KÜTÜPHANE VE BĠLGĠ MERKEZLERĠNDE SĠSTEM ANALĠZĠNĠN ÖNEMĠ VE UYGULANABĠLĠRLĠĞĠ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "KÜTÜPHANE VE BĠLGĠ MERKEZLERĠNDE SĠSTEM ANALĠZĠNĠN ÖNEMĠ VE UYGULANABĠLĠRLĠĞĠ"

Transkript

1 KÜTÜPHANE VE BĠLGĠ MERKEZLERĠNDE SĠSTEM ANALĠZĠNĠN ÖNEMĠ VE UYGULANABĠLĠRLĠĞĠ BĠR ÖRNEK: ĠSTANBUL ÜNĠVERSĠTESĠ KÜTÜPHANE VE DOKÜMANTASYON DAĠRE BAġKANLIĞI BAĞLI BĠRĠMLERE YAYIN SAĞLAMA ALT SĠSTEMĠ NDE SĠSTEM ANALĠZĠ ÇALIġMASI Mesut Yalvaç Çantay Kitabevi 2000 i

2 ISBN Kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemi ve uygulanabilirliği: Bir örnek: Ġstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlığı Bağlı Birimlere Yayın Sağlama Alt Sistemi nde sistem analizi çalıģması Copyright Çantay Kitabevi Yazan: Mesut Yalvaç Birinci Basım: Ocak 2000 Baskı: ÇANTAY KĠTABEVĠ Büyük ReĢit PaĢa Cad. No.44/C Laleli-Ġstanbul Tel: Faks: Yalvaç, Mesut Kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemi ve uygulanabilirliği: Bir örnek: Ġstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlığı Bağlı Birimlere Yayın Sağlama Alt Sistemi nde sistem analizi çalıģması / Mesut Yalvaç.-- Ġstanbul: Çantay Kitabevi, xix, 250 s. ISBN Kütüphane ve Bilgi Merkezleri Sistem Analizi I. Yapıt adı ii

3 ĠÇĠNDEKĠLER ÖNSÖZ...vii KISALTMALAR...x GĠRĠġ...xii 1.BÖLÜM: KONUYLA ĠLGĠLĠ BAġLICA KAVRAMLAR, TANIMLAR VE MODELLERE ĠLĠġKĠN AÇIKLAMALAR 1 BaĢlıca Kavram ve Tanımlar Sistem Genel Sistem Teorisi Sistem YaklaĢımı Sistem Analizi Yöneylem AraĢtırması ĠĢletme ve Bilgi ĠĢletmesi (Kütüphane ve Bilgi Merkezi) Yönetim Genel Sistem Teorisi Çerçevesinde Sistem ve Sistem Modeli Sınıflamalarına Bir BakıĢ Sistemlerin Sınıflandırılması Sistem Modellerinin Sınıflandırılması BÖLÜM: SĠSTEM ANALĠZĠ: ÖNEMĠ, YARARLARI, ĠLKELERĠYLE TEKNĠK ve YÖNTEMLERĠ 1 Sistem Analizinin Önemi ve Uygulanma Alanları Sistem Analizinin Ġlkeleri...42 iii

4 3 Sistem Analizinde Kullanılan Teknikler Bilgi Toplama Teknikleri Gözlem Yolu ile Bilgi Toplama Anket Yolu ile Bilgi Toplama Teke Tek GörüĢmeler Yolu ile Bilgi Toplama Toplantılar Yolu ile Bilgi Toplama Konuyla Ġlgili Belgeler/Yayınlar Yolu ile Bilgi Toplama ġemalama/modelleme Teknikleri Organizasyon ġemaları AkıĢ ġemaları X ġemaları/veri Matrisleri Gantt ġeması/çubuk ġema Öncelik ġemaları Operatör-Makine ġeması ĠĢlev Analiz ġeması/ġģ Dağıtım ġeması Karar Ağacı Karar Tablosu Zaman Ġncelemesi Yöntemi Hareket Analizi ve Ekonomisi Kayıt Kontrol ve Analizi Ergonomi Standardizasyon ve Nicelik, Nitelik Denetimi Mâliyet Analizleri KarĢılaĢtırma Yöntemi Örnekleme Yöntemi Yöneylem AraĢtırması Yöntemi Raporlama Teknikleri...88 iv

5 3.BÖLÜM: KÜTÜPHANE ve BĠLGĠ MERKEZĠ SĠSTEMĠNDE SĠSTEM ANALĠZĠNĠN UYGULANMASI 1 Kütüphane ve Bilgi Merkezlerinde Sistem Analizinin Uygulama AĢamalarına Genel Bir YaklaĢım BĠRĠNCĠ AġAMA: Sorun Durumu ÇalıĢma Planını OluĢturma ĠKĠNCĠ AġAMA: Sorun Durumu Hakkında Bilgi Toplama Bilgi Kaynakları Politika ve Süreçler ile Ġlgili Belgeler Organizasyon ġemaları ve Organizasyon El Kitapları ĠĢ Tanımları Formlar Konuyla Ġlgili Olarak Önceden YapılmıĢ ÇalıĢmaların Belgeleri Kütüphane ve Bilgi Merkezi ÇalıĢanları (Personel) Kütüphane ve Bilgi Merkezi Kullanıcıları ÜÇÜNCÜ AġAMA: Sorun Durumunun Analizi Sistemin Amaçlarının ve Sınırlarının Saptanması Sorun Durumuna ĠliĢkin Bilgilerin Belgelendirilmesi Sorun Durumuna ĠliĢkin ġemaların/modellerin, Tabloların Hazırlanması Analiz Sorun Durumuna ĠliĢkin Verimliliğin Saptanması Mâliyet Verimliliği Zaman Verimliliği Kalite Verimliliği Sorun Durumuna ĠliĢkin Etkinliğin Saptanması Rapor Hazırlama DÖRDÜNCÜ AġAMA: Çözümün Tasarımı v

6 5.1 Çözümün Hedef ve Amaçlarının Saptanması Çözümün Kısıtlarının Belirlenmesi Çözüm ile Ġlgili Model GeliĢtirme Çözümün Gereksinimlerinin Belirlenmesi Gereksinimlere ve Modele Uygun DeğiĢik Çözüm Önerileri Üretme ve GeliĢtirme Her Bir Seçeneğe ĠliĢkin Mâliyet-Verimlilik ve Mâliyet-Yarar Analizlerini Yapma Çözüme ĠliĢkin Önerileri Hazırlama Rapor Hazırlama BEġĠNCĠ AġAMA: Çözümün GerçekleĢtirilme Hazırlığı ve Uygulanması Çözümün Uygulanabilmesi Ġçin Gerekli Öğelerin Sağlanması Personel Eğitimi Çözümün Test ve EleĢtirisi Çözümün Uygulanması ve Yeni Duruma Uyum ALTINCI AġAMA: Yeni Durumun Değerlendirilmesi BÖLÜM: BĠR UYGULAMA: ĠSTANBUL ÜNĠVERSĠTESĠ KÜTÜPHANE VE DOKÜMANTASYON DAĠRE BAġKANLIĞI SĠSTEMĠNDE BAĞLI BĠRĠMLERE YAYIN SAĞLAMA ĠLE ĠLGĠLĠ BĠR SĠSTEM ANALĠZĠ ÇALIġMASI 1 Sistemin BaĢlıca Özellikleri Bağlı Birimler Kavramı Teknik Hizmetler Yararlandırma Personel Derme Donanım Bütçe vi

7 2 Bağlı Birimlere Yayın Sağlama Alt Sistemi nde Sistem Analizi ÇalıĢması Sorun Durumu ÇalıĢma Planı Sorun Durumu Hakkında Bilgi Toplama Bilgi Kaynakları Bilgi Toplama Teknikleri Sorun Durumunun Analizi Alt Sistemin Amaçlarının ve Sınırlarının Saptanması Sorun Durumuna ĠliĢkin Bilgilerin Belgelendirilmesi Sorun Durumuna ĠliĢkin ġemaların vb.nin Hazırlanması Analiz Sorun Durumuna ĠliĢkin Verimliliğin Saptanması Sorun Durumuna ĠliĢkin Etkinliğin Saptanması Rapor Hazırlama Çözümün Tasarımı Çözümün Hedef ve Amaçlarının Saptanması Çözümün Sınırlılığının Belirlenmesi Çözüm ile Ġlgili Model GeliĢtirme Çözümün Gereksinimlerinin Belirlenmesi Gereksinimlere ve Modele Uygun Çözüm Önerileri Üretme ve GeliĢtirme Mâliyet-Verimlilik ve Mâliyet-Yarar Analizlerini Yapma Çözüm Önerilerinin Uygulanmasına ĠliĢkin Plan Hazırlama Rapor Hazırlama SONUÇ VE ÖNERĠLER KAYNAKÇA EKLER vii

8 ÖZET (ABSTRACT) viii

9 ÖNSÖZ Sistem analizi, genel sistem teorisine dayanan sistem yaklaģımı çerçevesinde geliģtirilen bir yöntemdir. Her iģletmede olduğu gibi, bir bilgi iģletmesi olarak düģünülebilecek kütüphane ve bilgi merkezlerindeki yönetsel sorunların çözümünde de bu yöntemden yararlanılabilir. Bu araģtırmanın amacı, kütüphane ve bilgi merkezlerinin bir sistem olarak ele alınabileceklerini ve onların yönetiminde sistem analizinden yararlanılabileceğini teorik ve uygulamalı olarak kanıtlamaktır. Özellikle karar verme konusunda yararlanılan sistem analizi yöntemi, öncelikle her iģletmenin kendi sistemi hakkında baģka yöntemlerle kolay elde edilemeyecek ölçüde ayrıntılı verilerin elde edilmesine imkân sağladığı için önemlidir. Bu tür verilere dayanarak, her kuruluģtaki iģ ve iģlemlerin verimlilik ve etkinliği arttırılabilir. Aynı zamanda, sistem analiziyle elde edilen veriler, çeģitli iģ standartlarının oluģturulmasında ve benzer türde kuruluģların çalıģmalarının karģılaģtırılmasında da kullanılabilirler. Böylece, her kuruluģ için olduğu gibi kütüphane ve bilgi merkezlerinin amaçlarının da en iyi biçimde gerçekleģtirilmesi kolaylaģtırılabilir. Genel olarak, ülkemizdeki kütüphane ve bilgi merkezlerinin amaçlarıyla yaptıkları iģ ve iģlemlere iliģkin ayrıntılı ve kayda geçmiģ verilere sahip olmadıkları bilinmektedir. Bu durum, sözü edilen kuruluģların verimlilik ve etkinliklerinin değerlendirilmesi açısından önemli bir sorun oluģturmaktadır. Yapılan iģ ve iģlemlerin sırasını, özelliklerini, her iģin yürütülmesi için gerekli insan kaynaklarının nicelik ve niteliklerini yeterince ayrıntılı olarak belirleyemeyen bir kütüphane sisteminin, baģka sistemlerle kuracağı iliģkilerden verimlilik sağlaması güçtür. Yine, böyle bir kütüphane sistemi, örneğin otomasyona dayalı yeni bir sisteme dönüģtürüldüğünde, yukarıda belirtilen nedenlerle çeģitli sorunlarla karģılaģacak; hatta yeni bir sisteme geçmenin gerekçesini açıklaması kolay mümkün olmayacaktır. Öte yandan, ülkemizde kütüphane ve bilgi merkezlerinin günümüzdeki çeģitli yönetsel sorunlarını sadece sistem analizi yönteminden yararlanarak çözmenin mümkün olamayacağı da bir gerçektir. Ne kadar doğru ve iyi bir sistem analizi çalıģması yapılırsa yapılsın, malî kaynak, personel, bina, yasa ve yönetmelikler vb. konusundaki yetersizlik ya da eksiklikler, kütüphane ve bilgi merkezlerinin yönetimini güçleģtiren önemli sorunlardır. Ancak, sistem analizinin bu açıdan sağlayacağı bir yarar da, her kuruluģun gerek kendi sisteminin, gerekse kendisini etkileyen üst sistemlerin sorunlarının ix

10 ayrıntılı bir analizine imkân da vermesidir. Örneğin bir üniversite kütüphanesi sisteminin üst sistemleri arasında, Üniversite Dekanlık ve Rektörlükleri, Yüksek Öğretim Kurulu, Eğitim Sistemi yahut Kütüphanecilik Bölümleri nden söz edilebilir. Dolayısıyla, bir üniversite kütüphanesinde yapılacak sistem analizi, aynı zamanda sözü edilen üst sistemler için uygulanacak sistem analizi çalıģmalarıyla da desteklenmelidir. Bu takdirde, üniversite kütüphanesinin yönetsel sorunlarının kaynakları ve çözümlerine iliģkin daha kapsamlı verilerin elde edilmesi mümkün olabilecektir. Bu tür uygulamalar sonucunda ise, üniversite kütüphanelerinin yönetsel sorunlarının çözümünü kolaylaģtıracak daha doğru uzun dönemli kararların alınması da sağlanabilecektir. Ülkemizde doğrudan doğruya kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizini konu alan ilk çalıģmalardan biri niteliğindeki bu araģtırmanın bir amacı da, sistem analizinin önemi ve yararları konusunda öncelikle meslek elemanlarını bilinçlendirmektir. AraĢtırmanın hazırlanmasında, öncelikle araģtırma konusunun seçiminden baģlayarak araģtırmanın her aģamasında karģılaģtığım sorunların çözümünde daima yardımcı olan ve titiz bir araģtırma ürününün ortaya çıkarılması yönünde beni teģvik eden Prof.Dr.Aysel Yontar a teģekkür ederim. ÇalıĢmalarım sırasında beni sürekli destekleyen, ayrıca Ġ.Ü.Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlığı nda bir sistem analizi uygulaması yapmam için gerekli izin ve olanakları sağlayan Prof.Dr.Meral Alpay a da özellikle teģekkür borçluyum. Yine, araģtırmamı destekleyici tutumları nedeniyle, baģta Doç.Dr.Hasan S.Keseroğlu olmak üzere Ġ.Ü.Kütüphanecilik Bölümü nün tüm öğretim elemanlarına da teģekkür ederim. AraĢtırmamla ilgili olarak kendileriyle yaptığım görüģmeler sırasında değerli görüģ ve eleģtirilerinden yararlandığım Ġ.Ü.ĠĢletme Fakültesi öğretim üyesi Prof.Dr.Öner Esen e ve A.Ü.Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Kütüphanecilik Bölümü öğretim üyesi Prof.Dr.Bengü Çapar a da teģekkür ederim. Özellikle araģtırmanın uygulama aģamasındaki görüģmeler için bana zaman ayıran ve yardımcı olan, baģta Güler Demir ve Kadriye Varol olmak üzere, Ġ.Ü.Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlığı nın tüm çalıģanlarına; aynı zamanda, o dönemde sözü edilen kütüphanede de mesai yapan Bölümümüz eski Okutmanı Aykut Arıkan a da teģekkür etmek isterim. AraĢtırmanın gerçekleģtirilmesi için gerekli yayınların hızlı bir Ģekilde sağlanabilmesi konusunda yardımlarını gördüğüm Ġstanbul x

11 Üniversitesi, Ġstanbul Teknik Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi, Marmara Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlıkları ile Koç Üniversitesi Kütüphanesi, Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Ankara ve Ġstanbul Ġngiliz Kültür Heyeti Kütüphaneleri ve Ġstanbul Amerikan Kütüphanesi elemanlarına da teģekkür borçluyum. Bunun yanında, 1993 Eylül ayında bölümümüz araģtırma görevlilerinin Ġngiltere yi ziyaret etmeleri için burs sağlayan Ġstanbul daki Ġngiliz Kültür Heyeti yetkililerine de teģekkür ederim. Bu ziyaret bana, Türkiye de elde edemediğim konuyla ilgili çeģitli yayınları inceleme ve sistem analizi konusundaki tanınmıģ uzmanlardan Jennifer Rowley ile görüģme olanağını sağlamıģtır. ÇalıĢmayı baskıya hazırlama aģamasında, düzeltme çalıģmalarımda bana yardımcı olan öğrencilerim Mine Tarlan, Cem Özel ve Nihal Koç a da teģekkür ederim. ÇalıĢmanın basım iģlerini büyük bir titizlikle ve güleryüzle üstlenen Yılma Çantay a ve Çantay Kitabevi ne de teģekkür borçluyum. Son olarak, çalıģmam sırasında engin sabır ve özverisiyle özel yaģantımdaki birçok yükümü üstlenen, çalıģmamı kolaylaģtıran ve destekleyen sevgili eģim Çiğdem e, babalık görevlerimi ihmal ettiğim için beni suçlamayan oğlum Kuntay a içtenlikle teģekkür ederim. Mesut Yalvaç xi

12 KISALTMALAR a.e. a.e.a.y. a.y. ACM/PCM ALA Atöl. ayr.bkz. bib. bkz. Böl. bs. CD-ROM CPM çev. DDSS ed. ed. by Ens. EOS fab. Fak. geliģ. gnģl. haz. HSM ISAC Ġ.Ü. JSD Ktp. : aynı eser : aynı eser, aynı yer : aynı yer : Active and Passive Component Modelling : American Library Association : Atölye : ayrıca bakınız : bibliyografik : bakınız : Bölüm : basım : Compact Disk-Read Only Memory : Critical Path Method : çeviren : Development of Data Sharing Systems : edited : edited by : Enstitü : Evrensel Onlu Sınıflama : fabrika : Fakülte : geliģtirilmiģ : geniģletilmiģ : hazırlayan : Hard Systems Methodologies : Information Systems Work and Analysis of Changes : Ġstanbul Üniversitesi : Jackson System Development : Kütüphane xii

13 KYM LBMS-SDM Ltd. Md. NIAM no. Öğr.elm. örn. PDGT PERT Prof.Dr. Pub. : Kritik Yol Metodu : Learnmonth and Burchett Management Systems- System Development Methodology : Limited : Müdür : Nijssens Information Analysis and System Design : numara : Öğretim elemanı : örneğin : Program Değerlendirme ve Gözden Geçirme Tekniği : Program Evaluation and Review Technique : Profesör Doktor : Publishing s. : sayfa SASD sınıf. SSM : Structured Analysis Design and System Design : sınıflama : Soft Systems Methodology STRADIS-SDM : Structured Analysis Design and Implementation of Information Systems - System Development Methodology ġub.md. T.C. Ün. Ün.Yük.Lis. vb. vs. Y.Ok. yay.haz. yerleģ. YÖK : ġube Müdürü : Türkiye Cumhuriyeti : Üniversite : Üniversite Yüksek Lisans : ve benzeri : vesaire : Yüksek Okul : yayına hazırlayan : yerleģtirme : Yüksek Öğretim Kurulu xiii

14 GĠRĠġ Bilindiği gibi, her tür ve büyüklükteki kütüphane ve bilgi merkezlerinin genel amacı, kullanıcılarının taleplerini en iyi ve en hızlı biçimde karģılayacak belge ve bilgi hizmetleri üretmektir. Ancak, günümüzde bu amacın etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesi, Türkiye dıģındaki ülkelerde olduğu gibi, Türkiye de de güçleģmektedir. Bunun baģlıca nedeni, belge ve bilgi hizmetlerindeki karmaģıklaģmanın artmasına ve yeni hizmet alternatiflerinin ortaya çıkmasına karģılık, bu geliģmelerin yarattığı sorunların çözümü için gerekli kaynakların sınırlı olmasıdır. Bir yandan kütüphane ve bilgi merkezlerinin kullanıcılarının, diğer yandan bu merkezlerin sağlayıp düzenlemek ve yararlandırmak durumunda oldukları belge ve bilgilerin nicelik ve niteliğindeki artıģ ve çeģitlenme, hizmetlerin karmaģıklaģmasının temel nedenidir. Bunun yanında, bilgi teknolojisindeki çeģitlenme ve geliģme, belge ve bilgi hizmetlerindeki karmaģıklaģmayı arttırdığı gibi, yeni hizmet alternatiflerinin ortaya çıkmasına da yol açmaktadır. Bütün bu geliģmelere karģılık, hizmetlerin en iyi biçimde yürütülmesi için gerekli insan kaynaklarıyla malî, teknolojik ve diğer kaynakların sınırlılığı da söz konusudur. Yukarıda belirtilen güçlük, aynı zamanda, günümüzdeki kütüphane ve bilgi merkezlerinin baģlıca yönetsel sorunudur. Bu sorunun çözümünü kolaylaģtıracak önemli bir koģul ise, sözü edilen merkezlerin yönetiminde, gerek kütüphane ve bilgi biliminin, gerekse diğer bilimlerin geliģtirdiği bilimsel bilgi, yöntem ve tekniklerden yararlanmaktır. Sistem analizi, kütüphane ve bilgi merkezlerinin özellikle çeģitli karar verme sorunlarının çözümünde yararlanılacak bilimsel yöntemlerden biridir. Sistem analizinde yararlanılan çeģitli teknikler arasında, örneğin zaman ve hareket etüdü gibi tekniklerin, özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Frederick W.Taylor un öncülüğünde ortaya çıkan bilimsel yönetim okulu çerçevesinde geliģtirildiği öne sürülebilir. 20. yüzyılın ilk yarısında, bu tür tekniklerin, daha ziyade mühendislik alanında uygulanan yöneylem araģtırması kapsamında da kullanıldığı söylenebilir. Aynı dönemde, geliģmiģ Batı ülkelerinde hızlanan sanayileģmeye paralel olarak yönetimleri karmaģıklaģan iģletmelerin, yukarıda belirtilen çeģitli tekniklerden yararlanarak karar verme sorunlarını çözmeye çalıģtıkları da bir gerçektir. Yöneylem araģtırması kapsamında yahut ondan bağımsız olarak uygulanan bu teknikler, 20. yüzyılın ilk yarısından sonra, genel sistem teorisinden etkilenen sistem yaklaģımı çerçevesinde geliģtirilen sistem analizinde de kullanılmıģtır. Bu xiv

15 dönemde, bir yandan yöneylem araģtırmasının kapsamı geniģletilerek sistem analizine dönüģmüģ; diğer yandan sistem analizi teknikleri de geliģtirilmiģtir. 20. yüzyılın ikinci yarısında, iģletmelerin yönetiminde sistem yaklaģımına geçiģle birlikte, yönetimde sistem analizinin kullanılmasının yaygınlaģmaya baģladığı da bilinmektedir. GeliĢmiĢ Batı ülkelerinde sistem analizinin kütüphane ve bilgi merkezlerinde kullanılmaya baģlaması, 1960 ların baģında gerçekleģmiģtir. Library Literature adlı dizinde 1933 den baģlayarak yapılan tarama sonucunda, sistem analizi konu baģlığının ilk kez 1964 de kullanıldığı görülmüģtür. Bu yıl, Robert S.Taylor un kütüphanelerde sistem analiziyle ilgili bir bibliyografyası 1 ve bir raporu 2 yayınlanmıģtır de ise, konuyla ilgili olarak Joseph Becker in bir makalesi 3, R.S.Taylor ve C.E.Hieber in ise el kitabı niteliğinde bir raporu 4 ortaya çıkmıģtır. Bu durum, özellikle A.B.D. de kütüphanecilik alanında sistem analizine yönelik ilginin 1960 lardan itibaren yoğunlaģmaya baģladığını göstermektedir. Böyle bir geliģmenin ardında yatan çeģitli nedenler vardır. Kütüphane ve bilgi merkezlerinde mevcut iģlerin yanı sıra yeni hizmetler verme eğilimi, iģ hacmini arttırmıģ; buna karģılık kaynakların sınırlılığı onların akılcı kullanımını gerektirmiģtir. Sözü edilen merkezlerde, kaynak paylaģımı adı altındaki çeģitli iģbirliği giriģimleriyle merkezileģme gibi eğilimler de, sınırlı kaynakların verimli kullanımı yönündeki çabaların bir sonucu olarak değerlendirilebilirler. Özellikle 1960 lardan itibaren bu tür çabalar artarken, bilgi teknolojisi alanında hızlı geliģmelerin de olması, kütüphane ve bilgi merkezlerini bilgi teknolojilerinden yararlanmaya zorlamıģtır. Bu dönemde, bilgisayar ve iletiģim teknolojilerinin birleģmesinden oluģan bilgi teknolojilerinin, belge ve bilgi hizmetlerinde uygulanması, bizce kütüphanecilik alanının, 1 Robert S. Taylor, Bibliography of recent reports and books on library automation and library systems analysis.(library Systems Analysis Report No.1) Bethlehem, Pa.: Lehigh University, Center for the Information Sciences, Robert S. Taylor, An approach to library systems analysis. (Library Systems Analysis Report No.2) Bethlehem, Pa.: Lehigh University, Center for the Information Sciences, Joseph Becker, System analysis, prelude to library data processing, ALA bulletin, 59, (April, 1965), s Robert S. Taylor - Caroline E. Hieber, Library systems analysis. (Library Systems Analysis Report No.3) Bethlehem, Pa.: Lehigh University, Center for the Information Sciences, (Library Literature , s.689'da bibliyografik kimlik Ģu Ģekilde verilmiģtir: R.S. Taylor - C.E. Hieber, Manual for the analysis of library systems, Bethlehem, Pa.: Center for the Information Sciences, 1965.) xv

16 mühendislik alanında yoğun olarak kullanılan sistem analizi yöntemiyle tanıģmasını gerekli kılan temel nedendir. Ülkemize gelince, gerek yerli meslekî yayın ve bibliyografyaların, gerekse yerli ve genel nitelikteki bibliyografik kaynakların taranması sonucunda, çeģitli meslek yayınlarında zaman zaman sistem analizi kavramına değinildiği görülmüģtür. Bununla birlikte, doğrudan doğruya kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizini konu alan ilk araģtırmaların 1990 larda ortaya çıktığı saptanmıģtır. Bu araģtırmaların ilki, 1990 da Nuray Erol tarafından hazırlanan, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kütüphanesi nde ödünç verme sisteminin otomasyon tasarımı ve sistem analiziyle ilgili bir yüksek lisans çalıģmasıdır de ise konuyla ilgili dört makale yayınlanmıģtır. Bunlardan birisi Bengü Çapar 6 a, bir diğeri Mesut Yalvaç 7 a ve ikisi Serap S.Kurbanoğlu 8 na aittir. Ancak, ülkemizde kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizi konusunda daha önce bir doktora çalıģması yapılmamıģtır. AraĢtırmanın Hipotezi, Amacı ve Yöntemi Bu araģtırmanın hipotezi, kütüphane ve bilgi merkezlerinin genel sistem teorisi çerçevesinde bir sistem olarak ele alınabilecekleri ve bu merkezlerde sistem analizinin uygulanabileceğidir. AraĢtırmanın genel amacı, yukarıda belirtilen hipotezin doğrulanabilirliğini teorik ve uygulamalı olarak kanıtlamaktır. Bunun yanında, daha önce de değinildiği gibi, ülkemizde kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizini konu alan bir doktora çalıģması hazırlanmamıģ; makale dıģında baģka kapsamlı bir çalıģma da yapılmamıģtır. Bu nedenle, araģtırmanın bir amacı da, sistem analizinin kütüphane ve bilgi merkezleri açısından önemi ve yararlarıyla bu analizde kullanılabilecek 5 Nuray Erol, Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nin mevcut ödünç verme sisteminin otomasyon tasarımı ve sistem analizi. (basılmamıģ yüksek lisans tezi) Ankara: Hacettepe Üniversitesi Kütüphanecilik Bölümü, 1990, xi,118 s. 6 Bengü Çapar, Bilgi iģletmelerinin yönetiminde sistem yaklaģımı ve sistem analizi, Jale Baysal'a armağan. yay.haz. Hasan S. Keseroğlu. Ġstanbul: Yapı Tasarım-Üretim, 1993, s Mesut Yalvaç, Kütüphane hizmetlerinde bilgisayara geçiģ ve sistem analizi, Jale Baysal'a armağan. yay.haz. Hasan S. Keseroğlu. Ġstanbul: Yapı Tasarım-Üretim, 1993, s Serap S. Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi, Türk kütüphaneciliği, 7, 1(1993), s ; Serap S. Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımına dayalı bir metodoloji: yumuģak sistemler metodolojisi, Türk kütüphaneciliği, 7, 2(1993) s xvi

17 çeģitli diğer yöntem ve teknikleri ayrıntılı olarak açıklamaktır. Ayrıca, meslekî teori ve uygulama alanında çalıģanların, sistem analizi çalıģmasında uymaları gereken ilkelerle karģılaģabilecekleri baģlıca sorunlara dikkatlerinin çekilmesi de amaçlanmaktadır. AraĢtırmanın yukarıda belirtilen hipotezini ve amacını etkileyen temel görüģ ise Ģöyle özetlenebilir: Ülkemizde kütüphane ve bilgi merkezlerinin çeģitli yönetsel sorunlarının ele alındığı meslekî yayınlarda yahut meslekî toplantılarda, bu sorunların genellikle malî kaynaklar, yasal düzenlemeler, bina imkanları, personel, kullanıcı nicelik ve niteliği vb. gibi öğelere iliģkin yetersizliklerden kaynaklandığı biçimindeki görüģlerin vurgulandığı göze çarpmaktadır. Bu tür görüģler, doğal olarak yönetsel sorunların çözümlerinin, belirtilen yetersizliklerin giderilmesiyle mümkün olabileceği biçiminde bir sonuca varılmasına da yol açmaktadır. Yönetsel sorunların yukarıda belirtilen öğelerdeki yetersizliklerle iliģkisinin bulunduğu kuģkusuzdur. Ancak, genellikle kütüphane ve bilgi merkezlerinin amaçlarının, hizmetlerin nesnel olarak değerlendirilmesine imkan verecek düzeyde ayrıntılı ve somut olarak belirlenemediği de bir gerçektir. Yine, örneğin, söz konusu merkezlerdeki hizmetlere iliģkin iģlemlerin doğru bir sıralamasının kolayca yapılamayacağı; henüz her iģle ilgili iģ tanımlarının da bulunmadığı gözlenebilir. Son yıllarda ortaya çıkan bir baģka önemli sorun da, kütüphane ve bilgi merkezlerinde bilgisayar ve ona bağlı teknolojilerden yararlanmanın yaygınlaģmasıdır. Böyle bir uygulamanın uygun gerekçesi, çeģitli hizmetlere iliģkin iģ ve iģlemlerdeki verimlilik ve niteliğin en az maliyetle en üst düzeye çıkarılması olmalıdır. Bunun için, öncelikle, her iģ ve iģlemin kimin tarafından, nasıl, ne kadar sürede yapıldığı; ayrıca iģ ve iģlemlerin birbirleriyle iliģkisi iyi bilinmelidir. Bu tür konularda yeterli verilere sahip olmayan kütüphane ve bilgi merkezlerinin, ne yeni teknolojilerden beklenen yarar ve verimliliği sağlamaları, ne de bu tür teknolojilerin mevcut sistemde yaratacakları değiģmelerden kaynaklanan yeni sorunları kolayca çözebilmeleri mümkündür. Oysa, çeģitli düzeyde uygun kararlar verebilmek için gereken ayrıntılı verileri, sistem analizi uygulamalarıyla elde etmek mümkündür. Dolayısıyla, bizce kütüphane ve bilgi merkezlerinin yönetsel sorunlarının önemli nedenlerinden biri de, yukarıda belirtilen öğelerdeki yetersizliklerin yanında, kendi sistemlerinin bilimsel analizlerinin yapılmamıģ olmasıdır. AraĢtırmada Kullanılan Yöntemler, Teknikler ve Kaynaklar Bu araģtırmada birden fazla araģtırma yöntemi ve veri toplama tekniği kullanılmıģtır. Kullanılan yöntemler arasında, dokümanter (belgesel) analiz, sistem analizi, betimleme ve deneme yöntemleri xvii

18 bulunmaktadır. Kullanılan veri toplama teknikleri ise, konuyla ilgili olarak yapılan daha önceki çalıģmaların yayınlandığı belgelerin analizi ile gözlem ve görüģme tekniklerini içermektedir. AraĢtırmayla ilgili kaynaklara gelince, çalıģmaya önce çeģitli yerli bibliyografik kaynakların gözden geçirilmesiyle baģlanmıģtır. Genel bibliyografik kaynaklardan Türkiye Bibliyografyası, 1928 den, Türkiye Makaleler Bibliyografyası 1952 den günümüze kadar taranmıģtır. Lisansüstü tezleri kapsayan Türkiye Tez Kataloğu nun arasındaki ciltleri gözden geçirilmiģtir. Aynı zamanda, kütüphanecilik alanındaki tek düzenli dergi olan Türk Kütüphaneciliği nin (eski adıyla Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni) yılları arasındaki ciltleri de taranmıģtır. Kütüphane araģtırması ise, Ġstanbul Üniversitesi, Ġstanbul Teknik Üniversitesi, Marmara Üniversitesi ve Boğaziçi Üniversitesi nin Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlıklarında; ayrıca Bayezit Devlet Kütüphanesi, Koç Üniversitesi Kütüphanesi, Ġstanbul ve Ankara daki Ġngiliz Kültür Heyeti Kütüphaneleri ile Ġstanbul Amerikan Kütüphanesi nde yürütülmüģtür. Yabancı bibliyografik kaynaklar arasında Library and Information Science Abstracts ( ) ve Library Literature ( ) ile ABI/INFORM veri tabanı ( ) da taramaya dahil edilmiģtir. Yerli bibliyografik kaynaklarda tarama, iģletme, yönetim, sistem, sistem analizi ve kütüphanecilik konu baģlıklarıyla, yabancı bibliyografik kaynaklarda ise yönetim, sistem analizi, kütüphanelersistem analizi, bilgi merkezleri-sistem analizi konu baģlıklarıyla sınırlandırılmıģtır. Bundan baģka, 1993 yılı Eylül ayında Ġstanbul daki Ġngiliz Kültür Heyeti nin bölümümüz araģtırma görevlilerine sağladığı bir haftalık bir bursla gittiğim Ġngiltere de, yayın tarama ve konuyla ilgili belge sağlama iģlemlerinin bir bölümünü gerçekleģtirdiğimi de belirtmek isterim. Bu amaçla, Londra da Kütüphane Derneği nin Kütüphanesi nde ve Boston Spa, Yorkshire de British Library Document Supply Center da konuyla ilgili kaynaklardan yararlandım. Ayrıca Manchester de konunun uzmanlarından Jennifer Rowley ile görüģme fırsatını da buldum. Bu nedenlerle, Ġngiltere ziyaretimin araģtırmam açısından çok yararlı ve verimli olduğunu söylemeliyim. AraĢtırmanın uygulama aģamasında, gözlem ve görüģme yoluyla veri toplama konusunda, baģta Ġ.Ü.Kütüphane ve Dokümantasyon Daire xviii

19 BaĢkan Vekili Prof.Dr.Meral Alpay olmak üzere adı geçen kütüphanedeki uzmanlar ve diğer çalıģanların sağladığı desteğin, araģtırmanın yürütülmesinde önemli katkısı olmuģtur. AraĢtırmanın uygulama aģamasını tamamladıktan sonra, ülkemizde sistem analizi konusunun baģlıca uzmanlarından Ġ.Ü.ĠĢletme Fakültesi öğretim üyesi Prof.Dr. Öner Esen ile de görüģtüm. Böylece, kendisinin konuyla ilgili değerli fikirlerinden yararlanabildim. Yine bu aģamada, alanımızda sistem analizi konusuyla ilgilenen Prof.Dr. Bengü Çapar ın değerli görüģ ve eleģtirileri de araģtırmanın geliģtirilmesinde önemli katkılarda bulunmuģtur. AraĢtırmanın Bölümleriyle Ġlgili Açıklama AraĢtırma, dört bölümden oluģmaktadır. Birinci bölümde, konuyla ilgili baģlıca kavram ve tanımlar ile sistem ve sistem modellerine iliģkin sınıflamalar yer almaktadır. AraĢtırmada, kütüphane ve bilgi merkezlerinin genel sistem teorisi çerçevesinde bir sistem olarak ele alınabileceklerini kanıtlamak amacıyla, genel sistem teorisi kavramına ve bu kavramla bağlantılı sistem ve sistem modelleri sınıflamalarına, diğer kavramlara oranla daha geniģ yer verilmiģtir. Bunun yanında, sistem, sistem yaklaģımı, sistem analizi ve genel sistem teorisi arasındaki iliģkiler de açıklanmaya çalıģılmıģtır. Aynı zamanda, araģtırmada sistem analizi, kütüphane ve bilgi merkezlerinin yönetiminde sağlayacağı yararlar açısından ele alındığından, yönetim kavramı üzerinde de durulmuģtur. Öte yandan, kütüphane ve bilgi merkezleri, birer bilgi iģletmesi olarak da kavranabileceklerinden, iģletme ve bilgi iģletmesi kavramlarının kısaca açıklanması da gerekli görülmüģtür. Nihayet, sistem analizinden önce ortaya çıkan ve karar verme konusunda daha ziyade matematiksel modellerin geliģtirilmesine yönelik olan yöneylem araģtırması kavramına da yer verilmiģtir. AraĢtırmanın ikinci bölümünde, önce sistem analizinin önemi, yararları ve ilkeleri ele alınmıģ; sonra sistem analizinde kullanılan çeģitli teknikler ayrıntılı olarak gözden geçirilmiģtir. Bu bölüm incelendiğinde, sistem analizinin iģletmelerdeki çeģitli organizasyon çalıģmalarından yönetsel denetleme ve değerlendirmeye; çalıģma mekânlarının düzenlenmesinden mal ve hizmet pazarlama iģlevlerine kadar değiģen birçok konuda yarar sağladığı görülecektir. Sistem analizinin ilkelerine gelince, bu konuda bütünsellik, bilimsellik ve disiplinlerarasılık olmak üzere üç temel ilke üzerinde durulmuģtur. Sistem analizinde yararlanılan tekniklerle ilgili olarak da anket, gözlem, görüģme gibi çeģitli bilgi toplama teknikleriyle Ģemalama/modelleme ve diğer teknik ya da yöntemler konusunda açıklamalar yapılmıģtır. AraĢtırmada, sistem analizinin xix

20 doğru ve iyi yapılabilmesi için, birden çok teknik ve yöntemden yararlanılması gerektiği de vurgulanmıģtır. Üçüncü bölümde, bir sonraki bölümde ortaya konacak uygulama çalıģmasının teorik temelini oluģturacak bilgiler sağlanmıģtır. Bu bölümde, sistem analizinin altı aģamada yapılabileceği gösterilmiģtir. Sözü edilen altı ayrı aģama, analiz edilecek sistemin sorun durumunun belirlenmesinden baģlamakta ve önerilen yeni sistemin uygulanmasından sonra bu sistemin değerlendirilmesi aģamasıyla son bulmaktadır. AraĢtırmada, bu aģamaların mutlaka altı aģamadan oluģacağı iddiasında bulunulmamıģ; onun yerine konuyla ilgili çeģitli yayın ve çalıģmaların incelenmesi sonucunda, her sistem analizi çalıģması için geçerli olacak ortak bir çerçeve oluģturulmak istenmiģtir. Ayrıca, her aģamada ortaya çıkabilecek çeģitli sorunlar ve dikkat edilmesi gereken noktalar üzerinde açıklamalar da yapılmıģtır. Dördüncü bölümde, Ġ.Ü.Kütüphane ve Dokümantasyon Daire BaĢkanlığı Bağlı Birimler Bölümü nde yapılan bir sistem analizi uygulama örneği sunulmuģtur. Adı geçen kütüphanenin uygulama amacıyla seçilmesinin temel nedenleri, kütüphanenin ülkemiz ölçülerine göre büyük olması; iģ ve iģlemlerinin karmaģık bir özellik taģıması; kütüphane yöneticisinin araģtırmayı desteklemesi ve nihayet uygulama döneminin baģında kütüphanede bir yönetim değiģikliğinin olmasıdır. Ancak, kütüphanenin tüm hizmet ve iģlemlerini içeren kapsamlı bir analizin yapılması, bu araģtırmanın boyutlarını aģacak düzeyde olduğundan, uygulama, yukarıda belirtilen bölümün kitap ve dergi sağlama ile ödeme ve ayniyat iģlemlerine yönelik analiz ile sınırlandırılmıģtır. Ayrıca, analiz altı aģamada değil dört aģamada bitirilmiģtir. Bunun nedeni, beģinci aģamanın, ilk dört aģamada elde edilen verilere dayanarak önerilen yeni sistemi uygulamaya geçirme aģaması olması; altıncı aģamanın ise uygulanan yeni sistemin değerlendirilmesini kapsamasıdır. Buna karģılık, uygulama iki ayrı dönemde yapılmıģ; böylece her iki dönemde yapılan analizlerin karģılaģtırılması gerçekleģtirilebilmiģtir. Ġlk uygulamada, kütüphane elemanlarının yaptıkları iģlerin özellikleri ve sırasına iliģkin kayıtlı verilerinin eksikliği; aynı zamanda analizin yararı ve önemi konusundaki bilgilerinin yetersizliği nedeniyle önemli güçlüklerle karģılaģılmıģtır. Ġkinci uygulama, daha kolay yürütülmüģtür. Analizle ilgili Ģemalar ise, araģtırmanın ekler kısmında sunulmuģtur. Bu araģtırmanın, kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizi uygulamalarına giriģmek isteyen meslekdaģlarla kütüphane ve bilgi bilimi öğretiminde ve araģtırmalarında sistem analizi konusuyla ilgilenecek xx

21 öğretim elemanlarına ve araģtırıcılara yarar sağlayacağı umulmaktadır. Her iģletmede olduğu gibi bilgi iģletmelerinde de sistem analizi çalıģmaları, analiz sonuçları uygulamaya geçirilemese bile, her kuruluģun çalıģanlarını öncelikle kendi iģlerinin ne olduğu ve nasıl olması gerektiği yönünde bilinçlendirmesi açısından da önemlidir. AraĢtırmadan beklenen bir baģka yarar da, bu tür bir bilinçlendirmeye katkıda bulunabilmektir. xxi

22 1.BÖLÜM KONUYLA ĠLGĠLĠ BAġLICA KAVRAMLAR, TANIMLAR VE MODELLERE ĠLĠġKĠN AÇIKLAMALAR 1 BaĢlıca Kavram ve Tanımlar Konuya giriģte, konu ile doğrudan iliģkili kavramların tanımına ve açıklanmasına gereksinim vardır. Bu amaçla sistem, genel sistem teorisi, sistem yaklaģımı, sistem analizi, yöneylem araģtırması, iģletme ve bilgi iģletmesi, yönetim kavramlarıyla ilgili bazı tanım ve açıklamalara yer verilerek, bu çalıģmada bu kavramlardan neyin anlaģılması gerektiği gösterilmeye çalıģılacaktır. 1.1 Sistem Sistem sözcüğü günümüzde değiģik biçimlerde her alanda kullanılmaktadır. Örneğin, eğitim sistemi, ekonomik sistem, politik sistem, ulaģım sistemi, yönetim sistemi, bilgi sistemi, sınav sistemi, kütüphane sistemi vb. kavramları, günlük yaģamımızda sık sık kullanmaktayız. Bu tür kullanımların dıģında, sistem konusuna iliģkin yazılmıģ birçok yapıt da vardır. Bu yapıtlarda sistem teorisi, sistem yaklaģımı, sistem analizi, sistem tasarımı ve benzeri kavramlar sistem tanımı yardımıyla ele alınırlar. 9 Kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemini ve uygulanabilirliğini konu alan bu çalıģmada da, konu alanımızla ilgili, doğru ve yeterli bir sistem tanımına gerek vardır. Ancak, bu çalıģmada temel alınacak sistem tanımına geçmeden önce değiģik amaçlar için ortaya konmuģ çeģitli sistem tanımlarını gözden geçirmek faydalı olacaktır. Sistem: - Belli bir takım amaçları gerçekleģtirmek için iģbirliği içinde çalıģan ve birbirlerini etkileyen parçalar bütünüdür Önceden belirlenmiģ bir amacı gerçekleģtirmek için tasarlanmıģ, iģlevsel olarak birbiriyle iliģkili parçaların toplamı 11 dır. 9 H. Öner Esen, ĠĢletme yönetiminde sistem yaklaģımı. [2.bs.] Ġstanbul: Ġstanbul Üniversitesi ĠĢletme Fakültesi, 198?, s.8-9 ; Emin Doğan Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler, sibernetik ve kitle iletiģimi. 3.bs. Ġstanbul: Aydın Özel Eğitim ve Yayıncılık, 1991, s West C. Churchman, The systems approach. New York: Dell Pub., 1968, s

23 - Belirtilen bir sonuç ya da amaca ulaģmak için organize edilmiģ teknikler, iģlevler, yöntemler dizisi ya da topluluğudur Bir veya daha çok amaca veya sonuca ulaģmak üzere aralarında iliģkiler olan fiziksel veya kavramsal, birden çok bileģenin oluģturduğu bütündür Belirli girdileri alan ve bunlara uygun olarak iģleyerek, belirli çıktılar arasındaki iliģkiyi gösteren bir fonksiyonu enbüyüklemeyi amaçlayan varlıklar veya öğeler topluluğudur Çevresel üst sistemden belirlenebilir sınırlarla ayrılmıģ, birbirine bağlı iki ya da daha çok parçalar, öğeler ya da alt sistemlerin örgütlü bir bütünlüğüdür Aralarında belirli iliģkiler bulunan aynı zamanda çevre ile de iliģkisi olan, bir veya daha fazla amaca, hedefe veya sonuca ulaģmak üzere birlikte hareket eden fiziksel veya kavramsal bir çok bileģenden oluģan bir bütündür. BirleĢik ve bütünleģmiģ parçalardan oluģan herhangi bir olay, yapı, kavram veya faaliyet bir sistem olarak ele alınabilir. 16 Yukarıdaki tanımlar gözden geçirilecek olursa, tanımların bazılarında birbirini tekrarlayan, bazılarında da birbirini geliģtiren özelliklerin bulunduğu görülebilir. ÇeĢitli yazarlar, sistem konusundaki tanımlarda belirlenebilen ortak özellikleri sınıflamaya, daha doğrusu gruplamaya da giriģmiģlerdir. Buna göre, a. Sistem öğelerden oluģur. b. Öğeler arasında iliģkiler vardır. c. Sistem belli bir amaca yönelmiģtir. 17 (ġekil-1) Halil Can - Meral Tecer, ĠĢletme yönetimi. Ankara: Türkiye ve Orta Doğu Amme Ġdaresi Enstitüsü, 1978, s The ALA glossary of library and information science. ed.by. Heartsill Young. Chicago: American Library Association, 1983, s Esen, a.e., s.10. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Haluk Erkut, Sistem analizi. Ġstanbul: Kıyı Yayınları, 1989, s Aysel Yontar, Kütüphane ve belge-bilgi merkezlerinde bilimsel yönetimin önemi. Ġstanbul: Türk Kütüphaneciler Derneği Ġstanbul ġubesi, 1995, s.76. ; ayr.bkz.: Fremont E. Kast - James E. Rosenzweig, Organization and management: a systems and contingency approach, 4th ed. New York: McGraw-Hill, 1985, s Çapar, a.e., s Erkut, a.e., s A.e.a.y. 2

24 ġekil-1. Sistem Bazı yazarların sistemin öğeleri yerine bileģenleri terimini kullanmayı tercih ettikleri de görülmektedir. Bu durumda sistemin ortak özellikleri Ģöyle gruplandırılmaktadır: a. Birden çok bileģen. b. BileĢenlerarası iliģkiler. c. BileĢenlerin oluģturduğu bir bütün. ç. Bütünün bir amacının olması. 19 Sistem tanımlarında, yukarıda belirtilen ortak sistem özelliklerine ek olarak ortaya çıkan bir baģka önemli özellik ise, sistemin çevresidir. Sistemin bir iç ve dıģ çevresinden ve bu iki çevrenin de birbiriyle iliģkili olduğundan söz edilir. 20 Bu sınıflamaya bir önceki sınıflamaya ek olarak sistemin dıģ çevre ile iliģkisi katılmıģtır. DavranıĢ bilimleri açısından sistem, varlığını sürdürebilmek için faaliyet gösterdiği çevre ile bir takım iliģkiler kurmak, çevresinden çeģitli girdiler almak ve çevresine çıktılar vermek durumundadır. 21 Bu arada, örneğin Churchman, özellikle yönetsel uygulamalar açısından, sistemin aģağıdaki temel özelliklerinin göz önüne alınması gerektiği görüģündedir: 22 a. Sistemin amaçları ve etkinlik ölçüleri, 19 Esen, a.e., s.10. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Çapar, a.e., s.52. ; James A. Stoner, Management. New Jersey: Printice-Hall, 1978, s Stoner, a.e., s Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi..., s.34 ; ayr.bkz.: Churchman, a.e., s

25 b. Sistemin çevresi, sistem yöneticisinin doğrudan denetiminde olmayan ve sistemin davranıģlarını kısıtlayan engeller bütünü, c. Sistemin kaynakları (mâli kaynaklar, personel, araç-gereç vb.), ç. Sistem bileģenleri, alt sistemler ve bunların iģlem ve iģlevleri, d. Sistemin yönetimi. Buraya kadar yapılan sistem kavramı tanımlarına ve bu tanımlarda belirtilen sistem özelliklerine dayanarak, kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemini ve uygulanabilirliğini konu alan bu çalıģmada temel alınacak sistem kavramı tanımı, Ģöyle olabilir: Aralarında iliģkiler bulunan, çevre ile de iliģkisi olan, birden fazla fiziksel ve/veya kavramsal bileģenden (parçalar, öğeler ya da alt sistemlerden) bu bileģenlerin özelliklerinden ve bunların bir veya daha fazla ortak amaca, hedefe ve/veya sonuca ulaģmaya yönelik faaliyet ve süreçlerinden oluģan örgütlü bir bütündür. Yine bu çalıģmada, sistemin ortak özellikleri aģağıdaki Ģekilde belirlenecektir: a. Birden çok fiziksel ve/veya kavramsal bileģen (parçalar, öğeler ya da alt sistemler), b. BileĢenlerin özellikleri ve aralarındaki iliģkiler, c. Çevre ile iliģkiler, ç. Ortak hedef(ler), amaç(lar) ve sonuç(lar), d. Ortak hedef(ler)e ve amaç(lar)a yönelik faaliyetler ve süreçler. Yukarıdaki açıklamalardan sonra, sistem tanımlarında vurgulanan sistemin ortak özelliklerinin daha iyi anlaģılabilmesi için, bu özellikler kavramlaģtırılarak açıklanmaya çalıģılacaktır. Bu kavramlar arasında öğe, bileģen, iliģki, amaç, çevre gibi kavramlar vardır. DeğiĢik yazarların, bu kavramlardan bazılarını benzer anlamda kullandıkları göz önüne alınarak (örneğin, öğe/bileģen) bu tür kavramlar bir arada verilecektir. Öğeler/BileĢenler: Bunlar, bir sistemi oluģturan parçalardır. Bu parçalar, sistemin fiziksel veya kavramsal oluģuna bağlı olarak değiģiklik gösterebilirler. Örneğin, bir otomobili oluģturan tekerlekler, pistonlar, yağ pompası, karbüratör gibi parçalar, birer öğe/bileģendir Esen, a.e., s.10. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

26 Yine, soyut bir ekonomik modeli oluģturan gelir, gider, yatırım, istihdam gibi kavramlar da böyledir. 24 Bir iģletmedeki, birbirine bağlı çeģitli faaliyetler yahut süreçler de, birer öğe/bileģen olarak ele alınabilirler. Örneğin, yönetimde planlama, örgütleme, denetleme faaliyetleri gibi. Elektrik ve su gibi enerji biçimleri de, sistem öğeleri olarak düģünülebilirler. DüĢünceler, kavramlar veya matematiksel semboller de, felsefe sistemlerinin öğeleri olarak görülebilirler. Bitkiler, böcekler ve hayvanlar da değiģik ekolojik sistemlerin birer öğeleri/bileģenleridir. 25 Sistemi oluģturan ve birbirleri ile iliģkili olan bu parçalara, alt sistemler adı da verilmektedir. 26 ĠliĢkiler (öğeler arası/bileģenler arası iliģkiler): Sistemi öğe/bileģenlerin oluģturduğu bir yığın olmaktan kurtaran, sistemin parçalarını birbirine bağlayan iliģkiler, 27 sistemin öğe/bileģenleri arasındaki her tür yöndeki akıģ 28 anlamında kavranmalıdırlar. Bu durumda, hiçbir sistemde, öğe/bileģenler arasında bir iliģkinin olmadığı ileri sürülemez. 29 AĢağıda açıklanacağı gibi, iliģkiler değiģik türde olabilirler: 30 Mekânsal iliģki: Fiziksel öğelerin, mekân içinde, kendi aralarında belli bir iliģki içinde bulundukları statik sistemler, buna iyi bir örnektir. Örneğin, bir bölgedeki kasabalar arasındaki coğrafi iliģki, mekânsal iliģkidir. Bir atölyede, tezgahlar arasındaki uzaklık iliģkisi de, bir diğer mekânsal iliģki örneğidir. Dinamik sistemlerde de mekânsal iliģki söz konusu olabilir. Örneğin, fiziksel öğelerin hareket ettiği güneģ sisteminde, mekânsal iliģki vardır. Zamansal iliģki: Öğeler arasındaki zamansal iliģki, iki ayrı Ģekilde düģünülebilir. Bunlardan ilki, saat zamanı iliģkisidir. Sistem içinde olayların sırasını ayırdetmeye yarar. Yüzyıldan nanosaniyeye kadar değiģen bu tür zaman iliģkisi, mutlak zaman iliģkisidir. Örneğin, bir arabanın hızı ile katettiği yol uzunluğu arasında, saat zamanı iliģkisi vardır. Ġkinci tür zaman iliģkisi, psikolojik zaman iliģkisi olarak 24 A.e.a.y. 25 Erkut, a.e., s Çapar, a.e., s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Erkut, a.e., s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Erkut, a.e., s

27 adlandırılır. KiĢisel algılamalara dayanan bu iliģki görelidir. Erken, geç, önce, sonra vb. sözcüklerle ifade edilir. Zaman iliģkisi, bütün etkin sistemlerde vardır. Bazı sistemlerde ise zaman, belirleyici bir iliģkidir. Öncelik Ģemalarında (ağ diyagramlarında) buna rastlanır. Neden-sonuç iliģkisi: Tüm dinamik sistemlerde bulunan önemli bir iliģki türü de, neden-sonuç iliģkisidir. Neden-sonuç iliģkisi, en büyük doğa yasalarından biridir. Bu iliģki, sonlu bir zaman süresi içinde gerçekleģen, tersinmez (geri dönüģmez) süreçlere uygulanan bir yasadır. Bir zaman noktasında neden oluģur, etkisini verir ve daha ileri bir zaman noktasında sonuç doğar. Bu iliģki, Ģematik olarak Ģekil-2 deki gibi gösterilebilir. + Fiyat - Ġstem Sunu ġekil-2. Neden-sonuç iliģkisine örnek Bu Ģekilde istemin artması nedeninin, fiyatın artması sonucunu doğuracağı; buna karģılık sununun artması nedeninin fiyatın azalması sonucunu oluģturacağı anlatılmaktadır. Enerjinin korunumu iliģkisi: Maddenin bir biçimden diğerine geçiģte görülen bir iliģki türüdür. Örneğin, ateģe atılan kömür ve yanma sonucunda elde edilen ürün arasında bu tür bir iliģki vardır. Mantıksal iliģki: Özellikle soyut sistemlerde görülen bir iliģki türüdür. DüĢünceler ve kavramlara iliģkin sistemlerde rastlanabilir. Bilgisayar programı buna bir örnektir. Matematik iliģki: Matematik iliģki, mantıksal iliģkinin özel bir biçimidir. Örneğin, matematikteki sayılar sisteminin iki değeri arasındaki eģitlik veya eģitsizlik iliģkisi, bir matematik iliģkidir. Sistemin Bütünlüğü: Bu özellik, bundan önceki iki ana sistem özelliğinin bir arada oluģu sonucunda ortaya çıkan önemli bir özelliktir. Sistem ve bütün sözcükleri bu anlamda ele alındıklarında hemen hemen özdeģtirler. Buradaki bütün sözcüğü, tam olma anlamından çok, bileģenleri aracılığı 6

28 ile fonksiyonunu yerine getiren bir oluģumu tanımlamak amacıyla kullanılır. 31 Sistemin Amacı: Birden çok bileģenin oluģturduğu bir bütün olan sistemin, mutlaka en az bir fonksiyonu vardır. Yani sistem, bir veya daha çok amaç için vardır. 32 Öte yandan sistem, insan yapısı olabilir veya olmayabilir. Ġnsan yapısı olan her Ģey, belli bir gereksinimden doğmuģtur. Temelde amaç, bu gereksinimin karģılanmasıdır. Örneğin, otomobil taģıma içindir. Eğitim sistemi, insanların eğitimi içindir. Kütüphane sistemi, insanların bilgi gereksinimini karģılamak içindir. Ġnsan yapısı olmayan doğal sistemlerin amaçlarının ayırt edilmesi ise, insan yapısı sistemlerin amaçlarının ayırt edilmesi ile karģılaģtırıldığında her zaman kolay olmamaktadır. 33 Çevre (iç ve dıģ çevre): Sistemin kendi sınırları dıģında kalan her Ģeye, sistemin dıģ çevresi; sistemin kendi sınırları içinde kalan her Ģeye ise sistemin iç çevresi adı verilmektedir. DıĢ çevre, aynı zamanda sistemin içerisinde faaliyet gösterdiği ortamdır. DıĢ çevrenin kimi etmenleri sistemin iģleyiģi üzerine aktif etkilerde bulunur. Bu tür dıģ çevre koģullarına ise ilgili dıģ çevre koģulları adı verilir. Burada sistem sınırının ne olduğunu açıklamakta da yarar vardır. Sistem sınırı, sistemin iç bünyesine iliģkin değiģkenleri dıģ faktörlerden (parametrelerden) ayıran çizgidir. Sistem sınırı, sistemin nerede baģlayıp nerede bittiğini gösterir. 34 Bu anlatılanlara bağlı olarak, özellikle iģletmelerin çağdaģ yönetiminde uygulanan sistem yaklaģımı açısından, her iģletme sisteminin, bir dıģ ve bir de iç çevreye sahip olduğu kabul edilmektedir. Doğal olarak bir iģletme sistemi olan kütüphane ve bilgi merkezleri de bir dıģ bir de iç çevreye sahiptir. Bir fikir vermesi amacıyla kütüphane ve bilgi merkezleri için dıģ ve iç çevre etmenleri aģağıdaki gibi sıralanabilir: 31 Esen, a.e., s.11. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 33 Erkut, a.e., s Bkz.: Çapar, a.e., s.52. 7

29 = KÜTÜPHANE - DıĢ çevre etmenleri: Ekonomik koģullar, mâli kaynaklar, coğrafi çevre, teknolojik geliģmeler, potansiyel, aktif ve pasif kullanıcılar, insan gücü kaynakları, ham maddeler 35 vb.dir. - Ġç çevre etmenleri: Alt sistemler yaklaģımıyla, sistemin, yönetim alt sistemi, amaç ve değerler alt sistemi, teknik alt sistemi, yapısal alt sistemi, psikososyal alt sistemi 36 ya da iģlevsel bir yaklaģım izlendiğinde, sağlama hizmeti alt sistemi, kataloglama ve sınıflama hizmeti alt sistemi, kullanıcı hizmetleri alt sistemi, yönetim alt sistemi 37 vb.dir. Buraya kadar yapılan açıklamalara dayanarak, kütüphaneyi bir sistem olarak ele almak ve bu sistemin belli baģlı özelliklerinin örneklerinden oluģan kuramsal bir kütüphane sistemi modeli oluģturmak mümkündür (Ģekil-3). SĠSTEM Fiziksel ve /veya kavramsal bileşenler Bileşenlerin özellikleri ve ilişkileri Faaliyetler ve süreçler Sonuçlar Ortak amaç(lar), -Ġnsan kaynakları -Ġnsan kaynağı nitelik ve niceliği -Sağlama faaliyeti ve süreci -Kötü sağlama (seçim) -Mali kaynaklar -Mali kaynakların niceliği ve türü -Seçim -Ġyi kataloglama ve -Derme sınıflama -AraĢtırma -Bina -Dermenin nitelik ve niceliği -YanlıĢ yerleştirme -Doğrulama sistemi -Araç-gereç -Binanın durumu -Sipariş verme -Yavaş ve özensiz -ĠletiĢim araçları -Araç-gereç nitelik ve niceliği -Teslim alma yararlandırma -Daktilo -ĠletiĢim araçları nicelik ve -Sorunları çözme -Kötü yönetim -Bilgisayar niteliği -Bağlantı kurma -Mikrofilm/ -Planlama Mikrofiş makinesi -Daktilo mak. nicelik ve niteliği -Materyalin kendisi ile ilgili yapmama işlemler -Bilgisayar nicelik ve niteliği -Kötü karar verme -Fotokopi makinesi -Kataloglama ve sınıf. faaliyeti - Mikrofilm/Mikrofiş mak. -Hatalı örgütleme.. -Yararlandırma faaliyeti nicelik ve niteliği. -Ödünç verme faaliyeti -Eşgüdümü -Fotokopi makinesi nicelik sağlayamama -Okur / kullanıcı ve niteliği -Küt. içinde yarar. faaliyeti -Denetimin -Sağlama bilgisi.. -Bilgi hizmeti faaliyeti yetersizliği -Sağlama kuralları -Kataloglama ve sınıflama bilgisi -Kataloglama kuralları -Yararlandırma bilgisi -Yararlandırma kuralları -Okur / kullanıcı nitelik ve niceliği -Sağlama bilgisi ve kuralları niteliği -Kataloglama ve sınıflama bilgisi ve kuralları niteliği -Yararlandırma bilgisi ve kuralları niteliği -Bilgi verme faaliyeti ve süreci -Problem -Bilgi ihtiyacı -Ġlk soru -Sorunun görüşülmesi -Arama stratejisi -Yönetim bilgisi -Mali kaynak ile derme, araç -Cevap gereç ilişkisi -Tam cevap Okur / kullanıcı ile kataloglama -Yönetim faaliyetleri ve sınıflama, yararlandırma.. bilgi ve kuralları ilişkisi -Planlama Karar verme -Örgütleme -Eşgüdüm -Denetim -Yöneltme Yöneltmeme HIZLI, DOĞRU VE ETKĠN BĠLGĠ HĠZMETĠ VEREMEME Hedef(ler) KULLANI- CININ GEREKSĠ- NĠM DUYDUĞU / DUYAB ĠLE CEĞĠ BELGE VE BĠLGĠYĠ HIZLI DOĞRU VE ETKĠN OLARAK SAĞLAM A ÖRGÜTLE- M E VE KULLAN- DIRM A Sistem çevresi Sistem sınırı ġekil-3. Kuramsal bir küôüphane sistemi modeli örneği 35 Ahmet Çelik, Sistem kuramı ve kütüphanecilik, Prof.Dr.Berin U. Yurdadoğ'a armağan. yay.haz. Fahrettin Özdemirci, Yusuf Kayan. Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği, 1994, s Bkz.: Kast - Rosenzweig, Organization and management: a systems and contingency approach. 4th ed..., s ; Yontar, a.e., s.80. ; Çelik, a.e., s Bkz.: Ġrfan Çakın, KarĢılaĢtırmalı kütüphanecilik: yöntemi ve özellikleri, Türk kütüphaneciliği, 3, 1(1989), s.7. 8

30 ġekilde görülen listeyi uzatmak mümkündür. Elbette, kütüphane sisteminin özellikleri konusuna (bileģen, parça, öğe, alt sistem, bunların özellikleri, birbirleriyle ve sınırlandığı çevre ile iliģkileri, ortak hedefler, amaçlar, sonuçlar ve bu ortak hedeflere ve amaçlara yönelik faaliyetler ve süreçler) baģka açılardan da yaklaģılabilir. 38 Bir kütüphane sisteminin unsurları, araģtırmacının izlediği yaklaģıma bağlı olarak farklılık gösterebilir. 1.2 Genel Sistem Teorisi Kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemini konu alan bu çalıģmada, genel sistem teorisi ile ilgili bazı tanım ve açıklamalara yer vermek de yararlı olacaktır. Bunun baģlıca nedeni, aģağıdaki açıklamalarda da ima edildiği gibi günümüzde uygulanan sistem analizi çalıģmalarının teorik temelinin oluģturulmasında, genel sistem teorisinden önemli ölçüde yararlanılmasıdır. Bir tanıma göre, genel sistem teorisi her türlü sisteme uygulanabilecek genel ilke ve prensipleri bulmayı ve geliģtirmeyi amaçlayan disiplinlerarası bir çalıģma alanıdır. 39 Genel sistem teorisinin amacı, deneysel dünyada genel iliģkileri tanımlayan sistematik ve teorik bir çalıģma alanı geliģtirmeye yöneliktir. Genel sistem teorisine ihtiyaç duyulmasının en önemli nedeni olarak, çeģitli disiplinler arasındaki iliģki ve iletiģim sorunları gösterilmektedir. 40 Bu disiplin ile bilimlerarası iliģki ve iletiģimi olanaklandırarak dünyamızın medeniyet düzeyinin yükselmesine katkıda bulunmak amaçlanmaktadır. 41 Bilimsel geliģmeler gözlendiğinde, her bilim alanında birbirinden bağımsız olarak geliģtirilen genel prensiplerin benzer özellikler gösterdiği görülmektedir. Lojik-matematik temelli bir bilim dalı olan, genel olarak sistemlere uygulanabilecek genel prensiplerin türetilmesini ve formül Ģeklinde anlamlandırılmasını amaç edinen genel sistem teorisi, tüm bilim alanlarına hizmet sunmayı amaçlamaktadır Örneğin bkz.: Ġrfan Çakın, AraĢtırma faaliyetleri ve kütüphaneler, Kütüphanecilik dergisi: belge, bilgi, kütüphane araģtırmaları, 3(1992), s Edward Huse - James Dowditch, Behavior in organizations: a system approach to managing. 2nd ed. Addison Wesley Pub., 1977, s Esen, a.e., s.3. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.8. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e. s.7. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

31 Yukarıdaki tanım ve açıklamalardan da anlaģılabileceği gibi, genel sistem teorisi ile bir sistemler hiyerarģisi olan evrendeki olu- Ģumları bir bütün olarak birbiriyle iliģkilendirecek, bu oluģumları ayrı ayrı ele alıp açıklamaya çalıģan bilim alanlarını da birbiriyle iliģkilendirecek genel bir kuram geliģtirmek söz konusudur. 43 Bu durumda, genel sistem teorisi nin uygulanabileceği geniģ bir bilimsel alan bulunmaktadır. 44 Genel sistem teorisi, geniģ anlamda temel bir bilim özelliği göstermesi yanında, çeģitli biçim ve isim altında uygulama alanlarına da yansımaktadır. Bu disipline, onun uygulamaları da dikkate alınarak genel sistem bilimleri de denmektedir. 45 Genel sistem teorisinin daha iyi anlaģılması için, sistem ve genel sistem teorisinin tarihsel geliģimi üzerine bilgi vermek yararlı olacaktır. GeçmiĢte değiģik isimlerle kullanılmıģ sistem kavramının uzun bir tarihi vardır. 46 Bu geçmiģin, insanların düģünmeyi ve bulmayı öğrendikleri, düģünce yoluyla ve akılcı davranıģlarıyla kavrayıp denetim altına alınabilecek bir düzenin veya evrenin varlığını algıladıkları zamana kadar götürülebileceği söùlenmektedir. Temel felsefelerini sistem düģüncesi üzerine kurmuģ olan düģünürlere örnek olarak Aristo, Paracelcus, Boethius, Farrabi, Ġbn-i Sina, Ġbn-i Haldun, Auguste Comte verilebilir. 47 Genel sistem teorisi ise, 19.yy ın baģlarında değiģik bilim dallarındaki arayıģların sonucunda Ģekillenmeye baģlamıģtır. Bu konuda en eski ve temel nitelikteki kavramları ortaya koyan Alman filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel ( ) dir. 48 Hegel tarafından ileri sürülen temel kavramlar Ģöyle özetlenebilir: 49 - ĠĢlevini yerine getiren bir bütün, daima bileģenlerin toplamının oluģturduğu değerden daha büyük bir değere sahiptir. - Bütün, bileģenlerinin doğasını belirler. 43 Bkz.: Halil Sarıaslan, Sistem analizinin temelleri, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi dergisi, 39, (1984), s.53. ; Richard A. Johnson - Fremont E. Kast - James E. Rosenzweig, Systems theory and management, Management science, 10, (1964), s Esen, a.e. s.8. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.6. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.3. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Çapar, a.e., s Esen, a.e., s.4. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 10

32 - BileĢenler bütünden soyutlanarak incelendiklerinde yeterince anlaģılamazlar. - BileĢenler, dinamik olarak birbirleri ile iliģkili veya birbirlerine bağımlıdırlar. Ancak, Hegel felsefesine iliģkin bu prensip ve kavramlar, o zamanın koģullarında yeterince ilgi toplayamamıģtır yy ın baģlarından, 20.yy ın baģlarına kadar konu ile ilgili çalıģmalar yapmıģ bilim adamları vardır. Ancak yapılan çalıģmaların tarihi evrimini açık bir Ģekilde izlemek mümkün olmadığı için, 51 burada adlara ve çalıģmalara yer verilmeyecektir. 20.yy ın baģlarından itibaren genel sistem teorisi, çeģitli bilim dalları açısından Köhler (1924, 1929), Lotka (1925), Redfield (1942), Singer (1946), Summerhoff (1950) gibi birçok bilim adamı tarafından ele alınmıģtır. Ancak, 1937 de biyolog Ludwig von Bertalanffy nin Genel Sistem Teorisi adlı bildirisi bu alandaki önemli çalıģmalardan biri olmuģtur. Bertalanffy, bu konudaki ilk makalesini 1950 de yayınlamıģtır. 52 Bertalanffy e göre evren sistemlerden oluģan hiyerarģik bir düzendedir. Bu hiyerarģik düzen atom çekirdeğinden atoma, atomdan moleküllere, hücrelere, organizmalara ve organizmalardan insanüstü örgütlere doğru bir sıra izlemektedir. 53 Yine, konuya iliģkin değerli bir baģka çalıģma ise, 1956 da Kenneth Boulding tarafından yapılmıģtır. 54 Boulding de, Bertalanffy nin yaklaģımına benzer bir yaklaģımla evrendeki tüm bilgiyi bir sistemler hiyerarģisi biçiminde sınıflandırmıģtır. 55 Boulding, bu çalıģması ile statik yapı olarak belirlediği, organize olmuģ teorik bilgi olarak tanımladığı çerçeve sistemlerden baģlayarak sosyal organizasyon lar ve transandantal (deney üstü/doğa 50 Esen, a.e., s.5. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 52 Esen, a.e., s.5-6. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s ; Çapar, a.e., s.51. ; ayr.bkz.: Ludwig von Bertalanffy, The theory of open systems in physics and biology, Science, 3, (1950), s ; Ludwig von Bertalanffy, Problems of general system theory, Human Biology, (1951), s ; Ludwig von Bertalanffy, General system theory: a new approach to unity of science, Human Biology, (1951), s Çapar, a.e., s Esen, a.e., s.8. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.148. ; ayr.bkz.: Kenneth E. Boulding, General systems theory the skeleton of science, Management science, (1956), s Yontar, a.e., s

33 üstü) sistem lere kadar uzanan bir hiyerarģik sistemler belirlemiģtir. 56 yapısı Bu çalıģmalar ile bütün bilim dallarına uygulanabilecek bir genel sistemler dizisinin varlığı ortaya konmaya çalıģılmıģtır. 57 Bu görüģler daha sonra mühendislik alanı çerçevesindeki çeģitli disiplinlerde, Talcott Parsons 58, George Homans ın katkılarıyla toplumsal bilimlerde 59, Kurt Lewin in katkılarıyla psikolojide vs. benimsenmiģ ve uygulanmaya baģlanmıģtır. 60 Aslında, Bertalanffy ve Boulding in çalıģmalarından önce, sistem kuramının temel öğelerinin, genel felsefelerin çoğunda var olduğuna inanılmakta ve çağdaģ sistem kuramı çerçevesinde kullanılan birçok kavramdan da yararlanıldığı bildirilmektedir. 61 Bununla birlikte sistem kuramını, herhangi bir konu ya da disiplinle ilgili bilgiyi yapılandırma yöntemi ve bir düģünme biçimi olarak 1950 lerde yeniden canlandıran araģtırmacıların, Bertalanffy ve Boulding olduğu görüģü kabul görmektedir. 62 Bu dönemde baģlayan model kurma ve soyut genellemelerin giderek önem kazanması sonucunda, düģünce ortamındaki geliģmeler, genel sistem teorisini daha da önemli kılmıģtır. 63 Genel sistem teorisine ihtiyaç duyulması, konuya destek olabilecek çeģitli yeni geliģmelere de neden olmuģtur. Bu geliģmeler arasında sibernetik, biliģim teorisi, oyun teorisi, karar teorisi, topoloji, faktör analizi gibi teori ve teknikler vardır. 64 Genel sistem teorisi çalıģmalarında iki yöntem bulunmaktadır: 65 (1) Bertalanffy ve izleyicileri tarafından geliģtirilmiģ yöntemde, sistemler algılandıkları biçimde gözlenip incelenir ve sonra bu gözlem sonuçları anlamlandırılır. Bu yöntemin temeli deneyseldir. (2) Ashby ve izleyicileri tarafından geliģtirilen yöntemde, sistem çalıģması en geniģ boyutuyla baģlatılır; düģünülebilen tüm sistemler göz önüne alınır ve bu sistemler, üzerinde iģlem yapılabilecek, yargılara varılabilecek en uygun boyuta 56 Çapar, a.e., s A.e.a.y., 58 Yontar, a.e., s Çelik, a.e., s.46. ; Yontar, a.e., s.76, Yontar, a.e., s.76.: 61 A.e.a.y. 62 A.e.a.y. 63 Esen, a.e., s.6. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 65 Esen, a.e., s.7. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

34 indirgenir. Bu indirgeme iģlemi, sistemlerin diferansiyel denklemlerle temsil edilmesiyle sağlanır. Bunun yapılabilmesi için de sistem değiģkenlerinin sürekli, zaman değiģkeninin bağımsız olması gerekir. Birinci yöntem, matematiksel sağlamlıktan yoksundur ve matematiksel düģünceye sahip olanlar için yeterince güvenli görülmeyebilir. Ġkinci yol ise sistemlerin özel halleri için geçerlidir ve tüm sistem çalıģmalarında (örneğin, bileģenleri süreksizlik gösteren sistemlerde) kullanılamaz. Bu durum, bizi genel sistem teorisinde tek bir yöntemin kullanılamayacağı gerçeğine götürmesi açısından önemlidir Sistem YaklaĢımı Sistem yaklaģımı kavramı ile ilgili değiģik bakıģ açılarına göre yapılmıģ birçok tanım bulunmaktadır. Bu tanımların bazılarını burada sıralamak, konunun daha geniģ bir açıdan ele alınmasına yardımcı olacaktır. Sistem yaklaģımı: -KarmaĢık bir iģlemi/süreci incelemek için formal bir usuldür Bir görüģ/anlayıģ ya da bir soruna bakıģ yoludur Sorunların birbirleri üzerine olan etkilerini ortaya çıkartmak için aralarındaki iliģkiyi temel alan bir görüģtür Belirli olayların, durumların ve geliģmelerin incelenmesinde, ele alınmasında kullanılan bir düģünce tarzıdır Soruna iliģkin tüm öğelerin göz önüne alınıp incelenerek sorunun anlaģılması ve saptanmasına iliģkin bir bakıģ açısıdır Bir strateji veya bir soruna yaklaģmak için kullanılan birtakım davranıģlardır Esen, a.e., s.7. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Miranda Lee Pao, Concepts of information retrival, Englewood, Colorado: Libraries Unlimited, 1989, s A.e.a.y. 69 Ġnal Cem AĢkun, Karar almada nicelikli araç ve yöntemler, EskiĢehir Ġktisadi ve Ticari Ġlimler Akademisi dergisi, 9, 1(1973), s Bkz.: Tamer Koçel, ĠĢletme yöneticiliği. Ġstanbul: Ġstanbul Üniversitesi ĠĢletme Fakültesi Yayınları, 1982, s.94. ; Glenn Immegart - Francis Pilecki, An introduction to systems for the educational administrator. Addison-Wesley, 1973, s Esen, a.e., s.24 ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.161. ; ayr.bkz.: Gordon K.C. Chen, What is the systems approach, Interfaces, 6, 1(1975), s Emin Doğan Aydın, Sistem tasarımı ve geliģtirme yöntemleri, Ġstanbul: Afa Matbaacılık, 1991, s

35 - ĠliĢkilerle ilgili konular ve problemler hakkında özel bir düģünce Ģeklidir Sistem kavramı çerçevesinde bütünlük ve etkileģim ilkesine dayalı bir yaklaģımdır Sorunları anlamak ve çözmek için sistemi parçalarına ayırmak yerine, onu bir iliģkiler yumağı, bir bütün olarak ele almadır Bir sistemi oluģturan parçalar, kısımlar ve alt sistemler ile bunlar arasındaki iliģkileri bütüncül bir yaklaģımla ele alma ve düģünme yoludur. 76 Bununla beraber bir analiz yöntemi/tekniği ve bir yönetim usulûne iģaret eder. 77 Tanımlar ne kadar çoğaltılırsa çoğaltılsın, sistem yaklaģımının üç temel ilkeye dayandığı söylenebilir: Bütünsel yaklaģım, 2. Disiplinlerarası yaklaģım, 3. Bilimsel yaklaģım. 1. Bütünsel yaklaģım: Ġncelenen sistemi bir bütün olarak görmektir. Bir öğenin, bütünün diğer öğeleri ile birlikte düģünüldüğünde iģlevsel bir anlam taģıyacağı ve bu iģlevsel anlamın öğeler arası etkileģimde yattığı inancını uygulamak; sistemi birbirleriyle etkileģimli bütünlüklerden oluģan, çevresiyle etkileģimli bir bütünlük olarak görmektir. Örneğin, bir sistemde sorunların sıkı sıkıya birbirine bağlı olduğu; sorunlardan birine getirilen çözümün bir diğeri için bulunan çözümle iliģkili olduğu anlayıģını benimsemektir. 79 Sistem yaklaģımının temelinde, sistem olarak ele alınan bütünün amacını gerçekleģtirmesi vardır. Bu görüģe göre, önemli olan bütündür. 73 Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi..., s Sarıaslan, a.e. s Yaman Barlas, Sistem yaklaģımı ve dinamik sistem modellerinin yönetim bilimlerinde uygulanması, 1 nci sistem mühendisliği ve savunma uygulamaları sempozyumu (12-13 Ekim 1995): Bildiriler II. Ankara: Kara Harp Okulu Kültür Sitesi, 1995, s Yontar, a.e., s A.e.a.y. 78 Erkut, a.e., s ; Bu ilkelerin yöneylem araģtırmasında da olduğu görülmektedir. Ancak yöneylem araģtırmasının, temelde sistem yaklaģımına dayanması nedeniyle bu durum normal karģılanmalıdır. Bu durum için bkz.: Yontar, a.e., s.78. ; Esen, a.e., s.27-32, ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler, sibernetik..., s , , Erkut, a.e., s

36 Parçalar, bu bütüne katkıda bulunduğu ölçüde önemlidir. Diğer bir deyiģle, sistemi temel alan bu bakıģ açısı, sistemin amaçları, sistemin içerdiği alt sistemler, alt sistemler arasındaki iliģkiler ve alt sistemlerin ana sisteme yaptığı katkılar üzerinde yoğunlaģmaktadır Disiplinlerarası yaklaģım: Bütünsel yaklaģımın zorunlu bir bütünleyicisidir. Çünkü, incelenen sistemi bir bütün olarak görmenin ön koģulu ve aynı zamanda gerekli sonucu, o sistem üzerine farklı görüģ açılarını yöneltmektir. Bu ön koģulu, disiplinlerarası yaklaģım ilkesi sağlar. Örneğin, incelenen bir sistemdeki sorunlara tek bir bilim dalının görüģ açısı ile yaklaģılırsa önyargılı ve gerçek dıģı sonuçlara varılabilir. Çünkü disiplinler insanların bir yaratısıdır. Doğa bu disiplinlere göre düzenlenmemiģtir. Doğada sorunlar vardır. Disiplinler sorunlara birer bakıģ açısı oluģtururlar. 81 Disiplinlerarası yaklaģım ilkesiyle grup çalıģması anlayıģı da bir yöntem olarak gündeme gelmiģtir Bilimsel yaklaģım: Sistemi bir bütün olarak görmenin ve sisteme değiģik görüģ açılarını yöneltmenin somut düzeyde bir yöntemi de olması gerekir. ĠĢte sistem yaklaģımı, sistemi bir bütün olarak görmede ve sisteme değiģik görüģ açılarını yöneltmede bilimsel yönteme dayanmaktadır. Bu ilkeyle sistem yaklaģımı yalnızca bilimden yararlanmakla kalmamıģ, kendi özgün ve sistematik yöntemini de kurup geliģtirmiģtir. 83 Bu tanımlara ve açıklamalara dayanarak, kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizinin önemini konu alan bu çalıģmada temel alınacak sistem yaklaģımı kavramının tanımı, aģağıdaki Ģekilde yapılabilir: Sistem yaklaģımı, bir sistemi oluģturan parçalar, kısımlar ve alt sistemler ile sistemin dıģ çevresini, bunlar arasındaki iliģkileri bütünsel, disiplinlerarası ve bilimsel bir yaklaģımla ele alma ve düģünme yoludur. Bu yaklaģım, aynı zamanda bir analiz yöntemi/tekniği ve bir yönetim usulûnü de belirtir. Sistem yaklaģımı ile ilgili yukarıda verilen tanımlar ve yaklaģımın temel ilkeleri incelendiğinde, açıkça ya da üstü kapalı olarak sistemin ve çevresinin tümüyle dikkate alınması gerektiği nin belirtildiği görülebilir. 80 Koçel, a.e., s Erkut, a.e., s A.e.a.y. 83 A.e.a.y. 15

37 Yönetimde sistem yaklaģımı dendiğinde ise, yönetim olaylarını ve bu olayların ortaya çıktığı, yaģandığı birimleri birbirleri ile iliģkili bir Ģekilde ele alan yaklaģım anlaģılmaktadır. Bir baģka deyiģle, sistem yaklaģımı, organizasyonu çeģitli parçalar, süreçler ve amaçlardan oluģan bir bütün olarak ele almaktadır Sistem Analizi Sistem analizi kavramı ile ilgili olarak çeģitli tanımlar yapılmıģtır. Konuya daha geniģ bir açıdan bakmak ve konunun daha iyi anlaģılmasını sağlamak için, bu tanımlardan bazılarını sıralamak faydalı olacaktır. Sistem analizi: - Faaliyetin hedeflerine ya da amaçlarına ve onları yapmanın en verimli ve etkin yollarına karar vermek için, tipik olarak matematiksel yol ile faaliyeti (örn. bir usulû, yöntemi, tekniği ya da iģi) inceleme iģlemidir Göze çarpan probleme iliģkin unsurları en iyi Ģekilde tanımlayabilen bilimsel bir süreç ya da metodolojidir Belirsizlik altındaki karmaģık bir tercih sorununa bir bakıģ ve yaklaģım tarzını belirleyecek biçimde, alternatif politikaların veya stratejilerin mâliyetlerini, etkinliklerini ve risklerini sistematik olarak inceleyerek ve gerektiğinde yeni alternatifler geliģtirerek, bir davranıģ Ģeklinin önerilmesidir Bir sistem ve onun iģlediği çevre hakkındaki faktörleri toplamayı, düzenlemeyi ve değerlendirmeyi kapsar. Sistem analizinin amacı, daha iyi bir sistem tasarlama ve geliģtirmeye bir temel oluģturmak üzere, sistemin tüm yönlerini, teçhizat, personel, üretim süreci ve talep koģullarını incelemektir Karar vericiye mümkün seçenekler arasında iyi bir seçim yapmasına yardım etmek için tasarımlanmıģ bir analitik süreçtir Koçel, a.e, s The ALA glossary of library and information science..., s David I. Cleland - William R. King, Systems analysis and project management. 2nd.ed. New York: McGraw-Hill, 1975, s Bkz.: Çapar, a.e., s.60. ; Ġsmet S. Barutçugil, Üretim sistemi ve yönetim teknikleri. gnģl.2.bs. Bursa: Uludağ Üniversitesi, 1988, s Çapar, a.e., s.60. ; Esen, a.e., s.40. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.40. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

38 - Etkin bir sistem geliģtirmek ve yönetimde karģılaģılan sorunları çözmek için yapılması gerekli olan problem çözme ve araģtırma çalıģmalarının tümüdür Bir örgüt ya da sistem içindeki etkileģim ağının incelenmesi ve sistemin amaçlarını daha etkin olarak gerçekleģtirmesi için yeni ve daha iyi yöntemlerin araģtırılması ve geliģtirilmesi sürecidir Amaçları ve bu amaçları gerçekleģtirecek seçenek politika ve yöntemleri inceleyerek onların ekonomik mâliyetlerini, etkililiklerini ve faydalarını riskleri ile birlikte kantitatif olarak karģılaģtırmak suretiyle karar vericilere gelecekteki eylem biçimini seçmede yardımcı olan bir araģtırma biçimidir Karar vericilere amaçlarının belirlenmesinde, amaçları gerçekleģtirecek olası seçeneklerin sistematik olarak toplam sistem açısından incelenmesi ve değerlendirilmesinde ve böylece izleyecekleri en uygun yolun (eylem biçiminin) seçiminde yardımcı olan bir araģtırma ve problem çözme yaklaģımıdır Sorun çözme ya da karar vermede kullanılan, bilimsel yöntemle yakından iliģkili olan, bir sorunun farkına varmayı; sorunla ilgili değiģkenliği belirlemeyi; çeģitli etmenlerin analiz ve sentezini yapmayı; sonuçta da soruna optimal (ya da mevcut olandan daha iyi) bir çözümü yahut çözüm için uygulanacak eylem programını belirlemeyi kapsayan bir yöntem ya da tekniktir. 94 Buraya kadar sıralanan sistem analizi kavramı tanımları incelendiğinde, tanımların üç ayrı kategoride ele alınabilecek farklı görüģleri yansıttığı öne sürülebilir. Bu kategorilerden birincisinde, sistem analizi, yalnızca var olan sistemin ya da sorunun incelenmesini kapsar. Comment [MY1]: S.KurbanoÛlu, bu tanimi olduûu gibi Halil Sarİaslan'dan aldiûi halde dipnot vermemiß! 90 Bkz.: Sarıaslan, a.e., s.54. ; Richard Johnson - W.C. Roger - J. Newell, Operations management: a systems concept. Boston: Houghton Mifflin, 1972, s.503. ; Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi... s Bkz.: Sarıaslan, a.e., s.54. ; Philip C. Semprevivo, Systems analysis: definition, process and design. Chicago: Science Research Associates, 1976, s Bkz.: Sarıaslan, a.e., s.54. ; E. S. Quade - W. I. Boucher, Systems analysis and policy planning. New York: American Elsevier Pub., 1968, s.4. ; Gene H. Fisher, Cost considerations in systems analysis. New York: American Elsevier Pub., 1971, s Sarıaslan, a.e., s Bkz.: Richard A. Johnson - Fremont E. Kast - James E. Rosenzweig, The theory and management of systems. 3rd ed. New York: McGraw-Hill, 1973, s.xi, 19. ; Yontar, a.e., s

39 Ġkinci görüģte, analiz, var olan sistemin ya da sorunun incelenmesi ile birlikte, yerine konacak sistemin ya da çözümün yahut çözüm için uygulanacak eylem programlarının geliģtirilmesini ve seçilmesini kapsar. Üçüncü görüģte ise, sistem analizi, var olan sistemin ya da sorunun incelenmesini; yerine konacak sistemin ya da çözümün yahut çözüm için uygulanacak eylem programlarının geliģtirilmesini ve seçilmesini; bunlara ilaveten geliģtirilen ve seçilen eylem programının uygulanmasını; uygulama sonucunda da sonuçların ve sistemin baģarı durumunu değerlendirmeyi kapsar. Yukarıdaki tanımlara ve açıklamalara dayanarak, bu çalıģmada temel alınacak sistem analizi kavramı tanımı Ģöyle belirlenmiģtir: Sistem analizi, sistemin amaçlarını daha etkin olarak gerçekleģtirmek için sorun çözme ya da karar vermede kullanılan, bilimsel yöntemle yakından iliģkili bir yöntem ya da tekniktir. Bu analiz, sorunu fark etmeyi; sorunla ilgili değiģkenliği belirlemeyi; çeģitli etmenlerin analiz ve sentezini yapmayı; en uygun çözümü seçmeyi; çözüm için uygulanacak eylem programını düzenlemeyi ve uygulamayı; uygulama sonucu, sonuçların ve sistemin baģarı durumunu değerlendirmeyi kapsar. Buraya kadar yapılan sistem, genel sistem teorisi, sistem yaklaģımı ve sistem analizi kavramlarının tanımları ve açıklamalarına dayanarak sistem analizi ile bu kavramlar arasındaki iliģki ise Ģöyle özetlenebilir: Sistem analizi, genel sistem teorisi nden yararlanarak sistemin bütününü esas alan bir bakıģ açısı, ele alma ve düģünme yolu olan sistem yaklaģımı na dayanan; sistemin amaçlarını daha etkin olarak gerçekleģtirmek üzere sorun çözme ve karar vermede kullanılan bilimsel yöntemle iliģkili bir yöntem/tekniktir. 1.5 Yöneylem AraĢtırması Sistem yaklaģımı ile iliģkisi ve uzun bir dönem problem çözümünde kullanılan bir yöntem olması nedeniyle, yöneylem araģtırması kavramını tanımlamak ve kısa açıklamalarda bulunmak konumuz açısından yararlı olacaktır. Yöneylem araģtırması kavramı ile ilgili aģağıdaki tanımlar, bizce kavramın en iyi tanımlarıdır. Bu tanımlara göre yöneylem araģtırması: 18

40 - Yöneticinin karģı karģıya kaldığı sorunlarda bilimsel, mantıki ve matematiksel araçlarla ussallığı sağlamaya yöneldiği uygulamalı karar teorisidir Sistemde ortaya çıkan problemlere en iyi çözümü bulmak için, sistemin kontrol edilebilen bileģenlerine değiģik bilimsel yöntem ve tekniklerin uygulanmasıdır Örgütün bütünleģik amaçlarına en iyi uyumu sağlayacak Ģekilde organize sistemlerin kontrol edilebilir problemlerinin çözümünde disiplinlerarası bir ekiple, bilimsel yöntem uygulamasıdır. 97 Bu tanımlar ve açıklamalar dikkatle incelendiğinde, yöneylem araģtırması kavramının sistem yaklaģımına dayandığı ve sistem analizi kavramının tanımları ile benzerliği olduğu görülebilir. Literatürde, bunların ortak yanlarının olduğunu söyleyenler yanında, tamamen birbirinin aynı olduğunu söyleyenler de vardır. Ancak, Ġkinci Dünya SavaĢı ndan baģlayarak bu tür araģtırmalara yöneylem araģtırması denmesine karģın, son yıllarda yöneylem araģtırmasının yozlaģma göstererek disiplinlerarası çalıģma ilkesini dikkate almaması ve bu nedenle yöneylem araģtırmasının öncülerinden olan Ackoff un bile matematiksel algoritma ve modelleri uygulama becerisi haline geldiği Ģeklindeki eleģtirilerine benzer pek çok eleģtiri alması, sistem analizi terim ve kavramının güncelleģmesine ve yaygınlaģmasına neden olmuģtur. 98 Böylece, yalnızca nicelikli karar ortamlarında, matematiksel olarak kullanılabilir hale gelen yöneylem araģtırması, yerini tüm çalıģma alanlarında ve ortamlarda (niceliksel ve niteliksel karar ortamlarında) baģarıyla kullanılabilen sistem analizi ne bırakmıģ ve sistem analizi tarafından kullanılan bir yöntem ve teknik olma durumuna gelmiģtir. 1.6 ĠĢletme ve Bilgi ĠĢletmesi (Kütüphane ve Bilgi Merkezi) ĠĢletme kavramının birçok tanımı bulunmaktadır. Bu çalıģmada, değiģik birçok tanımdan yararlanarak oluģturulan Çapar ın Ģu tanımı temel alınacaktır: ĠĢletme, temel üretim faktörlerini oluģturan doğal 95 David W. Miller - Martin K. Starr, Executive decisions and operations research, Englewood Cliffs, New Jersey: Prantice-Hall, 1960, s Esen, a.e., s.27. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.163. ; ayr.bkz.: C. West Churchman - Russel L. Ackoff - E. Leonard Arnoff, Introduction to operations research. New York: John Wiley & Sons, 1957, s Esen, a.e., s.28. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.164. ; ayr.bkz.: Russel L. Ackoff - Maurice W. Sasieni, Fundamentals of operations research. New York: John Wiley & Sons, 1968, s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

41 kaynaklar, emek, donanım, yer, sermaye, bilgiyi bilinçli, uyumlu ve sistemli bir biçimde bir araya getirerek birey, topluluk ve kuruluģların gereksinim duydukları mal ya da hizmeti üreten ve pazarlayan, bunun karģılığında kâr veya değer elde eden ekonomik ve/veya toplumsal kuruluģlardır. 99 Her iģletme, dinamik çevre koģulları içinde, belli bir amacı/amaçları gerçekleģtirmek üzere çeģitli fiziksel, kavramsal ya da iģlevsel bileģenlerin bir araya gelmesinden oluģur. Bu bileģenler arasında iliģkiler vardır ve bu iliģkiler iģletmeye özel karakterini verir. 100 Bu tanım ve açıklamalar bize iģletmenin bir sistem olduğunu ifade etmektedir. Bu aģamada, kütüphane ve bilgi merkezlerini bilgi iģletmesi kavramı ile genel olarak ele alıp tanımlamak; ayrıca kütüphane ve bilgi merkezlerinin bir iģletme sistemi olarak kabul edilmesi gerektiğini vurgulamak; çalıģmada bilgi iģletmesi sistemi kavramının temel teģkil etmesini sağlamak açısından yararlı görünmektedir. Bilgi iģletmesi kavramını oldukça geniģ bir biçimde açıklayan ve bu çalıģmada da temel alınabilecek bir tanıma göre bilgi iģletmesi, bilginin ortaya çıkıģı ile kullanıcıya ulaģması arasında geçen bilginin toplanması, analizi, iģlenmesi, depolanması ve eriģimi sürecini gerçekleģtiren, bunların sonunda bilgi sistemi zincirinin son halkasını aynı zamanda da bilgi iģletmesinin temel amaç ve hedefini meydana getiren bilgi eriģimini gerçekleģtirmek için çeģitli ikincil bilgi ürünleri ve hizmetleri üreten kuruluģ 101 tur. Bilgi iģletmesi, bu üretimi hammadde (belge, bilgi), emek, sermaye, donanım, yer ve bilgiden yararlanarak yapar. 102 Her bilgi iģletmesi, aralarında iliģkiler bulunan, çevre ile de iliģkisi olan, çeģitli fiziksel, kavramsal ya da iģlevsel bileģenden bu bileģenlerin özelliklerinden ve bunların bir veya daha fazla ortak amaca, hedefe ve/veya sonuca ulaģmaya yönelik faaliyet ve süreçlerinden oluģan örgütlü bir bütündür (bkz.: ġekil-3). Kütüphane ve bilgi merkezlerinin tüm türlerini kapsayan her bilgi iģletmesi, yukarıdaki açıklamalar ıģığında birer sistemdir. Böylece, kütüphane ve bilgi merkezleri için iģletme sistemi dir diyebiliriz. ĠĢletme 99 Çapar, a.e., s Esen, a.e., s.8-9 ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Çapar, a.e., s A.e.a.y. 20

42 sistemlerini ve doğal olarak bir iģletme sistemi olarak kütüphane ve bilgi merkezlerini de amaçlarına gerektiği gibi ulaģtırmak, ancak yönetim leri ile mümkün olabilir. AĢağıda, yönetim kavramına da, konumuzla iliģkisi nedeniyle kısaca değinilecektir. 1.7 Yönetim Yönetim kavramının da çok çeģitli tanımları vardır. Bu çalıģmada göz önünde tutulacak tanımlardan bazıları Ģunlardır. Yönetim: - Belirli bir amaca ulaģılması için faaliyetleri organize ve kontrol etmektir Örgütsel amaç ve hedefleri gerçekleģtirmek üzere insan kaynakları ile diğer kaynakların eģgüdümünün sağlanması ve eyleme geçirilmesi sürecidir Örgüt amaçlarının etkili ve verimli olarak gerçekleģtirilmesi amacıyla, planlama, örgütleme, yüòütme, eģgüdüm ve denetim iģlevlerine iliģkin, kavram, ilke, teori, model ve tekniklerin, bilinçli ve sistematik bir biçimde ustalıkla uygulanmasıyla ilgili faaliyetlerin tümüdür Örgüt amaçlarının ekonomik ve etkili bir biçimde gerçekleģtirilmesi için iģletme faaliyetlerinin planlanması, örgütlenmesi, yöneltilmesi ve kontrol edilmesidir ĠĢletmenin amacına ulaģabilmesi için insan ve fiziki kaynakların en etkin, doğru ve düzenli bir biçimde sağlanmasını, yerleģtirilmesini ve kullanımını koordine eden, iģletmeyi çevresi ile dinamik bir denge içinde tutabilen bir süreçtir Belli amaca yönelik bir örgüt çerçevesinde, insanlar ve teknikler aracılığıyla gerçekleģtirilen; düģünme, sezme ve duyma gibi zihinsel faaliyetlere dayanan aynı zamanda tüm örgütü kuģatan bir süreçtir. 108 Bu tanımlar dikkatle incelendiğinde, tüm tanımların yönetimi açıkça yönetsel iģlevler ile tanımlamaya çalıģtığı görülebilir. 103 Melih Tümer, Yönetim ve yönetici. Ġstanbul: Üçler Matbaası, 1975, s Yontar, a.e., s Howard M. Carlisle, Management: concepts and situations. Chicago: Science Research Associates, 1976, s Can - Tecer, a.e., s Bkz.: Tengiz Üçok, Yönetim ilkeleri. Ankara: [y.y], 1988, s.10. ; Çapar, a.e., s Yontar, a.e., s.7.: ayr.bkz.: Kast - Rosenzweig, Organization and management: a systems and contingency approach, 4th ed..., s.5. 21

43 Yönetim kavramının neleri kapsadığı, yönetim iģlevlerini sıralayarak ve bunları kısaca tanımlayarak özetlenebilir. Yönetim konusu ile ilgilenen araģtırıcılar, yönetsel iģlevleri değiģik biçimlerde gruplandırmıģlardır. 109 Ancak, genelde uzmanların görüģ birliği içinde bulunduğu iģlevler planlama, eģgüdüm, denetim, örgütlenme ve yöneltmedir. Bunlara karar verme ve personel alma da eklenmektedir Planlama: Geleceği değerlendirmeyi; gelecek düģünülerek varılmak istenen amaçları belirlemeyi; bu amaçları gerçekleģtirmek için alternatif eylem yollarını geliģtirmeyi ve alternatif yol ya da yollar arasından seçim yapmayı kapsayan analitik bir süreçtir Karar verme: Belli bir amaca ulaģmak için çeģitli seçeneklerden birini seçmek, tercih etmektir. 112 Karar verme, sorun çözme de demektir Örgütleme: Örgütsel amaçların gerçekleģtirilmesi için uygun örgütsel yapıyı kurma ve bu yapı çerçevesinde örgütsel faaliyetlerin yürütülmesi ile geliģtirilmesini sağlamaktır. Örgüt için en uygun yapıyı seçme; eleman alma ve bu elemanları belli yetki ve sorumluluklarla donatılan yerlere atama gibi iģlemleri içerir EĢgüdüm: Örgütlerde çeģitli bölüm ve birimlerin ortak örgütsel amaçları gerçekleģtirmek üzere uyum içinde çalıģmalarını, böylece örgüt verimliliğinin arttırılmasını sağlamaktır Denetim: Sistemde zorlayıcı ya da kısıtlayıcı etki yapan eylemler olarak tanımlanabileceği gibi, örgütsel bir iģlev olarak, her düzeydeki amaç ve planların gerçekleģtirilebilmesi için astların faaliyet 109 Bkz.: G. Edward Evans, Management techniques for librarians. New York: Academic Press, 1976, s.4. ; Kast - Rosenzweig, Organization and management: a systems and contingency approach, 4th ed..., s.5. ; Kurthan FiĢek, Yönetim. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975, s.215. ; Yontar, a.e., s ; Can - Tecer, a.e., s Yontar, a.e., s A.e., s.104. ; ayr.bkz.: Robert D. Stueart - Barbara B. Moran, Library management. 3rd.ed. littleton, Colorado: Libraries Unlimited, 1987, s Bkz.: Oktay Fergan, ĠĢletme yönetiminde sistem. Ġstanbul: Ġstanbul Üniversitesi ĠĢletme Fakültesi ĠĢletme Ġktisadı Enstitüsü, 1974, s.7. ; Can - Tecer, a.e., s.10. ; Yontar, a.e., s Yontar, a.e., s A.e., s A.e., s

44 performanslarının ölçülmesi ve düzeltilmesi ile ilgili faaliyetler olarak da tanımlanmaktadır Personel alma: Personel seçimi, istihdamı, yetiģtirilmesi, değerlendirilmesi ve geliģtirilmesi gibi çeģitli iģlevleri içine alan faaliyettir Yöneltme: Yöneticilerin örgütsel faaliyetleri, örgüt elemanları aracılığıyla gerçekleģtirmesidir. Bu iģlev üç önemli öğeyi içermektedir. Bunlar, önderlik, güdüleme ve iletiģimdir. Önderlik, amaçlanan sonuçlara eriģmek için bir kiģi ya da grubun, baģkalarının iģ ya da davranıģlarını etkilemeye çalıģması sürecidir. Güdüleme, insan enerjisini, bir amacı gerçekleģtirmek ya da bir ödüle sahip olmak için isteyerek harcatmaktır. ĠletiĢim, mesaj ya da ileti alıģveriģidir. 118 Yukarıda kısaca özetlenen yönetsel iģlevler, iģletme sisteminin yönetiminde genellikle birlikte uygulanmaktadır. Bu iģlevlerden birinin, diğerinden daha az ya da daha çok önemli görülmesi de söz konusu olamaz. ĠĢletmeleri amaçlarına ulaģtırmak yönetimleri ile mümkün olduğuna göre, bir iģletme sistemi olan kütüphane ve bilgi merkezinin de amaçlarına ulaģabilmesi, onun yönetimi ve yönetsel iģlevleri gerektiği gibi uygulaması ile mümkün olabilecektir. 2 Genel Sistem Teorisi Çerçevesinde Sistem ve Sistem Modeli Sınıflamalarına Bir BakıĢ 2.1 Sistemlerin Sınıflandırılması Sistemleri çeģitli özelliklerine göre (örneğin, yapıları, çevreyle iliģkileri vb. gibi) değiģik bakıģ açılarından sınıflamak mümkündür. 119 Bunlardan konumuz açısından önemli görülenler, sistemlerin iyi anlaģılmasını sağlamak üzere ele alınacak; sonuçta, genel olarak kütüphane ve bilgi merkezlerinin ne tür bir sistem olduğu saptanmaya çalıģılacaktır. A. KarmaĢıklık düzeylerine göre sistemler: Bu bakıģ açısına göre, tüm evren gözlendiğinde sistemlerde bir hiyerarģinin olduğu ve sistemlerin basitten karmaģığa göre sınıflandırılmasının çevremizdeki sistemleri ve sistem kavramını daha iyi Comment [MY2]: S. KurbanoÛlu,.Esen ya da E.Aydİndan hemen hemen aynen yararlanmiß ancak dipnot vermemißtir. 116 A.e., s A.e., s A.e., s Esen, a.e., s.12 ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

45 tanımaya olanak vereceği savunulmaktadır. 120 KarmaĢıklık düzeylerine göre sistemler Ģöyle sıralanmaktadır: A.a. Statik (sabit) sistem: Buna çatı adı da verilmektedir. Bu sisteme somut bir örnek olarak evrenin coğrafyası ve anatomisi gösterilmektedir. Ayrıca, çatının tanımını, hemen her alandaki teorilerin baģlangıcında bulmanın mümkün olduğu bildirilmektedir. 121 A.b. Basit hareketli sistem: Bu sistemde önceden belirlenmiģ ya da düzenlenmiģ birtakım hareketler söz konusudur. Bu sisteme örnek olarak, güneģ sistemi, basit makineler ve araçlar (saat gibi) gösterilmektedir. 122 A.c. Denetim düzenine sahip sistem/özdevinimli sistem: Bu sistemde bir denetim düzeni 123 ve/veya önceden belirlenmiģ bir program dahilinde kendiliğinden hareket edebilmek 124 söz konusudur. Bu sisteme örnek olarak, termostat, servo mekanizmalar 125, bilgisayarlar 126 gösterilmektedir. A.ç. Açık sistem/kendi varlığını sürdürebilen sistem: Canlılığın olduğu en basit sistemdir. Kendi yaģamını sürdürebilen en basit sistem, hücredir. 127 A.d. Bitkisel sistem/genetik sistem: Genetik canlıların oluģturduğu sistemdir. Bu organizmalarda, bir önceki sisteme (hücre) göre daha geliģmiģ bir iģbölümü vardır. Bu sisteme en iyi örnek bitkilerdir. 128 A.e. Hayvan sistemi: Bitkisel sisteme/genetik sisteme göre daha karmaģık, insana göre daha basit olan canlıların oluģturduğu sistemdir Bkz.: Esen, a.e., s.12. Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.151. ; Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi..., s.35. ; Boulding, General systems theory the skeleton of science... s M. J. Alexander, Information systems analysis: theory and applications. California: Science Research Associates, 1974, s.8. ; Fergan, a.e., s.22. ; Esen, a.e., s.13. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Alexander, a.e., s.8. ; Fergan, a.e., s.22. ; Çelik, a.e., s.46. ; Esen, a.e., s.13. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.13. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Çelik, a.e., s Esen, a.e., s.13. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Çelik, a.e., s Bkz.: Alexander, a.e., s.8-9. ; Fergan, a.e., s.23. ; Esen, a.e., s.14. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.152. ; Çelik, a.e., s Esen, a.e., s.14. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.152. ; Çelik, a.e., s Çelik, a.e., s

46 Bu sistemin bir önceki sisteme (bitkisel/genetik) göre en önemli özellikleri, artan hareketlilik, çevreyle iletiģim ve kendi varlığını fark etmedir. Bu sistemde göz, kulak vb. alıcı organlar geliģmiģ ve özelleģmiģtir. GeliĢmiĢ bir sinir sistemi de bulunmaktadır. 130 A.f. Ġnsan sistemi: Bir sistem olarak insan, hayvanların sahip olduğu özelliklerin pek çoğuna ilave olarak bilinçli bir canlıdır. Bu, bilinçli olma durumu, hayvanların farkında olma durumundan çok daha ileri bir aģamadır. Ġnsan, hayvana göre daha karmaģık bir düģünebilme yeteneğine sahip olmakla birlikte, yalnızca bilmekle kalmayıp bildiğini de bilmektedir. 131 Ayrıca insan sisteminin sahip olduğu diğer bazı üst özellikler arasında, insanın çok ses çıkartabilmesi (konuģabilmesi), simgeleme yapabilmesi (yazı yazma, çizme...) ve bunları birbirine çevirebilmesi (simgeyi sese, sesi simgeye), anlayabilmesi gibi özellikler de vardır. 132 A.g. Toplumsal sistem: EtkileĢen, iliģkiler kuran, iģbirliği yapabilen, ortak değerleri olan canlıların (insan toplumu) oluģturduğu sistemdir. 133 A.h. Fizik ötesi sistem: Sistemlerin basitten karmaģığa uzanan hiyerarģisi bakımından bir bütünlüğe gidilmesinin istenmesi durumunda, daha ileri sistem olarak fizik ötesi sistemin varlığının düģünülebileceği bildirilmektedir. 134 (Örneğin, canlı, cansız bütün evreni yönettiği varsayılan sistem. 135 ) B. Açık ve kapalı sistemler: Bu bakıģ açısına göre, çevresindeki sistemlerden her ne Ģekilde olursa olsun etkilenmeyen sistemlere kapalı sistemler denmektedir. Çevreleri ile iliģkileri olan, haberleģen ve etkileģen sistemlere ise açık sistemler denmektedir. 136 Bu görüģ ile fiziksel ve mekanik sistemler çevreleri ile etkileģimleri açısından açık ya da kapalı olabilirler. Ancak biyolojik ve toplumsal sistemler, dıģ çevreleri ile dinamik bir etkileģim 130 Alexander, a.e., s.9. ; Esen, a.e., s.14. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Alexander, a.e., s.9. ; Esen, a.e., s.14. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Alexander, a.e., s.8. ; Fergan, a.e., s Çelik, a.e., s Alexander, a.e., s.10. ; Fergan, a.e., s Çelik, a.e., s Esen, a.e., s.15. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.153. ; Kurbanoğlu, Sistem yaklaģımı ve kütüphanecilik bilimi..., s

47 içinde olan açık sistemler olarak değerlendirilmektedir. 137 Tüm kapalı sistemlerin entropi ye eğilimli olma özelliği bulunur. Entropi, sistemin çevre ile etkileģimde bulunulmama sonucu durması, bozulması ve yok olmasıdır. Açık sistem görüģü ise, biyolojik ve toplumsal sistemlerin çevreleriyle dinamik bir iliģki içinde olduğunu; bu tür sistemlerin çevreden girdi aldığını; bunu iģleyip dönüģtürdüğünü; sonra da çevreye çıktı olarak verdiğini belirtmektedir. 138 Açık sistemler bu durumu, dıģ çevre koģulları ile denge içerisinde sürdürürler. Böylece, dıģ çevredeki değiģikliklere sürekli olarak dıģarıdan aldığı bilgi, enerji ve materyal sayesinde devingen bir biçimde denge sağlarlar. Buna dengeli durum veya dinamik denge adı verilir. 139 Ayrıca, açık sistemlerde aynı sonuçlara değiģik girdiler veya süreçler kullanarak ulaģmak da mümkündür. Bu duruma ise, eģsonluluk özelliği adı verilmektedir. 140 C. Canlı ve cansız sistemler: Bu görüģe göre, doğum, çoğalma, ölüm gibi biyolojik özelliklere sahip sistemlere, canlı sistemler denmektedir. Biyolojik anlamda bir canlılığın söz konusu olmadığı cansız sistemlerin bazı süreçlerini tanımlamak için, doğum, ölüm gibi kavramlar kullanılabilmektedir. Buna karģın, gerçekte biyolojik anlamda canlılık göstermeyen bu sistemlere, cansız sistemler denmektedir. 141 Ç. Soyut ve somut sistemler: Bu görüģte, bütün öğeleri kavramlardan oluģan sistemlere soyut sistemler denmektedir. En az iki öğesi fiziksel varlıklardan oluģan sistemlere ise, somut sistemler denmektedir. 142 Somut sistemin bileģenleri, kavramsal ve fiziksel varlıklardan oluģabilir. 143 Bu görüģe bağlı olarak tüm soyut sistemlerin cansız sistem olduğu, somut sistemlerin ise canlı veya cansız olabileceği sonucuna da varılabilmektedir. 144 D. Doğal ve insan yapısı sistemler: 137 Yontar, a.e., s Çelik, a.e., s Çapar, a.e., s Çapar, a.e., s.53. ; Esen, a.e., s.16. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.16. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 143 R.L. Ackoff, Systems, organizations and interdisciplinary research..., s.1-2. ; Esen, a.e., s.16. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.16. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

48 Bu görüģ açısı, sistemleri kökenlerine göre ayırmaktadır. Doğal süreçler sonunda oluģan, varlığını devam ettiren ve geliģen sistemlere doğal sistemler denmektedir. Bu sistemlere örnek olarak, güneģ sistemi ve iklim sistemi gösterilmektedir. Bütünüyle insan tarafından oluģturulan sistemler ya da her ne Ģekilde olursa olsun insan katkısı olan her türlü sistem ise, insan yapısı sistemler olarak kabul edilmektedir. 145 Bu sistemlere örnek olarak, eğitim sistemi, iletiģim sistemi, kütüphane sistemi gösterilebilir. E. Dinamik ve statik sistemler: Bu görüģ açısından, yeri, durumu vb. değiģen, hareketli ve etkin sistemlere dinamik sistemler denmektedir. DeğiĢme, geliģme ve ilerleme göstermeyen sistemlere ise, statik sistemler denmektedir. F. Uyum gösteren ve göstermeyen sistemler: Bu görüģ açısına göre, çevreyle etkileģim içinde bulunan, çevresine uyum sağlayabilen sistemlere uyum gösteren sistemler denmektedir. 146 Çevreyle etkileģim içinde bulunmayan, çevresine uyum sağlamayan/sağlayamayan sistemlere ise uyum göstermeyen sistemler adı verilmektedir. G. Gerekirci (belirlenimci) ve olasılıkçı sistemler: Bu görüģe göre, öğelerinin birbirleriyle öngörülebilen karģılıklı iliģkileri olan, ayrıca sistemin durumu ve onun dinamik bağlantıları öğrenildiğinde etki-sonuç iliģkisini kestirmenin mümkün olduğu sistemlere gerekirci (belirlenimci) sistemler denmektedir. Girdileri bilinse bile, çıktılarının tahmin edilemediği ya da çok güç ve sınırlı olarak tahmin edildiği, ayrıntılı ve kesin öngörülere olanak bulunmayan sistemlere ise olasılıkçı sistemler denmektedir. 147 Sistemleri sınıflandıran bu görüģ açıları çerçevesinde, kütüphane ve bilgi merkezi sisteminin sistem türleri içindeki yerinin genel olarak belirlenmesine yardımcı olacak aģağıdaki görüģler ortaya atılabilir: - Hizmet üreten bir iģletme/örgüt olarak kütüphane ve bilgi merkezi sistemi, genel olarak çevresiyle bilgi, enerji, materyal vb. alıģveriģ- 145 Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Tümer, a.e., s

49 lerde bulunduğu için açık sistem dir. 148 Ancak, tüm sistemlerin mutlak anlamda açık ya da kapalı oldukları göz önünde tutulmadığında, sistemin kendisini diğer sistemlerden ayıran sınırının darlığına ve geniģliğine göre, sisteme açık ya da kapalı sistem denebilmektedir. Örneğin, artık geliģtirilmeyen ve iģbirliği ağı içinde de bulunmayan bir seminer kitaplığının dıģ çevre ile sınırlı bir iliģkisi vardır (yalnızca belli tür kullanıcıya açık olması gibi). Ancak, bir üniversite merkez kütüphanesinin dıģ çevre ile iliģkisi, bir seminer kitaplığının dıģ çevre ile iliģkisine göre daha fazla olabilir. Bu durumda, seminer kitaplığına kapalı sistem, üniversite kitaplığına açık sistem olarak da bakmak söz konusu olabilmektedir. - Kütüphane ve bilgi merkezi sistemi, çevreyle etkileģim içinde bulunan, iç ve dıģ çevre koģullarına göre Ģekillenen; böylece geliģen ya da geliģmeyen; büyüyen ya da küçülen bir sistem olduğu için uyum gösterebilen sistem dir. Burada iç çevreden kasıt, sistemin, yönetim alt sistemi, amaç ve değerler alt sistemi, teknik alt sistemi, yapısal alt sistemi, psikososyal alt sistemi 149 ya da iģlevsel açıdan, sağlama hizmeti alt sistemi, kataloglama ve sınıflandırma hizmeti alt sistemi, kullanıcı hizmetleri alt sistemi, yönetim alt sistemi 150 vb.dir. DıĢ çevreden kasıt ise, ekonomik koģullar, mâli kaynaklar, coğrafi çevre, teknolojik geliģmeler, potansiyel, aktif ve pasif kullanıcılar, insan gücü kaynakları, hammaddeler 151 vb.dir. - Kütüphane ve bilgi merkezi sistemi, kendi iç ve dıģ çevresinde dinamik bir rol oynadığı için dinamik bir sistem dir. Bilgi, enerji ve maddenin devamlı akıģı nedeniyle sistem dinamik denge durumu nda kalmaktadır. Bu açıklamalar sonucu, genel olarak da olsa kütüphane ve bilgi merkezi sisteminin sistem türleri içindeki yerini, tek bir sistem sınıflaması yerine birden çok sistem sınıflaması çerçevesinde belirlemenin uygun olacağı açıktır. 148 Bkz.: Maurice P. Marchant, The library as an open system, Management strategies for libraries: a basic reader. ed.by Beverly P. Lynch. New York: Neal Schuman, 1985, s Bkz.: Kast - Rosenzweig, Organization and management: a systems and contingency approach. 4th ed..., s ; Yontar, a.e., s.80. ; Çelik, a.e., s Bkz.: Çakın, KarĢılaĢtırmalı kütüphanecilik: yöntemi ve özellikleri..., s Çelik, a.e., s

50 2.2 Sistem Modellerinin Sınıflandırılması Sistemlerin sınıflandırılması konusundan da anımsanacağı gibi, evrende çeģitli özellikleri ve iģlevleri olan pek çok sistem bulunmaktadır. Sistem yaklaģımına dayalı bir yöntem/teknik olan sistem analizinin, ele aldığı gerçek sistemi veya süreci yeterince incelemesi, sistemin ilkelerini belirlemesi, onu amaçlar doğrultusunda düzeltmesi ya da kurması her zaman mümkün olmayabilir. Bu durumda, gerçek sistemi, amaçlar için önemli olan tüm özellikleriyle temsil edebilecek bir aracıya ihtiyaç vardır. ĠĢte, bu gerçek sistemin temsiline model denir. 152 Bir baģka tanımda ise model, sistemin performansı üzerine sistemin belli yönlerindeki değiģikliklerin etkisini önceden göstermek için kurulan bir sistem örneği olarak tanımlanmakta; amaçlar, stratejiler ve gerçek dünya durumları arasında bir iliģkiler takımı olarak nitelendirilmektedir. 153 Diğer bir tanımda ise model, bir durumu, bir süreci, bir dizi koģulu temsil gücü olduğu var sayılan verileri, birbiriyle iliģkili olarak bir araya getirip, davranıģlara ve kararlara yön verecek sonuçları bu çerçeve içinde açıklamak 154 olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımda, ele alınan sistem, durum, süreç vb. ile ilgili önemli verileri, önemsiz verilerden ayıklamak ve gerçeğe uygun sonuçların alınmasında veriler arasındaki iliģkileri doğru olarak saptamak 155 söz konusudur. Bir sistemi temsil etmek ve sistem analizini kolaylaģtırmak için kullanılan modelleme tekniği 156, gerçek sistemin çok karmaģık olduğu temel ve sosyal bilimlerde büyük önem taģımaktadır. Bir model yapımı sırasında, modelin gerçek sistemi yeterince temsil etme ve kontrol edilebilme özelliklerine de sahip olmasına özen gösterilmesi gerekmektedir. Ancak, gerçek sistemin çok karmaģık olması, bu iki çatıģan amacı istenilen dengede tutmayı güçleģtirir. 157 Modelleri çeģitli özelliklerine göre değiģik bakıģ açılarından sınıflamak mümkündür. 158 Bunlardan konumuz için önemli görülenler ele 152 Esen, a.e., s.18. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Cleland - King, a.e., s Tümer, a.e., s A.e.a.y. 156 Emin Doğan Aydın, Bilgi bilimi ve kitle iletiģimi: bilgi bilimindeki teknolojik geliģmelerin kitle iletiģim alanında uygulamaları. Ġstanbul: Mikro-Tip, 1988, s Esen, a.e., s.18. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Alexander, a.e., s.8. ; John G. Burch - Felix R. Strater, Information systems: theory and practice. California: John Wiley & Sons, 1974, s ; Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s ; Tümer, a.e., s

51 alınacak; kütüphane ve bilgi merkezlerinde sistem analizi çalıģmalarında kullanılabilecek modellerin neler olabileceği saptanmaya çalıģılacaktır. A. ĠĢlevlerine göre modeller: A.a. Tanımsal modeller: Gerçek durumu olduğu gibi tanımlamaya yönelik, hiçbir tahmin, yorum ve önerinin söz konusu olmadığı modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, organizasyon Ģemaları, yerleģim diyagramları, bilanço ve kâr/zarar tabloları 159, iģ akıģı Ģemaları verilebilir. A.b. Öngörülü modeller: GerçekleĢmesi muhtemel olay ya da olaylardan sonra, hangi olayın ya da olayların gerçekleģmesi gerekeceğini saptamaya yönelik modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, gelecekteki gelir ve giderleri dengelemeye çalıģan bütçe tabloları verilebilir. 160 A.c. Kuralsal modeller: Soruna karģı en iyi çözüm ve/veya en iyi hareket tarzı konusunda öneriler getirmeye yönelik modellerdir. 161 Bu tip modellere örnek olarak, hizmetin kalitesini arttırmak üzere personel niteliğini geliģtirme modeli veya mâli kaynakları arttırma modeli verilebilir. B. Yapılarına göre modeller: B.a. UyuĢum (ikonik) modelleri: Temsil ettikleri durumun ve nesnelerin bazı fiziksel özelliklerini içeren statik üç boyutlu modellerdir. Bu tür modellerin baģlıca amacı, gerçek dünya sistemindeki mekânsal iliģkiler hakkında bilgi vermektir. 162 Bu tip modellere örnek olarak, bir iģletmenin tümünün veya bir bölümünün üç boyutlu maketi, bir makine planı, bir ürün prototipi verilebilir. B.b. BenzeĢim modelleri: Temsil ettikleri sistem, durum veya süreçle bir paralellik sağlamak üzere, gerçek sistem veya sürece iliģkin bileģenlerin yerine geçebilecek, onların iģlevlerini yerine getirecek elemanların desteği ile kurulan modellerdir. 163 Bu tip modellere örnek olarak, yeni tip bir uçağın değiģik hava akımları karģısındaki durumunu görmek için uçak ve benzer hava akımlarının bir laboratuvarda ya da bilgisayarda oluģturulan modelleri verilebilir. 159 Esen, a.e., s.19. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 162 Alexander, a.e., s Esen, a.e., s.20. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

52 B.c. Sembolik veya matematik modeller: Temsil ettikleri gerçek sistem, durum veya süreci çeģitli sembollerle tanımlayan modellerdir. Bu modeller, model yapımı sırasında en yüksek düzeyde soyutlama yapmaya olanak verirler. Kurulan modellerin analizinin ve çözümünün gerekli olduğu bilim dallarında (örneğin yönetim bilimi vb.) en çok kullanılan model türüdür. Matematik modeller ise, diğer modellere göre daha çok iģleme tabi tutulma ve analiz edilme olanağı sağlamaktadır. Bu tip modellere örnek olarak, denklemler (örn. kâr = gelir - mâliyet) verilebilir. 164 C. Temsil Ģekillerine göre modeller: C.a. Sözlü modeller: Gerçek sistemi, durumu veya süreci sözle anlatan, sözcüklerle tanımlayan modellerdir. Bu model yöntemi, en eski, ancak halâ çok yaygın kullanılan bir yöntemdir. 165 Sözlü modellerin avantajları, düģük mâliyetli olmaları, kolay hazırlanmaları ve açıkça anlaģılabilmeleridir. Ancak, bu modellerin güçlüğü ise, sözcükleri yanlıģ anlamaya neden olabilmeleridir. 166 Bu tip modellere örnek olarak, ay, ufukta yükseldikçe, atmosferdeki kırılmanın yol açtığı elips biçiminden çıkarak çembersi bir görünüm kazanır Ģeklindeki bir ifade verilebilir. C.b. ġematik modeller: Gerçek sistemi, durumu veya süreci resim ve sembollerle temsil eden modellerdir. 167 DüĢünce transferindeki ve algılama sürecindeki etkinliği önemli ölçüde yükselten bu modeller, soyutlama derecesi açısından sözlü modellerden hemen sonra yer alırlar. Bununla beraber, sözlü modellerin yapısı içinde var olan bildiriģim güçlüklerinin birçoğunu da önlerler. 168 AĢağıdaki modeller (Ģekil-4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11) 169 bu tip modellere örnek olarak verilebilir. 164 Esen, a.e., s.21. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s ; ayr.bkz.: Alexander, a.e., s Esen, a.e., s.21. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Alexander, a.e., s Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Alexander, a.e., s A.e., s

53 M a l i y e t a b c d e f g h i j k Birimler ġekil-4. Sütun Ģema A B C D E Zaman(aylar) ġekil-5. Gantt Ģeması/Çubuk Ģema To plam gelir KN To plam maliyetler Maliy et Sab it maliyetler Birim ġekil-6. KesiĢme Ģeması 32

54 Genel Müdür Sekreter Finans Md. Üretim Md. SatıĢ Md. Personel Md. A.Atöl.Şefi B.Atöl.Şefi C.Atöl.Şefi Muhasebeci Mühendis Üretim Şefi ġekil-7. Organizasyon Ģeması BaĢlangıç ġekil-8. PERT/CPM Ģeması (Öncelik Ģeması) 9 Bitiş KARAR SONUÇLAR Ġyi işletme Yeni makine al Eski makineyi çalıģtır Kötü işletme Ġyi işletme Kötü işletme ġekil-9. Karar ağacı 33

55 x x x x x x x x x x x ġekil-10. Veri matrisi/x Ģeması Kontrol Birimi Girdi ĠĢlem/ Dönüştürme Çıktı ġekil-11. Dinamik sistem modeli Ç. Zaman esasına göre modeller: Ç.a. Statik modeller: Zaman boyutu içinde olabilecek değiģiklikleri dikkate almayan modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, organizasyon Ģemaları, zamana göre değiģimleri içermeyen yetki ve sorumluluk, kalite 170, üretim, bütçe, kullanım modelleri verilebilir. Ç.b. Dinamik modeller: Belirli bir zaman boyutu içinde olabilecek değiģiklikleri gösteren modellerdir. Bu modeller, olayların gerçekleģtiği bir ortamda değiģikliklerin gerçek yapısını ortaya koymaya çalıģır. Bu modellerin ayırıcı özelliği, kendilerini düzenleyici bir dönüģtürme sürecine sahip oluģlarıdır. Dinamik modellerde girdi, dönüģtürme süreci sonunda bir değiģikliğe uğrayarak bir çıktıya dönüģmektedir. Bu modellere dinamik denmesinin bir nedeni de, kendi baģarı ve güçlerinin kendileri tarafından ölçülmesine iliģkin bir ölçü bulmaya yönelmeleridir. Bu tip modellere örnek olarak, dinamik 170 Esen, a.e., s.22. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

56 sistemlere iliģkin temel diyagram verilebilir 171 (Ģekil-11). Modelin sol baģındaki blok, sistemin bileģenlerinden olan ve sisteme girenleri temsil eden girdi yi; ortadaki blok girdinin değiģikliğe uğradığı iģlem / dönüģtürme sürecini; modelin sağ baģında görülen blok ise iģlem süreci tarafından değiģikliğe uğratılarak üretilen çıktı yı temsil etmektedir. Dinamik modellerde, sistemin iç ve dıģ çevresiyle iliģkilerini düzenlemek ve sistemin arzulanan amaçlara en etkin biçimde ulaģmasını sağlamak gibi önemli bir görevi yerine getiren ise, kontrol fonksiyonudur. 172 D. Model kurmada edinilen bilgi miktarına göre modeller: D.a. Belirlilik halinde modeller: Tüm değiģken, parametre ve iliģkilerin belli olduğu modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, zaman boyutuna göre değiģimleri içermeyen tüm modeller verilebilir (örneğin, organizasyon Ģemaları, kâr=gelir-mâliyet gibi modeller tüm değiģken ve iliģkileri belli olan modellerdir). 173 D.b. Olasılık halinde modeller: Girdi değerlerinin ya da sürecin olasılık dağılımları ile temsil edildiği modellerdir. Bu modellerde girdi değerlerinin olasılıklı durumlarına bağlı olarak, çıktı değerlerinin de birden fazla olması ve bir dağılım göstermesi söz konusudur. Bu tip modellere örnek olarak, kütüphaneye alınacak belli sayıda ve belli özelliklerdeki fotokopi makinelerinin hangi koģullarda, ne kadar, kâra ve zarara neden olabileceğini gösteren modeller verilebilir. 174 D.c. Belirsizlik halinde modeller: Gerek modeli oluģturan bile- Ģenler ve gerekse bileģenler arasındaki iliģkiler konusunda kesin veya olası hiçbir bilgiye sahip olunmayan durumlarda, en yüksek düzeyde çözümler geliģtirmeye yönelik modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, oyun teorisi modelleri ve belirsizlik halinde karar teorisi modelleri verilebilir. 175 E. Kapsamlarına göre modeller: E.a. Genel modeller: Hemen her alanda uygulanabilen modellerdir. Bu tip modellere örnek olarak, kütüphanedeki tüm durumları ve 171 Esen, a.e., s.22. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.158, 160. ; Alexander, a.e., s Esen, a.e., s.23. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.23. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.24. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Esen, a.e., s.24. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.161. ; Oyun teorisi modelleri ve belirsizlik halinde karar teorisi modelleri için bkz.: Uğur Yozgat, Yönetimde karar verme teknikleri, Ġstanbul: Beta Basım Yayım, 1994, s.37-44,

57 süreçleri bir arada gösteren modeller ile doğrusal programlama modelleri verilebilir. 176 E.b. Özel modeller: Yalnızca bir fonksiyonel alanda uygulama olanağı olan modellerdir. 177 Kullanıcı hizmetlerini pazarlamanın bir fonksiyonu olarak kullanımı veren çeģitli denklemler, bu tip modellere örnektir. Sistem modellerini sınıflandıran bu görüģ açılarına bakarak, kütüphane ve bilgi merkezi sistemleri için hangi sistem modellerinin kullanılabileceği konusunda Ģu öne sürülebilir: Kütüphane ve bilgi merkezi sistemlerinin değiģik durum ve süreçleri için, yukarıda değiģik bakıģ açılarına göre tanım ve açıklamaları yapılan tüm model türlerinin kullanılması mümkündür. Bu bölümde, bir bilgi iģletmesi olarak nitelenebilecek kütüphane ve bilgi merkezlerinde bir sistem analizi çalıģmasına geçmeden önce, konuyla ilgili baģlıca kavramlar tanımlanmaya ve açıklanmaya çalıģılmıģtır. Ayrıca, genel sistem teorisi çerçevesinde çeģitli sistem ve sistem modeli sınıflamaları hakkında açıklamalar da yapılmıģtır. Ele alınan kavramlar arasında sistem, genel sistem teorisi, sistem yaklaģımı ve sistem analizi kavramlarının birbiriyle iliģkili olduğu görülecektir. Sistem, birbiriyle iliģkili çeģitli öğelerden oluģan, belli bir amacı olan, aynı zamanda iç ve dıģ çevre faktörlerinden etkilenen bir bütünlüktür. Kütüphane ve bilgi merkezlerini de, belli bir çevre ortamında faaliyet gösteren, kendine özgü öğelerden oluģan bir açık sistem olarak ele almak mümkündür. Bu arada, sistem analiziyle ilgili yayınlarda sistem yaklaģımı ve sistem analizi kavramlarının bazen birbiri yerine geçecek biçimde kullanıldığı ortaya çıkmıģtır. Bu bölümde ve çalıģmanın bütününde, sistem yaklaģımı, incelenen herhangi bir sistemi bir ele alma yolu ya da sisteme iliģkin bir bakıģ açısı olarak kabul edilmektedir. Sistem analizinin ise, hem genel sistem teorisinden, hem de sistem yaklaģımından yararlanarak, incelenen bir sistemin amaçlarını daha etkin biçimde gerçekleģtirmek üzere sorun çözme ve karar vermede kullanılan bir yöntem/teknik olduğu açıklanmaktadır. Yine bu bölümde, bir bilgi iģletmesi sistemi olarak kavranabilecek kütüphane ve bilgi merkezlerinde, sistem analizinin uygulanabileceği rahatça öne sürülebilmektedir. Böyle bir uygulamanın, bilgi iģletmelerinin özellikle 176 Esen, a.e., s.24. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s A.e.a.y. 36

58 yönetimle ilgili çeģitli sorunlarının çözümünde yardımcı olacağı da kabul edilmektedir. ÇalıĢmanın dördüncü bölümünde, bu konuda sunulan bir uygulama örneğiyle, sistem analizinin bilgi iģletmelerinin yönetimine uygulanabilirliği, daha somut olarak kanıtlanacaktır. Yine bu bölümde, genel sistem teorisi çerçevesinde geliģtirilen çeģitli sistem ve sistem modeli sınıflamaları hakkında da açıklamalar yapılmıģtır. Bu açıklamalardan hareketle, kütüphane ve bilgi merkezlerinin genel sistem özellikleri belirlenmeye çalıģılmıģtır. Bu merkezlerin açık ve dinamik bir sistem özelliği taģıdıkları; onlara bilgi, enerji ve maddenin devamlı akıģı nedeniyle dinamik denge durumunda kaldıkları öne sürülmektedir. Bundan sonraki bölümde, sistem analizinin önemi, yararları, ilkeleri, teknik ve yöntemleri üzerinde durulacaktır. 37

59 2.BÖLÜM SĠSTEM ANALĠZĠ: ÖNEMĠ, YARARLARI, ĠLKELERĠYLE TEKNĠK ve YÖNTEMLERĠ 1 Sistem Analizinin Önemi ve Uygulanma Alanları Sistem analizinin uygulanma alanları, yararları ve önemi, bu çalıģmanın konusu gereği iģletme sistemi ve iģletme sistemi yönetimi açısından ele alınacaktır. Bir iģletme sisteminde, sistem analizi yönteminin uygulanma alanları çok geniģ ve çeģitlidir. Çünkü, iģletme sisteminde amaçların daha etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesi için her türlü araģtırma, sorun çözme ve karar verme durumunda sistem analizi yöntemi/tekniği uygulanır. Bir fikir vermesi amacıyla iģletme sisteminde sistem analizinin yaygın olan bazı uygulanma alanları aģağıda sıralanmaktadır: 178 Organizasyon ÇalıĢmalarında: Tüm iģletme sistemlerinde, o iģletme sistemine uygun bir organizasyon yapısına ihtiyaç vardır. Bu yapının tasarlanması ise, iģlem analizi, iģ ve iģlemlerin tanımlanması ve gruplandırılması, iģ konumlarının saptanması, konumlar arası hiyerarģik ve yatay iliģkilerin belirlenmesi ile gerçekleģtirilebilir. Bütün bunlar için de sistem analizi yöntemi kullanılır. Ayrıca, var olan bir organizasyonun yapısındaki aksaklıkların saptanması ve giderilmesinde de, sistem analizi yöntemi kullanılır. Yönetsel Denetleme ve Değerlendirmede: Yönetim, iģletmenin önceden belirlenen plan ve programlara uygun olarak çalıģıp çalıģmadığını sürekli denetlemek durumundadır. Bu amaçla, sistemin amaçlarına ulaģıp ulaģmadığı düzenli olarak değerlendirilmelidir. ĠĢte bu iki iģlemi, yani denetleme ve değerlendirmeyi gerçekleģtirmek için, sistem analizi yöntemleri kullanılır. Sistem DeğiĢiminde: Var olan bir sistem yerine, yeni bir sistem konmak istendiğinde (örneğin, elle yapılan iģlemlerin bilgisayar ile yapılması vb.), öncelikle var olan sistemle ilgili bilgi toplanarak mevcut durumun gözden 178 Çapar, a.e., s.63. ; Fergan, a.e., s

60 geçirilmesi gerekir. Böylece neyin, neden, nasıl, nerede, ne zaman, kimle, ne kadara yapıldığı ortaya çıkacağı gibi, var olan sistemin nerelerinde değiģiklik yapılacağı da belirlenebilir. Sistem analizi, mevcut sistemle ilgili bu belirlemelerin yanında mevcut sistemin yerine kurulacak yeni sistemin tasarımının yapılmasında, yeni sistemin uygulanmasında ve değerlendirilmesinde de kullanılır. ĠĢ-ĠĢlem Verimliliği ve Etkinliği Ġle Ġlgili ÇalıĢmalarda: ĠĢletme sisteminde yapılan iģ ve iģlemlerin mâliyet, zaman, emek, kalite verimliliğinin ve etkinliğinin saptanmasında; ayrıca verimlilik ve etkinliğin arttırılması için iģ-iģlem/sürecin tasarımlarının yapılmasında, uygulanmasında ve değerlendirilmesinde de sistem analizi teknikleri kullanılır (iģlem/süreç, hareket, zaman, akıģ, mâliyet analizleri vb.nin yapılmasında). Form ÇalıĢmalarında: ĠĢletmelerde bilginin kaydedildiği, aktarıldığı ve akıģının sağlandığı önemli ortamlardan biri olan formların durumunu incelemede, form tasarlamada, uygulama ve denetlemede sistem analizi yöntemi kullanılır. Belge ve Bilgi Yönetimi ÇalıĢmalarında: ĠĢletme sisteminde bilgi ve bilgiyi taģıyan belgeler arasında formlar, yazıģmalar, raporlar vb. gibi kayıtların ortaya çıkıģlarını, onların içerik ve biçimsel özelliklerini, akıģlarını/dolaģımlarını, düzenlenmelerini, örgütlenmelerini, ayıklanmalarını, kullandırılmalarını inceleme, tasarlama, uygulama, değerlendirme ve denetlemede, sistem analizi yöntemi kullanılır. Kanun ve Yönetmelik ÇalıĢmalarında: Bütün iģletmeleri doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen, yürütme kademesinde izleyecekleri yolları gösteren iģletme politikalarının, kanun ve yönetmeliklerin oluģturulmasında, değiģtirilmesinde ve geliģtirilmesinde sistem analizi yöntemleri kullanılır. Araç-Gereç ve Donanım Sağlama ÇalıĢmalarında: ĠĢletme sistemlerinin faaliyetlerinde kullanılmak üzere, çeģitli araç-gereç ve donanım gereksinimleri vardır. Bu araç-gereç ve donanımın ise çok değiģik türleri ve modelleri bulunur. ĠĢletme sisteminin amacına ve iģlevine uygun araç-gereç ve donanımın seçimi ve sağlanması için, önce iģletme sistemini çok iyi tanımak ve sonra iģletme sisteminin iģlevlerine uygun araç-gereç ve donanımı seçmek gerekmektedir. Bütün bu iģler için, sistem analiz teknikleri kullanılır. 39

61 ÇalıĢma Mekânının Düzeni Ġle Ġlgili ÇalıĢmalarda: Bir iģletme sisteminde, personelin çalıģtığı mekânın personele uygunluğunu ve buna bağlı olarak çalıģma koģullarının mâliyet, zaman, emek, kalite verimliliğine etkisini saptamada; çalıģma mekânının personele uygun ve iģ verimini sağlayacak Ģekilde tasarlanması, uygulanması ve değerlendirilmesinde, sistem analiz teknikleri kullanılır. Mal ve/veya Hizmetleri Pazarlama ÇalıĢmalarında: Bir iģletme sisteminin ürettiği mal ve/veya hizmetlerin pazarlanması için, iģletme içinden ve dıģından gerekli bilgilerin toplanmasında; duruma uygun kararların alınmasında; stratejilerin belirlenmesinde; bunların uygulanmasında ve uygulama sonuçlarının değerlendirilmesinde, sistem analizi yöntemi kullanılır. 179 Buraya kadar yapılan açıklamalar, bize sistem analizi yönteminin bazı uygulanma alanlarındaki özel yararları konusunda bilgi vermektedir. Yukarıda sıralanan ve sıralanmayan tüm uygulanma alanlarında sistem analizini iyi yapmak, son derece zor, ama bir o kadar da teģvik edicidir. 180 Hangi uygulanma alanında kullanılırsa kullanılsın, bu zor iģ olması gerektiği gibi yapılabilirse, sistem analizi yöntemi ile sağlanacak olan genel yararlar ı da aģağıdaki gibi sıralamak mümkün olabilir: - ĠĢletme sisteminde, amaçların daha etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesi için sorun çözme ya da karar vermeden önce yapılacak sistem analizi çalıģması ile ilgili tüm sürece iliģkin bir plan geliģtirilir. Bunlar, çalıģmanın amaçlarını, çalıģma kapsamını, sınırlarını; var sayımlarını, insan kaynağı ihtiyacını, araç-gereç ihtiyacını, çalıģma aģamalarını ve zaman tablosunu, çalıģmanın tamamlanma tarihini, çalıģmanın seyrine iliģkin raporlama düzenini, tahmini mâliyetler vb.ni içerir. Bu planla yöneticinin, yapılan iģten ve iģin nitelik ve kapsamından haberdar olması sağlanır. Diğer bir deyiģle bu durum, çalıģmanın kontrollü olmasını sağlar. - Sistem analizi, iģletme sisteminde amaçların daha etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesini amaçladığı için, iģletme sisteminin amaçlarının saptanmasını ve her zaman göz önünde tutulmasını gerektirir. 179 Bkz.: Emir Erden, Sistem yaklaģımı ve pazarlama yönetimindeki rolü, ĠĢletme dergisi, 4, 1-2(1979), s Andrew Parkin, Systems analysis. 2nd.ed. London: Edward Arnold, 1991, s.3. 40

62 - Sistem analizi, iģletme sisteminde amaçların daha etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesi için sorun çözme ya da karar vermede durumla, sorunla, verilecek kararla ilgili gerekli bilgilerin bilimsel yol ve yöntemler kullanılarak eksiksiz ve yansız toplanmasını sağlar. - Sistem analizi, sistemle ilgili verilerin belgelendirilmesini; gerekirse modellendirilmesini; bilimsel yol ve yöntemlerle analiz edilmesini; böylece bütünü öğelerine ayırarak bunların bileģenlerini, bu bileģenlerin niteliklerini ve etkileģimlerini belirlemeyi ve göstermeyi sağlar. - ĠĢletme sistemi içindeki en hassas durumların saptanmasını ve bunlara ilgi ve dikkatin yoğunlaģmasını sağlar Sistem analizi, sistemin var olan durumunun mâliyet, zaman, emek, kalite verimliliğinin ve etkinliğinin ölçülmesini sağlar. - Sistem analizi belli aģamalarda, yapılan sistem analizi çalıģmasıyla ilgili hazırlanan raporlarla, yöneticinin sürekli bilgilenmesini sağlar. - Problem çözmede ya da karar vermede hedeflerin, amaçların saptanmasını, buna bağlı olarak da tasarlanacak yeni durumun sınırlarının saptanmasını sağlar. - Sistem analizi, sistemde izlenebilecek yolların, seçeneklerin, durumların belirlenmesine ve bunların modellerinin oluģturulmasına olanak verir. - Sistem analizi, seçilen yeni sistem durumunun denenmesine, eleģtirisine ve uygulanmasına olanak verir. - Sistem analizi, uygulamaları sürekli değerlendirerek ortaya çıkan/çıkabilecek problemlerin süratle ele alınıp çözümünün sağlanmasına yardımcı olur. Bu durum, aynı zamanda iģletme sisteminin devamlı gözetim altında tutulması anlamına da gelir. - Tüm süreç içinde bütüncülüğü, disiplinlerarasılığı ve bilimsel yol ve yöntemleri ve teknikleri kullanarak iģletme amaçlarının daha etkin bir biçimde gerçekleģtirilmesi için en iyi, en elveriģli çöúüm ve kararları bulmaya ve gerçekleģtirmeye çalıģır. Yukarıda sıralanan sistem analizinin özel ve genel yararları dikkatle incelendiğinde, sistem analizinin, iģletme sistemini amaçlarına ulaģtıracak olan yönetim iģlevlerinin hemen hepsiyle iliģkili olduğu; on- 181 Sarıaslan, a.e., s

63 ların yerini almadığı, bu iģlevlere olan ihtiyacı da ortadan kaldırmadığı; ancak bu iģlevleri desteklediği anlaģılabilir. Buraya kadar yapılan açıklamalardan da anlaģılabileceği gibi, sistem analizi, etkin bir sistem geliģtirmek ve iģletme sistemi yönetiminde karģılaģılan sorunları (verimlilik, kalite, yönetim kontrolü, kullanıcı tatmini 182 gibi) çözmek için yapılması gerekli problem çözme, karar verme ve araģtırma çalıģmalarının tümünü kapsayan bir yöntem/teknik olarak iģletme sisteminde yönetimin vazgeçilmez temel bir yardımcısıdır. Bu analizin, daha etkin sistemlerin geliģtirilmesinde çok önemli bir yer tutacağı da açıktır Sistem Analizinin Ġlkeleri Sistem analizinin ilkelerini değiģik Ģekillerde sıralamak mümkündür. Burada sistem analizinin ilkelerini daha sistemli olarak açıklayabilmek için, söz konusu ilkeler, sistem yaklaģımının ilkeleri çerçevesinde ele alınacaktır. Bu bakıģ açısıyla, sistem yaklaģımına dayanan sistem analizinin ilkeleri, doğal olarak sistem yaklaģımının bütünsellik, disiplinlerarasılık ve bilimsellik ilkelerine dayanmaktadır, denebilir. Ancak, sistem analizinde bu ilkelerin, yalnızca kuramsal olarak benimsenmesi değil, uygulanması söz konusudur. Bu açıklamalardan sonra, sistem analizinin ilkeleri, üç ana baģlık altında sıralanabilir: Bütünsellik Ġlkesi: ĠĢletme sisteminin analizinde sistemin çevresinin, tüm alt sistemlerin ve süreçlerin bir bütün olarak düģünülmesi ve incelenmesi; aynı zamanda sistemin öğeleri ile sistem amaçları arasında genel bir koordinasyonun sağlanması gerekmektedir. Diğer bir söyleyiģle, iģletme sistemi ile ilgili her türlü sorun ve kararın, diğer sorun ve kararlardan, iģletme sisteminin bütününden ayrı olarak değil, iģletme sisteminin hedef ve amaçlarının tanımından hareketle bir bütünlük içinde ele alınması, incelenmesi, çözümlenmesi, test edilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. 184 Bütünsellik ilkesinin anlamı böyle özetlenebilir. 182 John Bingham - Garth Davies, Systems analysis. 3rd ed. London: MacMillan, 1992, s Sarıaslan, a.e., s Bkz.: Fergan, a.e., s.98. ; Esen, a.e., s.41. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

64 Disiplinlerarasılık Ġlkesi: Sistem analizi, yalnızca belli bir disiplinde uygulanan yöntem/teknik değil, değiģik disiplinlerde farklı amaçlar için uygulanan bir yöntem/tekniktir. Ayrıca, bir disiplin alanını, diğer disiplin alanlarından koparmak, ayrı düģünmek de olanaksızdır. Bu nedenle, bir disiplin alanında yetiģmiģ insan gücü, diğer disiplin alanlarında yapılacak bir analiz çalıģmasının tüm aģamaları için yetersiz kalmaktadır. Bir iģletme sisteminin analizinde farklı bakıģ açılarının önemi çok büyüktür. ĠĢletme sistemini, tüm alt sistemlerini, süòeçlerini, sorunlarını değiģik bakıģ açılarından ele alarak, eksik, önyargılı ve gerçek dıģı çözümlere ve kararlara varmanın önlenmesi, ancak analiz çalıģmasının her aģamasında, çalıģma alanı ile ilgili bilim dallarında yetiģmiģ uzmanlar grubunun disiplinlerarası çalıģması ile mümkün olabilmektedir. 185 Bilimsellik Ġlkesi: ĠĢletme sisteminin, bir bütünlük içinde ve disiplinlerarası olarak ele alınması, incelenmesi, çözümlenmesi, test edilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesinin somut düzeyde nesnel ve sistematik bir yönteminin olması gerekmektedir. Bu nedenledir ki, sistem analizi, tüm çalıģma boyunca bilimsel yol ve yöntemlere dayanmaktadır. 186 Hatta bu analiz, bilimsel bir süreç olarak da tanımlanmaktadır. 187 Sistem analizinin, bilimsellik ilkesi çerçevesinde aģağıdaki özelliklere sahip olduğu söylenebilir: Sistem analizi nesnel olmayı gerektirir. Sistem analizinin her aģamasında, kiģisel düģünceler ve ön yargılardan değil gerçeklerden yararlanılmalıdır. Bu nedenle, tüm sistem analiz çalıģması boyunca, bilimsel yöntem ve teknikler (betimleme, gözlem, deney, ölçme, mantıksal düģünme ve iliģkilendirme, sistematik yaklaģım, karģılaģtırma, modelleme vb.gibi) kullanılmalıdır. - Sistem analizi, sisteme iliģkin saptama, değiģtirme, geliģtirme ve değerlendirme isteğine bağlı kavrama, yaratıcılık ve öncülük özelliklerini gerektirir. Bu özellik ise, bilimsel yol ve yöntemlerin izlenmesi ve kullanılması ile desteklenir ve beslenir. 185 Bak.: Cleland - King, a.e., s ; Esen, a.e., s.42. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bak.: Esen, a.e., s.42. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Cleland - King, a.e., s Bkz.: Fergan, a.e., s

65 - Sistem analizinde izlenilen mantıki yola, bilimsel yol ya da teknik adı verilmektedir. Ancak, sistem analizi bütün durumları içeren bir tek kesin bilimsel yöntem veya teknikten yararlanmaz. Her durum için, hatta aynı durumların kendine özgü farklı özelliklerine göre, ayrı sistem analiz yöntem/teknikleri geliģtirilebilir ve geliģtirilmelidir. Bu açıklamalara dayanarak, kapsamlı, disiplinlerarası, ussal ve bilimsel bir araģtırma ve problem çözme ya da karar verme süreci olan sistem analizinin, bütünsellik, disiplinlerarasılık ve bilimsellik ilkeleri ile var olduğu söylenebilir. 3 Sistem Analizinde Kullanılan Teknikler Sistem analizinde kullanılan teknikler çok çeģitlidir. Sistem analizi sırasında, analiz çalıģmasının amacına, analiz edilecek sistem ve alt sistemin durumuna ve niteliğine göre, uygun teknikler kullanılmaktadır. Burada yaygın olarak kullanılan sistem analizi teknikleri ele alınacaktır. 3.1 Bilgi Toplama Teknikleri Var olan sistemin, alt sistemin, sürecin, durumun, sorunun vb.nin anlaģılabilmesi, belgelendirilmesi ve çözümlemesi, tasarlanması, denenmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi, kısacası analizinin yapılabilmesi için, sistem analizinin her aģamasında konuyla ilgili bilgilerin yansız ve eksiksiz toplanması gerekmektedir. Bu amaçla sistem analizinde, aģağıda sıralanan bilgi toplama teknikleri yaygın olarak kullanılmaktadır Gözlem Yolu ile Bilgi Toplama Belli bir amaçla iģletme sistemine ve onu oluģturan öğelere, bu öğeler arasındaki iliģkilere, sistemin süreç ve iģlemlerine dikkatli bir gözle bakarak bilgi toplama tekniğidir. Bu bakıģ (gözlem), algı, düģünme, anlama ve açıklama yoluyla gözlenen sistemi tanıyabilmede, öncelikle gözlenen konuyla ilgili bilgi ve deneyimi, büyük bir dikkat göstermeyi ve düģünsel bir uğraģta bulunmayı gerektirir. Gözlem tekniği genellikle var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemi ile ilgili sorun durumuna iliģkin yeterli belgelerin olmadığı durumlarda bilgi toplamanın en güvenilir yoludur. 189 Bu teknik aynı zamanda, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemiyle ilgili sorun durumuna iliģkin yeterli belge bulunsa bile, belgeler ile var olan sorun 189 Bkz.: Fergan, a.e., s.56. ; Esen, a.e., s.81. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

66 durumu arasında farklılık olup olmadığını saptamada da oldukça önemlidir. 190 Çünkü, bilginin elde edilmesi kadar, onun doğruluğunun saptanması da önemlidir. Bu anlamda gözlem tekniği, hem bilgi toplamada, hem de bilginin test edilmesinde, sistem analiz çalıģmasını yürüten personelin en büyük yardımcısıdır. 191 Gözlem yolu ile bilgi toplamada üç aģamadan söz edilebilir: a. Görmek ve var olduğunu kabul etmek. b. Anlamak ve yorumlamak. c. Tanımlamak. Gözlem yolu ile bilgi toplamada değiģik araç ve gereçler kullanılabilmektedir. (Örneğin, ses ve görüntü kayıt cihazları, değiģik ölçümler için kronometre, metre, ısı ve nem ölçer...gibi). Gözlem ve ölçüm, fiziksel varlıklar için olduğu gibi, düģünsel/kavramsal varlıklarda da uygulanabilmektedir. Bu durum ise formül ya da kuramda gözlenebilmekte ve ölçülebilmektedir. 192 Gözlem, gözlemin yapıldığı çalıģma örnekleri rahatsız edilmeden ve gözlenilene (kiģi, olay, araç vb.) karıģılmadan dikkatle uygulanmalıdır. 193 Gözlem yolu ile bilgi toplamada her zaman bir tek gözlem sonucu ile yetinmek doğru olmayabilir. Bu yüzden sorun durumuyla ilgili olarak değiģik zamanlarda birden fazla gözlem yapılması gerekebilir. Bu durumda, gözlem sonuçları kaydedilir ve daha sonra bu sonuçlar değerlendirilerek doğru bir gözlem sonucu elde edilebilir. Ancak, bu yöntemin zaman aldığı, gerçekleģtirilmesi güç bir faaliyet olduğu ve elde edilen bilgilerin değerinin de sistem analiz çalıģmasını yürüten personelin hünerine bağlı olduğu söylenmelidir Bkz.: Esen, a.e., s.81. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Peter G. Underwood, Managing change in libraries and information services: a systems approach. London: Clive Bingley, 1990, s ; Fergan, a.e., s Abdülkadir Kalıpsız, Bilim ve araģtırma: bilmek ve düģünmek, bilim ve araģtırma, bilimsel araģtırma tekniği, yazım ve yayın tekniği, Ġstanbul: Ġstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, 1987, s Jennifer E. Rowley, The basics of systems analysis and design for information managers. London: Clive Bingley, 1990, s A.e.a.y. 45

67 3.1.2 Anket Yolu ile Bilgi Toplama Anket, belli bir amaçla iģletme sistemine iliģkin çeģitli soruları ve bilgi isteklerini içeren önceden hazırlanmıģ anket formları (soru kağıtları) ile bilgi toplama tekniğidir. Bu yöntemde, kiģilerden anket formlarını doldurmaları/yanıtlamaları istenir. Böylece konu ve konu ile ilgili kiģilerin durumu, düģüncesi, tutumu, davranıģı, bilgisi, yaptığı iģ vb. hakkında kiģilerin kendisinden bilgi elde etmek mümkün olmaktadır. Anket tekniği, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemiyle ilgili sorun durumuna iliģkin genellikle çok bilgi elde etmenin en hızlı ve ekonomik/ucuz yollarındandır. 195 Çok bilgiyi bir de hızlı ve ekonomik olarak elde etmek, doğal olarak iyidir. Ancak, gözlem tekniğinde olduğu gibi, bu teknikte de çok bilginin hızlı ve ucuz elde edilmesinden daha önemlisi, elde edilen bilginin tam, doğru ve güvenilir olmasıdır. Bu açıdan bakıldığında, anket tekniği ve bilgi toplama sırasında, anket formlarını yanlıģ ve eksik anlama, eksik yanıtlama, yanlıģ bilgi verme vb. gibi sorunların sıklıkla yaģanabildiği görülebilir. Bu sorunlar engellenebilirse anket tekniği, özellikle kısa ve belirli bilgilerin (sıklık, miktar vb. niceliksel bilgilerin), dağınık yerleģim ya da zaman azlığı nedeniyle ziyaret edilip görüģme yapılamayan çok kiģiden toplanmasında 196 sistem analiz çalıģmasını yürüten personele zaman ve emek kazandıran bir bilgi toplama yöntemidir. Ancak, bu yöntemde, sistem analiz çalıģmasını yürüten personel ile anketin uygulandığı kiģi arasındaki iletiģimin az olduğu; anketin uygulandığı kiģinin sistem analiz çalıģmasına aktif katılımının da az olduğu söylenebilir. 197 Anket yolu ile bilgi toplamada dört aģamadan söz edilebilir: a. Anket sorularını hazırlamak. b. Anket formlarının doldurulmasını sağlamak. c. Anket formlarına verilen yanıtları anlamak ve yorumlamak, değerlendirmek. ç. Tanımlamalarda bulunmak. 195 Bkz.: Underwood, a.e., s.85. ; Rowley, The basics of systems analysis..., s.31. ; Esen, a.e., s.81. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Rowley, The basics of systems analysis..., s ; Fergan, a.e., s Rowley, The basics of systems analysis..., s

68 Anket yolu ile bilgi toplama sırasında karģılaģılabilecek sorunları en aza indirmek için aģağıdaki noktalara dikkat edilmelidir: 198 Anketin yapılıģ hedefleri ve amaçları önceden kararlaģtırılmalıdır. Anketin uygulanacağı kiģilere, analiz çalıģmasının ve anketin yapılıģ nedeni ve önemi hakkında bilgi verilmelidir. Anket formunda mümkünse, kütüphane ve bilgi merkezi iģletmesinde yetkili birinin imzası bulunmalıdır. Anketin bir kenarda unutulmaması ve zamanında yanıtlanabilmesi için bir süre konmalıdır. Sorular olabildiğince açık ve anlaģılır olmalı, çeģitli yorumlara yol açacak açık uçlu sorular yerine, kesin yanıtları olan sorular kapalı uçlu sorular tercih edilmelidir. Ancak, anketin yapılıģ amacına uygun olarak örneğin, kiģilerin düģüncelerinin öğrenilmek istendiği durumlarda, açık uçlu sorular da tercih edilebilir. Sağlıklı bilgi toplamak için anket mümkün olabildiğince kısa tutulmalı ve yanıtlanması kolay olmalıdır. Analiz çalıģmasının yapılıģ amacına uygunsa, anket formunu yanıtlayana iliģkin bir imza yeri açılmalı ve böylece soruları yanlıģ ve eksik yanıtlamayı bir ölçüde önlemek için kiģiye bir sorumluluk yüklenmelidir Teke Tek GörüĢmeler Yolu ile Bilgi Toplama ĠĢletme sistemiyle ilgili bilgilerin, doğrudan doğruya kiģiler ile özel teke tek görüģmeler yapılarak toplanmasını sağlayan bir tekniktir. Teke tek görüģme yoluyla bilgi toplama tekniği, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemiyle ilgili sorun durumuna iliģkin genel ya da ayrıntılı bilgi elde etmenin en çok kullanılan, en önemli ve en etkin yollarından biridir. 199 Çünkü, organizasyonların pek çoğu, hayati önem taģıyan birçok bilgiyi dahi kaydetmemekte ve bu bilgiler kiģilerin belleğinde bulunmaktadır. Bu bilgileri elde etmenin en iyi yolu ise, bu 198 Bkz.: Rowley, The basics of systems analysis..., s.31. ; Underwood, a.e., s ; Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.218. ; Fergan, a.e., s.65. ; Halil Seyidoğlu, Bilimsel araģtırma ve yazma el kitabı. GeliĢ.4.bs. Ġstanbul: Güzem Yayınları, 1992, s Bkz.: Brian James, The systems analysis interview: a guide to interviewing in organisations. Manchester: NCC Blackwell, 1989, s.150. ; Underwood, a.e., s.89. ; Rowley, The basics of systems analysis..., s.28. ; Esen, a.e., s.78. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

69 kiģilerle teke tek görüģmeler yapmaktır. Bu görüģmelerde doğrudan doğruya kiģiye sorulacak ne, ne zaman, niçin, nerede, nasıl, kim gibi sorulara kolayca yanıtlar almak mümkündür. Bu yanıtlar sistem analiz çalıģmasını yürüten personel için çok kıymetli bilgilerdir. 200 Ayrıca bu teknikle, soruları eksik ve yanlıģ anlama, yanlıģ bilgi verme vb. sorunları, görüģülen kiģinin motivasyonu, görünüģü (hali), davranıģları ile anında fark ederek, gerekli önlemleri almak da mümkün olabilmektedir. 201 Teke tek görüģmeler ile bilgi toplamada dört aģamadan söz edilebilir: a. GörüĢme sorularını hazırlamak. b. GörüĢmek ve görüģme sırasında kayıt tutmak (not alma, ses kaydı...). c. GörüĢme sırasında ve görüģme sonrasında verilen yanıtları anlamak ve yorumlamak, değerlendirmek. ç. Tanımlamalarda bulunmak. Bu tekniğin çeģitli olumlu yanlarının yanında, bilgi toplamada daha çok zaman ve emek kaybına yol açması da mümkündür. Teke tek görüģmeler yoluyla bilgi toplama sırasında, görüģme yapılan kiģilerin hepsi, bilgi vermede gönüllü olmayabilir. Hatta, bilerek veya bilmeyerek eksik ve yanlıģ bilgi vermek suretiyle analiz çalıģmasını yürüten personel yanlıģ yönlendirilebilir. Teke tek görüģme yoluyla toplanacak bilginin miktarı ve doğruluğuyla, görüģmeler sırasında kaybedilecek zaman ve emek, görüģme yapılan kiģilerin tutumuna ve analiz çalıģmasını yürüten personelin bilgi, tecrübe ve yeteneğine bağlıdır. 202 Bununla birlikte görüģme yapan sistem analiz çalıģması personelinin aģağıda sıralanan niteliklere sahip olması gereklidir: 203 KonuĢmaya ait hünerleri olmalı. Toplumsal hünerleri olmalı. Temel insan psikolojisini ve kıyafet, fizik ve davranıģ yorumlarını bilmeli. Zeki ve anlayıģlı olmalı. 200 Bkz.: Alexander, a.e., s.124. ; Esen, a.e., s.78. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.:James, a.e., s.99, Bkz.: Esen, a.e., s.78. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s James, a.e., s

70 Uyumlu olmalı. Nazik ve duyarlı olmalı. Dikkatli ve titiz olmalı. Sabırlı, sebatlı ve ısrarcı olmalı. Dürüst ve güvenilir olmalı. Teke tek görüģmeler yolu ile bilgi toplama sırasında karģılaģılabilecek sorunları en aza indirmek için de aģağıdaki noktalara dikkat edilmelidir: 204 GörüĢmeler önceden planlanmalıdır. GörüĢme öncesi, görüģülecek kiģilerin özellikleri (eğitimi, yaģ vb.) ve yaptıkları iģler hakkında mümkün olduğunca çok bilgi toplanmalıdır. Her görüģme öncesinde, görüģmeye iliģkin özel amaçlar belirlenmelidir. Böylece, görüģme öncesi görüģmenin sınırları ve içerdiği konular da belirlenmiģ olacaktır. Bunun en büyük yararı ise, görüģme sorularının açık ve anlaģılır olmasını sağlamasıdır. GörüĢmeler için, görüģme yapılacak kiģilerin bağlı olduğu yönetim kademesinden izin alınmalıdır. Böylece, yapılan çalıģmadan hem görüģme yapılacak kiģilerin bağlı olduğu yönetim kadrosunun haberdar olması sağlanacak; hem de görüģülecek kiģiler bu izine dayanarak görüģmeyi üst yönetim kademesi tarafından kendilerinden istenen bir görev olarak kabulleneceklerdir. Aynı zamanda çalıģmalarının arasında uygun bir zamanı bu göòüģmeye ayırabilecek ve görüģmeciye gerekli ilgiyi gösterebileceklerdir. GörüĢme talebinde, görüģmenin tahmini süresi yeri ve zamanı, analiz çalıģmasını yürüten personel ile görüģme yapılacak kiģi tarafından beraberce kararlaģtırılmalıdır. Böylece görüģmenin planlı olması ve önceden randevu alınarak görüģme yapılacak kiģinin en uygun zamanında yapılması, görüģülecek kiģinin rahat olmasını, kendini görüģmeye hazırlamasını, görüģmenin daha az kesintiye uğramasını ve daha yararlı olmasını sağlar. GörüĢmenin, görüģme yapılacak kiģinin çalıģma yerinde olması tercih edilmelidir. Çünkü, görüģülen kiģi, kendi çalıģma yerinde kendini 204 Bkz.: James, a.e., s.99,113, ,125, ,145,151. ; Rowley, The basics of systems analysis..., s ; Underwood, a.e., s ; Fergan, a.e., s.56-57, ; Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s ; Parkin, a.e., s.75. ; Bingham - Davies, a.e., s

71 evinde gibi rahat ve güvende hisseder. Genellikle ilgili kaynaklar el altındadır. Sistem analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģülen kiģinin çalıģma ortamını da gözleyebilir. Analiz çalıģmasının amacına bağlı olarak, görüģme yapılacak kiģinin özel düzenlemeler sağlamasına (örneğin, görüģme için odasının yerleģimini değiģtirmesine, yaptığı iģ ile ilgili kayıtlar içinden en iyi olanlarını hazırlamasına vb.) izin verilmemelidir. GörüĢme yapılacak kiģilere, görüģme öncesi analiz çalıģmasının ve görüģmenin yapılıģ nedeni ve önemi hakkında bilgi verilmelidir. Saptanan görüģme koģulları, ciddi mazeretler olmadıkça değiģtirilmemelidir. Önce, bölüm sorumluları ile görüģme yapılmalıdır. Çünkü bölüm sorumluları, bölümleri hakkında diğer kiģilere oranla daha ayrıntılı bilgi verebilirler. Sistem analiz çalıģmasını yürüôen personel, görüģme sırasında görüģmenin amacına bağlı olarak, mümkünse oturma düzenini kendi belirlemeye çalıģmalıdır. Sistem analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģülen kiģinin motivasyonunu, görünüģ ve davranıģını, kiģiliğini anlamalı ve ona uyumlu davranmalıdır. Örneğin, görüģülen kiģinin sabırsızlığı, öfkesi, endiģesi ve korkusu varsa, bu durum nezaketle, dostça duygu ve hareketle, görüģülenin sempatisini kazanarak ve güven vererek önlenebilir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģülen kiģiye yol gösteren sorulardan kaçınmalıdır. Analiz çalıģmasını yürüten personel görüģmeyi, görüģme yaptığı kiģinin çalıģma alanına giren konularla sınırlı tutmalıdır. Bu sınırlar dıģına taģan görüģmeden güvenilir sonuçlar elde etmek mümkün olmayabilir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, tahmin ve dedikodulardan doğru ve gerçekleri ayırmalıdır. Ancak, tahmin ve dedikoduları dikkate almalı ve onları baģka yerlerde kontrol etmelidir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģme sırasında elde edilen bilginin hızını, sırasını ve akıģını kontrol etmelidir. GörüĢme sırasında elde edilen bilgiler, kesinlikle belleğe bırakılmamalı, mutlaka kayıt tutulmalıdır. Böylece, daha sonraki analiz çalıģması aģamalarının gerçekleģtirilebilmesinde temeli oluģturacak 50

72 bilgilerin kaybolması ve bellekte değiģmesi engellenmiģ olacaktır. Ancak, kayıt tutmak için önce görüģülen kiģiden izin alınmalıdır. Kayıt tutma sırasında görüģülen kiģi, sözlerinin kayda değer bulunduğu düģüncesiyle bir övünç duyabileceği gibi, sözlerinin kaydedilmesinden huzursuz da olabilir. Bu durumda, görüģülen kiģinin endiģelerini gidermek gerekir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģülen kiģiden ayrılmadan önce elde ettiği bilgileri, geriye dönük olarak kontrol etmelidir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, bir sonraki bağlantı için gerekirse görüģülen kiģinin onayını istemeli, ayırdığı zaman ve yardımları için görüģülen kiģiye teģekkür ederek ve kiģide iyi izlenimler bırakarak ayrılmalıdır. Analiz çalıģmasını yürüten personel, görüģme sırasında davranıģlarına çok dikkat etmeli; görüģme ortamını bozmamaya gayret göstermelidir. Analiz çalıģmasını yürüten personelin görüģme ortamını bozabilecek davranıģlarına örnek olarak Ģunlar verilebilir: GörüĢülene büyük dikkat gösterdiğini sergilemek ya da çok hafife aldığını sergilemek. Sabırsız davranmak ve baskı yapmak. EleĢtirel davranmak. Çok sert konuģmak ya da çok aģırı yumuģak konuģmak. GörüĢme yapılan kiģiyi ve yaptığı iģi küçümsemek ya da kiģiyi ve yaptığı iģi çok abartmak. KarmaĢık teknik terimler kullanmak. Sürekli kendi düģüncelerini açıklamak ve çok konuģmak vb. Sonuç olarak, sistem analiz çalıģmasını yürüten personelin en iyi ve en etkin bilgi toplama yöntemi olarak kabul edilen teke tek görüģme yöntemiyle, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sisteminin sorun durumuna iliģkin çok ve doğru bilgi elde edebilmesi; görüģme konuları hakkında bilgi sahibi olması; görüģme yapılan kiģilerle iyi bir diyalog kurması; onları sabırla ve dikkatle dinlemesi ve anlaması; görüģmeyi kaydetmesi ve görüģme sonrası topladığı bilgilerden bir bütün oluģturabilmesiyle gerçekleģebilir. KuĢkusuz, bütün bunlar için, sistem analiz çalıģmasını yürüten personelin yalnızca bilgi, tecrübe ve yeteneği yeterli değildir. Bunların yanında, olumlu kiģilik özellikleri de gerekir. 51

73 3.1.4 Toplantılar Yolu ile Bilgi Toplama Doğrudan doğruya kiģilerle topluca görüģmeler yaparak bilgi toplama olarak tanımlayabileceğimiz toplantılar yolu ile bilgi toplama tekniği, teke tek görüģme yolu ile bilgi toplama yöntemiyle benzerlik göstermektedir. Ancak, bu yöntemle bilgi elde etmede, kiģilerin topluluktan çekinme, rahat ve açık olamama, kendini gösterme vb. nedenlerle bilinçli ya da bilinçsiz olarak hiç bilgi vermemesi yahut eksik, yanlıģ, abartılı bilgiler vermesi gibi çeģitli sorunlar yaģanabilmektedir. Buna karģın, söz konusu tekniğin zaman kazandırdığı ve ekonomik bir yöntem olduğu tartıģılamaz. Ancak, sistem çalıģmasında, çok ve mâliyeti düģük bilgi elde etmekten daha önemli olan güvenilir ve doğru bilginin elde edilmesidir. Bu nedenle, toplantılar yoluyla bilgi toplama, daha çok karģılıklı bilgilenme, fikir ve öneriler alma açısından önemli bir bilgi toplama ve haberleģme tekniği olarak görülmektedir. 205 Toplantılar yolu ile bilgi toplama sırasında karģılaģılabilecek sorunları en aza indirmek için, aģağıdaki noktalara dikkat edilmelidir: 206 Toplantı konuları, mutlaka daha önceden saptanmalıdır. Toplantı öncesi analiz çalıģmasını yürüten personel, toplantıya katılacak kiģiler, yaptıkları iģler ve toplantı konularıyla ilgili mümkün olduğunca çok bilgi toplamalıdır. Ġyi bir iletiģim için, toplanan kiģi sayısı fazla olmamalıdır. Toplanan kiģilerin pozisyonları, konu ile iliģkileri vb. toplantının verimi için oldukça önemlidir. Bu nedenle, toplantıya katılacakların dikkatle seçilmesi gerekir. Örneğin, bazı durumlarda astlarla üstlerin aynı toplantıda olmaları veya toplantıda konu ile iliģkisi olmayan kiģilerin bulunması vb., toplantının verimini olumsuz yönde etkileyebilir. Toplantıya katılacak kiģilere, toplantının yapılacağı yer ve zaman ile toplantı konuları, kiģilerin kendilerini bu toplantıya hazırlamalarına olanak verecek biçimde önceden bildirilmelidir. Çok gerekli olmadıkça, bildirilen toplantı iptal edilmemelidir. Toplantıdan önce toplantıya katılan kiģilere, analiz çalıģmasının ve toplantının yapılıģ nedeni ve önemi hakkında bilgi verilmelidir. 205 Esen, a.e., s.82. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Esen, a.e., s.82. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s

74 Toplantı baģında, toplantı kuralları toplantıya katılan kiģilere duyurulmalıdır. Toplantı sırasında konuģmalar, kesinlikle insan belleğine bırakılmamalı; mutlaka kayıt tutulmalıdır. Toplantı sonrasında, toplantıya katılan kiģilere toplantıya iliģkin bir özet rapor göndermek, toplantı sırasında elde edilen bilgilerin kontrolü, toplantıya katılan kiģilerin konuya bağlılığını sıcak tutmak vb. açılardan çok yararlı olabilir. Analiz çalıģmasını yürüten personel, toplantı sırasında davranıģlarına çok dikkat etmelidir. Bu personelin toplantı ortamını bozabilecek davranıģlarına örnek olarak Ģunlar verilebilir: Toplantıyı ciddiye almadığını ve önemsemediğini ya da tersine çok aģırı ciddiye aldığını ve önemsediğini sergilemek. Toplantıya katılan kiģilere eģit davranmamak (örneğin, kimi katılımcıyı küçümsemek kimini aģırı önemsemek; sürekli aynı ki- Ģiye/kiĢilere söz vermek vb.gibi). Sürekli kendi düģüncelerini açıklamak ve çok konuģmak. Toplantıya katılanları rahatsız edecek bir tarzda, örneğin, sinirli, kızgın, üzgün, gergin, lâubalî vb. biçimde konuģmak ve davranmak. KiĢiler konuģurken baģka Ģeylerle ilgilenmek. Herkesin anlayamayacağı karmaģık teknik terimleri kullanmak ya da kullanılmasına izin vermek Konuyla Ġlgili Belgeler/Yayınlar Yolu ile Bilgi Toplama Üzerinde bilgi taģıyan her türden belgelerden/yayınlardan bilgi toplama olarak tanımlayabileceğimiz bu teknik, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemi ile ilgili sorun durumuna iliģkin bilgi elde etmenin en yaygın ve ekonomik yollarından biridir. Örneğin, diğer yöntemler sırasında kolayca elde edilemeyen miktarlar, sıklıklar, eğilimler ve oranlar hakkındaki nicel bilgi, bu teknikle kolayca saptanabilir ve diğer tekniklerden yararlanma sırasında gözden kaçmıģ ya da kaçabilecek konular ve faktörler açığa çıkarılabilir. 207 Ancak, diğer teknikler için geçerli olduğu gibi, bu teknikle toplanan bilgilerin mâliyeti de düģük olsa bile, güncel ve güvenilir doğru bilgi elde edilememe olasılığı söz ko- 207 Rowley, The basics of systems analysis..., s

75 nusudur. Çünkü bu belgeler, var olan durumdan öncesini içerebilir ve güvenilirliği bulunmayabilir. Böyle bir durumda ise yanlıģ yönlenme sonucu, zaman ve emek kaybı söz konusu olabilir. 208 Bu nedenle analiz çalıģmasını yürüten personelin, bu yöntemle elde ettiği bilgilerin güncelliği, güvenilirliği ve doğruluğu konusunda çok dikkatli olması; elde ettiği bilgileri diğer bilgi toplama tekniklerinden de yararlanarak kontrol etmesi gerekmektedir. Konuyla ilgili belgeler/yayınların, iģletme sistemi içinden elde edilebileceği gibi, iģletme sisteminin dıģ çevresinden/dıģından elde edilebileceği de belirtilmelidir. Bu teknik, genellikle sistem analiz çalıģmasını yürüten personelin, var olan kütüphane ve bilgi merkezi sistemi ile ilgili sorun durumu hakkında diğer bilgi toplama tekniklerine yönelmeden önce, ön bilgilenme için baģvurduğu bir teknik olarak görünmektedir. 209 Bu durumda, analiz çalıģmasını yürüten personel, çalıģma konusu ile ilgili ön bilgilenmeyi, politika ve süreçlerle ilgili belgeler, organizasyon Ģemaları ve organizasyon el kitapları, personel kayıtları, iģ tanımları, kullanılan formlar, raporlar, planlar, istatistikler, konu ile iliģkili yayınlanmıģ kitap, makale vb. belgelerden/yayınlardan sağladıktan sonra, diğer bilgi kaynaklarından, yani kütüphane ve bilgi merkezi çalıģanlarından ve kullanıcılarından elde etme yoluna gidebilir. KuĢkusuz, analiz çalıģmasını yürüten personel, konuyla ilgili belgeler/yayınlar yolu ile bilgi toplama tekniğini, diğer bilgi toplama tekniklerinden önce kullanabileceği gibi, o tekniklerle aynı zamanda ve daha sonra da kullanabilmektedir. Konu ile ilgili belgeler/yayınlar yolu ile bilgi toplama sırasında karģılaģılabilecek sorunları en aza indirmek için, aģağıdaki noktalara dikkat edilmelidir: Belge/yayınlardan, özellikle de üst yönetim için hazırlanmıģ rapor vb.nden yararlanmak için, yetkililerden izin alınmalıdır. Yararlanılan belgenin/yayının hazırlandığı tarih saptanmalı ve güncelliğini koruyup korumadığı araģtırılmalıdır. Bu belgelerin hangi amaçla ve kim tarafından hazırlandığı saptanmalı ve güvenilirliği araģtırılmalıdır. 208 A.e.a.y. 209 Bkz.: Rowley, The basics of systems analysis..., s.28. ; Fergan, a.e., s

76 3.2 ġemalama/modelleme Teknikleri ġemalar, sistem çalıģmalarıyla ilgili olarak bir sistem, alt sistem, yöntem, iģlem, süreç, karar, durum içindeki var olan ve/veya olması tasarlanan araç-gereç/donanım, yetki, belge, bilgi, materyal, iģ ve iģlem akıģlarını ve durumlarını aralarındaki iliģkilerle birlikte Ģekillerle, resimlerle veya grafiklerle ifade ederek ya da modelleyerek gösterme yöntemidir. 210 Diğer bir deyiģle, incelenen var olan sistem ve/veya onun yerine konacak (tasarlanan) yeni sistemin bütününün veya belli bir parçasının durumunu, iģleyiģini, iliģkilerini vb. Ģekiller, resimler ve grafiklerle gösterme yöntemidir. Tüm Ģemalar, sistem analizinde, sistemin belgesini oluģtururlar. ġemalama tekniğinde, standart Ģekiller ve semboller kullanarak çok zaman alabilecek sayfalar dolusu açıklamaları ortadan kaldırmak; birkaç sayfa içerisinde durumu en kesin bir biçimde vermek mümkündür. Bu durum, Ģemalama tekniklerini, sistem analiz çalıģmalarında vazgeçilmez kılmaktadır. 211 Sistem analizinde yaygın olarak kullanılan baģlıca Ģemalar aģağıda açıklanacaktır Organizasyon ġemaları ĠĢletmenin örgütsel yapısını bir bütün olarak gösteren ve bu bütünde bölümler arasındaki iliģkileri tamamlayıcı bir düzen içinde göz önüne alan grafikler/ģemalardır. Diğer bir deyiģle, bir örgütün yapısını ve onun çeģitli unsurlarını gösteren bir grafik/ģemadır. Bu Ģemalar yardımıyla, iģin nasıl bir dağıtıma tâbi tutulduğu; her birimin ne yaptığı; kimlerin kimleri yönettiği; yöneten ve yönetilenlerin yer, yetki ve sorumluluk durumları gösterilir. Böylece, iç ve dıģ çevre etkileriyle sürekli değiģime uğrayan iģletmeyi tanımak ve gözlemek açılarından, iģletme içindeki yönetici ve araģtırıcılara ve iģletme dıģındaki araģtırma ve denetim organlarına bilgi sağlanmıģ olur. 212 Bütün bu yanları ile organizasyon Ģemaları, sistem analizinde çok önemli bir yere sahiptir. Organizasyon Ģemalarında genellikle organlar, dikdörtgenler ile gösterilmektedir. Bu organ üzerinde, organın hiyerarģik adı (bölüm, kısım gibi), organın iģlevi (satıģ, üretim gibi), organın sorumlusunun adı ve gerektiğinde organa bağlı kiģi sayısı bulunur (Ģekil-12). Ancak, çeģitli nedenlerle yazılı bilgileri sınırlamak gerektiğinde, yalnızca organ 210 Bkz.: John M. FitzGerald - Ardra F. FitzGerald, Fundamentals of systems analysis. New York: John Wiley & Sons, 1973, s.227. ; Fergan, a.e., s Fergan, a.e., s Hayri Ülgen, ĠĢletmelerde organizasyon ilkeleri ve uygulaması. 2.bs. Ġstanbul: Ġstanbul Üniversitesi ĠĢletme Fakültesi ĠĢletme Ġktisadı Enstitüsü, 1993, s

77 mevkii nin yazılması yeterli olabilir (Ģekil-13). Organ ya da kiģiler arasındaki iliģkiler ise, iliģkinin cinsine göre dikey veya yatay, düz veya kesikli çizgilerle gösterilmektedir. 213 Güler Şenol BÖLÜM PAZARLAMA (4) ġekil-12. Bir organın organizasyon Ģemasında gösterilmesi PAZARLAMA MÜDÜRÜ ġekil-13.organın basit olarak gösterilmesi Organizasyon Ģemalarının bir çok türü bulunmaktadır. Bunların uygulamada yaygın olanlarını gözden geçirmek yararlı olacaktır. Klâsik organizasyon Ģeması: Yabancı kaynaklarda dikey, soyağacı veya piramit tipi organizasyon Ģeması adı ile de anılan bu Ģema türünde, üst düzey yönetici en yukarıda, ast organlar ise onun altında, piramit Ģeklinde gösterilmektedir (Ģekil-14). AnlaĢılması çok kolay olan bu Ģema türü, oldukça yaygın bir kullanıma sahiptir. Ancak, büyük iģletmelerde hiyerarģide yukarıdan aģağıya inildikçe, piramitin tabanı geniģleyebileceğinden, tüm organların aynı Ģemada gösterilmesi güçleģir. 214 Genel Müdür Teknik Müdür Ticari ĠĢler Müdürü Mali ĠĢler Müdürü Personel Müdürü A Fab. Md. B Fab Md. C Fab. Md. ġekil-14. Klâsik organizasyon Ģeması 213 A.e., s , Ülgen, a.e., s ; ayr.bkz.: G.E. Milward, Organization and methods. London: MacMillan, 1962, s ; Louis A. Allen, Management and organization. New York: McGraw-Hill, 1958, s

78 KatlanmıĢ organizasyon Ģeması: Bu Ģema türünde, organlara bağlı birimler onların düģey doğrultusunda katlanmıģ biçimde bulunurlar (Ģekil-15). Bu Ģema türü ile sınırlı bir alana, grafiğin çizilme olanağı artar. Ayrıntılı yapılara sahip büyük iģletmelerde yaygın bir kullanıma sahiptir. 215 Genel Müdür Teknik Müdür Ticari ĠĢler Müdürü Mali ĠĢler Müdürü Personel Müdürü A Fab. Md. B Fab. Md. C Fab. Md. ġekil-15. KatlanmıĢ organizasyon Ģeması Yatay organizasyon Ģeması: HiyerarĢinin ya da organlar ve iliģkilerinin yukarıdan aģağı değil, soldan sağa yatay olarak düzenlendiği Ģema türüdür (Ģekil-16). Bu Ģema türü ile soldan sağa okuma alıģkanlığından yararlanmak, değiģik düzeyleri daha açık olarak görmek ve Ģemayı kolay çizmek mümkün olmaktadır. 216 A Fab Md. Teknik Müdür B Fab Md. C Fab Md. Ticari ĠĢler Müdürü Genel Müdür Mali ĠĢler Müdürü Personel Müdürü ġekil-16. Yatay organizasyon Ģeması 215 Ülgen, a.e., s Ülgen, a.e., s.215. ; ayr.bkz.: George R. Terry, Principles of management, 3rd ed. Homewood: Richard D. Irwin, 1960, s

79 Dairesel organizasyon Ģeması: Bu Ģema türü, iç içe geçmiģ dairelerin bileģiminden oluģmaktadır. DıĢ daireden içeriye girildikçe, hiyerarģik organın önemi artar ve merkezdeki daire üst düzey yöneticisini temsil eder. Bu tür Ģemada, aynı hiyerarģik düzeydeki organlar merkezden aynı uzaklıkta ve aynı daire üstünde bulunmakta; böylece eģit önemdeki organlar açık olarak görülebilmektedir (Ģekil-17). Ancak, karmaģık yapıdaki bir iģletmede uygulanma güçlüğü bulunmaktadır. 217 A Fab. Md. B Fab. Md. C Fab. Md. Teknik Müdür Mali ĠĢler Müdürü Ticari ĠĢler Müdürü Personel Müdürü ġekil-17. Dairesel organizasyon Ģeması AFNOR organizasyon Ģeması: Fransız StandartlaĢtırma Kurumu (AFNOR) tarafından Fransız iģletmelerinde kullanılmak üzere yaratılmıģ olan standart bir Ģema türüdür. Bu Ģema türü, iki yönde okuma olanağı verir. Yatay eksende genel müdürlüğe bağlı bölümler, düģey eksende ise altı hiyerarģik düzey (müdürler, servis Ģefleri, Ģef muavinleri, Ģube Ģefleri, grup Ģefleri, iģçiler) ile yönetim ve muhasebeyi ilgilendiren bazı bilgiler, kod ve hesap numaraları sıralanmaktadır (Ģekil-18) Ülgen, a.e., s ; ayr.bkz.: E. F. L. Brech, Organization. 3rd ed. London: Longmans, 1960, s Ülgen, a.e., s

80 ĠĢletme Genel Müdür Sorumlusu... Müdürler... Teknik Müdür Ticari ĠĢler Müdürü Servis şefleri... A Fab.Md. B Fab.Md. C Fab.Md. Şef yardımcıları... Kısım şefleri... Grup şefleri... ĠĢçiler... Ġnsan sayısı... Görevleri... Kod... Bütçe hesabı... Hesap no... ġekil-18. AFNOR organizasyon Ģeması Matris ve çok boyutlu organizasyon Ģeması: Bu Ģema türünde, yapısal düzenleme için en az iki bölümlere ayırma biçiminin birlikte kullanılması söz konusudur (Ģekil-19). Bu tür Ģemaların gerekli olduğu durumlara örnek olarak, değiģik bölgelere mal ya da hizmet pazarlama, değiģen çevre koģullarında faaliyette bulunma gösterilebilir. 219 Genel Müdür Üretim Pazarlama Mali ĠĢler Ġdari ĠĢler 1. Boyut A Mamul Grubu B Mamul Grubu C Mamul Grubu X Bölgesi Y Bölgesi Z Bölgesi 2. Boyut 3. Boyut 219 A.e., s ġekil-19. Matris ve çok boyutlu organizasyon Ģeması 59

81 Diğer organizasyon Ģemaları: Genellikle teoride kalan, uygulama alanı öncekilere oranla daha sınırlı olan diğer organizasyon Ģemaları ise, aģağıdaki gibi sıralanabilir ve özetlenebilir: - Lineer organizasyon Ģeması: Çizimi ve düzenlenmesi çok kolay olan bu Ģema türü, pek çok sayıda iģin ve hiyerarģi düzeyinin, toplam sorumluluk ve rapor verme iliģkilerinin gösterilmesini sağlar (Ģekil-20). Bu Ģema türü, gerçek anlamda bir Ģemadan çok, bir organizasyon listesi özelliği taģır. KullanılıĢının pek yaygın olmaması, tanınmamıģ olması, Ģemanın önem kazanmasını önlemiģtir. 220 Genel Müdür Teknik Müdür Mali ĠĢler Müdürü Personel Müdürü A Fabrika Müdürü B Fabrika Müdürü C Fabrika Müdürü Muhasebe Şefi Bütçe Finans Şefi ġekil-20. Lineer (çizgisel) organizasyon Ģeması - Ana hatları gösteren organizasyon Ģeması: Düzenlenmesi çok basit olan, gerçekte bir Ģemadan çok organizasyonu oluģturan kiģilerin listesini veren, bu nedenle de organizasyon listesi özelliği taģıyan bir baģka Ģema türüdür. Bu Ģemada, danıģman organları, yürütme organları, bölüm Ģefleri ve yardımcıları arasındaki iliģkiler çizgi baģı ve satır baģı yapılarak gösterilir (Ģekil-21). Kolay hazırlanabilmesine ve az yer tutmasına karģın, alıģılmamıģ bir Ģema türüdür A.e., s A.e., s

82 Yönetim Kurulu Ba½kan Genel Müdür Teknik Müdür A Fabrika Müdürü Üretim ¼efi Kalite Kontrol Şefi B Fabrika Müdürü C Fabrika Müdürü Mali ĠĢler Müdürü Muhasebe ¼efi Bütçe Finans ¼efi Personel Müdürü ġekil-21. Ana hatları gösteren organizasyon Ģeması - Lambda tipi organizasyon Ģeması: Bir iģletmenin faaliyetlerinin iki ana bölüme ayrıldığı durumlarda kullanılabilecek Ģema türüdür. Bu iki ana faaliyet grubuna örnek olarak, idari ve teknik faaliyetler, iki ayrı tür üretim, iki ayrı bölgeye yayılmıģ faaliyetler gösterilebilir (Ģekil-22). 222 Genel Müdür Ticari ĠĢler Müdürü A Fabrikası Teknik Müdürü Mali ĠĢler Müdürü B Fabrikası TeknikMüdürü Personel Müdürü C Fabrikası Teknik Müdürü ġekil-22. Lambda tipi organizasyon Ģeması - Tuğ tipi organizasyon Ģeması: Çok büyük iģletmelerde uygulama alanı bulan bu Ģema türünde organlar, üst yönetime bağlı olarak danıģman organları, iģlevsel organlar ve yürütme organları olmak üzere üç ayrı düzeyde Ģekillendirilir (Ģekil-23). Organlar her düzey için belirli 222 A.e., s

83 büyüklükteki dikdörtgenler ile gösterilir ve dikdörtgenlerin içine onu oluģturan organların isimleri yazılır. Böylece her organ kendi içinde ayrıca organize edilmiģ olur. Bu Ģema türünde hiyerarģik iliģkilerden çok, merkez organlara olan bağlılık vurgulanır. 223 Genel Müdür Hukuk DanıĢmanı Mali DanıĢman Genel Sekreter Yatırım DanıĢmanı Mali ĠĢler Pazarlama Personel Üretim A Bölge Md. B Bölge Md. C Bölge Md. D Bölge Md. ġekil-23. Tuğ tipi organizasyon Ģeması - Seviyeler tipi organizasyon Ģeması: Bu Ģema türü, organizasyon içindeki değiģik düzeylerin sorumluluğunu göstermek üzere kullanılmaktadır. Bu Ģemada, aynı yatay düzeydeki mevkiilerde bulunan kiģiler eģit sorumluluk aralıklarında bulunmaktadır (Ģekil-24). Böyle bir düzenleme, örneğin ücret yapı ve uygulamasının sorumluluklarla paralel tutulduğu bir iģletmede ücret yapısı ile ilgili çalıģmalarda yararlı olabilir. 224 Üretim Müdürü Mühendislik Şefi Mühendisler X Malı Üretim Şefi UstabaĢı Y Malı Üretim Şefi Memurlar ĠĢçiler ġekil-24. Seviyeler tipi organizasyon Ģeması ĠĢçiler 223 A.e., s A.e., s

84 - ĠĢlevsel organizasyon Ģeması: Bu Ģema türü iģletmenin çeģitli bölümlerinin faaliyetlerini toplu bir biçimde sıralar ve düzenler. ġema, bölümlerin amaçlarına ulaģmak için gerekli faaliyetleri gösteren, bölüm Ģeflerinin sorumluluklarını belirleyen bir kılavuza benzetilebilir (Ģekil- 25). 225 Genel Müdür Mali ĠĢler Pazarlama Personel Üretim Temel Amaç ĠĢlevleri Temel Amaç ĠĢlevleri Temel Amaç ĠĢlevleri ġekil-25. ĠĢlevsel organizasyon Ģeması Temel Amaç ĠĢlevleri Daha önce de söylendiği gibi, organizasyon Ģemalarının daha pek çok çeģidini sıralamak mümkündür. Burada yaygın olanların tümü ve yaygınlaģmayanların da ancak önemli görülen bir kısmı ele alınmıģtır. Organizasyon Ģemalarında, kalıplaģmıģ, herkes tarafından kolay anlaģılan ve kullanılan standartları uygulama gereği yanında, iģletmeler kendi yapılarına özgü birtakım organizasyon Ģema düzenlemeleri de yapabileceklerdir. 226 Unutulmaması gereken nokta, sistem analizi sırasında analiz edilecek sistemin örgütsel yapısının anlaģılmasında, anlatılmasında, tasarlanmasında, uygulama ve değerlendirilmesinde, organizasyon Ģemalarının çok önemli bir yerinin olduğudur AkıĢ ġemaları AkıĢ Ģemaları, sistem analiz çalıģmasında var olan ve/veya yerine konacak (tasarlanacak) yeni sistemin belgelendirildikten sonra ve/veya belgelendirilirken sembollerle temsilidir. Bu Ģemalar iģ, iģlem, veri, belge, materyal akıģlarının ve iliģkilerinin incelenmesi, tartıģılması, tasarlanması ve izlenmesi için uygun bir ortam oluģturur. 225 A.e., s Bkz.: A.e.a.y. 63

85 AkıĢ Ģemaları, sistem analizi çalıģmasında sistem görüģüne sahip herkesin kolayca anlayabileceği belgelerin oluģturulmasını ve uzun iģlem ve mantık dizgelerini özetleyerek sunma olanağını sağlar. ġemalarda çeģitli iģlemler, süreçler, durumlar...v.b. standart Ģekillerle/sembollerle gösterilirler ve birbirlerine akıģ yönlerini gösteren oklarla bağlanırlar. 227 AkıĢ Ģemalarının çeģitli türleri bulunmaktadır. Bunların uygulamada yaygın olanları aģağıda gözden geçirilmektedir. Blok akıģ Ģeması: Sistemin mantığını belirlemek için oluģturulan özet Ģemalardır (Ģekil-26). Ayrıntılara girmeksizin sistemin genel bir görünümünü sağlayan bu akıģ Ģeması türünde, sistem akıģ Ģemaları sembolleri kullanılır 228 (bkz.: ġekil-32, 34). Başla Personel çalıģma sürelerinin okunması Brüt ücretin hesaplanması Net ücretin hesaplanması Ücret bordrolarının yazılması Dur ġekil-26. Blok akıģ Ģeması örneği 227 Çapar, a.e., s.66. ; ayr.bkz.: Underwood, a.e., s Bkz.: Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.221 ; Çapar, a.e., s

86 Süreç/iĢlem akıģ Ģeması: Bir süreçteki iģ veya iģlem adımlarını göstermek ve temsil etmek için kullanılan Ģemalardır. Bu tür Ģemalar, süreç ile ilgili iģ ve iģlemlerin ve bunların sırasının; çalıģanların nitelik, nicelik ve sorumluluklarının; sürece iliģkin her türlü iliģkilerin (zaman, uzaklık, miktar vb.) belirlenmesi, tanımlanması, düzenlenmesi ve izlenmesi amacıyla hazırlanan belgelerdir. 229 Bu Ģemalar yardımıyla aģağıdaki yararlar sağlanabilir: ĠĢ ve iģlemlerin tanımlanması, ĠĢ ve iģlemlerde kullanılan araç-gereç, mekân vb. saptanması, ĠĢ ve iģlemlerin basitleģtirilmesi, Gereksiz beklemelerin azaltılması ya da gereksiz iģ ve iģlemlerin yok edilmesi, Eksik ve hatalı iģ ve iģlemlerin saptanması; eksiklerin eklenmesi, hataların düzeltilmesi, ĠĢ ve iģlem ile ilgili çalıģan personelin niteliklerinin saptanması, ĠĢ ve iģlemle ilgili her türlü uzaklık, zaman, mekân, personel sayısı vb. niceliklerin saptanması ve ölçülmesi. Süreç/iĢlem akıģ Ģemalarında süreç akıģ Ģemaları sembolleri kullanılır (Ģekil-27). 230 Bu semboller ile hazırlanmıģ süreç/iģlem akıģ Ģemalarının standart, yatay, dikey, yatay ve dikey biçimindeki örnekleri aģağıda (Ģekil-28, 29, 30,31) 231 incelenebilir. Kontrol / inceleme ĠĢlem Gecikme / bekleme Depolama / saklama TaĢıma / iletme ġekil-27. Süreç/iĢlem akıģ Ģeması sembolleri 229 Bkz.: Bingham - Davies, a.e., s.150. ; Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: Bingham - Davies, a.e., s.151. ; Alexander, a.e., s ; Fergan, a.e., s.70. ; Esen, a.e., s Ayr.bkz.: Bingham - Davies, a.e., s ; FitzGerald - FitzGerald, a.e., s.238. ; Fergan, a.e., s.73-75, 77. ; Esen, a.e., s

87 ġekil-28. Standart süreç/iģlem akıģ Ģeması örneği 66

88 Bir nüsha belge satıcı firmaya postalanır. Sipariş belgesi Bölüm yöneticisi Sekreter bölüm Bölüm yöneticisi hazırlanır sekreterine yöneticisine masasında verir. gönderilir. bekler. Bölüm yöneticisi kontrol eder. Bölüm yöneticisi imzalar onaylar. Bölüm yöneticisi sekreterine verilir. Bölüm Diğer Sipariş yöneticisi nüshalar belgelerine sekreteri satın alma sayı, kendisinde memuruna numara kalacak gönderilir verilir ve nüshayı ayrılır. ayırır 9 12 Konu: Tarih :Görevli : Bir nüsha belge sekreter tarafından dosyalanır ve saklanır. ġekil-29. Yatay süreç/iģlem akıģ Ģeması örneği Bir nüsha belge satın alma bölümünde saklanır. 1 2 Üç nüsha sipariş belgesi hazırlanır. Bölüm yöneticisi sekreterine gönderilir. Konu: Tarih: Görevli: 3 Sekreter tarafından bölüm yöneticisine verilir. 4 Bölüm yöneticisi masasında bekler. 5 Bölüm yöneticisi kontrol eder. 6 7 Bölüm yöneticisi imzalar ve onaylar. Bölüm yöneticisi sekreterine verilir Bölüm yöneticisi sekreteri kendisinde kalacak nüshayı ayırır. Diğer nüshalar satın alma memuruna gönderilir. Sipariş belgelerine sayı, numara verilir ve ayrılır Bir nüsha belge satıcı firmaya postalanır. Bir nüsha belge sekreter tarafından dosyalanır ve saklanır. 12 Bir nüsha belge satın alma bölümünde saklanır. ġekil-30. Dikey süreç/iģlem akıģ Ģeması örneği 67

89 Satın Alma Memuru Satın Alma Bölümü Yönetici Sekreteri Satın Alma Bölümü Yöneticisi 1 Üç nüsha sipariş belgesi hazırlanır. 2 Bölüm yöneticisi sekreterine gönderilir. 3 Sekreter tarafından bölüm yöneticisine verilir. 4 Bölüm yöneticisi masasında bekler. 5 Bölüm yöneticisi kontrol eder. 6 Bölüm yöneticisi imzalar ve onaylar. 7 Bölüm yöneticisi sekreterine verilir. 8 Bölüm yöneticisi sekreteri kendisinde kalacak nüshayı ayırır. 11 Sipariş belgelerine sayı, numara verilir ve ayrılır. 10 Diğer nüshalar satın alma memuruna gönderilir. 9 Bir nüsha belge sekreter tarafından dosyalanır ve saklanır. 13 Bir nüsha belge satıcı firmaya postalanır. 12 Bir nüsha belge satın alma bölümünde saklanır. ġekil-31. Yatay-dikey süreç/iģlem akıģ Ģeması örneği Sistem akıģ Ģeması: Bir sistemi oluģturan birleģik iģ ve iģlemlerin ard arda sembollü tanımıdır. 232 BaĢka bir tanımla, bir sistemde ya da bir sistemdeki belli bir faaliyete iliģkin kapsamlı iģ akıģını girdi, iģlem ve çıktı düzeninde tanımlamak, göstermek ve temsil etmek için kullanılan Ģemalardır. Bu Ģema türünde bilginin içinde aktığı ortamlar örneğin, bölüm, kısımlar varsa, bunlar da belirtilir. Bu nedenle, bir sistemin incelenmesi, 232 FitzGerald - FitzGerald, a.e., s

90 tanımlanması, tasarımı ve izlenmesinde en çok yararlanılan Ģemalardan biridir. 233 Sistem akıģ Ģemasında sistem akıģ Ģeması sembolleri kullanılır (Ģekil-32). 234 Bu semboller ile hazırlanmıģ bir sistem akıģ Ģeması örneği ise Ģekil-33 de 235 incelenebilir. Belge Çok kopyalı belge grubu Saklama/ kümelendirme Karar Girdi/çıktı-Elle yapılan işler- Bağlı klavye/elle giriş ĠĢlem Doğrudan erişimli bellek Manyetik teyp Ekran Başlama/bitme Bilgi aktarmak için kullanılan herhangi bir teyp/geçiş şeridi Sayfalar arası bağlantı Sayfa içi bağlantı (sayfalar arası bağlantı için de kullanılmakta) Disk/disket ĠletiĢim hattı AkıĢ yönleri ġekil-32. Sistem akıģ Ģeması sembolleri 233 Bkz.: Esen, a.e., s ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Bkz.: FitzGerald - FitzGerald, a.e., s ; Alexander, a.e., s ; Esen, a.e., s.91. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.222. ; Erkut, a.e., s Ayr.bkz.: Esen, a.e., s

91 2 1 SATIN ALMA BÖLÜMÜ Bölümlerden gelen sipariş istekleri Satın alma memurunda kalan nüshadan bir kopya çoğaltma Satıcı firma kopyası Satın alma memurunda kalan kopya Yönetici sekreteri kopyası Üç nüsha sipariş belgesi düzenleme MUHASEBE BÖLÜMÜ Satın alma bölümünden gelen sipariş bilgisi Satıcı firma kopyası Satın alma memurunda kalan kopya Yönetici sekreteri kopyası Bölüm yöneticisi onayı ve imzası Sipariş ile ilgili hesaplamaların yapılması Ödeme nakit mi yapılacak? H Sekreter yönetici dosyasında saklar Satıcı firma kopyası Satın alma memurunda kalan kopya Satın alma memurunun belgelere sayı ve numara vermesi E Kasa makbuzu kopyası Banka hesplarının gözden geçirilmesi Satın alma bölümünde saklanır Satıcı firmaya gönderilmesi Satın alma bölümünde saklanır Çek / senet 1 3 a 3 b Program akıģ Ģeması: ġekil-33. Sistem akıģ Ģeması örneği Sistem akıģ Ģemasından türetilmiģ olan bu akıģ Ģeması türü, yapılan veya yapılacak bilgisayar programının ve sürecin her adımının nasıl yapıldığının veya yapılacağının ayrıntılı açıklamasını gösterir. Programcılar, bilgisayar programlarındaki yapıların sırasını adım adım 70

92 göstermek için bu Ģema türünü kullanırlar. 236 Böylece sistemin ya da sistemle ilgili sorunların, bilgisayar olanakları ile ayrıntılı çözüm aģamaları sembolleģtirilmiģ olur. 237 Program akıģ Ģeması, sistem akıģ Ģemasına göre daha ayrıntılıdır ve programcılar için bir anlamda sistem akıģ Ģemasının tamamlayıcısı özelliğini taģır. 238 Program akıģ Ģemasında program akıģ Ģeması sembolleri kullanılmaktadır (Ģekil-34). 239 Bu semboller ile hazırlanmıģ bir program akıģ Ģeması örneği Ģekil-35 de incelenebilir. Girdi/çıktı Ekran ĠĢlem Önceden tanımlanmıģ işlem Başlama-bitme Sayfa içi bağlantı (sayfalar arası bağlantı için de kullanılmakta) Sayfalar arası bağlantı Karar Tekrarlı işlem ĠletiĢim hattı Açıklama/not AkıĢ yönleri ġekil-34. Program akıģ Ģeması sembolleri 236 FitzGerald - FitzGerald, a.e., s Esen, a.e., s.90. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s Erkut, a.e., s Bkz.: Bingham - Davies, a.e., s.144. ; FitzGerald - FitzGerald, a.e., s ; Esen, a.e., s.93. ; Aydın, Bilgi bilimi: informatik, genel sistemler..., s.223. ; Erkut, a.e., s

93 Başla sipariş bilgilerinin girilmesi E Yeni Sipariş bilgisih girilecek mi? Dur Daha önce sipariş E edilmiş mi? H Ekranda göster H Tekrar sipariş edilsin mi? E Tutar = Miktar X Fiyat Ġskontolu tutar = Tutar - %18 (isk) Ödenecek miktar= Ġskontolu tutar X %15 (kdv) E Yeni sipariş bilgisi girilecek mi? H Yaz çek Dur Belge akıģ Ģeması: ġekil-35. Program akıģ Ģeması örneği Bir sistem, alt sistem veya süreçte belgelerin örneğin, formlar, raporlar ve yazıģmaların, kiģiler, alt sistemler vb. arasında nasıl hareket ettiğini gösteren akıģ Ģemalarıdır. Bu tür Ģemalar, belgelerin 72

94 hareketlerinin/akıģlarının belirlenmesi, tanımlanması, düzenlenmesi ve izlenmesi amacıyla hazırlanan belgelerdir. Belge akıģ Ģemasında, Ģekil-36 daki belge akıģ Ģeması sembolleri kullanılmaktadır. Bu semboller ile hazırlanmıģ bir belge akıģ Ģeması örneği ise Ģekil-37 de incelenebilir. Ancak, belge akıģ Ģemaları herhangi bir özel sembol kullanılmadan da yapılabilmektedir. 240 Söz konusu işi değiģtirme/ona bir şey eklendiğini gösterme Belgelerin bir işlemden veya bir yerden diğerine hareketi Bir kayıt/belge yaratma Belgenin denetimi(kontrolu) Belgeyi kalıcı olarak depolama/saklama Gecikme/geçici olarak depolama, saklama Kayıda bir eklenti yapma (fiyat, miktar vb.) ġekil-36. Belge akıģ Ģeması sembolleri Belgenin incelenip araģtırılması ve/veya belgenin kopyası Satın alma memuru Satıcı firma kopyası Satıcı firma kopyası Satıcıya Satıcı firma kopyası Satın alma bölümü kopyası Yönetici kopyası Satın alma memuru Bekleme Kontrol Ġmza Veri akıģ Ģeması: Satın alma bölümü yöneticisi Satın alma bölümü kopyası Yönetici kopyası Sayı ve tarih Yönetici dosyası Yönetici sekreteri ġekil-37. Belge akıģ Ģeması örneği Satın alma bölümü kopyası Satın alma böl. dosyası Verilerin sistem içindeki akıģını gösteren bir akıģ Ģeması türüdür. Mantıksal düzeyde herhangi bir karmaģıklıktaki bir sistemde, veri 240 Bkz.: Erkut, a.e., s

95 akıģlarının anlaģılması düzenlenmesi ve izlenmesi amacıyla hazırlanan belgelerdir. Veri akıģ Ģemasında Ģekil-38 deki 241 veri akıģ Ģeması sembolleri kullanılmaktadır. Bu semboller ile hazırlanmıģ basit bir veri akıģ Ģema örneği ise Ģekil-39 da incelenebilir. Kimlik ĠĢlevin tanımı ĠĢlem gördüğü fiziksel yer DıĢ öğe Süreç sembolü Birden fazla kullanılan dıģ öğe Veri deposu Birden fazla kullanılan veri deposu AkıĢ yönleri ġekil-38. Veri akıģ Ģeması sembolleri D1 Personel 1.4 Bankada bulunan parayı hesapla Ödeme kaydı yarat ve her personel için ödenecek miktarı tek tek yaz Banka 1.3 Toplam ödenecek parayı hesapla 1.5 Bankada bulunan parayı toplam ödenecek para ile karģılaģtır 1.6 Bankaya ödeme verilerini ve ödeme emrini ver Personel çalıģma saatlerini hesapla ġekil-39. Veri akıģ Ģeması örneği 241 Bkz.: Bingham - Davies, a.e., s.126, 131 ; Erkut, a.e., s

96 Düzen akıģ Ģeması: Bir alanın yerleģim veya döģeme planını ve bu plan üstünde iģ, veri, belge ve bilgi akıģlarını gösteren akıģ Ģeması türüdür. ÇalıĢma alanlarının konumunun ve iç düzenin, iģ, veri, belge ve bilgi akıģına etkisinin saptanması; iģ, veri, belge ve bilgi akıģına en uygun iç düzenin tasarlanması ve izlenmesi amacıyla çizilir. Bu nedenlerle, belge akıģ Ģeması, veri akıģ Ģeması, süreç/iģ akıģ Ģeması gibi Ģemaların hazırlanmasında, incelenmesinde, tasarlanmasında ve değerlendirilmesinde önemli bir yer tutar. Bir düzen akıģ Ģeması örneği Ģekil-40 da incelenebilir. 242 Memur Memur Masa Masa Masa Dosya Memuru Masa Memur Dosyalar Masa (iş akıģ) Masa Sekreter X ġemaları/veri Matrisleri Bölüm yöneticisi ġekil-40. Düzen akıģ Ģeması örneği Sistemde, alt sistemde, süreçte veya durumda çeģitli öğeler arasında bilgi veya faaliyetlerin dağılımını veya örtüģmesini göstermek için kullanılan Ģemalardır (Ģekil-41). 243 Diğer bir anlatımla, iģlevsel ve örgütlenmeye iliģkin sorumluluklar ile sistemler arası etkileģimleri ve/veya veri akıģını göstermede; araģtırmalarda not almada; var olan veya önerilen sistemlerdeki yöntemleri, iģlemleri, örgüt yapılarını vb. 242 Bkz.: FitzGerald - FitzGerald, a.e., s.233, Bingham - Davies, a.e., s

97 belirtmede kullanılan; düzensizlikleri, eksiklikleri tekrarları iģaret eden Ģemalardır. 244 Veri öğesi Dosya Temel ücret bordrosu dosyası Personel dosyası ĠĢ maliyet dosyası Ad X X Tesis numarası X X X Bölüm X X X Standart ücret oranı X X Görev sınıfı X X Medeni hal X X Vergi kodu X X Doğum tarihi X Gantt ġeması/çubuk ġema ġekil-41. X Ģeması/veri matrisi Sistem analizi çalıģmasının planlanmasında kullanılan, proje kapsamında yer alan her bir çalıģmanın, iģin zamanla iliģkisini ve çalıģmalar için gerekli zaman sürelerini gösteren bir Ģemadır (Ģekil-42). Böylece projenin tümünü bir bakıģta çalıģma süreleri bakımından görmek, izlemek ve değerlendirmek mümkün olur. Diğer yandan, çalıģma için harcanan gerçek sürelerin de aynı Ģema üzerinde gösterilmesi ile çalıģma verimi değerlendirilebilir Çapar, a.e., s Bkz.: Bingham - Davies, a.e., s ; Çapar, a.e., s.67. ; Fergan, a.e., s

98 ÇalıĢma planı hazırlama Bilgi toplama Var olan durumu çözümleme Yeni durumu tasarlama Uygulama Değerlendirme Öncelik ġemaları (Ay) ġekil-42. Gantt Ģeması/çubuk Ģema örneği Proje planlamasında ve kontrolünde kullanılan yöntemlere yardımcı olan ve faaliyetlerin veya olayların sırasını gösteren Ģemalardır. Bunlar, önceliklerin en iyi biçimde belirlenmesine yarayan PDGT (Program Değerlendirme ve Gözden Geçirme Tekniği-PERT Program Evaluation and Review Technique) ve KYM (Kritik Yol Metodu-CPM Critical Path Method) yöntemlerine yardımcı olan ve önceliklerin gösterilmesinde kullanılan Ģemalardır. 246 Bu Ģemaları ve teknikleri daha ayrıntılı inceleyecek olursak: PDGT/PERT tekniği ve Ģeması: Projenin amaçlarını gerçekleģtirebilmek için gerekli faaliyet ve olaylardan oluģan; bu faaliyet ve olaylar arasındaki iliģkileri, sırayı ve öncelikleri sistematik olarak bir Ģema üzerinde gösteren; böylece projenin planlanmasını ve kontrolünü sağlayan tekniktir. Kendisine gelen hiçbir iģlem oku olmayan olaya, faaliyete serim baģı, kendisinden sonra baģka olaylara, faaliyetlere giden iģlem oku olmayan olaya, faaliyete ise serim sonu adı verilir (Ģekil- 43) Çapar, a.e., s Yozgat, a.e., s.91,

99 ġekil-43. PDGT/PERT Ģeması örneği KYM/CPM tekniği ve Ģeması: Bir projede baģlangıç olayını bitiģ olayına bağlayan yollar içinde en uzun süreye sahip olan yola kritik yol adı verilir.bu yollar birden fazla da olabilir. Kritik yol tekniği, mâliyeti denetlemenin zamanı denetlemekten daha önemli olduğu durumlarda, iģlerin planlanması ve denetlenmesinde kullanılır. Bu teknikle proje süresinin, en az mâliyetle ne Ģekilde azaltılabileceği belirlenmekte ve bu durum bir Ģema üzerinde gösterilmektedir (Ģekil-44). 248 Ts=5.0 Ts=56.0 Te=5.0 Te=26.0 B =0.0 B = Ts=0.0 Te=0.0 B = Proje Ģemasındaki yollar 10.0 Ts=8.0 Te=5.0 B = : : 31.0 Kritik Yol : : : 28.0 Ts=15.0 Te=15.0 B = Ts=27.0 Te=31.0 B = Ts=31.0 Te=31.0 B = ĠĢlem Süre Normal ġekil-44. KYM/CPM Ģeması örneği Maliyet Süre SıkıĢtırılmıĢ Maliyet Olay Beklenen en Son tarih Boşluk erken tarih (Te) (Ts) (B) A.e., s , 106,

100 3.2.6 Operatör-Makine ġeması Makinelerden yararlanma analizlerinde kullanılan bir Ģema türüdür. Bu Ģemayla operatör ve makinenin zaman uyumunu en yüksek düzeye çıkarmak, böylece beklemeleri ve boģ zamanları en aza indirebilmek amaçlanır. ġemada, birbirine paralel iki dikey zaman çizgisi bulunur. Bu çizgilerden biri operatörün, diğeri makinenin zamanını gösterir. Kullanılan zamanlar bu dikey çizgiler üzerinde belirtilir (Ģekil-45). 249 Operatör: Satın alınan materyalin adını ve kodunu yazar. Zaman (saniye) Makine: Verilen ad ve koddaki bilgilere ulaģır. Dolar olarak miktar ve tutarı yazar. Doları Türk Lirasına çevirir. Özel iskonto oranını ve ödeme koģullarını yazar. Hesaplar, belleğe kaydeder. ġekil-45. Operatör-makine Ģeması örneği ĠĢlev Analiz ġeması/ġģ Dağıtım ġeması ĠĢlevlerin organizasyon yapısına göre olan durumlarını saptama amacı ile kullanılan Ģemadır. Bu teknik ve Ģeması, bir organizasyon bölümünde iģlevlerin gerçekleģtirilmesinde kullanılan zamanın tamamı ile bölüm çalıģanlarının tek baģlarına harcadıkları zamanı saptamaya, göstermeye yardımcı olur (Ģekil-46) Fergan, a.e., s Fergan, a.e., s ; ayr.bkz: FitzGerald - FitzGerald, a.e., s.243,

101 3.2.8 Karar Ağacı ġekil-46. ĠĢlev analiz Ģeması/iĢ dağıtım Ģeması örneği Zaman içinde yayılmıģ, aralarında zaman aralıkları bulunan, değiģik iç ve dıģ faktörlerden değiģik oranlarda etkilenen/etkilenebilecek seçeneklerin, Ģematik, anlaģılabilir ve sonuçları görülebilecek bir Ģekilde düzenlenmesine olanak veren bir tekniktir (Ģekil-47). 251 Diğer bir deyiģle, karar sorununda, bir karara varmada izlenecek yolların baģlangıç noktasının, izlenebilecek ara yolların ya da seçeneklerin ve varılabilecek sonuçların Ģematik olarak gösterilmesidir. 252 Bu teknik, sistematik karar verme ve sorun çözmede, seçeneklerin birbirleriyle karģılaģtırılmalarında ve en uygun seçeneğin seçilmesinde çok önemli yararlar sağlar Yozgat, a.e., s.46, Çapar, a.e., s Michael H. Mescon - Michael Albert - Franklin Khedouri, Management. 3rd ed. New York: Harper Row Pub., 1988, s

MUSTAFA KEMAL ÜNĠVERSĠTESĠ BĠLGĠSAYAR BĠLĠMLERĠ UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ

MUSTAFA KEMAL ÜNĠVERSĠTESĠ BĠLGĠSAYAR BĠLĠMLERĠ UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ MUSTAFA KEMAL ÜNĠVERSĠTESĠ BĠLGĠSAYAR BĠLĠMLERĠ UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Mustafa Kemal Üniversitesi

Detaylı

HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ. SÜREKLĠ EĞĠTĠM UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ FAALĠYET RAPORU

HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ. SÜREKLĠ EĞĠTĠM UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ FAALĠYET RAPORU HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ SÜREKLĠ EĞĠTĠM UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ FAALĠYET RAPORU 2012 ĠÇĠNDEKĠLER ÜST YÖNETĠCĠ SUNUġU I- GENEL BĠLGĠLER A- Misyon ve Vizyon.. B- Yetki, Görev ve Sorumluluklar... C- Ġdareye

Detaylı

MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esaslarını düzenlemektir.

MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esaslarını düzenlemektir. ÇALIġANLARIN Ġġ SAĞLIĞI VE GÜVENLĠĞĠ EĞĠTĠMLERĠNĠN USUL VE ESASLARI HAKKINDA YÖNETMELĠK BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; çalıģanlara verilecek iģ

Detaylı

FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ

FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ FIRAT ÜNİVERSİTESİ DENEYSEL ARAŞTIRMALAR MERKEZİ KURULUŞ VE İŞLEYİŞ YÖNERGESİ 1. BÖLÜM: Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar AMAÇ Madde 1. Bu Yönergenin amacı, Tarım ve KöyiĢleri Bakanlığının 16 Mayıs 2004

Detaylı

T.C. BĠNGÖL ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ Strateji GeliĢtirme Dairesi BaĢkanlığı. ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN)

T.C. BĠNGÖL ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ Strateji GeliĢtirme Dairesi BaĢkanlığı. ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN) ÇALIġANLARIN MEMNUNĠYETĠNĠ ÖLÇÜM ANKET FORMU (KAPSAM ĠÇĠ ÇALIġANLAR ĠÇĠN) Düzenleme Tarihi: Bingöl Üniversitesi(BÜ) Ġç Kontrol Sistemi Kurulması çalıģmaları kapsamında, Ġç Kontrol Sistemi Proje Ekibimiz

Detaylı

2012 YILI SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU

2012 YILI SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU 2012 YILI SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU ĠÇĠNDEKĠLER ÜST YÖNETĠCĠ SUNUġU I- GENEL BĠLGĠLER A- Misyon ve Vizyon.. B- Yetki, Görev ve Sorumluluklar... C- Ġdareye ĠliĢkin Bilgiler.... 1- Fiziksel

Detaylı

TIMSS Tanıtım Sunusu

TIMSS Tanıtım Sunusu TIMSS Tanıtım Sunusu Ġçerik TIMSS Nedir? TIMSS in Amacı TIMSS i Yürüten KuruluĢlar TIMSS in GeçmiĢi TIMSS in Değerlendirme Çerçevesi TIMSS Döngüsünün Temel AĢamaları TIMSS in Kazanımları Sorular ve Öneriler

Detaylı

TEMAKTĠK YAKLAġIMDA FĠZĠKSEL ÇEVRE. Yrd. Doç. Dr. ġermin METĠN Hasan Kalyoncu Üniversitesi

TEMAKTĠK YAKLAġIMDA FĠZĠKSEL ÇEVRE. Yrd. Doç. Dr. ġermin METĠN Hasan Kalyoncu Üniversitesi TEMAKTĠK YAKLAġIMDA FĠZĠKSEL ÇEVRE Yrd. Doç. Dr. ġermin METĠN Hasan Kalyoncu Üniversitesi ÇOCUK ÇEVRE ĠLIġKISI Ġnsanı saran her Ģey olarak tanımlanan çevre insanı etkilerken, insanda çevreyi etkilemektedir.

Detaylı

T.C. B A ġ B A K A N L I K Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü. Sayı : B.02.0.PPG.0.12-010-06/14200 3 ARALIK 2009 GENELGE 2009/18

T.C. B A ġ B A K A N L I K Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü. Sayı : B.02.0.PPG.0.12-010-06/14200 3 ARALIK 2009 GENELGE 2009/18 I. GİRİŞ GENELGE 2009/18 2007-2013 döneminde Avrupa Birliğinden Ülkemize sağlanacak hibe niteliğindeki fonlar Avrupa Konseyinin 1085/2006 sayılı Katılım Öncesi Yardım Aracı Tüzüğü ve söz konusu Tüzüğün

Detaylı

HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ SU ÜRÜNLERĠ VE SU SPORLARI. UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ

HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ SU ÜRÜNLERĠ VE SU SPORLARI. UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ HĠTĠT ÜNĠVERSĠTESĠ SU ÜRÜNLERĠ VE SU SPORLARI UYGULAMA VE ARAġTIRMA MERKEZĠ YÖNETMELĠĞĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Hitit Üniversitesi Su Ürünleri

Detaylı

2010 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ

2010 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ MADEN TETKĠK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Sondaj Dairesi Başkanlığı 21 Yılı Ocak-Haziran Dönemi Faaliyet Raporu 21 YILI OCAK-HAZĠRAN DÖNEMĠ 1 ÜST YÖNETĠM SUNUMU SONDAJ DAĠRESĠ BAġKANLIĞI 21 YILI 1. 6 AYLIK

Detaylı

GÜNEġĠN EN GÜZEL DOĞDUĞU ġehġrden, ADIYAMAN DAN MERHABALAR

GÜNEġĠN EN GÜZEL DOĞDUĞU ġehġrden, ADIYAMAN DAN MERHABALAR GÜNEġĠN EN GÜZEL DOĞDUĞU ġehġrden, ADIYAMAN DAN MERHABALAR ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ BAġARILI YÖNETĠMDE ĠLETĠġĠM Hastane İletişim Platformu Hastane ĠletiĢim Platformu Nedir? Bu

Detaylı

YAZI ĠġLERĠ MÜDÜRLÜĞÜ 2013 FAALĠYET RAPORU

YAZI ĠġLERĠ MÜDÜRLÜĞÜ 2013 FAALĠYET RAPORU YAZI ĠġLERĠ MÜDÜRLÜĞÜ 2013 FAALĠYET RAPORU ĠÇĠNDEKĠLER I. GENEL BĠLGĠLER A.Misyon ve Vizyon B.Yetki, Görev ve Sorumluluklar C.Ġdareye ĠliĢkin Bilgiler 1. Fiziksel Yapı 2. Örgüt Yapısı 3. Bilgi ve Teknolojik

Detaylı

TOBB VE MESLEKĠ EĞĠTĠM

TOBB VE MESLEKĠ EĞĠTĠM TOBB VE MESLEKĠ EĞĠTĠM Esin ÖZDEMİR Avrupa Birliği Daire Başkanlığı Uzman 15 Ocak 2010, Ankara 1 ĠÇERĠK Türk Eğitim Sisteminin Genel Yapısı Sorunlar Türkiye de Sanayi/Okul ĠĢbirliği TOBB ve Eğitim Oda

Detaylı

TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROJE ONAY FORMU. Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Eğitim Yönetimi, Denetimi, Planlaması ve

TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROJE ONAY FORMU. Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Eğitim Yönetimi, Denetimi, Planlaması ve III TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROJE ONAY FORMU Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Eğitim Yönetimi, Denetimi, Planlaması ve Ekonomisi Bilim Dalı öğrencisi Canan ULUDAĞ tarafından hazırlanan Bağımsız Anaokullarında

Detaylı

SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI

SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI SiSTEM ANALiZi ve TASARIMI BIL3403 Öğ. Gör. ASLI BiROL abirol@kavram.edu.tr 01.10.2012 Dersin Amacı Bu ders ile öğrenci; edindiği mesleki bilgi birikimini kullanarak sektörde uygulanabilir bir projeyi

Detaylı

Fevziye Adamcıl Işık üniversitesi Kataloglama Birimi adamcil@isikun.edu.tr Tel: 0216 528 7065 FMV IĢık Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire

Fevziye Adamcıl Işık üniversitesi Kataloglama Birimi adamcil@isikun.edu.tr Tel: 0216 528 7065 FMV IĢık Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire ERASMUS PERSONEL DEĞİŞİM PROGRAMI (04-08 Nisan 2011 Fevziye Adamcıl Işık üniversitesi Kataloglama Birimi adamcil@isikun.edu.tr Tel: 0216 528 7065 FMV IĢık Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire

Detaylı

IV.ULUSLARARASI POLİMERİK KOMPOZİTLER SEMPOZYUMU SERGİ VE PROJE PAZARI SONUÇ BİLDİRGESİ 7-9 MAYIS 2015

IV.ULUSLARARASI POLİMERİK KOMPOZİTLER SEMPOZYUMU SERGİ VE PROJE PAZARI SONUÇ BİLDİRGESİ 7-9 MAYIS 2015 IV.ULUSLARARASI POLİMERİK KOMPOZİTLER SEMPOZYUMU SERGİ VE PROJE PAZARI SONUÇ BİLDİRGESİ 7-9 MAYIS 2015 TMMOB Kimya Mühendisleri Odası Ege Bölge ġubesi Koordinatörlüğünde IV. Uluslararası PolimerikKompozitler

Detaylı

TC İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞRENCİ STAJ RAPORU/DEFTERİ HAZIRLAMA İLKELERİ

TC İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞRENCİ STAJ RAPORU/DEFTERİ HAZIRLAMA İLKELERİ TC İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ PSİKOLOJİ BÖLÜMÜ ÖĞRENCİ STAJ RAPORU/DEFTERİ HAZIRLAMA İLKELERİ Eylül, 2011 İÇİNDEKİLER GĠRĠġ... 3 A. Öğrenci Staj Raporu/Defterinin Başlıca Bölümleri...

Detaylı

Gayrimenkul Değerleme

Gayrimenkul Değerleme Aktif Gayrimenkul ve DanıĢmanlık Aġ bünyesindeki Uzmanlarının DanıĢmanlığını Yaptığı Eğitim Programları: 03-04 Mart 2012 tarihlerinde TEMEL DEĞERLEME ; 10-11 Mart 2012 tarihlerinde ĠLERĠ DEĞERLEME ; 17-18

Detaylı

YAPAY SİNİR AĞI İLE HAVA SICAKLIĞI TAHMİNİ APPROXIMATION AIR TEMPERATURE WITH ARTIFICIAL NEURAL NETWORK

YAPAY SİNİR AĞI İLE HAVA SICAKLIĞI TAHMİNİ APPROXIMATION AIR TEMPERATURE WITH ARTIFICIAL NEURAL NETWORK YAPAY SİNİR AĞI İLE HAVA SICAKLIĞI TAHMİNİ Hande ERKAYMAZ, Ömer YAŞAR Karabük Üniversitesi / TÜRKĠYE herkaymaz@karabuk.edu.tr ÖZET : Bu çalıģmada Yapay Sinir Ağları (YSA) ile hava sıcaklığının tahmini

Detaylı

Okul-Kütüphane ĠliĢkisinde Öğretmenin Yeri : Öğretmen Kütüphaneci ĠĢbirliği

Okul-Kütüphane ĠliĢkisinde Öğretmenin Yeri : Öğretmen Kütüphaneci ĠĢbirliği Okul-Kütüphane ĠliĢkisinde Öğretmenin Yeri : Öğretmen Kütüphaneci ĠĢbirliği 1 ÇağdaĢ Eğitim Nedir? Birey Bilgi Etkin DüĢünen Sorgulayan 2 Türk Milli Sisteminin Amacı Hür Bilimsel Yaratıcı Etik 3 ÇağdaĢ

Detaylı

Türkiye'nin ulusal gelirinden eğitim iģlerine ayırabildiği para, geliģmiģ ülkelere bakarak çok azdır. Bu yüzden eğitimde para kıttır.

Türkiye'nin ulusal gelirinden eğitim iģlerine ayırabildiği para, geliģmiģ ülkelere bakarak çok azdır. Bu yüzden eğitimde para kıttır. Türkiye'nin ulusal gelirinden eğitim iģlerine ayırabildiği para, geliģmiģ ülkelere bakarak çok azdır. Bu yüzden eğitimde para kıttır. Bu kıt kaynaklarla eğitimi yönetmek yöneticinin çok becerikli olmasını

Detaylı

KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNĠVERSĠTESĠ

KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNĠVERSĠTESĠ KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNĠVERSĠTESĠ 2009 Yılı Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu Temmuz 2009, KARAMAN KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNĠVERSĠTESĠ STRATEJĠ GELĠġTĠRME DAĠRE BAġKANLIĞI 0 Sunuş 5018 Sayılı Kamu

Detaylı

KAPSAM HAFTALARA GÖRE DERS PROGRAMI ÖNERĠLEN KAYANAKLAR ÖĞRETME VE ÖĞRENME STRATEJĠ VE TEKNĠKLERĠ ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME YÖNTEMLERĠ

KAPSAM HAFTALARA GÖRE DERS PROGRAMI ÖNERĠLEN KAYANAKLAR ÖĞRETME VE ÖĞRENME STRATEJĠ VE TEKNĠKLERĠ ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME YÖNTEMLERĠ DERSĠN KODU ABYS-215 Bürolarda Teknoloji Kullanımı DERSĠN TÜRÜ ZORUNLU SEÇMELĠ X TEORĠK 2 PRATĠK 0 ECTS KREDĠSĠ 4 Bürolarda kullanılan genellikle iletiģimi sağlayan ya da verilerin iģlenmesine olanak sağlayan

Detaylı

1 OCAK - 30 EYLÜL 2015

1 OCAK - 30 EYLÜL 2015 1 OCAK - 30 EYLÜL 2015 ARA DÖNEMİNE AİT KONSOLİDE FAALİYET RAPORU İÇİNDEKİLER I. ĠletiĢim bilgileri 3 II. Banka nın tarihçesi ile ilgili açıklamalar 3 III. Ana ortaklık Banka nın Ortaklık yapısına iliģkin

Detaylı

SUNUŞ. Sabri ÇAKIROĞLU Ġç Denetim Birimi BaĢkanı

SUNUŞ. Sabri ÇAKIROĞLU Ġç Denetim Birimi BaĢkanı SUNUŞ Denetim, kurumsal iģ ve iģlemlerin öngörülen amaçlar doğrultusunda benimsenen ilke ve kurallara uygunluğunun belirlenmesidir. ĠĢlem ve hata tespit odaklı denetim/teftiģ uygulamaları zamanla süreç

Detaylı

Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısı Kurulumu FĠZĠBĠLĠTE ETÜDÜ ÇALIġTAYI

Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısı Kurulumu FĠZĠBĠLĠTE ETÜDÜ ÇALIġTAYI Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısı Kurulumu FĠZĠBĠLĠTE ETÜDÜ ÇALIġTAYI Projenin GELĠġĠMĠ: KDEP-EYLEM 47 (Kısa Dönem Eylem Planı ) 4 Aralık 2003 tarihli BaĢbakanlık Genelgesi yle e-dönüģüm Türkiye

Detaylı

SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ. MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY

SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ. MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY SAĞLIK ORTAMINDA ÇALIġANLARDA GÜVENLĠĞĠ TEHDĠT EDEN STRES ETKENLERĠ VE BAġ ETME YÖNTEMLERĠ MANĠSA ĠL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ HEMġĠRE AYLĠN AY GİRİŞ ÇalıĢmak yaģamın bir parçasıdır. YaĢamak nasıl bir insan hakkı

Detaylı

01.01.2010 31.03.2010 Dönemi FAALİYET RAPORU

01.01.2010 31.03.2010 Dönemi FAALİYET RAPORU SERİ: XI NO:29 SAYILI TEBLİĞE İSTİNADEN HAZIRLANMIŞ YÖNETİM KURULU FAALİYET RAPORU 01.01.2010 31.03.2010 Dönemi FAALİYET RAPORU FFK FON FĠNANSAL KĠRALAMA A.ġ. ĠÇĠNDEKĠLER 1- ġġrket TANITIMI 2- LEASĠNG

Detaylı

Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri

Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri Örnekleme Süreci ve Örnekleme Yöntemleri Prof. Dr. Cemal YÜKSELEN Ġstanbul Arel Üniversitesi 4. Pazarlama AraĢtırmaları Eğitim Semineri 26-29 Ekim 2010 Örnekleme Süreci Anakütleyi Tanımlamak Örnek Çerçevesini

Detaylı

ÖĞRETMENLİK MESLEK BİLGİSİ DERSLERİ ÖĞRETMENİ

ÖĞRETMENLİK MESLEK BİLGİSİ DERSLERİ ÖĞRETMENİ TANIM ÇalıĢtığı eğitim kurumunda; öğrencilere eğitim ve öğretim teknikleri ile ilgili eğitim veren kiģidir. A- GÖREVLER Öğretmenlik meslek bilgisi dersleri ile ilgili hangi bilgi, beceri, tutum ve davranıģların,

Detaylı

TÜRKĠYE TEKNOLOJĠ GELĠġTĠRME VAKFI (TTGV) DESTEKLERĠ

TÜRKĠYE TEKNOLOJĠ GELĠġTĠRME VAKFI (TTGV) DESTEKLERĠ TÜRKĠYE TEKNOLOJĠ GELĠġTĠRME VAKFI (TTGV) DESTEKLERĠ 3 TEMEL DESTEĞĠ MEVCUTTUR 1- Ar-Ge Proje Destekleri 2- Çevre Projeleri Destekleri 3- Teknolojik Girişimcilik Destekleri Ar-Ge Proje Destekleri a) Teknoloji

Detaylı

ULUSLARARASI REKABETÇĠLĠĞĠN GELĠġTĠRĠLMESĠNĠN DESTEKLENMESĠ TEBLĠĞĠ DEĞERLENDĠRME TOPLANTISI - 1

ULUSLARARASI REKABETÇĠLĠĞĠN GELĠġTĠRĠLMESĠNĠN DESTEKLENMESĠ TEBLĠĞĠ DEĞERLENDĠRME TOPLANTISI - 1 ULUSLARARASI REKABETÇĠLĠĞĠN GELĠġTĠRĠLMESĠNĠN DESTEKLENMESĠ TEBLĠĞĠ DEĞERLENDĠRME TOPLANTISI - 1 T.C. EKONOMĠ BAKANLIĞI ĠHRACAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KOBĠ VE KÜMELENME DESTEKLERĠ DAĠRESĠ 10 AĞUSTOS 2012 GÜNDEM

Detaylı

II. Bilgi Teknolojileri YönetiĢim ve Denetim Konferansı

II. Bilgi Teknolojileri YönetiĢim ve Denetim Konferansı II. Bilgi Teknolojileri YönetiĢim ve Denetim Konferansı BTYD 2011 ANKARA COSO YAKLAġIMI ÇERÇEVESĠNDE ĠÇ KONTROL FAALĠYETLERĠNĠN ANALĠZĠ Haziran 2011 BTYD 2011 BTYD 2011 Gündem Gündem 1. Ġç Kontrol Modelleri

Detaylı

C. ĠDAREYE ĠLĠġKĠN BĠLGĠLER

C. ĠDAREYE ĠLĠġKĠN BĠLGĠLER DĠCLE ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ BĠLGĠ ĠġLEM DAĠRE BAġKANLIĞI FAALĠYET RAPORU 2013 BĠRĠM-YÖNETĠCĠ SUNUġU 1 GENEL BĠLGĠLER A-MĠSYON VE VĠZYON a) Misyon: insan odaklı çözümleri sağlayarak her zaman ve her yerde

Detaylı

BĠLGĠ ĠġLEM DAĠRE BAġKANLIĞI FAALĠYET RAPORU

BĠLGĠ ĠġLEM DAĠRE BAġKANLIĞI FAALĠYET RAPORU BĠLGĠ ĠġLEM DAĠRE BAġKANLIĞI FAALĠYET RAPORU 2011 BİRİM YÖNETİCİSİNİN SUNUŞU 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun yayınlanmasıyla beraber veri ve bilgiye dayalı bir yönetimin gerekliliği,

Detaylı

2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM PROGRAMLARI

2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM PROGRAMLARI 2010 I. DÖNEM GEBZE EĞİTİM KuruluĢumuz ilgili Devlet KuruluĢları tarafından devlet destekleri kapsamındaki eğitim ve danıģmanlık faaliyetlerinde yetkilendirilmiģ bulunmaktadır. 1 STRATEJĠK PLANLAMA EĞĠTĠM

Detaylı

GÜMÜġHANE ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETME MÜDÜRLÜĞÜ

GÜMÜġHANE ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETME MÜDÜRLÜĞÜ GÜMÜġHANE ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETME MÜDÜRLÜĞÜ 2011 MALĠ YILI BĠRĠM FAALĠYET RAPORU Mart 2012 / GümüĢhane 1 BĠRĠM YÖNETĠCĠSĠNĠN SUNUġU Dünya da son yıllarda yönetim anlayıģında yaģanan geliģmeler

Detaylı

Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması

Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması 49 Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesinde 2004/18/EC AB Kamu Ġhale Direktifi Ġle 4734 Sayılı Kamu Ġhale Kanununun KarĢılaĢtırılması Cemil Akçay 1, A.Sertaç KarakaĢ 2, BarıĢ Sayın 3, Ekrem

Detaylı

Ġnternet ve Harekât AraĢtırması Uygulamaları

Ġnternet ve Harekât AraĢtırması Uygulamaları Ġnternet ve Harekât AraĢtırması Uygulamaları Cihan Ercan Mustafa Kemal Topcu 1 GĠRĠġ Band İçerik e- Konu\ Mobil Uydu Ağ Genişliği\ e- e- VoIP IpV6 Dağıtma Altyapı QoS ticaret\ Prensip Haberleşme Haberleşme

Detaylı

İÇ DENETİM BİRİMİ BAŞKANLIĞI SOSYAL YARDIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İÇ KONTROL VE RİSK YÖNETİMİ ÇALIŞTAY RAPORU

İÇ DENETİM BİRİMİ BAŞKANLIĞI SOSYAL YARDIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İÇ KONTROL VE RİSK YÖNETİMİ ÇALIŞTAY RAPORU İÇ DENETİM BİRİMİ BAŞKANLIĞI SOSYAL YARDIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İÇ KONTROL VE RİSK YÖNETİMİ ÇALIŞTAY RAPORU DENETİM GÖZETİM SORUMLUSU Ġdris YEKELER (1078) İÇ DENETÇİLER YaĢar ÖKTEM (1056) Sedat ERGENÇ (1028)

Detaylı

T.C. BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ. SSP900 Sosyal Sorumluluk Projesi Genel Sınav Raporu

T.C. BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ. SSP900 Sosyal Sorumluluk Projesi Genel Sınav Raporu T.C. BÜLENT ECEVİT ÜNİVERSİTESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ SSP900 Sosyal Sorumluluk Projesi Genel Sınav Raporu ZONGULDAK 2015 ÖNCE EMNİYET SSP900 SOSYAL SORUMLULUK PROJESİ GENEL SINAV RAPORU Yöneten: Yrd. Doç.

Detaylı

10/11/2014 22/11/2014 TARĠHLERĠNDE YAPILACAK ADAY MEMUR TEMEL EĞĠTĠMĠ UYGULAMA ÇĠZELGESĠ

10/11/2014 22/11/2014 TARĠHLERĠNDE YAPILACAK ADAY MEMUR TEMEL EĞĠTĠMĠ UYGULAMA ÇĠZELGESĠ 10/11/2014 22/11/2014 TARĠHLERĠNDE YAPILACAK ADAY MEMUR TEMEL Ġ UYGULAMA ÇĠZELGESĠ ĠN ADI : Aday Memur Eğitimi UYGULANACAĞI YER :Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi ZAMANI : 10/11/2014 21/11/2014 (Temel

Detaylı

T.C. UġAK ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ. Ziraat ve Doğa Bilimleri Fakültesi Dekanlığı

T.C. UġAK ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ. Ziraat ve Doğa Bilimleri Fakültesi Dekanlığı T.C. UġAK ÜNĠVERSĠTESĠ REKTÖRLÜĞÜ Ziraat ve Doğa Bilimleri Fakültesi Dekanlığı UġAK ÜNĠVERSĠTESĠ, ZĠRAAT VE DOĞA BĠLĠMLERĠ FAKÜLTESĠ ĠÇ KONTROL SĠSTEMĠNĠN KAMU ĠÇ KONTROL STANDARTLARINA UYUMUNU SAĞLAMAK

Detaylı

E-DEVLET ÇALIġMALARI VE TÜRKSAT TA Ġġ SÜREKLĠLĠĞĠ ÇALIġMALARI MUSTAFA CANLI

E-DEVLET ÇALIġMALARI VE TÜRKSAT TA Ġġ SÜREKLĠLĠĞĠ ÇALIġMALARI MUSTAFA CANLI E-DEVLET ÇALIġMALARI VE TÜRKSAT TA Ġġ SÜREKLĠLĠĞĠ ÇALIġMALARI MUSTAFA CANLI GĠRĠġ 1. Özet 2. E-Devlet Nedir? 3. ĠĢ Sürekliliği Ve FKM ÇalıĢmalarının E-Devlet Projelerindeki Önemi 4. ĠĢ Sürekliliği Planlaması

Detaylı

ANKARA ÇOCUK DOSTU ġehġr PROJESĠ UYGULAMA, GÖREV VE ÇALIġMA YÖNERGESĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM AMAÇ, KAPSAM, DAYANAK VE TANIMLAR

ANKARA ÇOCUK DOSTU ġehġr PROJESĠ UYGULAMA, GÖREV VE ÇALIġMA YÖNERGESĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM AMAÇ, KAPSAM, DAYANAK VE TANIMLAR Amaç ANKARA ÇOCUK DOSTU ġehġr PROJESĠ UYGULAMA, GÖREV VE ÇALIġMA YÖNERGESĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM AMAÇ, KAPSAM, DAYANAK VE TANIMLAR Madde 1- Ankara Çocuk Dostu ġehir Projesinin amacı Ankara yı; Çocuk Hakları SözleĢmesini

Detaylı

DOĞAL GAZ SEKTÖRÜNDE PERSONEL BELGELENDĠRMESĠ

DOĞAL GAZ SEKTÖRÜNDE PERSONEL BELGELENDĠRMESĠ Türk Akreditasyon Kurumu Personel Akreditasyon Başkanlığı Akreditasyon Uzmanı 1 Ülkemizde ve dünyada tüm bireylerin iģgücüne katılması ve iģgücü piyasalarında istihdam edilebilmeleri için; bilgiye dayalı

Detaylı

KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇİNDEKİLER 1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU...

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK KARA HARP OKULU 1986

ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl. Lisans ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK KARA HARP OKULU 1986 ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Prof. Dr. MURAT ERDOĞAN İletişim Bilgileri Adres : ġiģli - ĠSTANBUL Telefon Mail : 0554 344 8151 : merdogan@mumeyek.org 2. Doğum Tarihi : 12 EYLÜL 1964 3. Unvanı : Prof. Dr. 4.

Detaylı

ATATÜRK KIZ TEKNĠK VE MESLEK LĠSESĠ SÜREÇLERĠ ALT SÜREÇLER DETAY SÜREÇLER SÜREÇ SAHĠBĠ

ATATÜRK KIZ TEKNĠK VE MESLEK LĠSESĠ SÜREÇLERĠ ALT SÜREÇLER DETAY SÜREÇLER SÜREÇ SAHĠBĠ Atatürk Kız Teknik ve Meslek Lisesi Süreç Yönetimi Okulumuzda süreç yönetimi,tky Ödül El Kitabına uygun olarak yönetsel ve iģlevsel süreçler olmak üzere iki baģlıkta değerlendirilir. Öncelikle okul liderlerimiz

Detaylı

Uzm. Küt. Özlem BAYRAK

Uzm. Küt. Özlem BAYRAK YETKE DİZİMİNDE TIP VE SAĞLIK BİLİMLERİNİN KONU BAŞLIKLARI Uzm. Küt. Özlem BAYRAK obayrak@istanbul.edu.tr İstanbul t b lüniversitesi it i Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı İstanbul, 24 YETKE

Detaylı

SWOT ANALİZİ SWOT ANALİZİ 09.04.2010. Yrd.Doç.Dr. Ceyda ŞEN- Bilişim Sistemleri 1 PROJEYE HAZIRLIK SÜRECİ

SWOT ANALİZİ SWOT ANALİZİ 09.04.2010. Yrd.Doç.Dr. Ceyda ŞEN- Bilişim Sistemleri 1 PROJEYE HAZIRLIK SÜRECİ YÖNETİM BİLGİ SİSTEMLERİNİN ENDÜSTRİYEL SİSTEMLERE KURULMA PROJESİ PROJEYE HAZIRLIK SÜRECİ SWOT ANALİZİ REORGANİZASYON DEĞİŞİM YÖNETİMİ KURUM KÜLTÜRÜ DEĞİŞİM MÜHENDİSLİĞİ-REENGINNERING SWOT ANALİZİ SWOT

Detaylı

KĠġĠSEL GELĠġĠM VE EĞĠTĠM YOGA EĞĠTĠMĠ MODÜLER PROGRAMI (YETERLĠĞE DAYALI)

KĠġĠSEL GELĠġĠM VE EĞĠTĠM YOGA EĞĠTĠMĠ MODÜLER PROGRAMI (YETERLĠĞE DAYALI) T.C. MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü KĠġĠSEL GELĠġĠM VE EĞĠTĠM YOGA EĞĠTĠMĠ MODÜLER PROGRAMI (YETERLĠĞE DAYALI) 2015 ANKARA ÖN SÖZ Günümüzde mesleklerin değiģim ile karģı karģıya

Detaylı

Örgütler bu karmaģada artık daha esnek bir hiyerarģiye sahiptir.

Örgütler bu karmaģada artık daha esnek bir hiyerarģiye sahiptir. Durumsallık YaklaĢımı (KoĢulbağımlılık Kuramı) Durumsallık (KoĢulbağımlılık) Kuramının DoğuĢu KoĢul bağımlılık bir Ģeyin diğerine bağımlı olmasıdır. Eğer örgütün etkili olması isteniyorsa, örgütün yapısı

Detaylı

BATMAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠKTĠSADĠ VE ĠDARĠ BĠLĠMLER FAKÜLTESĠ

BATMAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠKTĠSADĠ VE ĠDARĠ BĠLĠMLER FAKÜLTESĠ BATMAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠKTĠSADĠ VE ĠDARĠ BĠLĠMLER FAKÜLTESĠ 2014 YILI BĠRĠM FAALĠYET RAPORU SUNUġ 2010 yılında kurulan fakültemizin misyon ve vizyonuna paralel olarak yetki, görev ve sorumlulukları, amaç

Detaylı

T.C. SĠLĠVRĠ BELEDĠYE BAġKANLIĞI ĠNSAN KAYNAKLARI VE EĞĠTĠM MÜDÜRLÜĞÜ ÇALIġMA YÖNETMELĠĞĠ. BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Ġlke ve Tanımlar

T.C. SĠLĠVRĠ BELEDĠYE BAġKANLIĞI ĠNSAN KAYNAKLARI VE EĞĠTĠM MÜDÜRLÜĞÜ ÇALIġMA YÖNETMELĠĞĠ. BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Ġlke ve Tanımlar T.C. SĠLĠVRĠ BELEDĠYE BAġKANLIĞI ĠNSAN KAYNAKLARI VE EĞĠTĠM MÜDÜRLÜĞÜ ÇALIġMA YÖNETMELĠĞĠ BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Ġlke ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu yönetmeliğin amacı Silivri Belediye BaĢkanlığı

Detaylı

Denetçi, neden bu görevi üstlendiğini ve bu raporun hazırlanıģ amacını içerecek Ģekilde, denetim amaçlarını açık ve net olarak ifade eder.

Denetçi, neden bu görevi üstlendiğini ve bu raporun hazırlanıģ amacını içerecek Ģekilde, denetim amaçlarını açık ve net olarak ifade eder. ÖDEME HĠZMETLERĠ VE ELEKTRONĠK PARA ĠHRACI ĠLE ÖDEME KURULUġLARI VE ELEKTRONĠK PARA KURULUġLARI HAKKINDA YÖNETMELĠĞĠN 8 ĠNCĠ MADDESĠNĠN 1 ĠNCĠ FIKRASININ (Ç) BENDĠ UYARINCA BAĞIMSIZ DENETĠM ġġrketlerġnce

Detaylı

ANKET-ARAġTIRMA- UYGULAMA ĠZĠN KOMĠSYONU

ANKET-ARAġTIRMA- UYGULAMA ĠZĠN KOMĠSYONU T. C. Ġ S T A N B U L V A L Ġ L Ġ Ğ Ġ Ġ s t a n b u l M i l l i E ğ i t i m M ü d ü r l ü ğ ü ANKET-ARAġTIRMA- UYGULAMA ĠZĠN KOMĠSYONU AYLIK FAALĠYET RAPORU ( HA ZĠR AN -E K ĠM AY LARI ARASI) KOMİSYON

Detaylı

T.C. KARTAL BELEDİYE BAŞKANLIĞI İSTANBUL

T.C. KARTAL BELEDİYE BAŞKANLIĞI İSTANBUL KARARIN ÖZÜ : Sivil Savunma Uzmanlığı nın Görev ve ÇalıĢma Yönetmeliği. TEKLİF : Sivil Savunma Uzmanlığı nın 31.03.2010 tarih, 2010/1043 sayılı teklifi. BAġKANLIK MAKAMI NA; Ġlgi: 18.03.2010 tarih ve 129

Detaylı

KARABÜK ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

KARABÜK ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU KARABÜK ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇERİK KARABÜK ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU 1 KARABÜK ÜNİVERSİTESİ DÖNER SERMAYE İŞLETMESİ 2014 YILI DÜZENLİLİK

Detaylı

AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2014 İÇİNDEKİLER KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU...

Detaylı

T.C. B A Ş B A K A N L I K Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü. Sayı : B.02.0.PPG.0.12-010-06/5464 30 NĠSAN 2010 GENELGE 2010/11

T.C. B A Ş B A K A N L I K Personel ve Prensipler Genel Müdürlüğü. Sayı : B.02.0.PPG.0.12-010-06/5464 30 NĠSAN 2010 GENELGE 2010/11 GENELGE 2010/11 Dokuzuncu Kalkınma Planında yer alan Ġstanbul un uluslararası finans merkezi olması hedefini gerçekleģtirmek üzere yapılan çalıģmalar kapsamında, Ġstanbul Uluslararası Finans Merkezi Stratejisi

Detaylı

İnsan Kaynakları Yönetiminin Değişen Yüzü

İnsan Kaynakları Yönetiminin Değişen Yüzü İnsan Kaynakları Yönetiminin Değişen Yüzü İnsan Kaynakları Yönetiminin Değişen Yüzü 21. yüzyılda Ģirketlerin kurumsallaģmasında, insan kaynakları yönetiminin Ģirketlerde etkin bir Ģekilde iģlemesi, giderek

Detaylı

3. Sınıflandırmanın bu baskısında aģağıdaki iģaretler kullanılmıģtır:

3. Sınıflandırmanın bu baskısında aģağıdaki iģaretler kullanılmıģtır: PATENT SINIFLARI KILAVUZU KULLANICI BİLGİLERİ 1. Konuların yerini, sembollerin kullanımını, ilkeleri, kuralları ve Sınıflandırmanın uygulamasını açıklayan, Uluslararası Patent Sınıflandırması ile ilgili

Detaylı

Mühendislik ve Mimarlık Fakültesinde Ekonomi Dersinin Önemi

Mühendislik ve Mimarlık Fakültesinde Ekonomi Dersinin Önemi 258 Mühendislik ve Mimarlık Fakültesinde Ekonomi Dersinin Önemi Ethem Tarhan 1 Özet Günümüzde öğretim üyeleri, Mühendislik ve Mimarlık Fakültesinde branģ dersleri olmayan ĠĢletme Yönetimi, Ekonomi, Pazarlama

Detaylı

NĠTEL ARAġTIRMA: AVUKATLARIN ULUSAL YARGI AĞI PROJESĠ (UYAP) UYGULAMA YAZILIMINA ĠLĠġKĠN GÖRÜġLERĠ

NĠTEL ARAġTIRMA: AVUKATLARIN ULUSAL YARGI AĞI PROJESĠ (UYAP) UYGULAMA YAZILIMINA ĠLĠġKĠN GÖRÜġLERĠ NĠTEL ARAġTIRMA: AVUKATLARIN ULUSAL YARGI AĞI PROJESĠ (UYAP) UYGULAMA YAZILIMINA ĠLĠġKĠN GÖRÜġLERĠ Doç. Dr. Abdurrahim KARSLI * Yrd. Doç. Dr. Fatih GÜRSUL ** Arş. Gör. Elif KARTAL *** ABSTRACT QUALITATIVE

Detaylı

Program AkıĢ Kontrol Yapıları

Program AkıĢ Kontrol Yapıları C PROGRAMLAMA Program AkıĢ Kontrol Yapıları Normal Ģartlarda C dilinde bir programın çalıģması, komutların yukarıdan aģağıya doğru ve sırasıyla iģletilmesiyle gerçekleģtirilir. Ancak bazen problemin çözümü,

Detaylı

MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇİNDEKİLER 1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU...

Detaylı

ARAŞTIRMA KONULARINI BELİRLEME TEKNİKLERİ

ARAŞTIRMA KONULARINI BELİRLEME TEKNİKLERİ ARAŞTIRMA KONULARINI BELİRLEME TEKNİKLERİ Yrd. Doç. Dr. Satı BOZKURT Ege Üniversitesi HemĢirelik Fakültesi Hemşirelikte Araştırma HemĢireler var olan doğruları gerçekleģtirmek, Alanlarına yeni bilgiler

Detaylı

00421 Gıda Mühendisliğinde Tasarım I

00421 Gıda Mühendisliğinde Tasarım I FİZİBİLİTE Fizibilite (yapılabilirlik) çalışması uzmanlık bilgi ve deneyimi gerektiren bir proje faaliyetidir. Bir yatırımı teknik, mali yönleri ve sektörel/ekonomik boyutları ile ortaya koyan, fikir olarak

Detaylı

OĞUZ ÇETĠN. KiĢisel Bilgi

OĞUZ ÇETĠN. KiĢisel Bilgi OĞUZ ÇETĠN KiĢisel Bilgi Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, NĠĞDE Tel: (388) 211 28 02-72, Cep: (505) 218 78 57 Faks: (388) 211 28 01 E-mail: oguzcetin@nigde.edu.tr oguz.cetin@windowslive.com cetinoguz80@gmail.com

Detaylı

İkinci Bölümde; Global hazır giyim ticareti senaryoları ve Türkiye için hedefler oluģturulmaktadır.

İkinci Bölümde; Global hazır giyim ticareti senaryoları ve Türkiye için hedefler oluģturulmaktadır. SUNUŞ Türk hazır giyim sektörü her dönem sürdürdüğü yatırım eğilimi ve özellikle dıģ talebe bağlı üretim artıģı ile ekonomik büyümenin itici gücü olmakta, yatırım, kapasite ve üretim artıģı ile emek yoğun

Detaylı

GÜNEY MARMARA KALKINMA AJANSI 2012-2014 YILLARI ĠÇ DENETĠM PLANI

GÜNEY MARMARA KALKINMA AJANSI 2012-2014 YILLARI ĠÇ DENETĠM PLANI GÜNEY MARMARA KALKINMA AJANSI 2012-2014 YILLARI ĠÇ DENETĠM PLANI ĠÇ DENETÇĠ YUNUS KUBAT (1347) PLAN TARĠHĠ 16/09/2011 BALIKESĠR-EYLÜL ĠÇĠNDEKĠLER I. GĠRĠġ... 1 II. AJANSIN TANITIMI... 1 III. STRATEJĠK

Detaylı

ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ

ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ 1 PROF. DR. İLKER ÖZDEMİR YRD. DOÇ. DR. OSMAN AYTEKİN 4 Çoğu ülkede, mühendislik dalında lisans derecesi, meslekte uzman olma yolunda ilk adımı oluģturur ve lisans programı

Detaylı

KARAYOLU TASARIMI RAPORU Tasarım Esaslarındaki Düzeltmeler ve Değişiklikler

KARAYOLU TASARIMI RAPORU Tasarım Esaslarındaki Düzeltmeler ve Değişiklikler KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KARAYOLU ĠYĠLEġTĠRME VE KARAYOLU TASARIMI RAPORU Tasarım Esaslarındaki Düzeltmeler ve Değişiklikler Haziran 2000 Önsöz Trafik Güvenliği Projesi Teknik ġartnamesi doğrultusunda,

Detaylı

BALIKESĠR ÜNĠVERSĠTESĠ 2014 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU

BALIKESĠR ÜNĠVERSĠTESĠ 2014 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU BALIKESĠR ÜNĠVERSĠTESĠ 2014 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU Ağustos 2015 ĠÇERĠK BALIKESĠR ÜNĠVERSĠTESĠ 2014 YILI DÜZENLĠLĠK DENETĠM RAPORU BALIKESĠR ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETMESĠ 2014 YILI DÜZENLĠLĠK

Detaylı

OKULÖNCESĠNDE TEMATĠK YAKLAġIM ve ETKĠN ÖĞRENME. Prof. Dr. Nilüfer DARICA Hasan Kalyoncu Üniversitesi

OKULÖNCESĠNDE TEMATĠK YAKLAġIM ve ETKĠN ÖĞRENME. Prof. Dr. Nilüfer DARICA Hasan Kalyoncu Üniversitesi OKULÖNCESĠNDE TEMATĠK YAKLAġIM ve ETKĠN ÖĞRENME Prof. Dr. Nilüfer DARICA Hasan Kalyoncu Üniversitesi Uzun yıllar öğretimde en kabul edilir görüģ, bilginin hiç bozulmadan öğretenin zihninden öğrenenin zihnine

Detaylı

T.C. Namık Kemal Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı 2009 Yılı Kurumsal Değerlendirme Raporu

T.C. Namık Kemal Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı 2009 Yılı Kurumsal Değerlendirme Raporu T.C. Namık Kemal Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı 2009 Yılı Kurumsal Değerlendirme Raporu Sürüm no. 2.0 Tekirdağ, Ocak 2010 İÇİNDEKİLER Sunuş... 4 1.Giriş... 5 2.Yönetici Özeti...

Detaylı

ÖĞR.GÖR.DR. FATĠH YILMAZ YILDIZ TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MESLEK YÜKSEKOKULU Ġġ SAĞLIĞI VE GÜVENLĠĞĠ PROGRAMI

ÖĞR.GÖR.DR. FATĠH YILMAZ YILDIZ TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MESLEK YÜKSEKOKULU Ġġ SAĞLIĞI VE GÜVENLĠĞĠ PROGRAMI ÖĞR.GÖR.DR. FATĠH YILMAZ YILDIZ TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ MESLEK YÜKSEKOKULU Ġġ SAĞLIĞI VE GÜVENLĠĞĠ PROGRAMI Dünya da her yıl 2 milyon kiģi iģle ilgili kaza ve hastalıklar sonucu ölmektedir. ĠĢle ilgili kaza

Detaylı

ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ 2014 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2015 İÇİNDEKİLER 1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ... 1 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN

Detaylı

FĠBA HAYAT SĠGORTA ANONĠM ġġrketġ Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu Dönem (01.01.2012-31.12.2012)

FĠBA HAYAT SĠGORTA ANONĠM ġġrketġ Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu Dönem (01.01.2012-31.12.2012) FĠBA HAYAT SĠGORTA ANONĠM ġġrketġ Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu Dönem (01.01.2012-31.12.2012) İşbu rapor Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından düzenlenerek 28.08.2012 tarih ve 28395 sayılı Resmi Gazete

Detaylı

DOĞU KARADENĠZDE HEYELAN SORUNUNUN ÇÖZÜMÜNE ĠLĠġKĠN DÜġÜNCELER

DOĞU KARADENĠZDE HEYELAN SORUNUNUN ÇÖZÜMÜNE ĠLĠġKĠN DÜġÜNCELER DOĞU KARADENĠZDE HEYELAN SORUNUNUN ÇÖZÜMÜNE ĠLĠġKĠN DÜġÜNCELER Kayıtlara göre, Doğu Kara Denizde heyelan sorunun varlığı 1929 dan beri bilinmektedir. Bu coğrafyada, özellikle can kaybına neden olan heyelanlardan

Detaylı

E-İmza Paketi Teklifi Sayfa 1 / 7 12.08.2014 GİZLİDİR

E-İmza Paketi Teklifi Sayfa 1 / 7 12.08.2014 GİZLİDİR E-ĠMZA PAKETĠ TEKLĠFĠ E-İmza Paketi Teklifi Sayfa 1 / 7 12.08.2014 1. YÖNETĠCĠ ÖZETĠ: Bu doküman Mersis Projesi için hazırlanan e-imza paketi teklifimizi içermektedir. E-imza Paketi; Ürün / Hizmet E-GÜVEN

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Türkiye Kalkınma Bankası Yayını TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. NİSAN HAZİRAN 2015 Sayı: 76. e-dergi OLARAK YAYINLANMAKTADIR.

İÇİNDEKİLER. Türkiye Kalkınma Bankası Yayını TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. NİSAN HAZİRAN 2015 Sayı: 76. e-dergi OLARAK YAYINLANMAKTADIR. Türkiye Kalkınma Bankası Yayını NİSAN HAZİRAN 2015 Sayı: 76 TÜRKİYE KALKINMA BANKASI A.Ş. Adına Sahibi İÇİNDEKİLER Ahmet BUÇUKOĞLU Genel Müdür ve Yönetim Kurulu Başkanı PAZARLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI FAALİYETLERİ

Detaylı

Türk Sağlık Politikalarının Oluşturulmasında Kalite ve Akreditasyon Olgusunun Etkileri

Türk Sağlık Politikalarının Oluşturulmasında Kalite ve Akreditasyon Olgusunun Etkileri Türk Sağlık Politikalarının Oluşturulmasında Kalite ve Akreditasyon Olgusunun Etkileri Dr.Per.Yb. Hakan AKIN Gülhane Askeri Tıp Fakültesi Dekanlık ve Baştabipliği Sunum Düzeni Yönetim Bilimi Bağlamında

Detaylı

ROMANYA TÜRK TOPLULUKLARI ÖRNEĞĠNDE ĠKĠ DĠLLĠLĠK

ROMANYA TÜRK TOPLULUKLARI ÖRNEĞĠNDE ĠKĠ DĠLLĠLĠK ROMANYA TÜRK TOPLULUKLARI ÖRNEĞĠNDE ĠKĠ DĠLLĠLĠK 1 NERĠMAN HASAN ROMANYA TÜRK TOPLULUKLARI ÖRNEĞĠNDE ĠKĠ DĠLLĠLĠK EDĠTURA UNĠVERSĠTARĂ, BUCUREġTI, 2011 3 Tehnoredactare computerizată: Angelica Mălăescu

Detaylı

TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU

TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU TÜRK PATENT ENSTĠTÜSÜ 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU Ağustos 2014 İÇİNDEKİLER KAMU ĠDARESĠNĠN MALĠ YAPISI VE MALĠ TABLOLARI HAKKINDA BĠLGĠ... 1 DENETLENEN KAMU ĠDARESĠ YÖNETĠMĠNĠN SORUMLULUĞU... 2

Detaylı

2014 YILI KĠLĠS 7 ARALIK ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU

2014 YILI KĠLĠS 7 ARALIK ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU 2014 YILI KĠLĠS 7 ARALIK ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ FAALĠYET RAPORU İÇİNDEKİLER SUNUġ... 4 I- GENEL BĠLGĠLER... 5 A. Misyon ve Vizyon... 5 B. Yetki, Görev ve Sorumluluklar... 6 Müdürün Görevleri...

Detaylı

2015-2016 Merkezi YerleĢtirme Puanına Göre Yatay GeçiĢ

2015-2016 Merkezi YerleĢtirme Puanına Göre Yatay GeçiĢ 2015-2016 Merkezi Yerl2015-2016 Merkezi Yerleştirme Puanına Göre Yatay Geçiş 2015-2016 Merkezi YerleĢtirme Puanına Göre Yatay GeçiĢ Yükseköğretim Kurulu BaĢkanlığı'nın Yükseköğretim Kurumlarında Önlisans

Detaylı

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ 2013 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2014 ĠÇERĠK ATATÜRK ÜNĠVERSĠTESĠ 1 ATATÜRK ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETMESĠ 12 T.C. SAYIġTAY BAġKANLIĞI ATATÜRK ÜNĠVERSĠTESĠ 2013 YILI

Detaylı

Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İngilizce Eğitim Programı için gerekli ek rapor

Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İngilizce Eğitim Programı için gerekli ek rapor 1/9 Cerrahpaşa Tıp Fakültesi İngilizce Eğitim Programı için gerekli ek rapor İçindekiler C2. ULUSAL TIP EĞĠTĠMĠ STANDARTLARINA ĠLĠġKĠN AÇIKLAMALAR... 2 1. AMAÇ VE HEDEFLER... 2 1.3. Eğitim programı amaç

Detaylı

NECMETTĠN ERBAKAN ÜNĠVERSĠTESĠ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU

NECMETTĠN ERBAKAN ÜNĠVERSĠTESĠ. 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU NECMETTĠN ERBAKAN ÜNĠVERSĠTESĠ 2013 YILI SAYIġTAY DENETĠM RAPORU Eylül 2014 İÇERİK NECMETTĠN ERBAKAN ÜNĠVERSĠTESĠ 1 NECMETTĠN ERBAKAN ÜNĠVERSĠTESĠ DÖNER SERMAYE ĠġLETMESĠ 22 T.C. SAYIġTAY BAġKANLIĞI

Detaylı

BİLGİLENDİRME POLİTİKASI 1) AMAÇ

BİLGİLENDİRME POLİTİKASI 1) AMAÇ BİLGİLENDİRME POLİTİKASI 1) AMAÇ DoğuĢ Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.ġ. bilgilendirme politikasını Ģirket üst yönetimi oluģturur ve Ģirket bilgilendirme politikasından üst yönetim sorumludur. ġirketimiz,

Detaylı

YALOVA ÜNĠVERSĠTESĠ 2015 YILI TOPLULAġTIRILMIġ PROJELERĠN ALT PROJE SEÇĠMĠ VE ÖDENEK TAHSĠSĠ HAKKINDA USUL VE ESASLAR BĠRĠNCĠ BÖLÜM

YALOVA ÜNĠVERSĠTESĠ 2015 YILI TOPLULAġTIRILMIġ PROJELERĠN ALT PROJE SEÇĠMĠ VE ÖDENEK TAHSĠSĠ HAKKINDA USUL VE ESASLAR BĠRĠNCĠ BÖLÜM YALOVA ÜNĠVERSĠTESĠ 2015 YILI TOPLULAġTIRILMIġ PROJELERĠN ALT PROJE SEÇĠMĠ VE ÖDENEK TAHSĠSĠ HAKKINDA USUL VE ESASLAR BĠRĠNCĠ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Hukuki Dayanak ve Tanımlar Amaç Madde 1- Bu usul ve esasların

Detaylı

Motivasyon Araçlarının ĠnĢaat Yönetimindeki Etkinliği

Motivasyon Araçlarının ĠnĢaat Yönetimindeki Etkinliği 6. İnşaat Yönetimi Kongresi, 25-26-27 Kasım 2011, Bursa 177 Motivasyon Araçlarının ĠnĢaat Yönetimindeki Etkinliği Hüseyin Çağlar Çöğür 1, M. Emin Öcal 2 Özet Ġnsanların iģlerini istekle yapmaları halinde

Detaylı