Eııuuaını tmmob makina mühendisleri odası yayınıdır

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Eııuuaını tmmob makina mühendisleri odası yayınıdır"

Transkript

1 ISSN Cilt : 7 Sayı : EYLÜL - EKİM 1996 Eııuuaını tmmob makina mühendisleri odası yayınıdır

2 J ' i İTABI ant ekonomisine! retim ekonomisin t. HAZIRLAYAN MAKINA THE CHAMBER ODASI ENGINEERS

3 Esus 2 YANSIMA 3 TÜRKİYE İMALAT SANAYİNDE VERİMLİLİK YÖNETİMİ: BİR ALAN ARAŞTIRMASI Sıtkı GÖZLÜ Türkiye'deki imalat sanayi kuruluşlarının verimlilik yönetimine ilişkin uygulamalarını incelemek amacıyla hazırlanan anketi yanıtlayan 108 kuruluşun sonuçları incelenmiştir. Cilt: 7 Sayı : 5 EYLÜL / EKİM 1996 tmmob makina mühendisleri odası yayınıdır Benzetim yazılımı seçimine yardımcı olmak amacıyla piyasadaki yazılımlar fiyat ve teknik açısından karşılaştırılarak, yazılım seçimi konusunda gözönüne alınması gereken faktörler sunulmuştur.- 24 İLETİŞİM: İSTEMCİ SUNUCU MİMARİSİ: BİLGİ İŞLEM UYGULAMALARINDA YENİ BİR BOYUT I ÇOK ÖLÇ KARAR VERME: YÖNTEMLERE BİR BAKIŞ Serpil SAYIN Çok ölçütlü karar verme kuramı ile ilgili problem grupları tanımlanarak, bu problem grupları için önerilen değişik çözüm yaklaşımları tartışılmaktadır. 1.8 GEREKSİNİMLERİNİZİ EN İYİ KARŞILAYACAK BENZETİM YAZILIMI SEÇİMİ Erkan BAYRAKTAR Sezer KADAYIFÇILAR Sayfa 18 Nafiz KURT 29 KİM KİMDİR? 30 SÜRELİ YAYINLAR YAYIN 31 POLİTİKASI 32 CONTENTS EYLÜL / EKİM September / October Cilt 7 Volume Sayı 5 No Makina Mühendisleri Odası Adına Sahibi Publisher MEHMET SOĞANCI Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Managing Editör M. Sait ATINÇ Yayın Sekreteri Technical asecretary Şehnaz KAPLAN Yayın Kurulu Publishing Board Mehmet Selim AKTÜRK M. Sait ATINÇ H. Kürşat SERTPOYRAZ N. Evin ÖZDEMİREL Nilgün BAYDAN Baskı Printed by Yeni Doğuş Matbaası (312) Grafik Dizgi Graphist Type Setting Gülsen FALCIOĞLU MMO (312) ANKARA Baskı Sayısı Circulation 3000 Yönetim Yeri Head Office TMMOB Makina Mühendisleri Odası Sümer Sok. 36/1 -A Kızılay - ANKARA Tel: (312) Fax : (312)

4 YANSIMA Bu sayımızdaki ilk yazıda Türkiye'de sanayi kuruluşlarında verimlilik'yönetimini değerlendirmek üzere yapılmış bir anketin sonuçları irdelenmekte ve değerlendirilmektedir. Sınırlı kaynakların etkin kullanımı sorunu işletmeleri verimliliği yükseltmeye yöneltmekte, ancak verimlilik üzerindeki etkenlerden işletme dışı olanların etkisi verimlilik çalışmalarını genellikle olumsuz yönde etkilemektedir. Araştırma bulguları, verimlilik konusundaki uygulamalarda başarılı sonuçlara ulaşmanın, ülkemizin genel ekonomik yapısı ile direk ilişkili olduğu sonucunu vermektedir. Bu sayımızda yer alan diğer iki çalışmadan birinde çok ölçütlü karar verme yöntemleri irdelenmekte; diğerinde ise benzetim yazılımı seçiminde işletme gereksinimlerine en uygun olanını belirlemeye yönelik bir yaklaşım ve pratik öneriler tanıtılmaktadır. Son yıllarda ülkemizde "Kalite" denildiğinde sokaktaki adamın dahi birşeyler söyleyebilmesi çok güzel ve sevindirici bir gelişme. Bir mühendisin ise kalite konusunda artık ne kadar duyarlı olması gerektiğini takdirlerinize bırakıyoruz. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) yaklaşımının müşteri odaklı, katılım esaslı, hataları önlemeye, bütünleşmeye ve gözden geçirmeye yönelik olması, onun bir işlevden çok bir yönetim biçimi olarak değerlendirilmesini gerektirmektedir. Değişim ve sürekli gelişmeyi hedefleyen TKY'nin temelleri; modern kalite anlayışının öncüleri olarak tanımlayabileceğimiz Deming ve Juran'ın 1940'lann sonlarında ortaya koydukları küresel yönetim yaklaşımına ve ilgili yöntemlere dayanır yılından başlayarak Japonya'da verilmeye başlanan Deming Ödülü ve Kalite Yönetim Ödülü bu gelişmeyi yalnız teşvik etmekle kalmamış, yaygınlaşmasını ve gelenekselleşmesini de sağlamıştır. ABD'de TKY'nin bir yönetim biçimi olarak kabul görmesi ancak 1980'lerde gerçekleşmiş ve 1987 yılından başlayarak Balridge Ödülü verilmeye başlanmıştır. Avrupa da bu gelişmelere 1988 yılında kurulan "Avrupa Kalite Yönetim Vakfı" (EFQM) ile katıldı. Avrupa şirketlerini harekete geçirmek ve desteklemek amacı ile "Toplam Kalite için Avrupa Modeli "ni geliştiren EFQM, 1991 yılında Avrupa Kalite Kuruluşu ve Avrupa Komisyonu'nun desteği ile "Avrupa Kalite Ödülü"nü tanıtarak bu ödülün başlatılmasına, öncülük etti. Ve, 1996 yılında "Avrupa Kalite Ödülü" adı altında dağıtılan 4 ödülün ikisi Türkiye'ye geldi; hem de birisi büyük ödül olarak!... Bu gelişme, TÜSİAD/KALDER tarafından dağıtılan ve henüz 4 yıllık geçmişe sahip kalite ödülü uygulaması bulunan ülkemiz açısından gurur verici olduğu kadar umut vericidir de. Küresel rekabet ortamında ülke ve ülkemiz işletmeleri olarak avantaj sağlamamızda kaliteyi belirleyici unsur haline getirme yönünde yapılacak her çabanın toplum refahımızı yükseltmede oynayacağı önemli rolün tüm mühendislerimizin bilincinde yer alması umudu ile... Saygılarımızla, EM Yayın Kurulu

5 TÜRKİYE İMALAT SANAYİNDE VERİMLİLİK YÖNETİMİ: BİR ALAN ARAŞTIRMASI Bu çalışmanın amacı Türkiye imalat sanayi kuruluşlarının verimlilik yönetimine ilişkin uygulamalarını incelemektir. Bu amaç için hazırlanan anket 250 sanayi kuruluşuna gönderilmiş ve 108 kuruluş tarafından yanıtlanarak iade edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre kuruluşlar genellikle verimliliğin önemini kabul etmektedirler. Ancak elde edilen yanıtlan istatistiksel olarak anlamlı yorumlayabilmek mümkün olamamıştır. Türkiye imalat sanayi kuruluşlarının verimlilik ile ilgili uygulamaları, işletmelerin iç etmenlerinden çok dış koşullar tarafından biçimlenmektedir. Türkiye ekonomisindeki istikrarsızlık, işletmelerin tutarlı politika ve stratejiler uygulayabilmelerini güçleştirmektedir. Verimlilik yönetimine ilişkin çalışmaların "modayı izlemek" davranışı olduğu yorumunu yapmak mümkündür. The purpose of this study is to analyze productivity management styles in the Turkish manufacturing companies. A çuestionnaire was designed and sent to 250 manufacturing organizations and 108 responses were collected back. The study has revealed that the ımportance of productivity has been accepted generally. However. the responses can not be 'ınterpreted as statistically significant results. The productivity practices in the Turkish manufacturing organizations are infleunced by external forces rather than internal factors. The unstable eccnomic conditıons in Turkey create difficulties tor the managers to pursue stable and sound productivity polıcies and strategies. The productivity management practice m the Turkish organizations can be described as a behaviour of "following the fashion." GİRİŞ İŞLETMELERDE VERİMLİLİK YÖNETİMİ Ekonomikbüyümenin önemli bir etkeni olarak verimlilik, Kavram ve uygulama alanı gelişmekte olan ülkelerde son olarak verimlilik, farklı bilim yıllarda büyümenin analizinde dallarını ilgilendirmekte ve çok odak noktası haline gelmiştir, değişik alanda karşımıza çık- Kaynakların etkin kullanımı ile maktadır. Bununla beraber posermayenin büyümesi ve yatı- jtjka> ekonomi, psikoloji, mürımların artması, ekonomik bü- j hend Siik ve işletmecilik gibi yümede kuşkusuz ki etkili oldeğj jk perspektiflerden bakılsa maktadır. Ancak sınırlı kaynak- i jign, taların etkin kullanımı sorunu, ı n m m dahj v e r i m j k He teme değişmediği görülmektedıkkatlerın verimliliğin lyıleştırıl-.., 3 Y Tarihsel gelişim içerisinde SS 8 l SlîS e y Bu u n SK! Türkiye'de verimlilik yönetimi ile v f rimlilik kavramın, ilk defa ele ilgili çalışmalar yapan imalat alanlar v f tanımlayan lar ıktı- Prof. Dr. sanayi kuruluşlarının elde etsat Ç lar olmuştur. Ikt.sat bilimi, Sıtkı GÖZLÜ tikleri sonuçların ortaya çıkarıl- '"san istek ve gereksinimlerini ması ve sorunların belirlenmesi karşılamak amacıyla mal ve İJ.Ü. İşletme Fakültesi amaçlanmıştır. hizmetlerin üretimi, dağılımı ve mı*. i e».,.. c 1QQ Cilt : 7 Şayi : 5 IVVÖ

6 tüketimi konularıyla uğraşmaktadır. Bu bağlamda üretimin nitelik ve nicelik yönünden artırılarak toplumsal refahın iyileştirilmesini amaçlamaktadır. Üretimin artırılması başlıca iki yol kullanılarak gerçekleştirilmektedir. Bunlardan birincisi toprak, emek, sermaye ve doğal kaynaklar gibi üretim faktörlerinin daha büyük mliktarlarda kullanılması, diğeri ise bu türden üretim girdilerinin daha etken yöntemlerle tüketim çıktılarına dönüştürülmesidir. Verimlilik, burada sözü edilen ikinci yol ile ilgili bir kavramdır. Buna göre verimliliği herhangi bir üretim sürecinde girdilerle çıktılar arasındaki oran ile ilgili bir etkenlik kavramı biçiminde tanımlamak mümkündür. Birinci yol ise İngilizce'de "producibility" kavramının karşılığı olarak Türkçe'de kullanılması mümkün olan "üretebilirlik" terimi ile açıklanabilen bir olgudur. Genel olarak örgütsel sistem performansının yedi temel ölçüsü bulunduğu kabul edilmektedir. Bu ölçüler; verimlilik, etkenlik, etkililik, kalite, karlılık, iş yaşamının kalitesi ve yenilik olarak ifade edilmektedir. Bu ölçülerden verimliliği herhangi bir üretim sürecinde girdilerle çıktılar arasındaki oran ile ilgili bir etkenlik kavramı biçiminde daha önce tanımlamıştır. Bunlardan etkenlik ölçüsü, beklenen standart çıktı ile elde edilen gerçek çıktı arasındaki oran tarafından temsil edilirken etkililik, üretim hedeflerinin elde edilme derecesini belirtmektedir. Kalite ölçüsünü bir sistemin gereksinimlere, spesifikasyonlara ve beklentilere uygunluk derecesi olarak tanımlamak mümkündür. Karlılık ölçüsü, toplam gelirler ile toplam maliyetler arasındaki ilişkiyi göstermektedir. İş yaşamının kalitesi, sistem üyelerinin sistemin sosyal ve teknik yönleriyle uyumunu saptamakta, yenilik ise yaratıcılık olgusu ile açıklanmaktadır. Verimliliğin birçok örgütsel sistem performans ölçüsü ile bağlantısı olması nedeniyle bir örgütte bu ölçülerin değişik bileşimlerinin bulunması mümkündür. Örneğin, bir örgütsel sistemin etkili ve etken olabilmesi ancak kar etmeyen bir durumda olması mümkün olduğu gibi, kar eden ancak etkili olmayan bir durumda bulunması da mümkündür. Verimlilik kavramının karmaşıklığı nedeniyle verimliliği etkileyen etmenlerin değişik biçimlerde ele alınarak açıklandığı görülmektedir. Örneğin, Prokopenko bir işletmede verimliliğin iyileştirilmesini etkileyen etmenleri içsel ve dışsal olmak üzere başlıca iki kümeyerayırmaktadır. Bunlardan içsel etmenleri sert Ve yumuşak etkenler, dışsal etmenleri ise yapısal düzenlemeler, doğal kaynaklar, devlet ve alt yapı olarak belirlemektedir [Prokopenko, 1987]. Değişik yapıya sahip uzmanların ve kişilerin, verimliliği değişik biçimlerde algılanmaları ve yorumlamaları nedeniyle verimlilik kavramı değişik biçimlerde anlaşılmaktadır. Bu bağlamda verimlilik; iktisatçılar, mühendisler, işletme yöneticileri, muhasebeciler ve personel yöneticileri tarafından değişik biçimlerde tanımlanmakta ve ölçülmektedir [Sumanth, 1985]. a) İktisatçılar verimliliğin ölçülmesinde indeks, üretim fonksiyonu ve girdi-çıktı yaklaşımlarını uygulamakta ve genellikle emek verimliliği gibi kısmi ölçüler kullanılmaktadır. b) Mühendisler açısından verimlilik; birim zaman başına sağlanan üretim, birim emeksaat başına sağlanan üretim, birim malzeme girdisi başına sağlanan üretim ve makine yararlanma oranı gibi fiziksel değerler olarak ifade edilmektedir. c) İşletme yöneticileri ise şirketin karlılığını gösteren verimlilik ölçüleri ile ilgilenmekte ve işletmenin genel'yönetim politikasını gözönünde bulundurmaktadırlar. d) Muhasebeciler, verimliliğe birim maliyetler ve sermaye bütçeleme açısından yaklaşmaktadırlar. e) Personel yöneticileri veya daha genşl anlamda davranış uzmanları; iş örgütlerinde insan verimliliğini, toplam çalışma saatleri içinde harcanan emek-saat olarak tanımlanmaktadırlar. Hangi yapıya sahip uzman tarafından kullanılırsa kullanılsın temel olarak üç tür verimlilik tanımının bulunduğu belirlenmiştir. Bunlar; kısmi verimlilik, toplam faktör verimliliği ve toplam verimlilik oranlarıdır. Ancak verimlilik kavramının yaşama geçirilmesindeki çeşitli güçlükler, işletme yöneticilerinin uygulamada verimlilik ile ilgili farklı ölçüler, indeksler ve oranlar kullanılmasına yol açmaktadır [Mahoney, 1988] [Sink, 1985]. A.B.D.'nde 61 imalat sanayi kuruluşunu kapsayan bir alan araştırmasında, bildirilen verimlilik göstergelerinin %80.4'ünün standart dışı olduğu saptanmıştır. [Sumanth, 1981]. Bir işletmede verimlilik yönetimi, disiplinler arası ve geniş perspektifi olan bir işlevdir. Kalite yönetimi, planlama, iş ölçümü, bütçeleme, muhasebe ve personel işlevleriyle etkileşim içerisindedir. Verimlilik yönetiminin temel öğelerini verimliliğin planlanması, ölçümü, değerlendiril- T^UkTT^Tffc* ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ Cilt: 7 Sayı :

7 mesi, denetimi ve iyileştirilmesi çalışmaları oluşturmaktadır. Bu çalışmaların temel amacı, mamul veya hizmetlerin üretimi, dağıtımı ve satışı ile ilgili işlemlerde maliyetlerin azaltılmasıdır. Bu kapsam içinde çalışanlarda verimlilik bilincinin oluşturulması, verimlilik ile ilgili stratejik planların hazırlanması, ölçme, değerlendirme, denetim ve iyileştirme strateji ve tekniklerinin oluşturulması ve bu bileşkenlerin tümünün etkili olarak yaşama geçirilmesi çalışmaları gerçekleştirilmektedir. A.B.D.'nde bazı sanayi ve hizmet işletmelerinde verimlilik yönetimin sorumluluğu; "Verimlilik Müdürü", "Verimlilik Koordinatörü" veya "Verimlilik Yöneticisi" unvanına sahip yetkili kimselere verilmektedir [Sumanth, 1985]. İngiltere'deki sanayi ve hizmet işletmelerinde ise verimlilik ile ilgili sorumluluk ve görevlerin, örgütlerin alt kademelerine verildiği bildirilmektedir [Stainer, 1991]. Verimliliğin planlaması, verimlilik düzeyleri ile ilgili hedeflerin belirlenmesi amacını güden bir faaliyet olarak düşünülmektedir. Verimliliğin iyileştirilmesi ise daha yüksek verimlilik elde edilmesi amacıyla çeşitli tekniklerin uygulamaya konulması çalışmalarını kapsamaktadır. Sumanth ve Omachonu yaptıkları bir araştırmada elliden çok verimlilik iyileştirme tekniği saptamış ve bunları beş küme halinde sınıflandırmıştır. Bunlar; teknoloji temelli, çalışan temelli, mamul temelli, görev temelli ve malzeme temelli teknikler olup endüstri mühendisliği, pazarlama, sistem kontrol, psikoloji vb. disiplinler ile ortak kesitleri olan tekniklerdir [Sumanth ve Omachonu, 1982]. ARAŞTIRMA VE BULGULAR Tstb 1. Türkiye'de faaliyet gösteren 250 sanayi kuruluşuna gönderilen anket, 108 kuruluş tarafından yanıtlanmış ve iade edilmiştir. Anketlerin gönderilmesine Kasım 1994 tarihinde başlanmış ve toplanması yaklaşık 5 ay sürmüştür. Ankete katılan 108 kuruluşun %28'P kamu, %72'si ise özel sektörde faaliyet göstermektedir. Anket sonuçları, kuruluşların %28'inin değişen oranlarda yabancı sermaye ile ortaklığı bulunduğunu göstermektedir. Çalışan kişi sayısına göre bu kuruluşların %4'ü küçük ölçekli işletme (0-50 kişi), %48'i orta ölçekli işletme ( kişi) ve diğer %48'i ise büylük ölçekli işletme (500 kişiden fazla) ayrımına girmektedir. Ankete katılan kuruluşlar, yıllık satışları itibariyle değerlendirildiği takdirde %5'inin 100 milyar TL.'den az, % 45'inin 101 milyar ile 1 trilyon TL, arasında, %43'ünün 1 trilyon ile 5 trilyon TL. arasında ve diğer %7'sinirı 5 tirilyon TL.'den fazla yıllık satış miktarlarına sahip olduklar! saptanmaktadır. Bu kuruluşların %72'si halen verimlilk ölçümü ile ilgili çalışmalar yürüttüğünü bildirmektedir. Verimlilik ölçümü ile ilgili çalışmalar yapmadığını bildiren diğer %28, Tablo 1 'de belirtilen nedenleri engel olarak göstermektedir. Verimlilik ölçümü hakkında bilgi eksikliği mevcuttur VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜNDEKİ ENGELLER Verimlilik ölçümünün yapılmasında işgücü sorunları mevcuttur. Bugünkü mamul kalitesi pazar ve müşteri ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Finansal güçlükler verimlilik ölçümünün yapılmasına elvermektedir. İşletmenin içinde bulunduğu koşullar verimlilik ölçümünün yapılması için uygun değildir Çok Önemli Kuruluş Önemli Sayısı Az Önemli Yukarıdaki Tablo 1 'de görüldüğü gibi verimlilik ölçümünde karşılaşılan temel engellerin başında "verimlilik ölçümü hakkında bilgi eksikliğinin" ve "işletmenin içinde bulunduğu uygun olmayan koşulların" geldiği görülmektedir. "İşgücü sorunları' ve "mamul kalitesinin tatmin edici olması" ikinci sırasında önemli engeller olarak belirtilmektedir. "Finansal güçlüklerin" az sayıda kuruluş tarafından engel olarak belirtildiği görülmektedir. Verimlilik ölçümünde temel alınan öğeler ile ilgili yanıtlar toplu halde Tablo 2'de görülmektedir. Bunların başında "kalite, dolaysız üretim işçiliği, üretim programları ve stok kontrolü" gelmektedir. Bu öğeleri "kar,- dolaylı üretim işçiliği, malzeme, satışlar, tüm çalışanlar ve enerji" izlemektedir I 3 CUt: 7 Sayı: ÜMnTICTDT H/ITTlXI7VnVIOT <"<,

8 Tablo Z VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜNDE TEMEL ALINAN ÖĞELER Kalite Dolaysız üretim işçiliği Üretim Programları Stok kontrol u Kar Dolaylı üretim işçiliği Malzem e Satışlar Tüm çalışanlar Enerj i Satın alma işlemleri Teçhizat Sunulan hizmetler Tesis Alacakla r Borçlar Büro işçiliği Taşıma Diğer Kuruluş Sayısı "Satın alma işlemleri, teçhizat, sunulan hizmetler, tesis ve alacaklar" gibi öğeleri; "borçlar, büro işçiliği ve taşıma" en son sırada işlemektedir. 'Buna göre işletmelerin verimlilik ölçüm ve değerlendirme çalışmalarını üretim bölümünde yoğunlaştırdıkları sonucu ortaya çıkmaktadır. Tablo 3'teki sonuçlar da bu hususu doğrular niteliktedir. Tebk> a Üretim Büro UYGULANAN İŞ STANDARTLARI Destek hizmetler Diğer Kuruluş Sayısı Tablo 3'te görüldüğü gibi ankete katılan kuruluşların yaklaşık %85'i iş standartları uygulandığını bildirmektedir. Uygulanan iş standartlarının başında üretim ile ilgili standartlar gelmekte, bunu büro ve destek hizmetleri ile ilgili standartlar izlemektedir. İşletmelerin yaptığı değerlendirmeye göre verimliliği etkileyen etmenler toplu halde Şekil 1 'de görülmektedir. Bunların başında "iş gücünün niteliği ve yapısı" gelmektedir. Bu etmeni "tesis, makine ve teçhizat yatırımları, teknolojik gelişme ve malzeme, ara girdi"' izlemektedir. "Yönetim politikaları ve çalışma ahlakı" gibi etmenleri önem sırasına göre "kapasite kullanım oranı, işletmenin örgütsel yapısı, enerji maliyetleri, sermaye/emek oranı ve yasal düzenlemeler" izlemektedir. Buna göre kuruluşlar açısından verimlilik yönetiminde iş gücünün niteliği ve yapısı, tesis, makine ve teçhizat gibi sermaye yatırımları, teknoloji ve malzeme başta gelen öğeler olarak gösterilmektedir. Dolayısıyla doğrudan üretim sürecini etkileyen etmenler, verimlilik yönetiminde en temel öğeler olarak algılanmaktadır. Bu sonuç, Tablo 2 ve 3'den ortaya çıkan sonuçlarla uyum halindedir. Verimliliğin iyileştirilmesine ilişkin olarak bildirilen sorunlar toplu halde Şekil 2'de gösterilmektedir. Buna göre en önemli sorunun "dağınık otorite ve etkinsizlik nedeni gecikmeler" olduğu görülmektedir. "Takım çalışmasında çözümlenemeyen uyuşmazlıklar ve güçlükler ile çalışanlar arasındaki güdüleme eksikliği" önemli sorunların başında gelmektedir. "Verimliliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesindeki teknik yetersizlikler, gerçekleşemeyen programların yol açtığı geç teslimat", diğer önemli sorunlar arasında belirtilmektedir. "Verimlilik ile eşdeğer ölçüt olmadan verilen ödül ve teşvikler, modası geçmiş yasalar ve yasal zorlamalar, uzmanlaşmanın yol açtığı monotonluk ve can sıkıntısı" kuruluşlar tarafından bildirilen diğer sorunlardır. Bu sonuçlara göre işletmeler örgütsel ve yönetsel etkinsizlığin yanında üretim işlemlerindeki etkensizliklerin, verimliliğin iyileştirilmesinde en başta gelen sorunlar olduğunu belirtmektedirler. Şekil 3'de ankete katılan kuruluşların uyguladıkları iyileştirme teknikleri ile ilgili yanıtları görülmektedir. Buna göre iyileştirme tekniklerinin başında "kalite yönetimi, üretim programlama, malzeme yönetimi ve envanter kontrolü" gibi doğrudan üretim sürecini ilgilendiren teknik ve yöntemler gelmektedir. "Eğitim ve öğretim ile hedeflere göre yönetim" gibi iyileştirme tekniklerini "bilgisayar desteklr teknikler, iş ölçümü, bakım yönetimi, araştırma ve geliştirme ve mamul ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ Cilt: 7 Sayı:

9 İŞGÜCÜ î TESİS. MAKJr-JA. TEÇH. J MALZEME. ARA GİRDİ I SERMAYE/EMEK TEKNOLOJİK GELİŞME KAPASİTE KULLANIMI YASAL DÜZENLEME ÖRGÜTSELYAR ENERJİ MALİYETLERİ YÖNETİM POLİTİKASI ÇAUŞMA AHLAKI 0 Şekil 1. Verimliliği Etkileyen Etmenler TEKNİK YETERSİZ ÖDÜLVE TEŞVİK DAĞINIK OTORİTE GÜDÜLEME EKSİK. GEÇ TESLİMAT UYUŞMAZLIK YASALAR MONOTONLUK I Seki Z Verimliliğin İyileştirilmesinde Sorunlar İ TARTIŞMA VE DEĞERLENDİRME standartlaştırma" izlemektedir. Bu sonuçlara göre kuruluşların önem verdikleri verimlilik iyileştirme tekniklerinin genellikle üretim işlemlerinin etkenliğini artırmaya yönelik teknikler olduğu saptanmaktadır. Araştırma kapsamındaki sanayi kuruluşlarının büyük çoğunluğu, istanbul Sanayi Odası tarafından yapılan değerlendirmeye göre Türkiye'nin en büyük 500 sanayi kuruluşu arasına girmektedir. Bu işletmeler modern teknolojinin kullanıldığı, oldukça nitelikli iş gücünün istihdam edildiği ve göreli olarak ileri yönetim tekniklerinin uygulandığı üretim örgütleridir. Bu çerçeve içinde değerlendirildiği takdirde verimlilik bilincine sahip olmaları GRUP TEKNO. BİLGİSAYAR MdUİTCHKJ. BAKIM YöKKTM fihaksal TEŞVİK. ÖDÜLLENDİRME İŞ ZEKOİKLEfTİR. İş CCHlf LETMC KATILIMCI YÖ1 md.qor.y6k. cttrm. ÖÖRCTM KOLOYNUM CCULÂHMRIM DEÖER MOH. MAMUL ÇCŞtT. MAMUL DASrTLŞÇ. MAMUL STÂMDÂR: üla 11,7» İ.O4 12.» 12,45 11»? 12,11 12.» I2.8S I2.U M 2.» » 13, REKLAM, PROMOS. METOT MOR. 1? ÖLÇÜMÜ İÇ TASARM İŞ DCĞCRLCHDİİL İÇ GOVCNÜfi TAS. ERGONOMI ÜRETIM PROGR. NVAHTM KOıIT. MALZEME YÖHCT. KAıITEYÖKETM 12,37 12,33 I2.S2 Itn S,03 I3.Î ,34- I3.7C O.t 1.8 ŞBU 3 Verimliliğin iyileştirilme Teknikleri Cilt: 7 Sayı: l\/f Tlirr l XTT»TO /

10 doğaldır. Anket sonuçları da bu olguyu ortaya koymaktadır. Bununla beraber anketten elde edilen sonuçlar üzerinde uygulanan faktör analizi anlamlı sonuçlar vermemiştir. Dolayısıyla anketten elde edilen sonuçları istatistiksel olarak anlamlı yorumlayabilmek mümkün değildir. Bunun yanında ankete katılan kuruluşlar; çalışan kişi sayısına, benzer üretim süreçlerini kullanan sektörlere, yabancı sermaye ortaklığı olup olmadığına ve yıllık satışlarına göre kümelendirilmiş ve verimlilik yönetiminde ne gibi farklılıkları olduğu yorumlanmaya çalışılmıştır. Ancak anlamlı yorumla elde etmek mümkün olamamıştır. İmalat sanayi kuruluşlarının verimliliğin önemimi kavramış olmakla birlikte verimliliğin yönetimi konusunda uyguladıkları politikaları açıklamak güçtür. Diğer yandan anket yollanan 250 kuruluştan 108 adetinin yanıtlarını göndermiş olması göz önünde bulundurulması gereken bir olgunun varlığını göstermektedir. Türkiye imalat sanayi kuruluşlarında verimlilik yönetimine ilişkin çalışmaların "işlerin daha da kötüye gitmesini önlemek" veya "modayı izlemek" davranışı olduğu yorumunu yapmak mümkündür. Gejjşmekte olan bir ülke olarak Türkiye'nin diğer gelişmekte olan ülkeler gibi istikrarsız ekonomik yapıya sahip olduğu bilinen bir olgudur. Yüksek enflasyon, işsizlik, gelir dağılımındaki dengesizlikler; makro ekonomik dengelerin sağlanmasında güçlükler yaratmaktadır. Bu türden etmenler doğal olarak işletmeleri de olumsuz yönde etkilemektedir. İşletme yöneticileri için strateji oluşturmak, planlama yapmak ve geleceği kestirmek, Türkiye gibi istikrar kazanmamış ortamlarda çok güç olmaktadır. Makro değişkenlerin denetlenmesinin çok güç olduğu bir ülkede, işletmelerin tutarlı yönetim politikaları izlemelerinin kolay olmayacağı.açıktır. Verimliliğin iyileştirilmesinde en önemli etkenlerin başında kuşkusuz ki teknoloji gelmektedir [Kao ve diğerleri, 1995]. Anket sonuçlarına göre imalat sanayi kuruluşları da teknolojinin verimliliği etkileyen önemli etkenler arasında olduğunu bildirmektedirler. Ancak Türkiye'nin bilim ve teknoloji sıralamasında dünya ülkeleri arasında arka sıralarda geldiği bilinen bir hususdur [Kazgan, 1994]. Bunun yanında ileri teknoloji kullanımı ile ilgili alan araştırmaları da Türkiye imalat sanayinin teknolojik düzeyi hakkında olumlu sonuçlar vermemektedir [Taşkın ve diğerleri, 1995]. Boratav, Türel ve Yeldan tarafından gerçekleştirilen bir çalışmada son orıbeş yıl içinde Türkiye ekonomisinin hızlı büyümediği ortaya konmaktadır [Boratav, Türel ve Yeldan, 1995]. Türkiye'de tasarruf oranlarının ileri sanayi ülkelerine göre oldukça düşük olması ve buna bağlı olarak yatırımların da istenen düzeyde gerçekleşememesi, sanayinin genel verimlilik düzeyini olumsuz yönde etkilemektedir. Türkiye'nin en büyük 500 sanayi kuruluşunu kapsayan bir başka araştırmada yılları arasında emek, sermaye ve toplam verimlilik göstergeleri incelenmiştir [Özmucur, 1993]. Bu araştırmanın sonuçlarına göre 1982 yılı ile 1992 yılı karşılaştırıldığında verimlilikte artışlar elde edilmiş olduğu görülmektedir. Ancak bu yıllar arasında verimliliğin bazı yıllarda azalmalar gösterdiği ve daha sonraki yıllarda tekrar artmaya başladığı saptanmaktadır. Bu araştırmalardan elde edilen sonuçlara göre Türkiye imalat sanayi kuruluşlarının oldukça istikrarsız iktisadi ortamlarda faaliyet gösterdikleri belirlenmektedir. Diğer yandan son yıllarda uygulanan iktisadi politikaların da verimlilik artışlarında önemli etkiler sağladığını söylemek mümkün değildir. Foroutan tarafından gerekçekleştirilen bir araştırmada 1980 yılından sonra Türkiye'de uygulanan serbest ticaret politikalarının, özel sektörde faaliyet gösteren imalat sanayi kuruluşlarında mütevazi ölçüler içinde verimlilik artışları sağladığı bildirilmektedir [Foroutan, 1991]. Aynı araştırmada kamu sektöründe faaliyet gösteren imalat sanayi kuruluşlarındaki verimlilik artışlarının ise başka nedenlerden ortaya çıktığı belirtilmektedir. Buna benzer olarak 1980'li yılların ortalarından itibaren Bolivya'da uygulanan serbest ticaret politikasının da imalat sanayi kuruluşlarında verimlilik artışları sağladığını gösteren kanıtlar bulunmadığı tir değer araştırmada bildirilmektedir [Jenkins, 1995]. Ay-. doğuş tarafından gerçekleştirilen araştırmada da Türkiye imalat sanayinde yılları arasında ihracat artışı ve ithal ikamesinin toplam faktör verimliliğindeki değişmelerin önemli birer açıklayıcısı olmadıkları ortaya konmuştur [Aydoğuş, 1993] yılları arasında Türkiye imalat sanayi kuruluşlarında katma değer, ücretler ve istihdam arasındaki ilişkileri inceleyen bir diğer araştırmada ise sağlanan verimlilik artışlarının gerçek ücretlerdeki aşınmadan kaynaklandığı bildirilmektedir [Şenesen ve Erol, 1995]. Türkiye imalat sanayinde verimlilikte yıllara göre belli 8 Fl\TTMTPTinf»*TTT I7XTlMPf irit ' u>mısua ı J\I IVIVJrucnısıcıı^ıVTI Cilt: 7 Sayı:

11 düzeyde artışlar sağlandığını yapılan çeşitli araştırmalar göstermektedir. Ancak verimlilik artışlarının büyük yatırımlar, ileri teknolojinin yaygın biçimde uygulanması, tesis ve teçhizatın zamanında yenilenmesi, sınai üretimde kullanılan malzeme ve enerji girdilerindeki maliyet indirimleri veya gerek iç pazar ve gerekse dış pazardaki önemli talep artışları sonucu kapasitenin tam kullanımı gibi nedenlere bağlı olduğunu söylemek mümkün değildir. Türkiye'de gelir dağılımının son yıllarda emekçiler aleyhine bozulması, kazanç paylaşımının uygulanmadığını göstermektedir. Halbuki verimliliğin iyileştirilmesinde "kazanç paylaşımı" uygulamasının çok önemli bir etken olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur [Shepard, 1994]. Kalite çemberleri gibi "katılımcı yönetim" uygulamalarının da Türkiye imalat sanayinde yaygın olarak uygulanmadığı çeşitli araştırmalarla saptanmıştır [Gözlü, 1993] [Düren, 1990]. Emek arzının emek talebine göre yüksek ve işsizliğin önemli boyutlarda olduğu bir ülkede çalışanların güdülenmesi ve doyumu, işletme yöneticileri tarafından gerekli ve zorunlu bir etken olarak görülmemektedir. Anketlere verilen yanıtlardan çıkan genel sonuç ta kuruluşların verimlilik yönetiminde üretim işlemlerinin etkenliği üzerinde yoğunlaştıklarını ve bu hususa önem verdiklerini göstermektedir. Türkiye imalat sanayi kuruluşlarında verimlilik yönetimi ve politikaları, işletmelerin iç etkenlerinden çok dış etkenler tarafından etkilenmekte ve biçimlenmektedir. Türk sanayinin nitelikli insan gücü bakımından önemli birikimi olmasına karşın ülke ekonomisinin yapısal bozukluğu ve istikrarsızlığı, verimliliğin planlanması ve iyileştirilmesine ilişkin politikaların oluşturulmasını ve yürütülmesini güçleştirmektedir. Verimlilik yönetimine ilişkin çalışmaların "işlerin daha da kötüye gitmesini önlemek" veya "modayı izlemek" gibi nedenlere bağlı olarak gerçekleştirildiğini söylemek mümkündür. KAYNAKÇA 1. AYDOĞUŞ, O., "Türkiyede İmalat Sanayinde İthal İkamesi, ihracat Artışı ve Toplam Faktör Verimliliği İlişkileri: ", ODTÜ Gelişme Dergisi. 20(4) BORATAV, K., Türel, O., ve Yekten, E, "The Turkish Economy in : A Balance Sheet, Problems and Prosects" METU Studies in Development. 22 (1), 1-36, DÜREN, A.Z., İsletmelerde Kalite Çemberleri. Evrim Basım Yayın Dağıtım, İstanbul, FOROUTAN, F., "The Effect of Trade Reioım in Turkey on Productivity: " I. Verimlilik Kongresi. Bildiriler, , Ankara, Kasım GÖZLÜ, S., "Ouality Circle Activities in the Turkish Establishments", Comouters and Industrial Engeneering. Cilt 25, No. 1-4, 37-40, JENKINS, R., "Does Trade Liberalization Lead to Productivity Increases? A Case Study of Bolivian Manufacturing", iournal of International Development. Cilt 7, No. 4, , KAO, C. ve diğerleri, "Productivity Improvent: Efficiency Approach vs. Effectiveness Approach", Omega. International Journal of Management Science. Cilt 23. No. 2, , KAZGAN, G., Yeni Ekonomik Düzen'de Türkiye'nin Yeri, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul MAHONEY, T.A., "Productivity Defined: The Relativity of Efficiency, Effectiveness, and Change", Productivitv in Organizations içinde, John P. Champbell ve diğerleri (Der.), Jossey-Bass Publishers, San Francisco, 13-39, ÖZMUCUR, S., "Productivity and Profitability in the 500 Largest Firms of Turkey, ", Boğaziçi Journal Review of Social. Economic and Administrative Studies. Cilt 7, No. 1-2, 63-71, PROKOPENKO, J., Productivitv Management. International Labour Organization, Geneva, SHEPARD III, E.M., "Profit Sharing and Productivity: Further Evidence From the Chemicals Industry", Jrv dustrial Relations. Cilt 33, No. 4 (Ekim), , SINK, D.S., Productivitv Management: Planning. Measurement and Evaluation, Control and Improvement, John VViley and Sons, New York STAINER, A.I., "Productivity Practices in the United Kingdom", Production Research: Approaching the 21 st Centurv içinde, M. Pridham ve C. O'Brien (Der.), Taylor and Francis, Londra, , SUMANTH, D.J., "Productivity Indicators Used by Mojor U.S. Manufacturing Companies: The Results of a Survey", Industrial Enoineering , Mayıs SUMANTH, D.J. ve OMACHONU V.J., Productivitv Improvement in Manufacturing Companies- A Nationvvide Survev. VVorking Paper, University ot Miami, Miami, Fla., Şubat SUMANTH, D.J., Productivitv Engineering and Management. McGraw-Hill Book Company, International Student Edition, Singapore, ŞENESEN, Ü. ve EROL, M., "Relations Betvveen Productivity, Employment and VVages in Turkish Manutacturing Industry Since 1970", Ninth VVorld Productivity Congress, Peoole. Technology and Productivitv. Cilt 1, 4-7 Haziran, İstanbul/Türkiye, , TAŞKIN, H. ve diğerleri, "A Survey of the Turkish Manufacturing Industry", Ninth VVorld Productivity Congress, People. Technology and Productivitv. Cilt. 2, 4-7 Haziran, İstanbul/Türkiye, , Cilt: 7 Sayı: CMIMTCT'IJT IJI^ MJ \j Ly A AVı TV/fTTUTUMTVrOT

12 ÇOK ÖLÇÜTLÜ KARAR VERME: YÖNTEMLERE BİR BAKIŞ Çok Ölçüttü Karar Verme (ÇÖKV) dünyada olduğu gibi ülkemiz yazınında da adını sık sık duyduğumuz bir terimdir. Son zamanlarda özellikle bir takım uygulama çalışmaları ile gündeme gelmekte olan ÇÖKV'nin genel yapısından ve problemlere sağladığı değişik yaklaşımlardan pek söz edilmemektedir. Bu makalede ÇÖKV'nin ne olup ne olmadığını daha iyi anlayabilmek için, araştırmalara konu olan roblem gruplarını tanımlayıp, bu problem grupları için önerilen değişik çözüm yaklaşımlarından söz edeceğiz. Daha az tanınmaları nedeniyle, ÇÖKV altında yer alan matematiksel programlama tarzı yaklaşımlara ağırlıkla yer vereceğiz. Hem uygulamalı hem de kuramsal araştırmalara konu olabilecek noktalara dikkat çekeceğiz. ' Multiple Criteria Decision Making (MCDM) is a te'rm we encounter frequently in the Turkish Operational Research literatüre as well as the international literatüre. As discussions on MCDM concentrate usually on praticular applications, discussions about the general structure of the MCDM field and of alternative approaches suggested for solving problems are rarely encountered. İn this article, we will provide definitions of groups of problems studied under MCDM and present an overview of different solution approaches suggested for solving these problems so that what MCDM is or is not can be better understood. We will emphasize tapproaches that empioy a mathematical programming framework since they are not known well. We will point out certaih issues that may be interesting topics for both applied and theoretical research. SerpilSAYIN KOÇ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi $0860 İstinye, İstanbul GİRİŞ Karar verme problemlerinde birden fazla ölçütü aynı anda değerlendirme esasına dayanan "Çok Ölçüttü Karar Verme.(ÇÖKV)" (Multiple Criteria Decision making-(mcdm) alanındaki ilk adımların tarihi hayli eski olmasına rağmen (Kuhn ve Tucker 1951) araştırmaların yoğunlaşması son yıllara rastlamaktadır. ÇÖKV, yani birden fazla ölçütü aynı anda karar problemine katma yetisi gittikçe karmaşıklaşan problemlere daha gerçekçi modelleme yaklaşımları sağlamakla birlikte çözümleri sayısal olarak daha güç elde edilir hale getirmektedir. Bu da uzun. yıllar ÇÖKV'nin kuramsal çalışmalar ile sınırlar kalmasına sebep olmuştur. Son zamanlarda bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler ÇÖKV alanına da yansımış ve uygulamalı çalışmaların artmasını sağlamıştır. Bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler ÇÖKV üzerinde iki değişik şekilde olumlu etkiler yapmıştır. Birincisi, daha hızlı makineler sayesinde, bazı yöntemlerin çok uzun olabilen çözüm süreleri kısalmıştır. İkincisi, grafik kullanıcı arayüzlerinin fikir olarak benimsenip yaygınlaşması ve dolayısıyla Karar Destek Sistemlerinin yükselişi ile bir çok ÇÖKV yöntemi pratikte de Karar Vericiler (KV) tarafından kullanılabilir hale gelmiştir. Böylece bu gelişmelerin ÇÖKV dünyasındaki yansıması bazı çözüm yaklaşımlarının yazılım paketleri ile birlikte ortaya çıkması ve daha geniş bir kitleye ulaşması olmuştur (Saaty 1980, Steuer 1983, Korhonen ve VVallenius 1988, Karwan, Lotfi ve Zionts 1992). Bugün bu sayede en azından bazı ÇÖKV yöntemlerini problem çözmede kullanmak, yazılıma ulaştıktan sonra kolay olmaktadır. 10 CUt: 7 Sayı:

13 ÇÖKV problemini genel olarak şöyle tanımlayabiliriz. KV'nin karşılaştığı karar probleminde, problemin yapısı gereği, birden fazla ölçüt kullanma gereksinimi vardır. Mevcut seçeneklerden kendisi için en tercih edilir olanını bu ölçütler doğrultusunda bulmak istemektedir. Ancak hemen her zaman, ölçütlerin birbirleri ile çelişir olması nedeniyle her bir ölçüt verilecek kararı başka yönlere çekmeye çalışır ve probleme kolayca cevap bulunamaz. Bu durumda değişik ÇÖKV çözüm yaklaşımları KV'ye takip etmesi için değişik yollar önerirler. Önerilen çözüm yaklaşımları, çok geniş bir yelpazede yer alırlar. ÇÖKV alanındaki bazı çalışmaların problemlerini bazen Çok Amaçlı Eniyileme, Çok Nitelikli Fayda Kuramı gibi adlarla tanımlaması bundandır. Bu isimlerden ilki, birinci ana kutup, yani matematiksel programlama çerçevesinde hareket eden yöntemlerce benimsenebilmektedir. Ancak bu yönde bir sınıflandırmaya gitmek yerine, biz genel kabul gören başka bir sınıflandırmayı tercih edeceğiz. Tüm bu yöntemlerin ortak özelliği ÇÖKV problemi çözülürken, KV'yi çözüm sürecinin herhangi bir aşamasında tercih bildiriminde bulunmak suretiyle olaya dahil etmeleridir. Tercih bildiriminin zamanlamasına göre çözüm yöntemleri üç ana grupta incelenir (Evans 1984, Hwang ve Masud 1979). 1. Tercih bilgisini çözüm sürecjnden önce isteven yöntemler. Bu yöntemler, ÇÖKV problemini çözmeden önce KV'nin fayda fonksiyonunu bir şekilde elde etmeye dayanırlar. Fayda fonksiyonu teorik olarak KV'nin tercih bilgilerini bütünüyle yansıtacak özelliklere sahiptir. Pratikte ise böyle bir fonksiyonun elde edilmesi ile ilgili problemler vardır. Bazı yöntemler fayda fonksiyonunu KV ile etkileşimde bulunarak elde etme yoluna giderken bazıları belli formda bir fonksiyonu KV'nin fayda fonksiyonu olarak kabul ederler. Fayda fonksiyonu birden fazla ölçütü birleştirmeye yarar ve böylece problem tek 61- çütlü bir probleme dönüşür, standart eniyileme yöntemleri ile çözülebilir hale gelir. Cilt: 7 Sayı: tercih bilgisini çözüm süreci boyunca isteven yöntemler. Etkileşimli yöntemler de denilen bu yöntemleri uygulamak için, bizzat KV'nin süreç boyunca katılımına gereksinim vardır. Genellikle artık bir bilgisayar programı sayesinde, KV çözüm yöntemi uygulamaya koyulur. Yöntem KV'den alınan bilgileri kullanarak bir çözüm bulur, çeşitli sorular yönelterek bu çözümün değerlendirilmesini sağlar. Bunun sonucunda ortaya çıkan bilgilerle eskisinden KV'ce daha çok tercih edilecek bir çözüm önerir. Bu etkileşim KV sunulan çözümü beğenene dek devam eder. 3. tercih bilgisini çözüm sürecinden sonra isteven yöntemler. Vektör eniyileme yöntemleri olarak da bilinen bu yöntem grubu, sadece KV'nin her ölçütte daha fazlayı aza tercih edeceği varsayımı ile hareket eder. Bu varsayımla birden fazla seçenekten oluşan etkin çözümler (bkz. 2. bölüm) kümesini bulmayı ve KV'ye sunmayı amaçlar. Bundan sonra KV bu seçenekler arasında en Çok hangisini tercih ettiğini belirleyecektir. Bu yöntem grubunun daha çok kuramsal aşamada kalması ve bir kaç istisna dışında uygulamaya geçememiş olmasının başlıca sebepleri yöntemlerin çok fazla uygulama zamanı gerektirmesi ve KV'ye sunulmak üzere ortaya çıkan bilginin genellikle çok fazla miktarda ve zor değerlendirilir olmasıdır. Bazı matematiksel tanımları yaptıktan sonra yeniden değineceğimiz bu sınflandırmanın yanı sıra, çözüm yöntemleri, ÇÖKV problemini tanımlarken yaptıkları varsayımlarla da farklılaşırlar (Steuer 1986, Dyer ve diğerleri 1992). Örneğin problem parametrelerinin kesinlikle biliniyor olması ya da rastsal olması bir sınıflandırma ise karar seçeneklerinin ayrık ya da sürekli olmasına göre yapılır. Bu iki tür problem çok farklı matematiksel özelliklere sahip olduğundan önerilen çözüm yöntemleri de genelde çok farklıdır. Bu makalede bakacağımız çözüm yaklaşımları, ÇÖKV probleminin tüm parametrelerinin kesinlikle bilindiği varsayımını temel alan yaklaşımlardır. Bu yöntemleri yazında genel kabul gören bazı sınıflandırmalara tabi tutacağız. Sözünü edeceğimiz yöntemler genellikle sınflarının yaygın tanınmışlığa sahip temsilcileri olarak algılanmalı, adı verilen çalışmaların ilgili alanda bütün bir liste oluşturduğu düşünülmemelidir. Önerilen çözüm yöntemlerinin sayıca çokluğu nedeniyle ortaya çıkan bu durumdan kaynaklanan eksikliği en aza indirgemek için mümkün olduğunca çok makaleye, özellikle tekrar makalelerine atıfta bulunmaya çalışacağız. İkinci bölümde gerekli matematiksel tanımları yapacağız. Böylece çözüm yöntemlerini daha iyi tarif edebilir hale geldikten sonra üçüncü bölümde belirli sınıflandırmalar yaparak çözüm yöntemlerinden söz edeceğiz. Dördüncü bölümde çözüm yöntemleri sınıflarını topluca yeniden değerlendirip ÇÖKV problemi üzerine yapılacak araştırmalar için önerilerde bulunacağız. lv/f TlXI7MT»İOT f/ 11

14 TANIMLAR ÇÖKV problemini matematiksel olarak şöyle ifade edebiliriz: V_enbüyükle f X X. ), f 2 (x) f p (x)), Burada p > 2 ölçüt sayısını, x.e R n karar değişkenleri vektörünü, fi (x): X > R, i=1,... p amaç fonksiyonları, X ç R n uygun karar seçenekleri kümesini, (karar uzayı), Y = f(x) = { y e RP I y = f (x), x e X} uygun çözümler kümesini (çözüm uzayı) belirlemektedir. ÇÖKV problemlerini anlamada çok faydalı bir kavram, ideal çözüm kavramıdır. Tanım, i = 1 p için y* I x X} olsun, y = (yi* olarak adlandırılır. = enbüyük { fi (x) yp*) ideal çözüm Tanımdan da görüldüğü gibi, ideal çözüm ÇÖKV için olabilecek en iyi çözümdür, çünkü ölçütlerin tek tek en iyilenmesi ve en iyi değerlerin bir araya konması ile oluşturulur. Bu nedenle, eğer ideal çözümü elde etmek mümkünse, yani görüntüsü ideal çözüm olan uygun bir seçenek varsa, KV'nin problemi çözülmüş demektir ve en tercih edilen seçenek, ideal çözümü veren seçenektir. Ancak tahmin edilebileceği gibi,- çoğunlukla ideal çözümü veren uygun bir seçenek yoktur. Bu durumda KV, etkin çözümlerle ve etkin seçeneklerle ilgilenir. Tanım. Belirli bir seçenek x e X, eğer i = 1, p için fi (x) > fi (x ) ve en az bir j e {1 p} için fj (x) > fj (x ) eşitsizliklerini sağlayan bir x e X bulunamıyorsa etkin seçenek olarak adlandırılır. ÇÖKV'niiî tüm etkin seçeneklerini XE ile göstereceğiz. Etkin olmayan seçeneklere edilgin seçenek denir. Benzer şekilde, etkin seçeneklerin çözüm uzayındaki görüntüsüne etkin çözüm, edilgin seçeneklerinkine edilgin çözüm denir. KV'nin en tercih ettiği çözüm, her zaman etkin seçeneklerden biri olacaktır. Herhangi bir edilgin seçenekte, diğer ölçütleri kötüleştirmeden, en az bir ölçütü iyileştirmek mümkündür. KV tüm ölçütlerde her zaman çoğu aza tercih edeceğine göre, edilgin seçenekler KV'nin ilgi alanı dışında kalırlar. Bu husus, ÇÖKV için önerilen çözüm yöntemlerini değerlendirmede de önem taşır. Bir çözüm yönteminin bulduğu çözümün etkin olduğunu garanti etmesi önemlidir. ÇÖKV problemini anlamada önemli bir diğer kavram da fayda fonksiyonu kavramıdır. Fayda fonksiyonu, tanım olarak KV'nin tercih bilgilerini yansıtan bir fonksiyon olmalıdır. Tanım. KV'nin fayda fonksiyonu V:R P > R, Xteki her seçenek için x için bir V (f(x)) sayısı hesaplar ve bu sayı KV'nin x'i ne kadar tercih ettiğinin bir göstergesidir. Böylece, en azından teorik olarak, fayda fonksiyonu problemin basitleştirilmesini ve p tane ölçütün tek ölçütle ifade edilebilmesini sağlar. ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ ÇÖKV probleminin tanımına bakarsak, ölçütler ve uygun seçenekler kümesi üzerinde genel bir varsayımda bulunmadığımız görülür. Çözüm yöntemleri, ÇÖKV üzerinde yapılacak varsayımlara göre ciddi değişiklikler gösterir. Yöntemler üzerindeki ilk sınıflandırmamızı uygun seçenekler kümesi X üzerindeki varsayımlara göre yapacağız (Korhonen, Moskovvitz ve VVallenius 1992). ÇOKV çözüm yöntemleri X üzerindeki varsayımlara göre iki gruba ayrılırlar. Birinci grup, X'nin sonlu sayıda ayrık seçenekten oluştuğunu varsayar. Bu grup altında bakacağımız yöntemler, genellikle seçenek sayısı "makul" bir büyüklükte olduğu, tüm seçeneklerin ve dolayısıyla çözümlerin tek tek bilindiği varsayımı ile hareket eder. Matematiksel olarak, X = {xı, x 2 x q }, Y = {f(xı), f(x 2 ),... f (x q )} yazabiliriz. Bu durumda problem, q tane p- vektörü arasında KV'nin en fazla tercih ettiği çözümü bulma problemidir. İkinci grup ise, X'in sürekli seçeneklerden oluşan bir küme olduğunu varsayar. Yani sonsuz sayıda seçenek vardır ve bu seçenekler kısıtlar aracılığı ile tanımlanmaktadır. Burada yapmak istediğimiz bir hatırlatma, değişkenlerin ayrık olduğu, sonlu olabilmekle birlikte çok fazla seçeneğin bulunduğu ve seçeneklerin tek tek bilinmediği ÇÖKV problemlerinin çözüm yaklaşımları açısından birinci değil ikinci grupta yer aldıklarıdır. Ayrık Seçenekler Yukarıda da belirttiğimiz gibi ayrık seçenekler durumundan kastettiğimiz sonlu sayıda (q tane) 12 T'1VTT\T TOrrvr» T CUt: 7 Sayı:

15 seçeneğin p ölçüte göre değerlendirilip KV'nin en çok tercih ettiğinin belirlenmesidir. Burada yaygın olan yaklaşım grupları KV'nin tercih bilgisini çözüm sürecinden önce, ya da çözüm süreci boyunca isteyen yöntemlerdir. Vektör eniyileme yöntemleri zaten sonlu ve çok da fazla olmayan bir sayıda seçenek söz konusu olduğu için geçerli değildirler. Tercih bilgisini çözüm sürecinden önce isteyen yöntemler Bu yaklaşım grubunun ortak özelliği, KV'nin tercih bilgisini yansıtan fayda fonksiyonu Vyi bir şekilde elde edip, seçenekleri bu fonksiyona göre sıralamak ve en tercih edilenini belirlemektir. Ancak bunun iki değişik tarzda yapılageidiği gözlenmektedir. Birinci, yaklaşım tarzı, KV ile etkileşimli olarak KV'nin fayda fonksiyonunu belirlemeyi ve bu fayda fonksiyonuna göre seçenekleri sıralamayı önerir. Bu sınıftaki öncü yaklaşımlardan bir Keeney ve Raiffa tarafından önerilen Karar Analizi yaklaşımıdır (Keeney ve Raiffa 1976). Bu yönteme göre önce KV ile yapılan görüşmeler" aracılığıyla KV'nin fayda fonksiyonu V tahmin edilir. Ondan sonra da tüm seçenekler arasından enyüksek V değeri veren seçilir. Tabii bu yöntemin zorluğu ilk aşamadan kaynaklanmaktadır. Bu aşamayı yapılabilir kılabilmek için V fonksiyonu için basit bir yapı öngörülür. Örneğin V'nin fi (x)'lerin doğrusal bir fonksiyonu olduğunu varsaymak yaygın bir uygulamadır. Böylece problem, ölçütler için KV'nin tercihini yansıtacak ağırlıklar bulma problemine dönüşür. Bunun için KV ile yapılacak etkileşim, örneğin, KV'nin eşdeğer bulmak sebebiyle ikisi arasında kararsız kalacağı senaryolar üretip buradan ağırlıkları çözmek olabilir. İkinci yaklaşım tarzı ise fayda fonksiyonunun adını anmadan, önce tespit edilmiş belli formdaki bir fayda fonksiyonunu KV'ye empoze etmeye dayanır. Bu arzın en yaygın tanınmışlığa sahip temsilcisi Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP)'dir (Saaty 1980). Son yılların belki de en çok konuşulan ve tartışılan yöntemi olan AHP'nin yaygınlığının temel sebebi pratik bir yöntem olması ve "Expert Choice" (Expert Choice Inc.) adlı yazılım paketi sayesinde kolayca uygulanabilir olmasıdır. Expert Choice oldukça gelişmiş özelliklere sahip bir yazılımdır ve kullanması kolaydır. AHP'ye göre önce her seçenek çifti her ölçüte göre birbiriyle kıyaslanır ve birbirine ne kadar tercih edilir olduğu belirlenir. Sonra her ölçüt çifti birbiriyle kıyaslanır. Bu bilgiler önceden tanımlanmış bazı işlemlerden geçirilir ve her seçenek için tek bir sayı hesaplanır. Burada aslında KV'nin fayda fonksiyonunun belli özellikleri olduğu varsayılmakta, açıkça belirtilmese de bu fayda fonksiyonu bulunmaktadır. Ondan sonra seçenekler bu fayda fonksiyonuna göre kolayca sıralanabilir. Tercih bilgisini çözüm süreci boyunca isteyen yöntemler (etkileşimli yöntemler) Bu gruptaki yöntemler, KV'nin tercihlerini yansıtacak belli formda bir fayda fonksiyonu olduğu varsıyımı ile yola çıkarlar. KV ile etkileşimde bulunup, çeşitli değerlendirme ve karşılaştırma soruları sorarak, KV en çok tercih ettiği seçeneği bulunduğuna ikna olana dek bu şekilde devam ederler. Bu yaklaşım grubu içindeki yöntemler birbirinden KV'den istenen tercih bilgisinin türüne, daha çok tercih edilen bir seçenek bulmada kullandıkları mekanizmaya ve fayda fonksiyonunun tipi üzerinde yaptıkları varsayımlara göre farklılaşırlar. Fayda fonksiyonunun doğrusal olduğu (Zionts 1981), kuasikonkav olduğu (Korhonen, VVallenius ve Zionts 1984, Malakooti 1989), ve monoton olduğu (Köksalan ve Sagala 1995) durumlara göre çeşitli yöntemler önerilmiştir. KV'nin fayda fonksiyonunun hangi formda olduğunun nasıl bilinebileceği sorusuna yönelmiş araştırmalar da vardır (Korhonen, Moskovvitz ve VVallenius 1986, 1993). Bu grupta da daha yaygın tanınmışlığa sahip yöntemler, KV ile etkileşimini bilgisayar ortamında sağlayıp, görsel öğelere mümkün olduğunca fazla yer veren yöntemler olmuştur. Korhonen'in VIMDA (1988), Lotfi, Stevvart ve Zionts'un AIM (1992) adlı yöntemleri bunlardandır. Görsel öğeleri ÇÖKV problemlerinde daha etkin kullanma arayışlarının bir sonucu olarak, seçenekleri birbjriyle karşılaştırmak için önerilmiş uyumlu evler yöntemi (Korhonen 1991) istatistik alanındaki benzer arayışların (Chernoff 1973) bu alanda bir şansımasıdır. Korhonen'in orijinal önerisi, hem görsel etkileşimin potansiyel gücü hakkında bir fikir vermekte, hem de bu konunun incelemeye ve gelişmelere açık bir konu olduğunu işaret etmektedir. Ayrık seçenekler problemi için önerilen çözüm yöntemlerini genel olarak değerlendirecek olursak, KV'ler tarafından uygulanabilir yöntemlerin var olduğunu, bunların epey bir kısmının yazılım paketleri bulunduğunu söyleyebijiriz. Böylece ayrık seçeneklerin var olduğu ÇÖKV problemleri daha yaygın tanınmışlığa da sahip olmuşlardır. Bu tür problemlerle karşılaşıp çözüm yöntemi arayan uygulamacıların dikkat etmeleri gereken nokta öncelikle yöntemin açıkça CUt: 7 Sayı: UKTTYTICTUİ 1 lv*ttrj17xtr»tct TıT< T, 1IHJ11U111/1UU1VI1 13

16 ya da içten içe yaptığı varsayımların farkında olup bunların kendi problemleri için uygun olup olmadığını sınamaktır. Daha sonra da çözüm yöntemi süresince KV'nin hal ve tavrının, genellikle bulunan çözümün kalitesini etkilediğini hatırlamaları gerekir. Bu konuda çalışmak isteyen araştırmacılar ise yöntem geliştirme yoluna gidiyorlarsa kullanıcı ile nasıl bir etkileşim sağlayacaklarını düşünmeli, görsel unsurlara yer vermeli ve davranışsal faktörlerin varlığını unutmamalıdırlar. Sürekli Seçenekler Sürekli seçenekler başlığı altında inceleyeceğimiz yöntemler, ayrık seçenekler için önerilenlerden epey farklılık gösterir. Bu yöntemlere genellikle karar analizi yerine, matematiksel programlama çerçevesi hakimdir. Ayrık seçenekler adı altında incelediğimiz yöntemlerde sonlu sayıda ve tek tek bilinen seçeneklerden söz etmekteydik. Dolayısı ile karar analizi türü yaklaşımlar bu grupta belirleyici olmaktaydı. Sürekli seçeneklerden kastettiğimiz ise uygun seçenekler kümesinin bir takım kısıtlarla ifade edildiği durumdur. Yani ÇÖKV probleminin tanımlarken, X = {x e R n I gı (x) < bı, i = 1 m} tanımının geçerli olduğunu varsaymaktayız. Burada gı'leri genel formda fonksiyonlar olarak görüyoruz. Ancak tek amaçlı eniyileme problemlerinin dahi bazı amaç fonksiyon ve uygun seçenek kümesi birleşimleriyle çözülmesinin ne kadar zor olduğunu hatırlarsak (örneğin konveks enbüyükleme problemleri) ÇÖKV probleminin sürekli seçeneklerle çözülebilir olduğu durumların fi ve gı'ler üzerinde çeşitli varsayımların olduğu durumlar olmasına şaşırmayız. Bazı kuramsal çalışmaları bir yana bırakırsak, çözüm yöntemi önerilerinin yapıldığı en genel problemler Vnin konkav, X'in konveks olduğu durumdur. Sayıca en fazla çözüm önerisi ise Çok Amaçlı Doğrusal Programlama (ÇADP) problemi için yapılmıştır. Yani hem fı'lerin hem de gı'lerin doğrusal fonksiyonlar olduğu durum pek çok uygulanabilir çözüm probleminin genel haline göre daha kolay ve başa çıkılabilir kılan bir takım matematiksel özelliklerinin olmasıdır. Sürekli seçeneklere sahip problemlere önerilen çözüm yöntemleri arasında, KV'den istenen tercih bilgisine göre ortaya çıkan üç sınıfı da görüyoruz. Tercih bilgisini karar sürecinden önce isteyen yöntemler Bu gruptaki yöntemler, ayrık seçenekler durumuna olduğu gibi yine KV'nin fayda fonksiyonunun varlığına dayanır. Ayrık seçenekler durumunda gördüğümüz alt sınıfları burada da görmek mümkündür. KV ile görüşmeler yapıp fayda fonksiyonunu bulmayı, dolayısı ile problemi tek amaç fonksiyonlu eniyileme problemine dönüştürmeyi öneren Keeney ve Raiffa'nın (1976) yöntemi bu tür problemler için de geçerlidir. Bunun uygulamada çok popüler bir yöntem olduğunu söylemek zordur. Bunun başlıca sebepleri ise fayda fonksiyonunun bulunmasının KV için zorlayıcı olması ve yapılması gereken varsayımların genellikle kısıtlayıcı olmasıdır. Diğer sınıf ise fayda foksiyonunun adını anmadan belli bir fayda fonksiyonunu KV'ye empoze eden yöntemlerdir. Bu sınıfta çok yaygın olarak bilinen bir yöntem Amaç Programlamadır (Çharnes ve Cooper 1961, Lee 1973). Burada KV'den her ölçüt için hedefler belirlemesi, ayrıca ölçütlere ağırlık ataması istenir. Daha sonra sapma değişkenleri tanımlanarak, matematiksel programlama çerçevesinde sapmaların ağırlıklı toplamı enazlanır. Amaç programlamanın uygulanması, hem KV'den istenen bilgi açısından hem de matematiksel çözüm açısından kolaydır. Ancak hedeflerin ve ağrlıkların gerçekçi bir biçimde belirlenmesi her zaman kolay değildir ve bulunan çözümün bir etkin çözüm olduğu garanti edilemeyebilir. Belli br fayda fonksiyonunu empoze eden bir diğer yöntem de Uzlaşık Programlamadır (Zeleny 1973). Burada belli bir uzaklık fonkiyonu tanımlanır ve ideal çözüme bu uzaklık tanımına göre en yakın uygun seçenek bulunur. Uzaklık fonksiyonunun tanımlanması için KV'nin belirlemesi gereken bir takım sayılar bu yöntemin gerçekçiliğini gölgelese de uygulanması kolay bir yöntemdir. Tercih bilgisini çözüm süreci boyunca isteyen yöntemler (Etkileşimli Yöntemler) - En popüler yaklaşım grubu diyebileceğimiz (Aksoy 1990) bu grubun ortak özelliği bilgisayar / KV etkileşimine dayanmasıdır. Bu grup yaklaşım, KV'nin fayda fonksiyonunu bulmaya ya da empoze etmeye çalışmaz, sadece varlığını ve bazen belli özellikleri olduğunu varsayar. Bu yöntemlerde, genellikle bir çeşit tek amaçlı eniyileme problemi çözülerek, ilk çözüm (şimdiki çözüm) bulunur. Eğer KV şimdiki çözümden memnunsa durulur. Yoksa KV'ye şimdiki çözüm 14 IVI u nimi uıaiji v»ı CUt: 7 Sayı:

17 üzerine bâzı sorular sorulur. Alınan bilgiler ışığında yeni bir matematiksel program çözülerek yeni bir şimdiki çözüme ulaşılır. KV bulunan çözümü beğenene dek devam edilir. Bu gruptaki yöntemlerden bazıları Geoffrion, Dyer ve Feinberg (1972), Zionts ve VVallenius (1976), Steuer ve Choo (1983), Marcotte ve Soland (1986), Korhonen ve Laakso (1986), Korhone ve VVallenius (1988), Ringuest ve Gulledge (1992) tarafından önerilmiştir. Yöntemler arasındaki farklılaşma KV'den istenen bilgi türünde ya da kurulan matematiksel programlarda ortaya çıkar. Son zamanlarda görsel etkileşimin önemi bu grup için de vurgulanmaktadır. Bunun başarılı bir örneği 'Pareto Race" adlı programdır (Korhonen ve VVallenius 1988). Bu yöntem grubunun popülerliği, temelde uygulanabilir olmalarından kaynaklanmaktadır. KV'den istenen bilgi fayda fonksiyonu yalaşımına göre daha makuldür ve yöntemler sayısal olarak uygulanabilir yöntemlerdir. Ayrıca çözüm sürecindeki KV pek çok seçeneği değerlendirmek durumunda kaldığından, karşılaştığı karar problemini daha iyi anlar, bazı ölçütleri iyileştirmesi için vermesi gereken ödünleri görür. Pek çok seçenek görmüş olduğundan bulunan çözümü daha kolay benimser. Tüm bunlara rağmen çözüm sürecinde davranışsal faktörlerin önemi inkar edilemez. Bazı etkileşimli yöntemlerin KV'den son derece fazla ve söylemesi zor bilgi talep edebileceğini de unutmamak gerekir. Bir de KV'nin etkin kümenin bazı bölgelerini hiç tanıma fırsatı bulamama olasılığı hayli yüksektir. Bu da daha iyi olabilecek çözümlerin kaçırılması demek olabilir. Bu gruptaki yöntemlerin bazılarında gözlenen, belki de en istenmeyecek özellik, bulunan çözümlerin etkin olduğunun garanti edilememesi durumudur. Tercih bilgisini çözüm sürecinden sonra isteyen yöntemler (Vektör Eniyileme Yöntemleri) Bu gruptaki yöntemler, diğer gruplardakilere göre daha hafif varsayımlarla çalışırlar. Aslında tek varsayımları KV'nin her zaman her ölçütte çoğu aza tercih edeceğidir. Dolayısı ile etkin çözümler kümesi XE'nin tamamının bulunmasını ve KV'ye sunulmasını önerirler. KV ondan sonra en çok tercih ettiği seçeneği bunların arasından seçebilecektir. Bu yaklaşım tarzının çok popüler olduğu yaklaşık 70'lerin ortasından 80'lerin ortasına dek süren bir dönem yaşanmış ve pek çok çözüm yöntemi önerilmiştir. Ele alınan bazı özel problemleri ve kuramsal çalışmaları saymazsak, yöntemler çokluklu ÇADP problemi içindir. Daha sonra ise vektör eniyeleme yaklaşımlarının yoğunluğunun çok azaldığını görüyoruz. Bunun başlıca iki sebebi olduğunu söyleyebiliriz. Birincisi bu yöntemler bir takım zor hesaplamalara ve listelemelere dayanmakta, bu yüzden gerektirdikleri uygulama sürejeri gerçekçi büyüklüğe sahip problemlerde ciddi boyutlara ulaşmaktadır. Günümüz bilgisayarlarının hız ve kapasiteleri sayesinde bu sorunun bir derece hafiflediğini düşünebiliriz. İkincisi ve belki de daha önemlisi, bu yöntemlerin çözüm diye buldukları etkin kümenin aslında kendisinin bir sürekli küme olması, KV'ye sunulmasının zor olması, sunulabildiği takdirde KV'nin bu seçenekler arasında en beğendiğini yardımsız bulmasının neredeyse imkansız olmasıdır. Tüm bu sorunlar bu yaklaşım tarzına olan ilginin azalmasına neden olmuştur. Bu yaklaşım grubunun en çok ilgilendiği problemin CADP problemi olduğunu söylemiştik. Bu durum CADP problemine özgü bazı özelliklerden kaynaklanmaktadır. Bunlardan belki de en faydalı birinci özellik, CADP probleminin etkin kümesinin, X'in etkin yüzlerinin bir birleşimi olarak yazılabilmesidir. Böylece XEVI bulmak türr etkin yüzleri bulmak demektir. Bir çok yüzlünür yüzleri çeşitli şekillerde tanımlanıp ifade edilebi lir. Örneğin her bir yüz, bir eniyileme probleminin en iyi çözümler kümesi olarak ifade edilebilir (Ecker, Hegner ve Kouada 1980). Her bir yüz, köşe noktaları ve varsa uç yönleri ile tanımlanabilir (Yu ve Zeleny 1975, Armand 1993). Yine her bir yüz o yüzde bağlayıcı olan kısıtlar cinsinden ifade edilebilir (Yu ve Zeleny 1975). İşte vektör eniyileme yöntemleri etkin yüzleri bulmak ve ifada etmek için bu gerçekleri kullanırlar. Çok faydalanılan bir ikinci özellik ise, ÇADP probleminin etkin uç noktalarının birbirleriyle bağlantılı olmasıdır. Bu özelliğin de etkisiyle, ÇADP için önerilen vektör eniyileme yöntemleri, biraz problemin, biraz da çözüm diye sunulan bilgiyi işlemenin zorluğu nedeniyle problemi tüm etkin uç noktaları bulmak şeklinde yeniden tanımlamışlardır. Simpleks metodunun bir tür uyarlaması olan, ya da belirli parametrik tarama yöntemlerine dayanan çeşitli yaklaşımlar önerilmiştir (Evans ve Steuer 1973a, 1973b, Yu ve Zeleny 1975, Isermann 1977, Ecker ve Kouada 1978). Böylece bulunan etkin noktalar KV'ye sunulabilir ve KV'de en beğendiğini bunların arasından seçebilir. Her ne kadar bu fikir AD- BASE (Steuer 1983) gibi bilgisayar uygulaması uzunluğu ve bu noktaların kaliteli çözümler oluşturup oluşturmadıkları tartışmalara yol açmaya devam etmiştir. Bunun sonucunda,.probleme seçenekler uzayı yerine çözüm uzayında Cüt: 7 Sayı: T? xrrvr T O T'H T 1T1U M.M.RH1 1 J 15

18 akmak (Dauer ve Liu 1990), etkin uç noktaları bir şekilde toparlamak (Morse 1980, Torn 1980), süzmek (Steuer ve Harris 1980), tüm etkin uç noktalar yerine işe yarar bir alt kümesini bulmak gibi iyileştirici fikirler ortaya atılmışın Bu gelişmeler yöntemleri daha uygulanabilir kılmakla birlikte, etkileşimli yöntemlerin çekiciliği karşısında pek de yeterli olamamışlardır. Böylece vektör eniyileme yönteminden giderek uzaklaşılmış, problemin tamamına bakma yeteneğine sahip tek çözüm grubu olmaları nedeniyle KV için en güzel çözümü üretmeye de en yakın olan bu yaklaşım yavaş yavaş terkedilmiştir. Sürekli seçenekler için önerilen yöntemleri genel olarak değerlendirecek olursak, önerilen çözüm yöntemlerinin uygulamacılar tarafından kolayca benimsenmesi için bir ortam yaratılmadığını görürüz. Herhangi bir yöntemi hayata geçirmek için artık ortam yaratılmadığını görürüz. Herhangi bir yöntemi hayata geçirmek için artık kaçınılmaz olan yazılım paketlerinin azlığı bunun başlıca sebebidir. Etkileşimli yöntemler yukarıda da tartıştığımız gibi pek çok avantaja sahiptirler. Ancak bu yöntem grubunun genelde dezavantajları da davranışsal faktörlere fazlaca dayanması, KV'ye problemi tanımakta yardımcı olmakla birlikte, problemi bütünlüğü içinde ele alamayıp, daha yerel hareketlerle sınırlı olması sayılabilir. Bunun yanı sıra etkileşimli çözüm yöntemlerinin sayıca çokluğu karşısında vektör eniyeleme yöntemlerinin unutulmuşluğu dikkat çekicidir. Bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler ışığında vektör eniyileme yaklaşımının yeniden değerlendirilmesi, hedeflerinin uygulamaların ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yeniden tanımlanması araştırmacılar için ilginç problemler oluşturmaktadır (Sayın 1996). Bu bölümü bitirirken değinmek istediğimiz bir konu da değişkenlerin tamsayı olmaya zorlandığı matematiksel programlama yapısına sahip ÇÖKV problemleridir. Daha önce de belirttiğimiz gibi bu durum ayrık seçenekler başlığı altında incelediğimiz yaklaşımlarla çözülememektedir, zira seçenekler tek tek bilinmemekte, kısıtlar yoluyla ifade edilmektedir. Pek çok uygulaması olan bu problem için genel bir takım çözüm yöntemleri Klein ve Hannan (1982), Kızıltan ve Yucaoğlu (1983), Bitran (1979) tarafından önerilmiştir. Ancak problemin zorluğu nedeniyle genel çözüm yöntemleri özellikle problemin boyutları büyüdükçe pratiklikten uzaklaşmaktadır. Bu nedenle olsa gerek, doğası gereği çok ölçütlü olan belli problemler için, örneğin çizelgeleme problemleri, özel yöntemler geliştirilmiştir (Bagchi 1989, Daniels ve Chambers 1990, Daniels 1994, French 1983, Dileepan ve Sen 1988). Genellikle birden fazla ölçütü aynı anda değerlendirmenin verilen kararları dikkate değer ölçüde iyileştirdiği gözlenen bu çalışmaların uygulamacılar için hayli ilginç sonuçları bulunmaktadır. Yine araştırmacılar için ilginç olabilecek konular da hem genel, hem de özel problemler için yöntem geliştirme konularıdır. KAYNAKÇA 1. Aksoy, Y, "Interactive Multiple Objective Decision Making: A Bibliography ( )," Management Reesarch News, 2, 1-8, Armand P, "Finding Ali Maximal Efficient Faces in Multiobjective Linear Programming," Mathematical Programming, 61, , Bagchi, U., "Simultaneous minimization of mean and variation of flow time and vvaiting time in single machines systems", Operations Research, 37, , Bitran G. R, "Theory and Algorithms for Linear Multiple Objective Programs with Zero-One Variables," Mathematical Programming, 17, , Charnes, A, W. W. Cooper, Management Models and Industrial Applications of linear Programming, John Wiley and Sons, New York, Chernoff, H., "The Use of Faces to Represent Points in k-dimensional Space Graphically," Journal of the American Statistical Association, 68, , Daniels R. L, "Incorporating preference ınformation into multi-objective scheduling", operational Research, 77, , European Journal of 8. Daniels R. l_, R. J. Chambers "Multi-objective flowshop scheduling", Noval Research Logistics, 37, , Dauer, J. P., Y.-H. Liu, "Solving Multiple Objective Linear Programs in objective Space," European Journal of Operational Research, 46, , Dileepan, P, T. Sen, "Bicriterion static :;cheduling research for a single machine," OMEGA, 16, 53-59, Dyer, J. S., P. C. Fishburn, R. E. Sleuer, J. VVallentus, S. Zionts, "Multiple Criteria Decision Making, Multiattribute Utility Theory: The Next Ten Years," Management Science, 38, 5, , Ecker, J. G., I. A. Kouada, "Finding Ali Efficient Extreme Points for Multiple objective Linear Programs" Mathematical Programming, 14, , Ecker, J. G., N. S. Hegner, I. A. Kouada, "Generating Ali Maximal Efficient Faces for Multiple Objective Linear Programs," Journal of optimization Theory and Applications, 30, , HJIIUKJJ J.JV1 ıvıunivııısiı Cilt: 7 Sayı:

19 14. Evans, G. W, "An Overview of Techniques for Solving Multiobjective Mathematical Programs," Management Science, 30, , Evans, J. P., R. E. Steuer, "Generating Efficient Extreme Points in Linear Multiple Objective Programming: Two Algorithms and Computing Experince," Multiple Criteria Decision Making, J. L. Cochrane and M. Zeleny (ed.). University of South Carolina Press, Columbia, 1973a. 16. Evans, J. P, R E Steuer, "A Revised Simplex Method for Linear Multiple Objective Problems," Mathematical Programming, 5, 54-72, 1973b. 17. Expert Choice, Inc., Pittsburgh, PA. 18. French, S., F. Ruiz-Diaz, "A survey of multi-objective combinatorial scheduling," Multi-Objective Decision Making, S. French et al., (ed.), Academic Press, New York, Geoffrion, A. M., J. S. Dyer., A. Feinberg, "An Interactive Approach for Multi-Criterion Optimization with an Application to the Operations of an Academic Department," Management Science, 19, , Isermann, H., "The Enumeration of the Set of Ali Efficient Solutions for a Linear Multiple Objective Linear Program," Operattional Research Ouarterly, 28, , Hvvang, C. U A. S. M. Masud, Multiple Objective Decision Making-Methods and Applications, a State of the Art Survey, Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems, Springer-Verlag, Berlin, Keeney, R. L, H. Raiffa, Decisions with Multiple Objectives: Preferences and Value Tradeoffs, Wiley, New York, Kıaltan, G., Yucaoğlu, E., "An Algorithm for Multiobjective Zero-One Linear Programming," Management Science, 29, , Klein, D., E Hannan, "An Algorithm for the Multiple Objective Integer Linear Programming Problem," European Journal of Operational Research, 9, , Korhonen, P., "A visual Reference Direction Approach to Solving Discrete Multiple Criteria Problems," European Journal of operational Research, 34, , Korhonen, P., "Using Harmonius Houses for Visual Pairvvise Comparison of Multiple Criteria AHernatives," Decision Support Systems, 7, 47-54, Korhonen, P., "Multiple Criteria Decision Support: The State of Research and Future Directions," Computers and Operations Research' 19, 7, , Korhonen, P., J. Laakso, "A Visual Interactive Method for Solving the Multiple Criteria Problem," European Journal of Operational Research, 24, , Korhonen, P., J. VValtenius, "A pareto Race," Havai research Logistics, 35, , Korhonen, P., J. VValtenius, & Ztords, "Solving the Discrete Multiple Criteria Problem Using Convex Cones", Management Science, 30, , Korhonen, P., H. MoskovvHz, J. VValtenius, "A Progressive Algorithm for Modeling and Solving Multiple Criteria Decision Problems," Operations Research, 34, , Korhonen, P., H. MoskovvHz, J. VValtenius, "Multiple Criteria Decision Support - A Review," European Journal of Operational Research, 63, , Korhonen, P., H., MoskovvHz, J. VValtenius, "Further Devetopments and Tests of a Progressive Algorithm for Multiple Criteria Decision Making," Operations Research, 41, , Köksatan, M. M., P. N. S. Sagafa, "Interactive Approaches for Discrete Alternative Multiple Criteria Decision Making with Monotone Utility Functions," Management Science, 41, , Kuhn, H. W, W. Tucker, "Nonlinear Programming," Second Berkeley Symposium on Mathematical Statistics and Probability, J. Neyman (ed.), University of Califomia Press, Berkeley, Lee, S. M, "Goal Programming for Decision Analysis of Multiple Objectives," Sloan Management Review, 14, 11-24, Lotfl, V, T. J. Stevvart, & Zionts "An Aspiration-Level Interactive Model for Multiple Criteria Decision Making," Computers and Operations Research, 19, , Malakooti, B., "Theories and an Exact Paired Comparison Approach for Discrete Multiple Criteria Problems," IEEE Transactions on Systems, Man and Sybernetics, 19, , Marcotte, O., R. M. Soland, "An Interactive Branchand-Bound Algorithm for Multiple Criteria Optimization," Managemenet Science, 22, Morse, J. ft., "Reducing the Size of the Nondominated Set: Pruning by Clustering," Computers and Operations Research, 7, 55-66, Ringuest, J. L, T. R Gultedge, "An Interactive Multi- Objective Gradient Search," Operations Research Letters, 12, 53-58, Saaty, T. L, Decision Making, The Analytic Hierarchy Process, McGraw-Hill publlishers, (RWS Publications 1990), Sayın, S., "An Algorithm Based on Facial Decomposition for Finding the Efficient Set in Multiple Objective Linear Programming," Operations Research Letters, 19, 87-94, Steuer, R. E, Operating Manual for the ADBASE Multiple Objective Linear Programming Package, College of Business Administration, University of Georgia, Athens, Steuer, R. E, Multiple Criteria Optimization: Theory, Computation, and Application, VViley, New York, Cilt: 7 Sayı: \MT\1JT?VT Vie İTA %J M.MJULTRS M.U A- 17

20 GEREKSİNMELERİNİZİ EN İYİ KARŞILAYACAK BENZETİM YAZILIMI SEÇİMİ Benzetim (Simulasyon), üretim ve hizmet sistemlerinin tasarımında ve performanslarının analizinde kullanılır. Bu amaçla yazılmış yazılımların seçimi ise, ayrı bir özen ve dikkat gerektirir. Kuruluşun benzetim gereksinimlerinin belirlenmesi ve tanımlanması, bu seçimdeki ilk aşamadır. Daha sonra bu gereksinimleri karşılayabilecek olan yazılımların detaylı bir analizinin yapılması istenir. Bu çalışmada, öncelikle bir benzetim yazılımı ile fazlaca bir tanışıklığı olmayan karar vericilere yardımcı olmak esas alınmıştır. Zira piyasada fiyat ve teknik olarak en iyi olduğunu iddia eden çok sayıda yazılım vardır. Bunlar içinden, firma gereksinimlerini de dikkate alarak en uygununu seçmede, gözönüne alınması gereken pratik faktörler burada sunulmuştur. Simulation has been traditionally used to design manufacturing and service systems, and to analyze their performance. Selection of a right simulation software which fits best to needs is the primary focus of this study. This paper summarizes what kinds of considerations should be kept in mind and practical guidelines should be followed in this selection process for a person who is not very familiar with simulation. GİRİŞ Benzetim yeni bir üretim veya servis sîstemi tasarımında ve mevcut sistemlerin performansının iyileştirilmesinde kullanılmaktadır. Daha önce bir simulasyon yazılımıyla çalışmamış kişiler için, firma gereksinimine en uygun yazılımı seçmek oldukça güçtür. Yurt içi ve yurt dışında yayınlanan endüstri mühendisliği konulu dergilere göz attığınızda şaşırırsınız; çünkü en iyi olduğunu iddia eden çok sayıda yazılım vardır. Eğer bu doğruysa, en iyiler içinde en iyiyi nasıl seçeceksiniz? Bu seçim sürecinde neleri sorgulayıp, hangi ipuçlarını değerlendireceksiniz? Bu makalede bu tip düşünceleri özetleyip, simulasyon yazılımı seçimi karar verme sürecine destek olan pratik bir yönlendirme sunulmaktadır. Yrd. Doç. Dr. Erkan BAYRAKTAR Dokuz Eylül Üniversitesi, Bornova İZMİR Sezer KADA YIFÇILAR Aygersan A.Ş. ÜPEP Md., ANKARA 18 Orun A D Ürün Ürün Z Şekil J Doğru Benzetim Yazılımı Seçmeye Çalışan Kullanıcı Tereddütü îî CUt: 7 Say!:

PROJE YAPIM VE YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ 09071067 ŞEYMA GÜLDOĞAN

PROJE YAPIM VE YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ 09071067 ŞEYMA GÜLDOĞAN PROJE YAPIM VE YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ 09071067 ŞEYMA GÜLDOĞAN İnsan kaynakları bir organizasyondaki tüm çalışanları ifade eder. Diğer bir deyişle organizasyondaki yöneticiler, danışmanlar,

Detaylı

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ Hafta 13 Yrd. Doç. Dr. Semra BORAN Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine uygun olarak

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER

İÇİNDEKİLER. Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER İÇİNDEKİLER Contents I. KISIM İŞLETMECİLİK İLE İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1.Bölüm: TEMEL İŞLETMECİLİK KAVRAM VE TANIMLARI... 2 Giriş... 3 1.1. Temel Kavramlar ve Tanımlar... 3 1.2. İnsan İhtiyaçları... 8 1.3.

Detaylı

İŞLETME VE ORGANİZASYON STAJI UYGULAMA ESASLARI

İŞLETME VE ORGANİZASYON STAJI UYGULAMA ESASLARI İŞLETME VE ORGANİZASYON STAJI UYGULAMA ESASLARI ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ İŞLETME VE ORGANİZASYON STAJI UYGULAMA ESASLARI 2014 İŞLETME VE ORGANİZASYON STAJI UYGULAMA ESASLARI Açıklama Staj yapılan işletmelerde

Detaylı

Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış

Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış Rekabet Avantajının Kaynağı: Satış Satıcılar Hizmetlerini Nasıl Farklılaştırırlar? Wilson Learning in beş farklı kuruluşla yaptığı araştırmanın amacı, satıcıların farklılık ve rekabet avantajı yaratmadaki

Detaylı

EKONOMİK KRİZİN EMEK PİYASALARINA ETKİLERİ

EKONOMİK KRİZİN EMEK PİYASALARINA ETKİLERİ EKONOMİK KRİZİN EMEK PİYASALARINA ETKİLERİ 1990 sonrasında peş peşe gelen finansal krizler; bir yandan teorik alanda farklı açılımlara hız kazandırırken bir yandan da, küreselleşme süreci ile birlikte,

Detaylı

STRATEJİK YÖNETİM UYGULAMA MODELİ

STRATEJİK YÖNETİM UYGULAMA MODELİ STRATEJİK YÖNETİM UYGULAMA MODELİ Stratejik Yönetim Micro MBA Cenan Torunoğlu 10 Kasım 2012 Değişim ve Yapısal Gelişme 2 Değişim ve Yapısal Gelişme Değişimi farketmek Değişimin özüne inmek Değişim kararını

Detaylı

Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN

Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Tedarik Zinciri Yönetimi -Bileşenler, Katılımcılar, Kararlar- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Tedarik Zinciri Bileşenleri Tedarik zincirlerinde üç temel bileșenden söz edilebilir: Aktörler: Tedarik zinciri

Detaylı

MİLLİ PRODÜKTİVİTE MERKEZİ Denizli Verimliliği Artırma Projesi

MİLLİ PRODÜKTİVİTE MERKEZİ Denizli Verimliliği Artırma Projesi MİLLİ PRODÜKTİVİTE MERKEZİ Denizli Verimliliği Artırma Projesi Verimlilik ve Toplam Kalite Yönetimi 10 Nisan 2010 Hatice EKSEN Uzman MİLLİ PRODÜKTİVİTE MERKEZİ MİLLİ PRODÜKTİVİTE MERKEZİ Ülke ekonomisinin

Detaylı

Üye Memnuniyet ve Beklenti Anketi Sonuçları Eylem Planı SAKARYA TİCARET BORSASI. Hazırlayan: Dr. Yüksel VARDAR

Üye Memnuniyet ve Beklenti Anketi Sonuçları Eylem Planı SAKARYA TİCARET BORSASI. Hazırlayan: Dr. Yüksel VARDAR Üye Memnuniyet ve Beklenti Anketi Sonuçları Eylem Planı SAKARYA TİCARET BORSASI Hazırlayan: Dr. Yüksel VARDAR SAKARYA TİCARET BORSASI ÜYE BEKLENTİ VE MEMNUNİYET ANKETİ SONUÇLARI VE EYLEM PLANI BORSANIN

Detaylı

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE

KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ (KRY) EĞİTİMİ KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ: KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE SUNUM PLANI 1. RİSK VE RİSK YÖNETİMİ: TANIMLAR 2. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ 3. KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ DÖNÜŞÜM SÜRECİ

Detaylı

Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel

Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Sağlık Kuruluşlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Uygulamalar YRD. DOÇ. DR. EMRE ATILGAN TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK YÖNETİMİ BÖLÜMÜ Sağlık Kurumlarında Maliyet Yönetimi ve Güncel Uygulamalar Sunum Planı:

Detaylı

Karar Verme ve Pazarlama Bilgisi: Yönetim Kurulu Odasına Giden Yol

Karar Verme ve Pazarlama Bilgisi: Yönetim Kurulu Odasına Giden Yol Karar Verme ve Pazarlama Bilgisi: Yönetim Kurulu Odasına Giden Yol Bilgi pazarındaki sert rekabet ortamı pazarlama araştırması endüstrisinin müşterilerin bilgi ihtiyaçlarına daha fazla yoğunlaşmasını gerektiriyor.

Detaylı

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD

İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLERDE OTORİTE KAYNAK: SourceOECD Metin TUNÇ Ekonomik İşbirliği ve Gelişme Örgütü, 1948 yılında aralarında kurucu üye olarak Türkiye nin de bulunduğu Avrupa ülkeleri tarafından Organization

Detaylı

ÜAS DA SUNULAN BİLDİRİLER KAPSAMINDA İMALAT İŞLETMELERİNİN ÜRETİM SORUNLARINA BAKIŞI

ÜAS DA SUNULAN BİLDİRİLER KAPSAMINDA İMALAT İŞLETMELERİNİN ÜRETİM SORUNLARINA BAKIŞI V. Ulusal Üretim Araştırmaları Sempozyumu, İstanbul Ticaret Üniversitesi, 25-27 Kasım 2005 ÜAS DA SUNULAN BİLDİRİLER KAPSAMINDA İMALAT İŞLETMELERİNİN ÜRETİM SORUNLARINA BAKIŞI Halil SAVAŞ Pamukkale Üniversitesi

Detaylı

ALAN ARAŞTIRMASI II. Oda Raporu

ALAN ARAŞTIRMASI II. Oda Raporu tmmob makina mühendisleri odası TMMOB SANAYİ KONGRESİ 2009 11 12 ARALIK 2009 / ANKARA ALAN ARAŞTIRMASI II Türkiye de Kalkınma ve İstihdam Odaklı Sanayileşme İçin Planlama Önerileri Oda Raporu Hazırlayanlar

Detaylı

Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü. ENM 307 Mühendislik Ekonomisi. Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR

Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü. ENM 307 Mühendislik Ekonomisi. Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR Gazi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü ENM 307 Mühendislik Ekonomisi Ders Sorumlusu: Prof. Dr. Zülal GÜNGÖR Oda No:850 Telefon: 231 74 00/2850 E-mail: zulal@mmf.gazi.edu.tr Gazi Üniversitesi Endüstri

Detaylı

Genel Katılıma Açık Eğitimlerimiz Başlıyor!

Genel Katılıma Açık Eğitimlerimiz Başlıyor! Genel Katılıma Açık Eğitimlerimiz Başlıyor! Mavi Akademi, bünyesinde barındırdığı yetki belgeleri ve alanında uzman akademisyenler, sektör tecrübesine sahip baş denetçiler ve uzmanlardan oluşan kadrosuyla

Detaylı

Öğr. Gör. S. M. Fatih APAYDIN

Öğr. Gör. S. M. Fatih APAYDIN Öğr. Gör. S. M. Fatih APAYDIN Dersle İlgili Konular Üretim Yönetimi Süreç Yönetimi Tedarik Zinciri Yönetimi Üretim Planlama ve Kontrolü Proje Yönetimi Kurumsal Kaynak Planlaması-ERP Kalite Yönetimi Modern

Detaylı

T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI. 2012 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu

T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI. 2012 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI 2012 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu OCAK 2013 1.1 Araştırmanın Amacı Araştırmada, Dokuz Eylül Üniversitesi Strateji Geliştirme

Detaylı

MÜHENDİSLİK EĞİTİMLERİNDE ÖLÇÜMBİLİM VE KALİBRASYON KONULARINDAKİ MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ

MÜHENDİSLİK EĞİTİMLERİNDE ÖLÇÜMBİLİM VE KALİBRASYON KONULARINDAKİ MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ 253 MÜHENDİSLİK EĞİTİMLERİNDE ÖLÇÜMBİLİM VE KALİBRASYON KONULARINDAKİ MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ Özge ALTUN ÖZET Ülkemizde gelişen teknoloji ve ileri seviye mühendislik uygulamalarının artmasıyla

Detaylı

DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi

DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi Balanced Scorecard DSK nın Ortaya Çıkışı ve Gelişimi Bu yöntemin ortaya çıkışı 1990 yılında Nolan Norton Enstitüsü sponsorluğunda gerçekleştirilen, bir yıl süren ve birçok şirketi kapsayan Measuring performance

Detaylı

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ YÖNETİMİ (PZL208U)

Detaylı

Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC)

Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC) Stratejik Performans Yönetimi ve Dengeli Sonuç Kartı (Balanced Scorecard-BSC) Kontrol Fonksiyonu Gerçekleştirilmek istenen amaçlara ne ölçüde ulaşıldığını belirlemek, planlanan amaçlar (standartlar), ile

Detaylı

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri

MerSis. Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri MerSis Bilgi Teknolojileri Yönetimi Danışmanlık Hizmetleri Bilgi Teknolojileri risklerinize karşı aldığınız önlemler yeterli mi? Bilgi Teknolojileri Yönetimi danışmanlık hizmetlerimiz, Kuruluşunuzun Bilgi

Detaylı

Araştırma Yöntemleri. Üretim Yönetiminde Yeni Yaklaşımlar

Araştırma Yöntemleri. Üretim Yönetiminde Yeni Yaklaşımlar Dersin kodu İŞL 501 Araştırma Yöntemleri Öğrencilerin araştırma becerilerini geliştirip tez safhasına hazırlamak Araştırma temel araçları, özellikleri, yöntemlerin belirlenmesi, veri toplama Dersin kodu

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME. 1. Aşağıdakilerden hangisi işletmenin yapısal özellikleri arasında yer almaz?

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME. 1. Aşağıdakilerden hangisi işletmenin yapısal özellikleri arasında yer almaz? DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME 1 1. Aşağıdakilerden hangisi işletmenin yapısal özellikleri arasında yer almaz? A) İşletme bir ekonomik kuruluştur. B) İşletme bağımsız bir kuruluştur. C) İşletme sosyal

Detaylı

R KARLILIK VE SÜRDÜRÜLEB

R KARLILIK VE SÜRDÜRÜLEB ÜRETİMDE İNOVASYON BİLAL AKAY Üretim ve Planlama Direktörü 1 İleri teknolojik gelişme ve otomasyon, yeni niteliklere ve yüksek düzeyde eğitim almış insan gücüne eğilimi artıyor. Mevcut iş gücü içinde bu

Detaylı

ÇALIŞMA EKONOMİSİ VE ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ ÜCRET SİSTEMLERİNDE 360 DERECE PERFORMANS BELİRLEME

ÇALIŞMA EKONOMİSİ VE ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ ÜCRET SİSTEMLERİNDE 360 DERECE PERFORMANS BELİRLEME ÇALIŞMA EKONOMİSİ VE ENDÜSTRİ İLİŞKİLERİ ÜCRET SİSTEMLERİNDE 360 DERECE PERFORMANS BELİRLEME 2007470087 Z.Gizem ÜÇGÜL 2007470015 Merve BAYHAN 2007470075 Merve SEBAT 2006470045 Uğur KÖSE 2006470025 Mehmet

Detaylı

KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU

KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU KURUM İÇ DEĞERLENDİRME RAPORU HAZIRLAMA KILAVUZU ANKARA- 13 /04/2016 1 Araştırma ve Geliştirme Yönetim Sistemi 2 Araştırma ve Geliştirme Araştırma Stratejisi ve Hedefleri Araştırma Kaynakları Araştırma

Detaylı

İK YÖNETİMİ NASIL ALGILANIYOR?

İK YÖNETİMİ NASIL ALGILANIYOR? İK YÖNETİMİ NASIL ALGILANIYOR? Amaç ve Kapsam Richard Bach, Algı, kendimizin ya da başkalarının zihninde oluşan, bilgilenme, yargılama, ilişkiler gibi etkileşimlerle biçimlenen bir imgedir der. Kişisel

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME. 1. İşletmenin yapısal özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME. 1. İşletmenin yapısal özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME 1 1. İşletmenin yapısal özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: 3 İşletme bir ekonomik kuruluştur. 3 İşletme bağımsız bir kuruluştur. 3 İşletme sosyal bir kuruluştur. 3 İşletme

Detaylı

T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI. 2011 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu

T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI. 2011 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ STRATEJİ GELİŞTİRME DAİRE BAŞKANLIĞI 2011 Yılı Çalışan Memnuniyeti Anket Raporu ARALIK 2011 1.1 Araştırmanın Amacı Araştırmada, Dokuz Eylül Üniversitesi Strateji Geliştirme

Detaylı

İŞLETME POLİTİKASI (Stratejik Yönetim Süreci)

İŞLETME POLİTİKASI (Stratejik Yönetim Süreci) İŞLETME POLİTİKASI (Stratejik Yönetim Süreci) İşletmenin uzun dönemde yaşamını devam ettirmesine ve sürdürülebilir rekabet üstünlüğü sağlamasına yönelik bilgi toplama, analiz, seçim, karar ve uygulama

Detaylı

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜM BAŞKANLIĞI DERS TANITIM BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Sınıf/Y.Y. Ders Saati Kredi AKTS (T+U+L) İSTATİSTİKSEL KALİTE KONTROL EN-412 4/I 3+0+0 3 5 Dersin Dili : Türkçe Dersin Seviyesi

Detaylı

Tedarik Zinciri Yönetimi

Tedarik Zinciri Yönetimi Tedarik Zinciri Yönetimi -Tedarik Zinciri Ağı Tasarımı- Yrd. Doç. Dr. Mert TOPOYAN Ağ tasarımı, tedarik zinciri açısından üç karar düzeyini de ilgilendiren ve bu düzeylerde etkisi olan bir konudur. Zincirin

Detaylı

Ekonometrinin Konusu ve Yöntembilimi. Ekonometri Nedir? Ekonometrinin Konusu ve Yöntembilimi. Ekonometri 1 Konu 4 Sürüm 2,0 (Ekim 2011)

Ekonometrinin Konusu ve Yöntembilimi. Ekonometri Nedir? Ekonometrinin Konusu ve Yöntembilimi. Ekonometri 1 Konu 4 Sürüm 2,0 (Ekim 2011) Ekonometri Nedir? ve Yöntembilimi Ekonometri 1 Konu 4 Sürüm 2,0 (Ekim 2011) Ders Planı ve Yöntembilimi 1 ve Yöntembilimi Sözcük Anlamı ile Ekonometri Ekonometri Sözcük anlamı ile ekonometri, ekonomik ölçüm

Detaylı

MerSis. Bilgi Güvenliği Danışmanlık Hizmetleri

MerSis. Bilgi Güvenliği Danışmanlık Hizmetleri o MerSis Danışmanlık Hizmetleri Çalışanlarınız, tesisleriniz, üretim araçlarınız koruma altında! Bilgileriniz? danışmanlık hizmetlerimiz, en değerli varlıklarınız arasında yer alan bilgilerinizin gizliliğini,

Detaylı

M-CARE. Anket Sonuçları Raporu - Yönetici Özeti

M-CARE. Anket Sonuçları Raporu - Yönetici Özeti M-CARE Engelli ve Yaşlı Bireylere Evde Bakım ve Sağlık Hizmeti Sağlayıcılarının Mobil Eğitimi Anket Sonuçları Raporu - Yönetici Özeti İş Paketi No: İş Paketi Adı: İP2 Durum Taslak 1 Araştırma ve Analiz

Detaylı

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ

ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ İŞ ETÜDÜ & ERGONOMİ Yrd.Doç.Dr.Tarık Küçükdeniz Bölüm 2: Verimlilik Verimlilik 1 Bölüme Giriş İş etüdü ile ilgili tekniklere

Detaylı

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE RADYO FREKANSLI TANIMA (RFID) TEKNOLOJİSİNİN MALZEME YÖNETİMİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE RADYO FREKANSLI TANIMA (RFID) TEKNOLOJİSİNİN MALZEME YÖNETİMİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ İNŞAAT SEKTÖRÜNDE RADYO FREKANSLI TANIMA (RFID) TEKNOLOJİSİNİN MALZEME YÖNETİMİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Radio Frequency Identification System (RFID) Facilitated Construction Materials Management (RFID-CMM)

Detaylı

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ. Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi

İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ. Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi İNŞAAT SEKTÖRÜNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK: YEŞİL BİNALAR & NANOTEKNOLOJİ STRATEJİLERİ Muhammed Maraşlı İMSAD-UNG Çalışma Grubu Üyesi RAPORUN AMACI Türk İnşaat Sektörünün rekabet gücünün arttırılması amacıyla

Detaylı

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜDERS TANITIM FORMU

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜDERS TANITIM FORMU AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜDERS TANITIM FORMU EK-4 Dersin Kodu ve Adı: Örgütsel Psikoloji ve Endüstriyel İlişkiler Bölüm / Anabilim Dalı : İşletme Tezsiz YL 3 Yarıyıl Teorik Uygulama

Detaylı

ENDÜSTRİ İŞLETME MÜHENDİSLİĞİ MESLEK DALI ANA KOMİSYONU (EİM MEDAK)

ENDÜSTRİ İŞLETME MÜHENDİSLİĞİ MESLEK DALI ANA KOMİSYONU (EİM MEDAK) İŞLETME MESLEK DALI ANA KOMİSYONU (EİM MEDAK) Endüstri İşletme Mühendisliği Meslek Dalı Ana Komisyonu (EİM MEDAK), TMMOB Makina Mühendisleri Odası nda Endüstri ve İşletme Mühendislerinin (EİM) örgütlenerek

Detaylı

İŞLETMELERİN AMAÇLARI. İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge 24.03.2014. Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar

İŞLETMELERİN AMAÇLARI. İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge 24.03.2014. Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar İŞLETMELERİN AMAÇLARI Genel nitelikli kuruluş ve faaliyet amaçları Özel nitelikli amaçlar Yrd.Doç.Dr. Gaye Açıkdilli Yrd.Doç.Dr. Erdem Kırkbeşoğlu İşletmenin Genel Amaçları Arası Denge Kar ın İşlevleri

Detaylı

RAKAMLARLA KONYA İSTİHDAMI FEYZULLAH ALTAY

RAKAMLARLA KONYA İSTİHDAMI FEYZULLAH ALTAY Bugün, yükselen ekonomisi ve gelişmekte olan performansıyla ülkesi için önemli bir katma değer oluşturan sayılı merkezlerden birisidir. Gelişmekte olan ekonomisine paralel olarak birçok sektörde yeni iş

Detaylı

Endüstri Mühendisliği - 1. yarıyıl. Academic and Social Orientation. 441000000001101 Fizik I Physics I 3 0 1 4 4 6 TR

Endüstri Mühendisliği - 1. yarıyıl. Academic and Social Orientation. 441000000001101 Fizik I Physics I 3 0 1 4 4 6 TR - - - - - Bölüm Seçin - - - - - Gönder Endüstri Mühendisliği - 1. yarıyıl 141000000001101 Akademik ve Sosyal Oryantasyon Academic and Social Orientation 1 0 0 1 0 1 TR 441000000001101 Fizik I Physics I

Detaylı

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler

Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler Dünya Bankası Finansal Yönetim Uygulamalarında Stratejik Yönelimler ve Son Gelişmeler ECA Bölge Perspektifi Marius Koen TÜRKİYE: Uygulama Destek Çalıştayı 6-10 Şubat 2012 Ankara, Türkiye 2 Kapsam ve Amaçlar

Detaylı

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ

TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ SAKARYA ÜNİVERSİTESİ TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ Hafta 2 Yrd. Doç. Dr. Semra BORAN Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine uygun olarak hazırlanan

Detaylı

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman

BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman BÜRO, MUHASEBE VE BİLGİ İŞLEM MAKİNELERİ İMALATI Hazırlayan M. Emin KARACA Kıdemli Uzman 516 1. SEKTÖRÜN TANIMI Büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı ISIC Revize 3 ve NACE Revize 1 sınıflandırmasına

Detaylı

Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği

Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Doç.Dr.Tufan BAL GİRİŞ Not: Bu sunuların hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.İ.Hakkı İnan ın Tarım Ekonomisi ve İşletmeciliği Kitabından Faydalanılmıştır. 2 Ekonominin

Detaylı

ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON ELİF SANDAL ÖNAL

ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON ELİF SANDAL ÖNAL ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON ELİF SANDAL ÖNAL ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON Bireylerin günlük hayatlarının yaklaşık üçte birini geçirdikleri işyerleri, kişi için önemli bir ortamdır. İşyerlerinde

Detaylı

Önceden belirlenmiş sonuçlara ulaşabilmek için organize edilmiş faaliyetler zinciridir.

Önceden belirlenmiş sonuçlara ulaşabilmek için organize edilmiş faaliyetler zinciridir. PROJE YÖNETİMİ Proje: Önceden belirlenmiş sonuçlara ulaşabilmek için organize edilmiş faaliyetler zinciridir. Proje Yönetimi: Kısıtlı zaman, maliyet ve teknik durumları dikkate alarak, projenin en etkin

Detaylı

Müzakere Becerileri ile Satış Performansını Geliştirmek

Müzakere Becerileri ile Satış Performansını Geliştirmek Müzakere Becerileri ile Satış Performansını Geliştirmek Wilson Learning in yaptığı araştırma, Evet e Doğru Müzakere eğitiminin satış performansı üzerindeki etkisini değerlendirmek üzere geliştirilmiştir.

Detaylı

T. C. KAMU İHALE KURUMU

T. C. KAMU İHALE KURUMU T. C. KAMU İHALE KURUMU Elektronik İhale Dairesi KALİTE YÖNETİM SİSTEMİ BT Strateji Yönetimi BT Hizmet Yönetim Politikası Sürüm No: 6.0 Yayın Tarihi: 26.02.2015 444 0 545 2012 Kamu İhale Kurumu Tüm hakları

Detaylı

İŞ ANALİZİ ve YETKİNLİK MODELLEME

İŞ ANALİZİ ve YETKİNLİK MODELLEME İŞ ANALİZİ ve YETKİNLİK MODELLEME PozitifİK tarafından hazırlanmıştır. Tüm hakları saklıdır. YOURLOGO ÜRÜN VE HİZMETLERİMİZ 2 Projenin Amacı Projenin amacı, fonksiyonel bir yaklaşımla Kiptaş taki tüm pozisyonların

Detaylı

İNOVİTA. İstanbul Yaşam Bilimleri Platformu için Gözden Geçirilmiş Sürüm

İNOVİTA. İstanbul Yaşam Bilimleri Platformu için Gözden Geçirilmiş Sürüm Yenileşim-İnovasyon ve Ticarileştirme 2010 McKinsey Tarafından Yapılan Küresel Araştırma Sonuçları İNOVİTA İstanbul Yaşam Bilimleri Platformu için Gözden Geçirilmiş Sürüm 2 Aralık 2011 ABD merkezli McKinsey

Detaylı

İŞ GÜVENLİĞİ KÜLTÜRÜ

İŞ GÜVENLİĞİ KÜLTÜRÜ Dr. Salih DURSUN İŞ GÜVENLİĞİ KÜLTÜRÜ KAVRAM MODELLER UYGULAMA Beta Yay n No : 2668 İşletme - Ekonomi : 558 1. Baskı Mart 2012 - İSTANBUL ISBN 978-605 - 377-692 - 5 Copyright Bu kitab n bu bas s n n Türkiye

Detaylı

FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER. Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ

FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER. Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ FİNANSAL YÖNETİME İLİŞKİN GENEL İLKELER Prof. Dr. Ramazan AKTAŞ 1 İçerik Finansal Yönetim, Amaç ve İşlevleri Piyasalar, Yatırımlar ve Finansal Yönetim Arasındaki İlişkiler İşletmelerde Vekalet Sorunu (Asil

Detaylı

Farkındalılık ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi Eğitimi. Uygulama ve başarımın anahtarları

Farkındalılık ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi Eğitimi. Uygulama ve başarımın anahtarları ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi Eğitimi Uygulama ve başarımın anahtarları 1 Genel Eğitim Hakkında Kalite ve Yönetim Sistemi Kavramlar ve amaçlar TKY ve Kalite Yönetim Sistemi Standart maddeleri Fayda sağlamanın

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili STRATEJİK YÖNETİM VE İŞLETME POLİTİKASI Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim

Detaylı

ARA DÖNEM FAALIYET RAPORLARI BEKLENTİLER VE SORUNLAR. Uğur Saçmacıoğlu SPK Uzmanı -

ARA DÖNEM FAALIYET RAPORLARI BEKLENTİLER VE SORUNLAR. Uğur Saçmacıoğlu SPK Uzmanı - ARA DÖNEM FAALIYET RAPORLARI BEKLENTİLER VE SORUNLAR Uğur Saçmacıoğlu SPK Uzmanı - Ara dönem faaliyet raporlarının masaya yatırılması Soru işaretleri: Ara dönem faaliyet raporu neden gerekli? Bu gereklilikler

Detaylı

ORTAK DEĞERLENDİRME ÇERÇEVESİ (CAF), AVRUPA KALİTE YÖNETİMİ VAKFI (EFQM) ve DENGELİ KURUMSAL KARNENİN (BSC) KARŞILAŞTIRMASI

ORTAK DEĞERLENDİRME ÇERÇEVESİ (CAF), AVRUPA KALİTE YÖNETİMİ VAKFI (EFQM) ve DENGELİ KURUMSAL KARNENİN (BSC) KARŞILAŞTIRMASI ORTAK DEĞERLENDİRME ÇERÇEVESİ (CAF), AVRUPA KALİTE YÖNETİMİ VAKFI (EFQM) ve DENGELİ KURUMSAL KARNENİN (BSC) KARŞILAŞTIRMASI Bay Samu Seitsalo, Direktör Yardımcısı CIMO, Finlandiya Uluslararası Hareketlilik

Detaylı

FİNANSMAN SORUNLARINA GÖRE KREDİ KULLANIM ORANLARI VE YATIRIMLARDA KREDİLERİN ETKİSİ ÜZERİNE ARAŞTIRMA

FİNANSMAN SORUNLARINA GÖRE KREDİ KULLANIM ORANLARI VE YATIRIMLARDA KREDİLERİN ETKİSİ ÜZERİNE ARAŞTIRMA Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Mustafa Kemal University Journal of Social Sciences Institute Yıl/Year: 2012 Cilt/Volume: 9 Sayı/Issue: 19, s. 445-449 FİNANSMAN SORUNLARINA

Detaylı

DERS ÖĞRETİM PLANI. Dersin Kodu

DERS ÖĞRETİM PLANI. Dersin Kodu Dersin Adı Dersin Kodu DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Türü (Zorunlu, Seçmeli) Dersin Seviyesi (Ön Lisans, Lisans, Yüksek Lisans, Doktora) Dersin AKTS Kredisi 5 Haftalık Ders Saati 4 Haftalık Uygulama Saati

Detaylı

KAMU İÇ KONTROL STANDARTLARI UYUM EYLEM PLANI REHBERİ. Ramazan ŞENER Mali Hizmetler Uzmanı. 1.Giriş

KAMU İÇ KONTROL STANDARTLARI UYUM EYLEM PLANI REHBERİ. Ramazan ŞENER Mali Hizmetler Uzmanı. 1.Giriş KAMU İÇ KONTROL STANDARTLARI UYUM EYLEM PLANI REHBERİ 1.Giriş Ramazan ŞENER Mali Hizmetler Uzmanı Kamu idarelerinin mali yönetimini düzenleyen 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu 10.12.2003

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Uygulamalı İşletme İstatistiği BBA 282 Bahar 3+0+0 3 5

DERS BİLGİLERİ. Uygulamalı İşletme İstatistiği BBA 282 Bahar 3+0+0 3 5 DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U+L Saat Kredi AKTS Uygulamalı İşletme İstatistiği BBA 282 Bahar 3+0+0 3 5 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü İngilizce Lisans Zorunlu Dersin

Detaylı

ŞİKAYET / İTİRAZ VE GERİ BİLDİRİM PROSEDÜRÜ

ŞİKAYET / İTİRAZ VE GERİ BİLDİRİM PROSEDÜRÜ Sayfa No: 1/5 A. İÇİNDEKİLER Bölüm KONU SAYFA NO REFERANS STANDART MADDESİ TS EN ISO IEC 17020:2012 A. İÇİNDEKİLER 1 B. ŞİKAYET / İTİRAZ VE GERİ BİLDİRİM 2 7.6 1. AMAÇ 2 2. KAPSAM 2 3. SORUMLULUK 2 3.1

Detaylı

Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu

Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu HAZIRLAYAN 18.11.2013 RAPOR Doç. Dr. Nazan Susam Doç. Dr. Murat Şeker Araş. Gör. Erkan Kılıçer Türkiye Ekonomisi Bütçe Büyüklükleri

Detaylı

1.0 AMAÇ. Şikayet : Aldığı ürün veya yaptığı ticari faaliyetten memnun kalmamasının neticesinde şikayette. bulunan kişidir.

1.0 AMAÇ. Şikayet : Aldığı ürün veya yaptığı ticari faaliyetten memnun kalmamasının neticesinde şikayette. bulunan kişidir. SAYFA NO 1/5 1.0 AMAÇ Bayi ve müşterilerle olan faaliyetler doğrultusunda oluşan şikayetlerin alınması, takip edilmesi, alındığının bildirilmesi, ilk değerlendirilmesi ve şikayet gelen ürün ile ilgili

Detaylı

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME

DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME DENEME SINAVI A GRUBU / İŞLETME 2 1. Bütünün kendisini oluşturan parçaların tek başlarına yaratabilecekleri değerlerin toplamından daha fazla bir değer yaratması durumuna sinerji denir. Sinerji ile işletmelerin

Detaylı

(H o ş g e l d i n i z)

(H o ş g e l d i n i z) 1 T.C. ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü (H o ş g e l d i n i z) 2010 / OSB / Honaz / DENİZLİ 2 İş ve Meslek Danışmanlığı Hizmetleri (Çalışmayan İşgücüne Yönelik) 3

Detaylı

D- NASIL YAZMALI? ÖRNEKLER

D- NASIL YAZMALI? ÖRNEKLER D- NASIL YAZMALI? ÖRNEKLER Örnek 1 EEB Raporu Bu araştırma konusunun güncelliği, önemi ve yapacağı katkı 1. 1.1. Bölgesel Gelişme Yaklaşımı Bölge olgusunun tanımı ve rolü, Dünyada özellikle 1970 lerin

Detaylı

* İnsan Kaynakları alanında çalışmak isteyen tüm Öğrenci ve Yeni Mezunlar,

* İnsan Kaynakları alanında çalışmak isteyen tüm Öğrenci ve Yeni Mezunlar, İNSAN KAYNAKLARI UZMANLIĞI EĞİTİMİ Rekabetçi ve etkin süreç yönetimi için öncelikli olan entellektüel sermaye olarak kabul edilen insan kaynağı yönetiminde doğru stratejiler oluşturmak günümüz başarılı

Detaylı

TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU

TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU TÜRKİYE DE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARININ KORUNMASI : ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLARA ETKİLER RAPORU Güldem Berkman YASED Fikri Ve Sınai Mülkiyet Hakları Çalışma Grubu Sorumlu Yönetim Kurulu Üyesi YATIRIMLARIN

Detaylı

Adnan Menderes Üniversitesi FAKÜLTESİ SÖKE İŞLETME. BÖLÜMLER ULUSLARARASI TİCARET ve İŞLETMECİLİK YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ

Adnan Menderes Üniversitesi FAKÜLTESİ SÖKE İŞLETME. BÖLÜMLER ULUSLARARASI TİCARET ve İŞLETMECİLİK YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ Adnan Menderes Üniversitesi SÖKE İŞLETME FAKÜLTESİ BÖLÜMLER ULUSLARARASI TİCARET ve İŞLETMECİLİK YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ SÖKE İŞLETME FAKÜLTESİ ULUSLARARASI TİCARET VE İŞLETMECİLİK BÖLÜMÜ DERS PROGRAMI

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501

DERS BİLGİLERİ. Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501 Müfredat I. Yarıyıl Bilimsel Araştırma Yöntemleri Ders Adı Kodu Yarıyıl T+U Saat İŞL YL 501 Kredi AKTS Güz 3 3 6 Dili Seviyesi Yüksek Lisans Türü Zorunlu Amacı Öğrencilerin bilim ve bilim felsefesi konusunda

Detaylı

Neden Endüstri Mühendisliği Bölümünde Yapmalısınız?

Neden Endüstri Mühendisliği Bölümünde Yapmalısınız? Lisansüstü Eğitiminizi Neden Endüstri Mühendisliği Bölümünde Yapmalısınız? Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Endüstri Mühendisliği Bölümü, 1990 yılında kurulmuş ve ilk mezunlarını 1994

Detaylı

Amasya da Kadın İstihdamının Artırılmasına Destek Projesi. Ülker Şener 1 Temmuz 2011, Amasya

Amasya da Kadın İstihdamının Artırılmasına Destek Projesi. Ülker Şener 1 Temmuz 2011, Amasya Amasya da Kadın İstihdamının Artırılmasına Destek Projesi Ülker Şener 1 Temmuz 2011, Amasya Projenin Hedefleri Projenin hedefi: Amasya da çalışmayan ama çalışmak isteyen ya da aktif olarak iş arayan 300

Detaylı

2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2003/6 http://www.tek.org.tr 2002 HANEHALKI BÜTÇE ANKETİ: GELİR DAĞILIMI VE TÜKETİM HARCAMALARINA İLİŞKİN SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ Zafer Yükseler Aralık, 2003

Detaylı

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS

İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS. Dersin Adı Kod Yarıyıl T+U AKTS İKTİSAT ANABİLİM DALI ORTAK DOKTORA DERS İÇERİKLERİ 1. YIL GÜZ DÖNEMİ İleri Makroiktisat I IKT801 1 3 + 0 6 Makro iktisadın mikro temelleri, emek, mal ve sermaye piyasaları, modern AS-AD eğrileri. İleri

Detaylı

ELEKTRONİK İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ (ELECTRONIC HUMAN RESOURCES MANAGEMENT) E- İKY / E- HRM (I)

ELEKTRONİK İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ (ELECTRONIC HUMAN RESOURCES MANAGEMENT) E- İKY / E- HRM (I) ELEKTRONİK İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ (ELECTRONIC HUMAN RESOURCES MANAGEMENT) E- İKY / E- HRM (I) Günümüzde bilişim ve iletişim teknolojilerindeki hızına erişilemez gelişme ve ilerlemelerin sonucunda özellikle

Detaylı

1. İŞLETMELERDE KAYNAK BULMANIN ÖNEM NEMİ VE KAYNAK SAĞLAMA SİSTEM STEMİ OLARAK FİNANSMAN 1.1. İşletmelerde Kaynak Bulmanın Önemi ve Likidite Kavramı Bütün işletmeler amaçlarını gerçekleştirmek için temel

Detaylı

TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu

TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu TÜBİSAD Bilişim Çözümleri Platformu Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan hızlı gelişmeler sektörde üretilen mal ve hizmetlerin hedef kitleye yeterli düzeyde ulaşmasını da zorlaştırıyor. Artık sadece

Detaylı

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri

İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri İktisat Anabilim Dalı- Tezsiz Yüksek Lisans (Uzaktan Eğitim) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı Mikroekonomik Analiz I IKT751 1 3 + 0 8 Piyasa, Bütçe, Tercihler, Fayda, Tercih,

Detaylı

DERS KODU DERS ADI İÇERİK BİLİM DALI T+U+KR AKTS

DERS KODU DERS ADI İÇERİK BİLİM DALI T+U+KR AKTS İŞLETME İ ANABİLİM DALI, BİLİM DALI DERS HAVUZU DERS KODU DERS ADI İÇERİK BİLİM DALI T+U+KR AKTS 345000000000506 Çokuluslu Şirket Stratejileri Dersin amacı, katılımcılarla çokuluslu şirketlerin küresel

Detaylı

Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 28. Toplantısı. Yeni Kararlar

Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 28. Toplantısı. Yeni Kararlar Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 8. Toplantısı Yeni Kararlar İÇİNDEKİLER. Yeni Kararlar.. Üniversitelerin Ar-Ge Stratejilerinin Geliştirilmesine Yönelik Çalışmalar Yapılması [05/0].. Doktora Derecesine

Detaylı

1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ

1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III Bölüm 1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ 11 1.1. İşletme Fonksiyonu Olarak Pazarlama Fonksiyonu 13 1.1.1. Pazarlama Fonksiyonları 14 1.2. Pazarlamanın Tanımı 15 1.3. Pazarlamanın

Detaylı

Doç.Dr. Özlem İpekgil Doğan Araş Gör. Mert Topoyan

Doç.Dr. Özlem İpekgil Doğan Araş Gör. Mert Topoyan Doç.Dr. Özlem İpekgil Doğan Araş Gör. Mert Topoyan Neden Süreç Yönetimi? Örgütlerin çoğu geleneksel olarak fonksiyonel temelde yapılandırılmıştır. Tüm çalışmalar bağlı olunan fonksiyon içinde başlatılmakta,

Detaylı

Dr. Yücel ÖZKARA, BSTB Verimlilik Genel Müdürlüğü Doç. Dr. Mehmet ATAK, Gazi Ün. Endüstri Müh. Bölümü

Dr. Yücel ÖZKARA, BSTB Verimlilik Genel Müdürlüğü Doç. Dr. Mehmet ATAK, Gazi Ün. Endüstri Müh. Bölümü Dr. Yücel ÖZKARA, BSTB Verimlilik Genel Müdürlüğü Doç. Dr. Mehmet ATAK, Gazi Ün. Endüstri Müh. Bölümü 6 Ekim 2015 İmalat Sanayinin Önemi Literatür Çalışmanın Amacı ve Kapsamı Metodoloji Temel Bulgular

Detaylı

Kısaca. Müşteri İlişkileri Yönetimi. Nedir? İçerik. Elde tutma. Doğru müşteri 01.06.2011. Genel Tanıtım

Kısaca. Müşteri İlişkileri Yönetimi. Nedir? İçerik. Elde tutma. Doğru müşteri 01.06.2011. Genel Tanıtım Kısaca Müşteri İlişkileri Yönetimi Genel Tanıtım Başar Öztayşi Öğr. Gör. Dr. oztaysib@itu.edu.tr 1 MİY Genel Tanıtım 2 MİY Genel Tanıtım İçerik Müşteri İlişkileri Yönetimi Nedir? Neden? Tipleri Nelerdir?

Detaylı

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler

AB Ülkelerinin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Aday Ülkeler AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH

Detaylı

ELEKTRİK TEKNİKERLİĞİ EĞİTİMİNİN PİYASA ŞARTLARINA HAZIRLANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

ELEKTRİK TEKNİKERLİĞİ EĞİTİMİNİN PİYASA ŞARTLARINA HAZIRLANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA ELEKTRİK TEKNİKERLİĞİ EĞİTİMİNİN PİYASA ŞARTLARINA HAZIRLANMASI ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA Aytek GÜCÜYENER 1 Engin YİĞİT 2 Vedat ESEN 3 1 Elektronik Teknolojisi Programı, Meslek Yüksekokulu, İstanbul Arel Üniversitesi,

Detaylı

Bölüm 10 Pazarlama Fonksiyonu. I) Pazarlama Stratejilerine Giriş

Bölüm 10 Pazarlama Fonksiyonu. I) Pazarlama Stratejilerine Giriş Bölüm 10 Pazarlama Fonksiyonu I) Pazarlama Stratejilerine Giriş Pazarlama Nedir? Pazarlama: Müşteriler için değer yaratmayı, bunu tanıtma ve sunmayı; örgütün ve paydaşlarının yararına olacak şekilde müşteri

Detaylı

Küçük İşletmelerde Personel Temini: Karşılaşılan Sorunlar

Küçük İşletmelerde Personel Temini: Karşılaşılan Sorunlar Küçük İşletmelerde Personel Temini: Karşılaşılan Sorunlar Bir ülkenin küresel ekonomide ne kadar başarılı olacağını o ülkenin kamu ve özel sektördeki organizasyonlarının etkinliği belirler. Organizasyonların

Detaylı

Çalışan Devir Oranı Araştırması. İşgücü Analitikleri - Ekim 2012

Çalışan Devir Oranı Araştırması. İşgücü Analitikleri - Ekim 2012 Çalışan Devir Oranı Araştırması İşgücü Analitikleri - Ekim 2012 Araştırma Hakkında 2012 Ekim ayında PERYÖN ve Towers Watson tarafından düzenlenen Çalışan Devir Oranı Araştırması na çeşitli sektörlerden

Detaylı

SWOT Analizi. Umut Al BBY 401, 31 Aralık 2013

SWOT Analizi. Umut Al BBY 401, 31 Aralık 2013 SWOT Analizi Umut Al umutal@hacettepe.edu.tr - 1 SWOT Strengths Weaknesses Opportunities Threats İşletmenin güçlü ve zayıf yanları ile fırsat ve tehditlerin tespit edilmesi, stratejinin bu unsurlar arasında

Detaylı

Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü. Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı

Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü. Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı Büyüme, Tasarruf-Yatırım ve Finansal Sektörün Rolü Hüseyin Aydın Yönetim Kurulu Başkanı Büyüme: Yatırım ve Tasarrufun Fonksiyonu Büyüme : Büyümenin Temel Unsuru : Üretimin Temel Faktörleri : Üretimin Diğer

Detaylı

İŞLETME ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ GÜZ DÖNEMİ DERS PROGRAMI

İŞLETME ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ GÜZ DÖNEMİ DERS PROGRAMI İŞLETME ORTAK DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ GÜZ DÖNEMİ DERS PROGRAMI Dersin Kodu Kredisi Dersin Niteliği İŞL 601 Pazarlama Teorileri 3 Zorunlu İŞL 603 Finansman Teorisi 3 Zorunlu İŞL 605 Uluslararası

Detaylı

YÖNETİMİN SORUMLULUĞU PROSEDÜRÜ

YÖNETİMİN SORUMLULUĞU PROSEDÜRÜ 1. AMAÇ Doküman No: P / 5.1 Revizyon No : 0 Sayfa : 1 / 5 Yayın Tarihi: 19.01.2010 Bu prosedürün amacı, İ.Ü. İstanbul Tıp Fakültesi Yönetimi nin Kalite Politikası ve hedeflerini oluşturmak, yönetim sistemini

Detaylı