebebden nisbetin ytiksek bulundu[unu tahmin edebiliriz. Anadolu'da gift-resminin 33 akgadan fazla oldulu yerlerde, sancak-beli ve su-bagr igin hisse 49 Trrhala kan. (Barkan, s. 289, m. 4) 26 akga gift-resmi ve ll akga nim-gift ya:.nlrdn. Acaba21 akga yerine -^ bir okuyuq hatasr olmasm? )u Bak. w. Hinz, Das steuerwesens ostanatoliens,zdmg. B Heft I. s. r83. OSMANLILARDA RAIYYET RUSOIVTU 41 ed'miq otdu[unu ve ekseriya fazlahfrn bu hissererden ileri geldilini 'ave edrmekteyiz. Fakai bunun tarihi sebeblerini heniiz tespit edemedik' Meseld, sipahinin ardrlr asrr gift-resmi 3l_akgadan ibaret olup sancak-beli ^r#il;ii*.r, iein ilave edilen hisse ile 37 akeaya grkmaktadf5r' Keza, Hamid-ili'nde 42 akea giftresminin 27 akgasrm timarh sipahi, 15 akgasrnl sancak-befi veya su-ba$l almaktadtr' Viranqehir'de ve Bolu'nun bair nahiyelerinde "resm-i gyi ls akgadr' hakk-i sipdht 33 akea ve hakk-i mtrlivd ve zatm on akeadtr"52', Fakat bu durum reaya ile srk srk anlagmazlfa yol aqtrfrndan, Kanuni devrinde 1522'de Ankara sancafrnda' 1528'de Hamid-'i,nde gift_reimi tamamile timar-erlerine brrakrlmrqtrrs3. Giimiig akganm krymetinin azalmasr (bir venedik altrnr, 1431'de 35 akea, 1488'de 49' 1510'da 54' 15g0,da 120 akga idi) gift-resminin arfirnlmasrnrn sebeblerinden biri oldu[una qi'iphe yoktur. Fakar to. asrida Rumeli'de gift-resmi muhafaza olundulu??*e^olarak iraldesa Anadolu,da arttrnlmasrnda, 1458'de oldulu gibi, bir takrm hususi tarihi sebebler olmahdr. Qift-resmi ve nim-gift-resmi, her zaman beraber fiazuritibara ahnmrq olup giftresmi igin soyledigimiz esaslann t.pti"rt"-9ift-resmi igin de do!rudur' Ancak nisbetler Yan YanYadr' Qift-resmi ve ba[lantrlannrn (bennak, mi)cerred-resmi) tahsil zamafir harmandan sonraya rastlardr; iut ut 1487 t. Hudavendig6r kan6nndmesine gcire' orada' o tarihten sonra bu verginin tahsil,**"mart ayiolarak tespit olunmu$1ur' t6' asra ait sancak kan6nndmelerinde ir", u*u-iy.,tt t'l'tutt kauutiaimiqtir' Bu suretle tarih tespitinin idari bir faydasr vardr: Bir timarda tevcih tarihi 1 Mart'tan 6nce olan sipahi o sinenin Eift resmini alrdt55' Nim-giftten aqafr topralr olanlar ve topraksrzlar,ekinlii veya Eiftlii bennak' caba bennak, t ara u.vl tnu."ti"o uau" farkh vergilere tdbi idiler. ll, caba, Kara ve Miicerred resimleri: Kayseri kanonnimesine gtire (tarih 1500;so,,caba otar ki, gifti ve hig-ye:ri olmaya''^'. Bagka bir tarife gdre57 "Caba miicerred(evlenmemiq, bekdr) olan"fukar6-i redyaya vi babasite olup milstakil kisb 5l Barkan, s. 34' 52 Stit"y-- kan.29; Bolu kan'' Barkan' s' 29' m' 7 ' ;i il,-r:iijr3i;*, o aksasift_re-smi riderken 16. asrr ortalannda 22 akeayasrkanlmretrr (Silistre def.'bagv. Arq. tapu def' no' 483)' 55 Barkan, s. 281, m. 18' 56 Barkan. s Karaman kan. (1528), Barkan, s' 47, m' 18'

7 42 HALIL inrt-cx eden miicerrede derler, miistakil kishi olmayana milcerred derler, kat'd resim almmaz". Caba kelimesi Divdnil Lugdti't-Tiirl< (yazrhqr M. l07l;sa'd. soysuz, aqalr srnrfdan adam mdnasrnr taqryan cabak kelimesile aynr olmahdrr. Miicerredlik (bekarhk) herhalde cabarun esas vasfi delildir. Caba, topralr olmayan fakir koyli.idiir. Ona, evli ise caba-bennak denir. Siileyman k*nfln4dmesindeki tarife gdres s "ez'af-i redyd ki, bazt nevdhide kara tesmiye olunur, resim aln akgadr, ammd himdyet olunmak emr-i mi)stahsendir" t. Kiitahya kan0nunda da60 "Ez'af-i redydyakara tesmiye olunur, resnti altr akgadr". Ytirtiklerde de koyunu lanlan ve koyun adedi 26'dan aqalr olanlar "kere tesmiye olunur, on ileer akea resm-i kara" ahmr6l. Kara, gok eski devirlerden beri Tiirk kavimleri arasrnda, avam, aqalr srmf halk iein kullanrlan bir tabirdits2. Di[er taraftan kayda deler ki, 1455 Aydm tahft defterinde63 nim-eiftten sonra Eif'tlil-kara ve caba-kara guruplan zikredilir. Qiftlti-knra 12 ve caba-kara 5 akga resim cider, bennakden bahis yoktur. Burada giftlii-kara gi.iphesiz bennak yerindedir; nim- Eiftten agalr arazisi olanlar veya topraksrzlar umumi olarak kara sayimrqtr. Fakat daha sonraki bir Aydrn defterinde (tarihi l52}e "kisbe kddir mi)cerredi kara kayd olunup" altr akea resme, bennakler ise 12 akga resme tdbi tutulmuglardrr. G<iriiltiyor ki, bu tarihte kara sfian bekarhkla birlegtirilmig ve evliler bagka taraflarda oldulu glbi bennafr adr altrnda gcisterilrnigtir. Milcerredlerin, yani bekarlann durumu bcilgesine gcire deliqmektedir. Evveld bazr bcilgelerde bunlar tamamile vergiden muaf tutulmuqlardrfs. Bazr bcilgelerde ise, 58 Besim Atalay negri, I, 3}l-Z,Dizin, s )Y sahife 29. 6o Barkan. s.23. m.2. 6l Yeni-il kan. (1583), s. 77, m Orhon Kok-Tiirk kitabelerind e kara-budulr igin bak. H. N. Orkun, Eski Tiirk yazfilart,i, istanbul 1936, indeksi; Divdnti Lugdt-it-Tilrt'de (Dizin,266) karagi: kaprlan dolaqan dilenci. Asiller ve avdm manasna ak-siigek ve kara-stigek iginbak. Z. V. Togan, ibn Fadhn's Reiseberichte, Exk Bagu. Arg. tapu M. I-1. o+ Barkan, Aydrn kan. ( 1528). s Meseld Kangrn (Qankrn, 1578) s. 36,m.7: "Defdtir-i'atfkada milcerredlerine resm takdtr olunmayub". Bolu kan. (1528), s. 29 m. 9:"Defterde mticerred kaydolunan kimesnelerden resm kaydolunmadt, ammd defterde milcerred kaydolunan kimesneler teehhiil etse veya ehl-i kisb olsa bennak resmi verir". Yeni-il (1583) s.76: "Milcerredlerinden teehhill etmedikee nesne altnmazmt$". OSMANLILARDA RAIYYET RUSOMU 43 iq ve kazang sahibi olacak ya$a eri;miq olan bekdrlardan resm-i miicerred adr altrnda 6 akga bir resim afinmakta idi. Bazr kanfinlar, bu zamanr ergenlik (bul0g) Qalroe bazrlan ise daha aeft bil qekilde 20 yaq67 olarak tflyin etmiglerdir' Fakat Hudavendigdr kan0nunda yazlldr[r gibi68 "ehl-i kisb olmayan miicerredlerden nesne elmmaz, deftertercle dahi tizerlerine resm kayd olunmamretff"' Kazangsahibi olan miicenedleri bir kanfinndrne, "Qtalarma hizmet eder olmayub aldhide kendli oz kdrlarmda" olangengler qeklinde tarif eder' Bu gibi delikanhlar' toprak iggisi olarak veya ba$kalarrnrn u.uririni kiralayarak kazane sallayanlardrt'e' Bunlar gahsen iizerine yazrldrklan, raiyyeti olduklan, sipahinin timan drgrnda cahsmakta serbes*ile, u" bu bakrmdan gift sahibi redyinrn tibi oldufu tahdidlerden ;;il; tdii;t.lqf.oif,f.ri toprak, baqkasrnrn tapu ile sipahiden alnmrg arazisi delilse' o zaman o sipahiye toprak igin doni.im resmi tjderlerdito. Kendi sipahilerine ise' milc e rr e d-r e smi y ahut knra- r e s mi oderlerdi' Umumiye tle milcerred-resmi,16. asrrda daha geniq bir qekilde uygulanmtq giiriinmektedir. Fatih kan0nndmelerinde kar a-r e smi v e mi)c e r r e d- r e s mi'nden aynca bahs edilmemiqtir. Bununla beraber bu kanfinndmenin yazrldrfr tarihlerde bazr tahrir defterlerinde(aydrn,qorum)tlkaraveyamiicerredlerinkaydedilmigbulundulunu gormekteyiz. Fatih kanfinn6mesinde yiln r koyde sanatla ulraqanlann "iiq hizmet veya iig akga" verecekleri belirtilmiqtir ve iiyle giirtintiyor ki, bunlar miiteakip maddede zikredilen "yoksullar" arastna katrlmtqtri. Herhalde onlann t6bi oldufu raiyyet-resmi 3 akea, kantnndmede en aqafr nisbettir' Bu 1ig hizmetin' senede tig giin sipahi igin bedenen gahqmadan ibaret otdulunu yukanda gdrmiiqtiik' Esasen gift-resmine dahil di[ei dort hizmet (ot, saman, odun, boyunduruk) ziraatle ulraganlann ve vasltalara sahib olanlann yerine getirebilecekleri hizmetlerdir' "ug hizmet veya iig akga",vergiye tdbi en fakir reflydnrn 6dedili asgari raiyyet-resmi' 66,,Ka, u kisbe k6dir ergenler" (Karesi ka., s. 22,m.2); "bdlig ve ehl-i kisb" (Ki'itahya kan' t' 1528, s. 23, m.2). 67,,Bu vechile emr olundu ki yirmi yaqrnda ve dahi ziyadeolan mticerred resm-i kara vere" (Aydtn k. t. 1528, s. 10, m. 27). 68 Barkan, s.2 m' 2' 69 Mardin kan., s. l5g, m. 12, Musul kan., s. 175, m.7; D_iydrbekr kan. s. 175, m' 7'D p5et rarafran bazr kan0nnameler gore (Silistreian', 1569' s' 278i "RedyAnrn yetismis kag oglu vur ise her birinden altryar akqa resm-i mficerred altntr" ' 70 Doni)*-resmi igin bak. ileride s' 47' 71 Co** (Corumlu) icin bak. s' 63, Resim I'

TEMETTUAT SAyıMLARı VE BU SAyıMLARı nüzenleyennizamname ÖRNEKLERİ

TEMETTUAT SAyıMLARı VE BU SAyıMLARı nüzenleyennizamname ÖRNEKLERİ TEMETTUAT SAyıMLARı VE BU SAyıMLARı nüzenleyennizamname ÖRNEKLERİ Yard. Doç. Dr. Nuri ADIYEKE* Osmanlı Devleti'nin kurulmasından, tanzimata kadar devletin topraklanna kattı ğı yerler arazisi ve nüfusu

Detaylı

CELÂLİ İSYANLARINDAN BÜYÜK KAÇGUNLUK

CELÂLİ İSYANLARINDAN BÜYÜK KAÇGUNLUK CELÂLİ İSYANLARINDAN BÜYÜK KAÇGUNLUK 1603 1606 I. MUSTAFA AKDAĞ Anadolu İsyanlarının başından Kuyucu Murat Paşa'ca celâli karışıklığını sonuçlandırmak üzere girişilen hareketin bittiği 1608 yılına kadar

Detaylı

BATI ANADOLU DA BİR YÖRÜK GRUBU: XVI. YÜZYILDA KARACA KOYUNLULAR

BATI ANADOLU DA BİR YÖRÜK GRUBU: XVI. YÜZYILDA KARACA KOYUNLULAR BATI ANADOLU DA BİR YÖRÜK GRUBU: XVI. YÜZYILDA KARACA KOYUNLULAR A Yoruk Group In Western Anatolia; In The 16. Century Karaca Koyuns Batı Anadolu da Bir Yörük 192 ÖZ Sadullah GÜLTEN * Araştırmanın Temelleri:

Detaylı

Ey Târihçi Belgen Kadar Konuş! Belgesel Bir Teşkilâtı Mahsusa Öyküsü. Cemil Koçak. Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi

Ey Târihçi Belgen Kadar Konuş! Belgesel Bir Teşkilâtı Mahsusa Öyküsü. Cemil Koçak. Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi Ey Târihçi Belgen Kadar Konuş! Belgesel Bir Teşkilâtı Mahsusa Öyküsü Cemil Koçak Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi Teşkilâtı Mahsusa hakkında bil(ebil)diklerimiz pek az; neredeyse

Detaylı

SELÇUKÎLER ZAMANINDA ANADOLU DA TÜRK MEDENİYETİ. Fuat KÖPRÜLÜ

SELÇUKÎLER ZAMANINDA ANADOLU DA TÜRK MEDENİYETİ. Fuat KÖPRÜLÜ Tarih İncelemeleri Dergisi Cilt/Volume XXVI, Sayı/Number 1 Temmuz/ July 2011, 201-233 SELÇUKÎLER ZAMANINDA ANADOLU DA TÜRK MEDENİYETİ Fuat KÖPRÜLÜ Aktaran: Tülay METİN ** (s. 193) Osmanlı saltanatının

Detaylı

Cumhuriyet Döneminde Türkiye de Yol Vergisi

Cumhuriyet Döneminde Türkiye de Yol Vergisi Cumhuriyet Döneminde Türkiye de Yol Vergisi Road Tax in The Republic Period Nuray ÖZDEMİR * Öz Osmanlı Devleti nin son döneminde karayolu çalışmalarını finanse etmek için alınan yol vergisi önce Kurtuluş

Detaylı

Yahya Kemal de Tarih ve iir 1 Ömer ÇAKIR 2. History and Poetry in Yahya Kemal

Yahya Kemal de Tarih ve iir 1 Ömer ÇAKIR 2. History and Poetry in Yahya Kemal Çank r Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2(2): 125-150 Yahya Kemal de Tarih ve iir 1 Ömer ÇAKIR 2 Çank r Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyat Bölümü Özet

Detaylı

O S MA N L 1 ARA Ş.T 1 RM ALAR 1 III

O S MA N L 1 ARA Ş.T 1 RM ALAR 1 III O S MA N L 1 ARA Ş.T 1 RM ALAR 1 III Nesir Heyeti - Editorial Board HALİlı İNALCIK - HEATH W. LOWRY NEJAT GÖYÜNÇ THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES III İstanbul - 1982 TÜRK VAKIF KURUCULARININ SOSYAL TABAKALAŞMADAİU

Detaylı

Cumhuriyet in İlk Bütçesi: Coşku, Gurur ve Kaygı

Cumhuriyet in İlk Bütçesi: Coşku, Gurur ve Kaygı N. YÜKSEL Cumhuriyet in İlk Bütçesi: Coşku, Gurur ve Kaygı Nahit YÜKSEL * Özet Bütçe yasalarının parlamentoda görüşülmesi esnasında, geleneksel olarak, kamu hizmetlerinden hangilerine ne miktarda ödenek

Detaylı

Servet Taşdelen. Osmanlı dan Cumhuriyete Toplumsal Kimlik Değişimi: Kul İdik Yurttaş Olduk. üç bölüm halinde yayımlanmıştır).

Servet Taşdelen. Osmanlı dan Cumhuriyete Toplumsal Kimlik Değişimi: Kul İdik Yurttaş Olduk. üç bölüm halinde yayımlanmıştır). Osmanlı dan Cumhuriyete Toplumsal Kimlik Değişimi: Kul İdik Yurttaş Olduk Servet Taşdelen (Müdafaa-i Hukuk Dergisinin üç bölüm halinde yayımlanmıştır). Kasım 2005, Aralık 2005 ve Ocak 2006 sayılarında

Detaylı

MODERN HUKUK VE İSLAM DA VATANDAŞLIK KAVRAMININ HUKUKÎ TEMELİ

MODERN HUKUK VE İSLAM DA VATANDAŞLIK KAVRAMININ HUKUKÎ TEMELİ MODERN HUKUK VE İSLAM DA VATANDAŞLIK KAVRAMININ HUKUKÎ TEMELİ Ali Aslan TOPÇUOĞLU * ÖZET Bir kişinin belirli devlete aidiyetini ifade eden vatandaşlık kavramının hukukî temelinin ne olması gerektiği hususu

Detaylı

STANBUL KÜTÜPHANELER ÜZER NE SÖYLEfi LER Millet, Süleymaniye, Hakk Tar k Us, Beyaz t, Arkeoloji Kütüphaneleri ve Atatürk Kitapl

STANBUL KÜTÜPHANELER ÜZER NE SÖYLEfi LER Millet, Süleymaniye, Hakk Tar k Us, Beyaz t, Arkeoloji Kütüphaneleri ve Atatürk Kitapl STANBUL KÜTÜPHANELER ÜZER NE SÖYLEfi LER Millet, Süleymaniye, Hakk Tar k Us, Beyaz t, Arkeoloji Kütüphaneleri ve Atatürk Kitapl Nisan 2003-A ustos 2005 Sunum Yapanlar Mehmet Serhan Tayfli Nevzat Kaya Tar

Detaylı

Anahtar Kelimeler: Bulgar, Göç, Göçmen, Balkan Savaşı, Rumeli Türkleri

Anahtar Kelimeler: Bulgar, Göç, Göçmen, Balkan Savaşı, Rumeli Türkleri Tarih Okulu The History Scholl İlkbahar-Yaz 2013 Spring-Summer 2013 Sayı XIV, ss. 113-145. Number XIV, pp. 113-145. BULGARİSTAN TÜRKLERİNİN TÜRKİYE YE GÖÇ HAREKETİ (1950-1951) Filiz ÇOLAK Özet Türkiye

Detaylı

BASIN MESLEĞİNDE ÇALIŞANLARLA ÇALIŞTIRANLAR ARASINDAKİ MÜNASEBETLERİN TANZİMİ HAKKINDA KANUN (1)

BASIN MESLEĞİNDE ÇALIŞANLARLA ÇALIŞTIRANLAR ARASINDAKİ MÜNASEBETLERİN TANZİMİ HAKKINDA KANUN (1) 2421 BASIN MESLEĞİNDE ÇALIŞANLARLA ÇALIŞTIRANLAR ARASINDAKİ MÜNASEBETLERİN TANZİMİ HAKKINDA KANUN (1) Kanun Numarası : 5953 Kabul Tarihi : 13/6/1952 Yayımlandığı R.Gazete : Tarih : 20/6/1952 Sayı : 8140

Detaylı

GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI

GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI T. C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI YAKINÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI EMİN ÜNSAL 1068205103 TEZ DANIŞMANI PROF. DR. İLKER

Detaylı

Ankara Üniversitesi, İlâhiyat Fakültesi Öğretim Üyesi.

Ankara Üniversitesi, İlâhiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. 830 İSLAM KÜLTÜRÜRÜNDE DİĞER DİNLERLE BİR ARADA YAŞAMA HOŞGÖRÜSÜ Prof. Dr. Hasan ONAT (Panel Başkanı/Chair of Panel/Председатель) 1 : Hepinizi saygı ve sevgiyle selamlayarak paneli başlatıyorum. 1.5 saatlik

Detaylı

6245 SAYILI HARCIRAH KANUNU. (18.02.1954 tarih ve 8637 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.) KISIM I Umumi Hükümler

6245 SAYILI HARCIRAH KANUNU. (18.02.1954 tarih ve 8637 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.) KISIM I Umumi Hükümler 6245 SAYILI HARCIRAH KANUNU (18.02.1954 tarih ve 8637 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.) KISIM I Umumi Hükümler Kanunun şümulü: Madde 1 - a) Umumi Muvazeneye dahil dairelerle mülhak ve hususi bütçeli

Detaylı

HARCIRAH KANUNU (1) * * *

HARCIRAH KANUNU (1) * * * 2575 HARCIRAH KANUNU (1) Kanun Numarası : 6245 Kabul Tarihi : 10/2/1954 Yayımlandığı R.Gazete : Tarih : 18/2/1954 Sayı : 8637 Yayımlandığı Düstur : Tertip : 3 Cilt : 35 Sayfa : 321 * * * Bu Kanunun yürürlükte

Detaylı

OSMANLI DÖNÜŞÜM SÜRECİNDE BİR DEVLET TEŞEBBÜSÜ OLARAK ÇİFTELER HÂRA-YI HÜMAYUNU VE TÜRK ATÇILIĞINA KATKILARI

OSMANLI DÖNÜŞÜM SÜRECİNDE BİR DEVLET TEŞEBBÜSÜ OLARAK ÇİFTELER HÂRA-YI HÜMAYUNU VE TÜRK ATÇILIĞINA KATKILARI Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,10(2) OSMANLI DÖNÜŞÜM SÜRECİNDE BİR DEVLET TEŞEBBÜSÜ OLARAK ÇİFTELER HÂRA-YI HÜMAYUNU VE TÜRK ATÇILIĞINA KATKILARI Eskişehir Osmangazi Üniversitesi

Detaylı

AYNÎ HAK KAVRAMI, TAKSİMİ ve EŞYA HUKUKUNUN KONUSU GİRİŞ

AYNÎ HAK KAVRAMI, TAKSİMİ ve EŞYA HUKUKUNUN KONUSU GİRİŞ AYNÎ HAK KAVRAMI, TAKSİMİ ve EŞYA HUKUKUNUN KONUSU Dr. Erol CANSEL Ankara Hukuk Fakültesi'nde Medenî Hukuk Doçenti Dr. Ali Naim İNAN Ankara Hukuk Fakültesi'nde, Medenî Hukuk Doçenti GİRİŞ 1. Hukuk - Hak

Detaylı

Dârüleytamda Çocuk Olmak: On Çocuk On Portre

Dârüleytamda Çocuk Olmak: On Çocuk On Portre FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi FSM Scholarly Studies Journal of Humanities and Social Sciences Sayı/Number 2 Yıl/Year 2013 Güz/Autumn 2013 Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi

Detaylı

Osmanlı Devleti nde Tanzimat ın İlanından Sonra Ermenilerin İhtidası ve İrtidadı

Osmanlı Devleti nde Tanzimat ın İlanından Sonra Ermenilerin İhtidası ve İrtidadı Osmanlı Devleti nde Tanzimat ın İlanından Sonra Ermenilerin İhtidası ve İrtidadı Zübeyde Güneç Yağcı* İhtida, İslam dinini kabul etme, Müslüman olma anlamlarında kullanılmakta 1 olduğundan fıkhın ve günlük

Detaylı

Hıristiyanlığa Reddiye

Hıristiyanlığa Reddiye ABDULLAH TERCÜMAN (ANSELMO TURMEDA) Hıristiyanlığa Reddiye Aslen Anselmo Turmeda adında bir İspanyol papazı iken, bilahare İslamiyeti kabul eden muhtedi Abdullah Tercüman'ın, Hıristiyanlığı, çürüten «Tuhfetü'l-Erib

Detaylı

Madde 3 Madde 4 Madde 5 Madde 6 Madde 7

Madde 3 Madde 4 Madde 5 Madde 6 Madde 7 4373 DENİZ İŞ KANUNU (1) Kanun Numarası : 854 Kabul Tarihi : 20/4/1967 Yayımlandığı R. Gazete : Tarih : 29/4/1967 Sayı : 12586 Yayımlandığı Düstur : Tertip : 5 Cilt: 6 Sayfa : 1849 Bu Kanunun yürürlükte

Detaylı

!SLÂM DA ÇEVRE VE KORUNMASI

!SLÂM DA ÇEVRE VE KORUNMASI İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy.15, 2010, s. 39-56.!SLÂM DA ÇEVRE VE KORUNMASI Prof. Dr. Servet ARMA%AN Protecting the Environment in Islam Islam has put a lot of emphasis on the protection of the

Detaylı

Dr. Hikmet Kıvılcımlı Yol.7 Müttefik: Köylülük

Dr. Hikmet Kıvılcımlı Yol.7 Müttefik: Köylülük Dr. Hikmet Kıvılcımlı Yol.7 Müttefik: Köylülük Yay nlar Yol.7 Müttefik: Köylülük Dr. Hikmet Kıvılcımlı Yay nlar Dijital Yayınlar İndir - Oku - Okut - Çoğalt - Dağıt Bu kitap ilk defa: 2009 yılında Sosyal

Detaylı

İŞ KANUNU. İşin niteliği ve yürütümü bakımından işyerine bağlı bulunan yerlerle, dinlenme, çocuk

İŞ KANUNU. İşin niteliği ve yürütümü bakımından işyerine bağlı bulunan yerlerle, dinlenme, çocuk İŞ KANUNU Kanun Numarası : 1475 Kabul Tarihi : 25/8/1971 Yayımlandığı R. Gazete : Tarih: 1/9/1971 Sayı: 13943 Yayımlandığı Düstur : Tertip: 5 Cilt: 10 Sayfa: 3102 BİRİNCİ BÖLÜM Genel Hükümler Tarifler:

Detaylı

ĠLK VE ORTA TEDRĠSAT MUALLĠMLERĠNĠN TERFĠ VE TECZĠYELERĠ HAKKINDA KANUN (1)

ĠLK VE ORTA TEDRĠSAT MUALLĠMLERĠNĠN TERFĠ VE TECZĠYELERĠ HAKKINDA KANUN (1) 1159 ĠLK VE ORTA TEDRĠSAT MUALLĠMLERĠNĠN TERFĠ VE TECZĠYELERĠ HAKKINDA KANUN (1) Kanun Numarası : 1702 Kabul Tarihi : 10/6/1930 Yayımlandığı R.Gazete : Tarih : 29/6/1930 Sayı : 1532 Yayımlandığı Düstur

Detaylı