Yafll larda Travma Sonras Stres Bozuklu u

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Yafll larda Travma Sonras Stres Bozuklu u"

Transkript

1 Yafll larda Travma Sonras Stres Bozuklu u rem Yalu *, Samuray Özdemir**, Tamer Aker*** * Yrd. Doç. Dr., Kocaeli Üniversitesi, T p Fakültesi Hastanesi, Psikiyatri Anabilim Dal, zmit ** Arfl. Gör. Dr., stanbul Üniversitesi, Cerrahpafla T p Fakültesi Hastanesi, Psikiyatri Anabilim Dal, stanbul *** Doç. Dr., Kocaeli Üniversitesi, T p Fakültesi Hastanesi, Psikiyatri Anabilim Dal, zmit Tel: ÖZET Bu makalede, travma sonras stres bozuklu unun [TSSB] yafll toplumdaki önemi ve karakteristikleri, bozuklu un nörobiyolojisi konusunda yap lan çal flmalar ve TSSB de tedavi yaklafl mlar gözden geçirilmifltir. TSSB, kronik seyirli olma e ilimi gösteren ve yafll toplumda genellikle tan s atlanan, yeti yitimine neden olan bir psikiyatrik bozukluktur. Bu alanda yap lm fl olan çal flmalar, yafll lar n TSSB gelifltirmeye olan yatk nl n n gençlerden daha fazla olmad n ve bozuklu un semptomlar n n her iki grupta da benzer oldu unu göstermifltir. Ancak, literatürde yafll toplumda TSSB nin epidemiyolojisi, nörobiyolojisi, tan s, sevk ve idaresi konusunda yap lm fl olan kontrollü çal flmalar s n rl d r ve bu nedenden dolay yafll toplumda TSSB nin de iflik yönlerinin de erlendirildi i yeni araflt rmalara ihtiyaç vard r. Anahtar Kelimeler: TSSB, travma, stres, yafll l k, nörobiyoloji, müdahaleler ABSTRACT Post-traumatic Stress Disorder In the Elderly The significance and characteristics of posttraumatic stress disorder [PTSD] in the elderly population and the studies on the neurobiology of this disorder as well as the treatment interventions for PTSD are reviewed in this paper. PTSD is a disabling psychiatric condition that tends to have a chronic course and often overlooked in the elderly population. The studies in this area have demonstrated that the elderly people do not appear more predisposed to develop PTSD compared to the young people and the symptomatology of the disorder is similar between these age groups. However, controlled research in the context of epidemiology, neurobiology, diagnosis and the management of the PTSD among the elderly population is limited in the current literature; therefore new researches evaluating the various aspects of PTSD in the elderly population are required. Keywords: PTSD, trauma, stress, elderly, neurobiology, interventions G R fi Travma sonras stres bozuklu u [TSSB] yafll lar n, hayat n geç dönemlerindeki geliflimsel evrelerin baflar l bir flekilde üstesinden gelebilme ve ileri yafllarda karfl laflt klar hayat stresleriyle bafla ç kabilme yetilerini bozan bir hastal kt r. Hayat n herhangi bir dönemindeki bir travma yaflant s ndan kaynaklanabilir. Semptomlar devaml veya aral kl olabilen bu bozukluk ya zaman içinde kendini s n rlar ya da kronik bir seyir izler. Yafll bir bireyde, artan travma fliddeti ve önceden mevcut olan psikiyatrik hastal klar TSSB geliflimine öncülük edebilirken, belirli kiflilik özellikleri ve iyi bir psikososyal destek ortam bireyi bu bozukluktan koruyucu etki gösterebilir. Yafll insanlar TSSB geliflimine genç insanlardan daha fazla yatk n de ildirler ve bozuklu un travman n yeniden yaflanmas, kaç nma ve afl r uyar lm fll k fleklindeki belli bafll semptomlar yafl gruplar aras nda benzer nitelik göstermektedir (Weintraub ve Ruskin 1999). Psikolojik travma, geçti imiz yüzy l n ikinci yar - s nda araflt rmac lar n en çok üzerinde durduklar konulardan birisi oldu u hâlde, travma yaflant s n n geç yetiflkinlik ve yafll l k dönemindeki etkileri konusunda yap lm fl olan klinik çal flmalar ve bu döneme âit epidemiyolojik veriler oldukça s n rl d r (Busuttil 2004). SINIFLAMA DSM-IV e (American Psychiatric Association 1995) göre bir kifliye TSSB tan s n n koyulabilmesi için kiflinin hem gerçek bir ölüm veya ölüm tehdidi, a r bir yaralanma veya kendisinin veya baflkalar n n fiziksel bütünlü üne bir tehdit hayat fl, böyle bir olayla karfl - laflm fl veya tan k olmufl olmas, hem de bu kiflinin tepkileri aras nda afl r korku, çâresizlik veya dehflete New/Yeni Symposium Journal 54

2 düflmenin bulunmas gereklidir. Bu kiflilerde travma olay n, elde olmaks z n tekrar tekrar hat rlanan s - k nt veren anlar, olay s k s k ve s k nt veren bir flekilde rûyada görmek, olay sanki yeniden oluyormufl gibi davranmak veya hissetmek, olay n bir yönünü ça r flt ran veya and ran iç veya d fl olaylarla karfl lafl ld nda yo un bir psikolojik s k nt yaflayarak, olay n bir yönünü ça r flt ran veya and ran olaylarla karfl lafl ld nda fizyolojik tepkiler göstermek fleklinde sürekli olarak yeniden yaflan r. Böyle bir kiflide, travmaya efllik etmifl olan uyar lardan kaç nma davran fl ve genel tepki verme düzeyinde azalma söz konusu olup, bu durum travmaya efllik eden duygu, düflünce veya konuflmalardan kaç nma çabalar, travma ile ilgili an lar ça r flt ran faâliyetler, yerler veya kiflilerden uzak durma çabalar, travman n önemli bir bölümünü hat rlayamama, önemli faâliyetlere karfl ilginin veya bunlara kat l m n belirgin olarak azalmas, insanlardan uzaklaflma veya yabanc laflma, duygulan mda k s tl l k ve gelecekle ilgili umutsuzluk semptomlar n n üçünün yâhut daha fazlas n n bulunmas ile belirlidir. Bunun yan s ra uykuya dalmada veya sürdürmede güçlük, irritabilite veya öfke patlamalar, düflünceleri belli bir konu üzerine odaklaflt rmada güçlük, afl r uyar lm fll k [hipervijilans] ve afl r irkilme tepkisi gösterme gibi semptomlardan en az ikisinin veya daha fazlas n n bulunmas ile belirli artm fl uyar lm fll k semptomlar n n sürekli olmas gerekmektedir. TSSB nin tipik olarak üç semptom kümesi bulunmaktad r. Birincisi, travma ân n n tekrar yaflanmas - d r. Kifli, yaflad travmaya âit hayâller görebilir veya o ân tekrar tekrar yafl yormufl gibi hissedebilir. Ayr - ca travmay hat rlatacak herhangi bir simge ile karfl karfl ya kalmak da kifliyi o âna geri döndürerek yo un s k nt ve psikolojik tepkiye neden olabilir. kinci semptom kümesi, travma ile iliflkili olabilecek uyaranlardan kaç nma davran fllar n içerir. Kifli kendisine olay hat rlatan durumlardan, düflünce ve kiflilerden, konuflmalardan ve mekânlardan uzak durur. Ayn zamanda travman n belirli bölümleri ile ilgili amnezi görülebilir. Hislerden kaç nma davran fl, aktivitelere ilgi ve iste in, duygusal d flavurumun azalmas görülebilir. Üçüncü semptom kümesi ise sürekli ve inatç bir anksiyete veya afl r uyar lm fll k hâlidir. Uykuya dalmada güçlük çekme, dikkat ve konsantrasyonda azalma, uyaranlarla s çrama ve irkilme gibi abart l tepkiler ile irritabilite veya öfke patlamalar söz konusudur (Beyer 2004). DSM-IV travma ile iliflkili sendromlar, ICD 10 a (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision 2003) k yasla daha somut bir biçimde tan mlamaktad r. Her iki s - n fland rma kitab da, TSSB nin üç ana semptom kümesinin özelliklerini tafl yan, âni ve ilk hecme fleklinde ortaya ç kan yo un anksiyete ve dissosiyatif semptomlarla tan mlanan Akut Stres Bozuklu u ve Akut Stres Reaksiyonu tan lar n kapsamaktad r. Akut TSSB, travma yaflant s n takiben üç aydan daha az devam eden semptomlar olarak tan mlamakta, kronik TSSB nin ise semptomlar n üç aydan daha uzun süre devam etmesiyle karakterize oldu u belirtilmektedir. Geç bafllang çl TSSB ise, semptomlar n travmadan en az 6 ay sonra ortaya ç kmas yla tan mlan r. ICD 10 çoklu travmalar katastrofik bir strese mâruz kalmayla oluflan, uzun süre etkisini ve gücünü koruyan kiflilik de ifliklikleri olarak ayr bir kategoride toplasa da, ne DSM-IV ne de ICD 10 izole veya çoklu travman n etkilerini ayr flt rabilmifltir. Bu daha çok çoklu travmaya mâruz kalm fl ve kronik TSSB gelifltiren yetiflkinler için söylenebilir. Böyle travma kurbanlar, dünyaya karfl düflmanca veya güvensiz bir tav r içinde olma, sosyal izolasyon, boflluk ve umutsuzluk hisleri, kronik bir tehdidin s n r nda olma hissi ve yabanc laflma gibi karakteristikleri olan uzun süreli kiflilik de ifliklikleri hayataktad rlar (Averill ve Beck 2000). TSSB N N NÖROB YOLOJ S TSSB deki nöral devreler, duyusal uyaranlar n ana girifl kap s olan talamus, k sa-dönem bellek ve olaya âit korku ile iliflkili olan hippokampus, koflullu korku yan t ile iliflkili olan amigdala, posterior singulat, görsel uzaysal süreçler ve tehdit alg s n n de erlendirilmesi ile iliflkili olan pariyetal ve motor korteks, anterior singülat, orbitofrontal ve daha ilkel subkortikal yan tlar inhibe etti ine inan lan subkallozal girustan oluflan medial prefrontal korteks aras ndaki karmafl k etkileflimleri kapsamaktad r (Nemeroff ve ark. 2005). Manyetik rezonans görüntüleme (MRI) çal flmalar nda, savafl yaflant s yla iliflkili TSSB de sa hippokampal volümde, çocukluk ça cinsel istismar ile iliflkili TSSB de sol hippokampal volümde ve TSSB li savafl gâzilerinde ise bilateral hippokampal volümde azalmalar oldu u tesbit edilmifltir. Araflt rmac lar, savafl yaflant s yla iliflkili TSSB de gözlenen hippokampal hacim de ifliklikleri ile k sa-dönem sözel bellek bozuklu u aras nda bir paralellik oldu una dikkati çekmifllerdir (Bremner ve ark. 1995, 1997, Stein ve ark. 1997). PET çal flmalar nda, savafl yaflant s yla iliflkili TSSB si olan hastalar n prefrontal ve temporal kortekslerinde ve madde kötüye kullan m bozuklu u ile New/Yeni Symposium Journal 55

3 komorbid TSSB si olan hastalar n pariyetal kortekslerinde metabolizma h zlar nda azalmalar oldu u gösterilmifltir. TSSB li savafl gâzilerinde amigdala, insula, orbitofrontal korteks ve anterior singülat n kanlanmas n n artt, orta temporal, sol inferior frontal ve medial prefrontal kortekste ise kanlanman n azald n n gösterildi i çal flmalar bulunmaktad r. TSSB li hastalar kendi as l travma yaflant lar n hat rlatan simgelerle yüzlefltirildiklerinde, bu hastalar n medial prefrontal kortekslerinde ortaya ç kan kan ak m ndaki azalmalar dikkat çekicidir. Travmayla iliflkili emosyonel uyaranlar n varl nda anterior singülat korteks yan tlar n n azald ve bu azalman n travmatik yaflant n n hat rlat c lar yla karfl lafl ld nda ortaya ç kan zorlanma ve uyar lm fll k semptomlar na arac l k etti i ileri sürülmüfltür. Neticede, TSSB de flimdiye kadar yap - lan görüntüleme çal flmalar hippokampus, medial prefrontal korteks, pariyetal korteks ve anterior singülat gibi belli beyin bölgelerine iflâret etmekte ve bildirilen bu anatomik bölgelerdeki anormâllikler, TSSB de ortaya ç kan belli bafll semptomlarla yak ndan ilintili gibi görünmektedir. Hippokampus ö renme ve bellekte rol oynar ve belki de bu, amnezi ve geri-dönüfllerle (flashbacks) iliflkili olabilir; öte yandan çevre koflullar ile iliflkili korku iflâretlerinin genellefltirilmesi hippokampusun ba lamsal koflullanmada oynad rol ile aç klanabilir. Medial prefrontal korteks, örne- in, travmayla art k iliflkisi olmayan iflâretler karfl s ndaki dehflete düflme davran fl n engelleyememe davran fl na arac l k etmektedir (Semple ve ark. 1996, Davis 1998, Bremner ve ark. 1999, Liberzon ve ark. 1999, Shin ve ark. 1997, 2001, 2004, Phan ve ark. 2006). TSSB hastalar n n 24 saatlik idrarlar nda hem adrenalin hem de noradrenalin yo unluklar yüksek bulunmufltur. TSSB de travmayla iliflkili uyaranlara mâruz kalman n plâzma adrenalin, noradrenalin ve bunlar n metabolitlerinin konsantrasyonlar n artt rd, TSSB li hastalara uygulanan yohimbin gibi alfa 2 adrenerjik antagonistlerin de geri-dönüflleri ve di er TSSB semptomlar n tetikledi i gösterilmifltir (De Bellis ve ark. 1999, Liberzon ve ark. 1999, Newport ve Nemeroff 2000, Glover ve Poland 2002, Marshall ve Garakani 2002). TSSB nin nörobiyolojisinde adrenerjik sistem ve hipotalamus-hipofiz-adrenal eksene âit ifllev bozukluklar konusunda yap lan tüm bu çal flmalara ra men, yafllanmayla bu sistemlerde görülen de iflikliklerin, ileri yaflta TSSB nin geliflimi ve ortaya ç k fl üzerindeki etkileri konusunda kesin bilgiler henüz mevcut de ildir. Stresin hippokampus üzerindeki etkileri 1990 lardan beri bilinmekte oldu u hâlde, stresin nörogenezis üzerindeki etkileri konusu daha yak n dönemde ilgi çekmeye bafllam flt r. Wooley ve arkadafllar (1990) insandaki kortizole denk miktarda kortikosterona uzun süre mâruz kalan eriflkin s çanlar n hippokampuslar ndaki spesifik nöron gruplar nda dendritik dallanman n azald n göstermifllerdir. Gould ve arkadafllar ise (1998) dominant hayvanlarla k yasland nda sosyal aç dan ikinci plâna at lan primatlarda nörogenezisin daha az düzeyde gerçekleflti ine dikkati çekmifllerdir. Stresle iliflkili bozukluklar n tedavisinde kronik olarak uygulanan antidepresanlar n hippokampal nörogenezisi artt rd n n gösterildi i bâz çal flmalar, hippokampal nörogenezisin antidepresanlar n etki mekanizmalar ndan biri olabilece ine dikkati çekmifllerdir (Duman ve ark. 2001, Santarelli ve ark. 2003). YAfiLIDA TSSB T p dünyas ndaki h zl geliflmeler ve hayat koflullar ndaki iyileflmeler neticesinde ortalama insan ömrü giderek uzamakta, dünya nüfusu giderek artmaktad r. Yafll l k dönemi genel olarak 65 yafl ve üzeri olarak kabûl edilmektedir. Birleflmifl Milletler in (United Nations Programme on Ageing) öngördü ü rakamlara göre, 2010 y l nda yafll nüfus dünya nüfusunun %7.3 ünü oluflturacak, 2025 y l nda ise dünya yüzünde yaflayan 65 yafl n üstündeki insan say s 1.2 milyara ulaflacakt r. Yafllanmaya iliflkin hayat olaylar n n bafl nda efl kayb, meslek ve/veya meslekî rol kayb, yaln zl k, sosyal izolasyon, ekonomik ve fiziksel kay plar ile huzurevine yerleflme gelir. Bu durumlar zaman zaman psikolojik travma belirtilerine yol açacak kadar etkili olabilirler. Yafll bireylerde görülebilen anlam vermede azalma, idrak ve bellek bozukluklar gibi biliflsel problemler nedeniyle, travma yaflant s ve sonuçlar n n bu bireylerde di er popülasyonlara göre daha farkl ele al nmas gerekmektedir. Yafll l k dönemi, travmatik yaflant larla bafla ç kmak için kullan labilecek desteklerin azald bir dönem olarak görülmektedir. Yafll larda s kl kla oluflan yabanc laflma hissi, gençlerden kopmaya neden olabilir. Bu durum yafll n n benlik sayg s n koruyabilmek amac yla geçmifline s narak an lar n gözden geçirmeye bafllad bir dönem olarak de erlendirilmektedir. Ancak, geçmiflinde travmatik olay veya olaylara mâruz kalm fl olan bireylerde bu durumun, söz konusu travmatik yaflant lar n canlanmas na, bunun da önceden yaflanm fl olan TSSB semptomlar n n, ayr ca anksiyete bozuklu u ve depresyona neden olabilece i belirtilmektedir (Özmen 2003). Travmatik yaflant larla ilgili olarak bugüne kadar yap lan çal flmalar daha çok çocuklar ve gençler üze- New/Yeni Symposium Journal 56

4 rine odaklanm flt r. Yafll lar üzerine yap lan az say daki çal flman n ise, sa l kl sonuçlara ulaflmam z s n rlayan ve dört grup alt nda gözden geçirebilece imiz bâz eksik taraflar vard r. Bu eksikliklerin fark nda olmak, hem bilimsel aç dan daha gerçekçi sonuçlar elde etmek, hem de bu konu hakk nda daha genifl bir görüfl aç s na ulaflabilmek için gereklidir. Yafll hasta gruplar nda yap lm fl olan TSSB çal flmalar n n pek ço unun, bireyin hayat ndaki sadece bir tek travmay göz önüne almas (savafla kat lm fl olmak gibi), bu tür araflt rmalar n en önemli eksikli idir. Bireylerin hayat boyu mâruz kald klar de iflik travmalar görmezlikten gelmek, as l üstünde durulan travmatik yaflant - n n bireye etkilerinin tam ve do ru bir flekilde de erlendirilememesine sebep olmaktad r. Bu çal flmalarla ilgili ikinci bir problem, çal flmalara al nan örneklemin tesâdüfî (random) olarak seçilmemesi ve bunun sonucunda bilimsel aç dan sa l kl olmayan genellemelere gidilmesidir. Bu çal flmalar n bir di er eksik taraf, de erlendirmeye al nan bireylerin sadece psikiyatrik problemleri üzerine odaklanmalar nedeniyle travmatik yaflant s ras nda meydana gelen fiziksel problemlerin yeterince üstünde durulmamas d r. Hâlbuki çeflitli stresörlerin bireyin fiziksel problemlerinin etiyolojisinde önemli rolleri olabilece i gibi, fiziksel problemler de tek bafllar na psikolojik travmaya yol açabilirler. Dördüncü sorun ise, bu alandaki çal flmalar n 65 yafl ve üstü gibi genifl bir yafl grubunda yap lm fl olmas d r. Bunun nedeni, çal flma için yeterli say da kat l mc bulman n, ileri yafllarda [örne in yafl aras, 85 yafl ve üstü] daha zor olmas d r. Yafll bireylerin hepsinin tek bir grup içinde de erlendirilmesi, araflt rmac lar ister istemez travman n tüm yafll lar ayn flekilde etkiledi i varsay m na götürmektedir. Ancak, bâz araflt rmac lar, 65 yafl üstü de iflik nesillerin, travman n etkilerini birbirlerinden belirgin bir flekilde farkl yaflad klar n öne sürmüfllerdir (Averill ve Beck 2000, Krause ve ark. 2004, Charles ve ark. 2005). 60 l yafllardan sonra TSSB prevalans yaklafl k %0.9 olup, yafll larda TSSB nin klinik özellikleri daha genç yafl grubunda görülenle neredeyse ayn d r. Ancak kendi içinde gruplara ayr labilir: De novo TSSB, ileri yaflta yaflanan ciddi bir travma sonras geliflir; geç bafllang çl TSSB de hastalar travmatik yaflant dan uzun y llar sonra semptomatik hâle gelirler; kronik TSSB de eski travmaya âit semptomlar sebat etmektedir; kompleks TSSB de ise erken geliflme ça nda tekrarlayan travma mâruziyeti, bu bireylerde yafll l k dönemi travmalar sonras ortaya ç kan kiflilik de ifliklikleriyle iliflkilendirilebilir (Charles ve ark. 2005). De novo TSSB Araflt rmalar, hayat n n ileri dönemlerinde travmaya mâruz kalm fl olan bireylerde semptomatolojinin genç yafltakilere göre daha farkl oldu unu göstermektedir. Hagstrom un (1995) tren kazas geçirmifl olan bireylerle yapt bir çal flmada 65 yafl üstü kazazedelerin kaç nma davran fl, uyku bozuklu u, kaza ile ilgili intrüziv düflünceler ve a lama gibi TSSB semptomlar n genç kazazedelere göre daha fliddetli yaflad klar na dikkati çekmektedir. Goenjian ve arkadafllar ise (1994) bir deprem sonras nda yafll bireylerde gençlere göre afl r uyar lm fll k semptomlar n n daha fliddetli, buna karfl l k intrüziv düflüncelerin daha az hafif oldu unu bildirmifllerdir. Geç bafllang çl TSSB Travma kuramc lar, bireylerin travmatize edici hayat olaylar yla bafla ç kma yöntemlerinin zaman içinde travman n etkileri ile yer de ifltirdi i görüflünü benimsemektedirler. Âile içi ve toplumsal rolü yo un düzeyde devam eden bireylerin TSSB semptomlar n erteleyebildikleri belirtilmektedir. Geç bafllang çl TSSB genellikle emeklilik gibi büyük hayat de iflimlerinden sonra birden ortaya ç kar (Averill ve Beck 2000, Busuttil 2004). Kronik TSSB Bireylerin daha önce uygun bir flekilde bafla ç kabildikleri hâttâ tedaviye cevap veren TSSB semptomlar, gecikmifl TSSB da görülen benzer sebeplerden dolay, örne in emeklilik gibi bir olay n etkisiyle yeniden alevlenebilmektedir. Ayr ca yafll popülasyonda sosyal izolasyon, yoksulluk, fiziksel hastal klar, gerileme, monotonlaflma ve büyük hayat de ifliklikleri yerleflmifl kronik TSSB yi fliddetlendirebilmektedir (Busuttil 2004). Çal flmalar, hayatlar n n erken geliflim dönemlerinde travmaya mâruz kalm fl olan kiflilerin, hayatlar boyunca kronik TSSB ile iliflkili semptomlar gösterdiklerine iflâret etmektedir. Yehuda ve arkadafllar n n (1995) savafl gâzileri içinden geçmiflte TSSB tan s alan ve almayanlar ile birlikte ayn etnik-kültürel kökenden gelen yafll bireylerle yapt klar bir çal flmada, geçmiflte TSSB tan s alm fl olan grubun di er iki gruba göre anlaml düzeyde daha fazla oranda intrüziv düflünceler, kaç nma davran fl, afl r uyar lm fll k hâli ve dissosiyatif yaflant lar gösterdiklerini saptam fllard r. McFarlane (1990), II. Dünya Savafl gâzilerinde yeniden hayata belirtilerinin zaman içinde azalma e ilimi gösterdi i hâlde, kaç nma davran fl ve di er insanlardan uzaklaflma tutumlar n n yafllanmayla beraber giderek artt n bildirmifltir. Kaup ve arkadafllar (1994), II. Dünya Savafl gâzilerinin ço unda uykusuzluk (%80), kâbuslar New/Yeni Symposium Journal 57

5 (%75), irritabilite (%65), toplumdan uzaklaflma ve sosyal izolasyon (%50) ve geri-dönüfller (%45) gibi TSSB semptomlar oldu unu saptam fllard r. Wilson, Harel ve Kahana n n Pearl Harbor gâzileriyle yapt klar bir baflka çal flmada ise, olaydan 45 y l sonra kat l mc lar n %65 nde intrüziv düflünceler, %42 sinde hayatta kalm fl olmaktan dolay suçluluk duyma, %33 ünde duygusal d flavurumda azalma, kaç nma ve afl r uyar lm fll k semptomlar n n oldu u belirlenmifltir; çal flmaya kat lan gâzilerin büyük k sm semptomlar n n zamanla azalma gösterdi ini, en önemli azalman n ise intrüziv düflünceler ve suçluluk duygular nda oldu unu bildirmifllerdir (Elder ve Clip 1988). Hyer ve arkadafllar n n (1996), daha genç yafltaki savafl gâzilerinin travmaya iliflkin semptomlar n n, yafll gâzilere k yasla daha fliddetli oldu una dâir gözlemleri, bu bilgiyi do rular niteliktedir. Ancak, travmaya iliflkin an lar n tetiklendi i baz durumlarda, fliddeti azalm fl olan semptomlar yeniden alevlenebilmektedir. Kompleks TSSB DSM-IV alan çal flmalar ndan elde edilen veriler, özellikle 14 yafl öncesi hayat n erken geliflim aflamalar nda, baflta cinsel istismar olmak üzere uzam fl kiflileraras travmaya mâruz kalan kiflilerin kompleks TSSB [KTSSB] tan kriterlerini daha fazla karfl lad klar n göstermifltir. KTSSB li hastalar duygulan m ve dürtülerini kontrol etme, bellek ve dikkat, kendilik idraki, kifliler aras iliflkiler, somatizasyon ve anlam sistemleri [systems of meaning] gibi alanlarda ciddi problemler yaflarlar ve DSM-IV e göre bu kifliler ortalama dört veya daha fazla komorbid 1. eksen tan s, 2. eksende ise bir veya daha fazla kiflilik bozuklu u tan s almaktad rlar (Roth ve ark. 1997, Van der Kolk ve ark. 2005). KTSSB ve s n r kiflilik bozuklu u aras nda duygulan msal, dissosiyatif ve somatik semptomlar, kontrol, iliflki kurma ve kendini idrak etme ile ilgi semptomlar, kendine ve baflkalar na tekrarlay c zarar verme e ilimi gibi semptomlar aç s ndan benzerlikler olsa da, bunlar birbirinden ayr 2 klinik antite olarak kabûl edilirler. Yafll larda KTSSB nin yayg nl konusunda yap lm fl hiç bir çal flma yoktur ancak yafll larda KTSSB ve uzun süreli devam eden kiflilik de iflimleri konusunda fenomenolojik tan mlamalar literatüre girmifltir (Krause ve ark. 2004). Daha önceden TSSB tan s konan yafll bireylerin, stresle bafla ç kma yöntemlerinin yetersizli ine ve buna ba l olarak TSSB semptomlar gelifltirmeye yatk n olduklar na dikkat çekilmifltir. Hayatlar n n daha erken dönemlerinde travmaya mâruz kalm fl olan bireylerin, ileri yafllarda tekrar travmatize edici bir olay yaflad klar nda, ilk kez travmaya mâruz kalan akranlar - na göre daha fazla etkilendikleri belirtilmifltir. Bu tesbitler, daha önce travma yaflayanlar n sonraki travmalara daha dayan kl olaca fikrinin geçersizli ini vurgulamaktad r. Yafll bireylerde mevcut kültürel geçmiflleri nedeniyle genç yafltakilere k yasla semptomlar n inkâr etme e ilimleri daha fazlad r. Di er taraftan, TSSB semptomlar gösteren yafll bireylerde, kronik a r lar, kardiyak sorunlar ve uzun hospitalizasyon dönemlerinden sonra bu semptomlar n fliddetlendi ine ve daha karmafl k bir hâle geldi ine dâir veriler mevcuttur (Averill ve Beck 2000, Krause ve ark. 2004, Charles ve ark. 2005). Yafll larda TSSB alan nda yap lan çal flmalar, erken yetiflkinlik döneminde travmaya mâruz kald belirlenen ve TSSB belirtileri gösterenler ile geç yetiflkinlikte mâruz kal nan travma sonras TSSB belirtileri gösterenlerde yap lanlar olmak üzere iki grupta toplanabilir. II. Dünya Savafl gâzilerinde, savafltan sonraki befl y l içinde TSSB semptomlar yaflayanlar n, ifl ve âile hayatlar n n yo un oldu u orta yafl dönemine geldiklerinde bu semptomlar maskelediklerini belirtmifltir. Ancak, yafll l k dönemine girildi inde meslekî ve toplumsal faâliyetin azalmas yla birlikte, semptomlar n yeniden fliddetlendi i görülmüfltür. Di er taraftan, geç yetiflkinlik döneminde travmaya mâruz kalm fl olan bireylerin büyük ço unlu u, olay n ard ndan TSSB semptomlar ndan yak nmaya bafllam fllard r. Ancak, daha sonra bu semptomlarda azalma tan mlam fllar ve takiben bu bireylerde klinik remisyon gözlenmifltir (Averill ve Beck 2000). KOMORB D TE TSSB tan s na ek olarak, travmaya mâruz kalm fl olan yafll bireylerde en s k görülen komorbid psikiyatrik bozukluklar majör depresyon, di er anksiyete bozukluklar, psikosomatik yak nmalar, düflünce içeri inde bozukluklar ve alkol ba ml l olarak bildirilmifltir. TSSB semptomlar gösteren bireylerde tekrarlay c kâbuslar, uykusuzluk ve anksiyetenin kendi kendine tedavisi için tercih edildi inden, TSSB de en yayg n komorbid durumun alkol kötüye kullan m oldu u bilinmektedir. Bunu yayg n anksiyete bozuklu- u, panik bozuklu u ve majör depresyon takip etmektedir. TSSB tan s alan yafll bireylerin büyük bir bölümünün üç y l içinde majör depresyon semptomlar gelifltirdiklerini ve TSSB tan s konmufl savafl gâzilerinde %50 oran nda komorbid yayg n anksiyete bozuklu u bulundu unu bildiren araflt rmalar vard r (Averill ve Beck 2000, Krause ve ark. 2004). New/Yeni Symposium Journal 58

6 Yafll bireylerde TSSB semptomlar n n maskelenmesi, özellikle de kaç nma davran fl ve duygusal d flavurumda azalma olmas, klinikte tan n n konmas sürecini zorlaflt r c bir durum oluflturabilmektedir. Örne in, geçmiflte travmaya mâruz kalm fl yafll bir bireyde depresif duygudurum, ajitasyon, uykusuzluk, duygulan mda düzleflme ve suçluluk duygular ortaya ç kt nda bu bireye majör depresyon veya distimi tan s konabilmektedir. Bu tür tan lar n bireyin geçmiflindeki bir travmayla iliflkilendirilebilmesi için, yafll hastalardan psikiyatrik öykü al n rken kiflinin geçmiflinde travmatik bir yaflant s n n olup olmad n dikkatli bir flekilde sorgulamak gerekir (Averill ve Beck 2000). Dünyada oldu u gibi ülkemizde de bu alanda yap lm fl olan çal flmalar oldukça k s tl d r. Özgüler ve arkadafllar n n (2004) 17 A ustos 1999 Marmara depremini yaflam fl olan bireylerde yapt klar bir çal flmada, tümü TSSB tan s alm fl iki grupta [yafll grupta yafl ortalamas : 64.13; di er grupta yafl ortalamas : 39.1] efl tan araflt r lm fl, her iki grupta da en s k rastlanan efl tan n n majör depresyon oldu u ve efl tan l TSSB nin eriflkin grupta yafll gruba göre anlaml derecede daha fazla bulundu u belirlenmifltir. TEDAV YAKLAfiIMLARI Yafll l kta TSSB tedavi edilebilir bir süreçtir. Tedavi ile semptomlar ve semptomlar n etkileri azalt larak hastan n ve âilesinin hayat kalitesi daha iyi bir seviyeye çekilebilir. Yafll larla ilgili çal flmalar yeterli düzeye ulaflana dek yetiflkinlere uygulanan tedavi ölçütlerinin kullan lmas tavsiye edilmektedir. Günümüzde TSSB deki tedavi yöntemlerinin bafl nda antidepresanlar, grup terapileri ve biliflsel-davran flç terapiler gelmektedir. Hastada belirtiler belirli bir düzeye gerileyinceye, yani stabilizasyon sa lan ncaya kadar genellikle ilk seçenek olarak psikofarmakolojik müdahaleler tercih edilmektedir. Kendine zarar verme veya dissosiyasyon ve hallüsinasyon fleklinde geri-dönüfller yaflayan hastalar n tedavisinin hastânede yap lmas daha uygun görülmektedir. TSSB tedavisinden önce, e er mevcutsa, alkol ve madde ba ml l detoksifikasyon tedavisi gerekli görülmektedir. Psikoterapötik müdahaleler davran flsal, biliflsel, biliflsel-davran flç terapi [BDT], göz hareketleri duyars zlaflt rma ve yeniden iflleme [Eye Movement Desensitization and Reprocessing, EMDR], grup terapileri ve psikodinamik yaklafl mlar olarak belirtilmektedir. TSSB li bireylerin ço u, daha önce hemen hiçbir zaman kendilerini travmatize eden yaflant lar tam olarak paylaflamam fllard r. Destekleyici bir ortam içinde bunu yapma sorumlulu u, s kl kla önemli bir rahatlama sebebidir. TSSB den yak nan di erleriyle yap lan görüflmeler, bireyin sâdece kendisinin bu durumda oldu u fleklindeki yanl fl duygu ve inançlar n azaltabilir. Bâz olgular bireysel terapilerden, bâz lar ise çift terapileri ve âile terapilerinden fayda görürler. Rölaksasyon çal flmalar gibi spesifik teknikler de faydal olabilirler. Depresyon ve alkol kötüye kullan m yla iliflkili semptomlarda özgün ek tedavi yaklafl mlar gerekmektedir. BDT, interaktif psiko-e itim, biliflsel tekrar yap land rma ve anksiyeteyle bafla ç kma çal flmalar ndan oluflmaktad r. EMDR, hastan n göz hareketleri, el vurma (hand-tapping) ve oral stimülasyon gibi d fl uyaranlara odakland esnâda emosyonel olarak ona rahats zl k veren imaj, düflünce ve duyumlara da ard fl k dozlarda odaklanmas tâlimat verilerek yap lan entegre bir terapi yöntemidir. Bu yöntem, travmatik hât ran n stres yap c do as azal ncaya ve travmayla ilgili daha uygun bilifller olufluncaya kadar tekrar edilmektedir. Ancak yap lan karfl laflt rmal çal flmalar, BDT nin hem istatistik olarak hem de klinik olarak EMDR den daha etkili oldu unu göstermifltir. Grup terapileri ise ayaktan gelen yap land r lm fl hasta gruplar ve yatan hastalarla yap lan grup programlar n kapsar. Grup terapileri bir çok insan ayn anda tedavi edebilme avantaj na sâhiptir ve TSSB hastalar nda s k görülen reddetme ve izolasyon tutumlar n azaltt bildirilmifltir (Busuttil 2004, Krause ve ark. 2004, Robertson ve ark. 2004, Bradley ve ark. 2005, Owens ve ark. 2005). SONUÇ Travmatik yaflant larla ilgili çal flmalar daha çok çocuklar ve gençler üzerine odakl oldu undan, yafll popülâsyonda TSSB ile ilgili olarak literatürde oldukça s - n rl say da araflt rma bulunmaktad r. Yafll lar üzerine yap lan az say daki çal flman n ise, daha önce bahsedilen, homojen sonuçlar elde edilmesini s n rlayan eksik taraflar vard r. Bireylerin erken geliflim aflamalar ndaki travmatik yaflant lar ile, yak n dönemdeki travma olarak nitelendirilebilecek yaflant lar aras nda karfl - laflt rmal araflt rmalar yapmak, söz konusu durumun geriye dönük çal flma gerektirmesi sebebiyle oldukça zordur. leriye dönük araflt rmalar n ise, uygun kat - l mc bulmak ve mevcut kat l mc lar n hem psikolojik hem de fiziksel aç lardan kar fl k semptomatoloji göstermeleri nedeniyle homojen çal flma gruplar elde etmek gibi konularda zorluklar bulunmaktad r. Yafll toplumda TSSB konusunda bugüne kadar yap lm fl olan k s tl çal flmalarda elde edilen veriler ve bu çal flmalar n ortaya koydu u sorunlar, yeni ve sa l kl so- New/Yeni Symposium Journal 59

7 nuçlara ulaflabilmek için sistematik ve kontrollü çal flmalara ihtiyaç oldu unu vurgulamaktad r. KAYNAKLAR Amerikan Psikiyatri Birli i (1995) Mental Bozukluklar n Tan sal ve Say msal El Kitab, Dördüncü Bask (DSM-IV) (Çev. Ed. Köro lu E) Ankara: Hekimler Yay n Birli i. Averill PM, Beck JG (2000) Posttraumatic stress disorder in older adults: a conceptual view. J Anxiety Disorder; 14: Beyer JL (2004) Anxiety and panic disorders. Blazer DG, Steffens DC, Busse EW, editors. Textbook of Geriatric Psychiatry. 3. Edition, Washington DC: The American Psychiatric Publishing, Bradley R, Greene J, Russ E, Dutra L, Westen D (2005) A multidimensional meta-analysis of psychotherapy for PTSD. Am J Psychiatry; 162: Bremner JD, Randall P, Scott TM, Bronen RA, Seibyl JP, Southwick SM, et al (1995) MRI-based measurement of hippocampal volume in patients with combat-related posttraumatic stress disorder. Am J Psychiatry; 152: Bremner JD, Randall P, Vermetten E, Staib L, Bronen RA, Mazure C, et al (1997) Magnetic resonance imaging-based measurement of hippocampal volume in posttraumatic stress disorder related to childhood physical and sexual abuse a preliminary report. Biol Psychiatry; 41: Bremner JD, Staib LH, Kaloupek D, Southwick SM, Soufer R, Charney DS (1999) Neural correlates of exposure to traumatic pictures and sound in Vietnam combat veterans with and without posttraumatic stress disorder: a positron emission tomography study. Biol Psychiatry; 45: Busuttil W (2004) Presentations and management of post traumatic stress disorder and the elderly: need for investigation. Int J Geriatr Psychiatry; 19: Charles E, Garand L, Ducrocq F, Clement JP (2005) Post-traumatic stress disorder in the elderly. Psychol Neuropsychiatr Vieil; 3: Davis M (1998) Are different parts of the extended amygdala involved in fear versus anxiety? Biol Psychiatry; 44: De Bellis MD, Baum AS, Birmaher B, Keshavan MS, Eccard CH, Boring AM et al (1999) A.E. Bennett Research Award. Developmental traumatology. Part I: Biological stress systems. Biol Psychiatry; 45: Duman RS, Malberg J, Thome J (1999) Neural plasticity to stress and antidepressant treatment. Biol Psychiatry; 46: Elder G, Clip E (1988) Combat experienced, comradeship, and psychological health. Wilson JP, Harel Z, Kahana B, editors. Human adaptation to extreme stress: From Holocaust to Vietnam. New York: Plenum. Glover DA, Poland RE (2002) Urinary cortisol and catecholamines in mothers of child cancer survivors with and without PTSD. Psychoneuroendocrinol; 27: Goenjian AK, Najarian LM, Pynoos RS, Steinberg AM, Manoukian G, Tavosian A, Fairbanks LA (1994) Posttraumatic stress disorder in elderly and younger adults after the 1988 earthquake in Armenia. Am J Psychiatry; 151: Gould E, Tanapat P, McEwen BS, Flugge G, Fuchs E (1998) Proliferation of granule cell precursors in the dentate gyrus of adult monkeys is diminished by stres. Proc Natl Acad Sci U S A; 95: Hagstrom R (1995) The acute psychological impact on survivors following a train accident. J Trauma Stress; 8: Hyer L, Summers MN, Boyd S, Litaker M, Boudewyns P (1996) Assessment of older combat veterans with the clinician-administered PTSD scale. J Trauma Stress; 9: International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (2003) 10th Revision. int/icd/ vol1htm2003/fr-icd.htm Kaup BA, Ruskin PE, Nyman G (1994) Significant life events and PTSD in elderly world war II veterans. Am J Geriatr Psychiatry; 2: Krause N, Shaw BA, Cairney J (2004) A descriptive epidemiology of lifetime trauma and physical health status of older adults. Psychol Aging; 4: Liberzon I, Abelson JL, Flagel SB, Raz J, Young EA (1999) Neuroendocrine and psychophysiologic responses in PTSD: a symptom provocation study. Neuropsychopharmacol; 21: Liberzon I, Taylor SF, Amdur R, Jung TD, Chamberlain KR, Minoshima S et al (1999) Brain activation in PTSD in response to trauma-related stimuli. Biol Psychiatry; 45: Marshall RD, Garakani A (2002) Psychobiology of the acute stress response and its relationship to the psychobiology of post-traumatic stress disorder. Psychiatr Clin North Am; 25: McFarlane AC (1990) Post-traumatic stress disorder. Br J Psychiatry; 157: Nemeroff CB, Bremner JD, Foa EB, Mayberg HS, North CS, Stein MB (2006) Posttraumatic stress disorder: a state-of-the-science review. J Psychiatr Res; 40: Newport DJ, Nemeroff CB (2000) Neurobiology of posttraumatic stress disorder. Curr Opin Neurobiol; 10: Owens GP, Baker DG, Kasckow J, Ciesla JA, Mohamed S (2005) Review of assessment and treatment of PTSD among elderly American armed forces veterans. Int J Geriatr Psychiatry; 20: Özgüler NE, Maner F, Çobano lu S, Aker T, Karamustafal o lu O (2004) Yafll larda travma sonras stres bozuklu unda efl tan özellikleri. Düflünen Adam; 17: Özmen M (2003) Yafll da travma sonras stres bozuklu u. Aker T, Önder ME, editöler. Psikolojik Travma ve Sonuçlar. stanbul: 5Us yay nlar, Phan KL, Britton JC, Taylor SF, Fig LM, Liberzon I (2006) Corticolimbic blood flow during nontraumatic emotional processing in posttraumatic stress disorder. Arch Gen Psychiatry; 63: Robertson M, Humphreys L, Ray R (2004) Psychological treatments for posttraumatic stress disorder: recommendations for the clinician based on a review of the literature. J Psychiatr Pract; 10: Roth S, Newman E, Pelcovitz D, Van der Kolk B, Mandel FS (1997) Complex PTSD in victims exposed to sexual and physical abuse: results from the DSM-IV Field Trial for Posttraumatic Stress Disorder. J Trauma Stress; 10: Santarelli L, Saxe M, Gross C, Surget A, Battaglia F, Dulawa S et New/Yeni Symposium Journal 60

8 al (2003) Requirement of hippocampal neurogenesis for the behavioral effects of antidepressants. Science; 301: Semple WE, Goyer PF, McCormick R, Compton-Toth B, Morris E, Donovan B et al (1996) Attention and regional cerebral blood flow in posttraumatic stress disorder patients with substance abuse histories. Psychiatry Res; 67: Shin LM, Kosslyn SM, McNally RJ, Alpert NM, Thompson WL, Rauch SL, et al (1997) Visual imagery and perception in posttraumatic stress disorder: A positron emission tomographic investigation. Arch Gen Psychiatry; 54: Shin LM, Whalen PJ, Pitman RK, Bush G, Macklin ML, Lasko NB, et al (2001) An fmri study of anterior cingulate function in posttraumatic stress disorder. Biol Psychiatry; 50: Shin LM, Orr SP, Carson MA, Rauch SL, Macklin ML, Lasko NB, et al (2004) Regional cerebral blood flow in the amygdala and medial prefrontal cortex during traumatic imagery in male and female Vietnam veterans with PTSD. Arch Gen Psychiatry; 61: Stein MB, Koverola C, Hanna C, Torchia MG, McClarty B (1997) Hippocampal volume in women victimized by childhood sexual abuse. Psychol Med; 27: United Nations Programme on Ageing. esa/population/publications/worldageing / index.htm Van der Kolk BA, Roth S, Pelcovitz D, Sunday S, Spinazzola J (2005) Disorders of extreme stress: The empirical foundation of a complex adaptation to trauma. J Trauma Stress; 18: Weintraub D, Ruskin PE (1999) Posttraumatic stress disorder in the elderly: a review. Harv Rev Psychiatry; 7: Woolley CS, Gould E, McEwen BS (1990) Exposure to excess glucocorticoids alters dendritic morphology of adult hippocampal pyramidal neurons. Brain Res; 531: Yehuda R, Kahana B, Schmeidler J, Southwick SM, Wilson S, Giller EL (1995) Impact of cumulative lifetime trauma and recent stress on current posttraumatic stress disorder symptoms in holocaust survivors. Am J Psychiatry; 152: New/Yeni Symposium Journal 61

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2

İÇİNDEKİLER. Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 İÇİNDEKİLER Bölüm 1 Giriş 1 Duygusal ve Davranışsal Bozuklukların Tanımı 2 Normal Dışı Davramışları Belirlemede Öznellik 2 Gelişimsel Değişimlerin Bir Bireyin Davranışsal ve Duygusal Dengesi Üzerindeki

Detaylı

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK

YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK YAYGIN ANKSİYETE BOZUKLUĞU OLAN HASTALARDA NÖROTİSİZM VE OLUMSUZ OTOMATİK DÜŞÜNCELER UZM. DR. GÜLNİHAL GÖKÇE ŞİMŞEK GİRİŞ Yaygın anksiyete bozukluğu ( YAB ) birçok konuyla, örneğin parasal, güvenlik, sağlık,

Detaylı

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Dr. Çağlayan Üçpınar Nisan 2005

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Dr. Çağlayan Üçpınar Nisan 2005 Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Dr. Çağlayan Üçpınar Nisan 2005 Travma Nedir? Günlük rutin işleyişi bozan, Aniden beklenmedik bir şekilde gelişen, Dehşet, kaygı ve panik yaratan, Kişinin anlamlandırma

Detaylı

Açıklama 2008 2009. Araştırmacı: YOK. Danışman: YOK. Konuşmacı: YOK

Açıklama 2008 2009. Araştırmacı: YOK. Danışman: YOK. Konuşmacı: YOK Açıklama 2008 2009 Araştırmacı: YOK Danışman: YOK Konuşmacı: YOK SİLAHLI ÇATIŞMA İLE İLİŞKİLİ TRAVMA SONRASI STRES BOZUKLUĞUNDA DİĞER BİYOLOJİK TEDAVİ SEÇENEKLERİ Dr. Cemil ÇELİK Sunumun hedefleri Silahlı

Detaylı

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac Ders 3: SORUN ANAL Z Sorun analizi nedir? Sorun analizi, toplumda varolan bir sorunu temel sorun olarak ele al r ve bu sorun çevresinde yer alan tüm olumsuzluklar ortaya ç karmaya çal fl r. Temel sorunun

Detaylı

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 7 GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Genç Yetiflkinlerde Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 7 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Orta kolayl kta okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

İKİNCİ BÖLÜM EKONOMİYE GÜVEN VE BEKLENTİLER ANKETİ

İKİNCİ BÖLÜM EKONOMİYE GÜVEN VE BEKLENTİLER ANKETİ İKİNCİ BÖLÜM EKONOMİYE GÜVEN VE BEKLENTİLER ANKETİ 120 kinci Bölüm - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi 1. ARAfiTIRMANIN AMACI ve YÖNTEM Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi, tüketici enflasyonu, iflsizlik

Detaylı

BEZMİÂLEM. Horlama ve Uyku. Apne Sendromu VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ. Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı.

BEZMİÂLEM. Horlama ve Uyku. Apne Sendromu VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ. Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı. Horlama ve Uyku Apne Sendromu BEZMİÂLEM VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Uyku Polikliniği rtibat : 0212 453 17 00 GH-02 V;01/2010 Horlama ve Uyku Apne Sendromu

Detaylı

SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar

SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi Asinetobakterli Hastalarda DAS Uygulamalar ve yilefltirme Çabalar Hmfl. Özlem SANDIKCI SB Sakarya E itim ve Araflt rma Hastanesi, nfeksiyon Kontrol Hemfliresi,

Detaylı

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL 2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL NOT: Düzeltmeler bold (koyu renk) olarak yaz lm flt r. YANLIfi DO RU 1. Ünite 1, Sayfa 3 3. DÜNYA HAYVAN POPULASYONU

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları

Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN. İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları I Yrd. Doç. Dr. Olcay Bige AŞKUN İşletme Yönetimi Öğretim ve Eğitiminde Örnek Olaylar ile Yazınsal Kurguları II Yay n No : 2056 Hukuk Dizisi : 289 1. Bas Kas m 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-953 - 8

Detaylı

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir.

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. OYUNCA IN ADI Akl nda Tut YAfi GRUBU 4-6 yafl OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. GENEL KURALLAR Çocuklar n görsel belle inin

Detaylı

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Değerlendirme Notu Sayfa1 Sağlık Reformunun Sonuçları İtibariyle Değerlendirilmesi 26-03 - 2009 Tuncay TEKSÖZ Dr. Yalçın KAYA Kerem HELVACIOĞLU Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Türkiye 2004 yılından itibaren sağlık

Detaylı

4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI

4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI 4/A (SSK) S GORTALILARININ YAfiLILIK AYLI INA HAK KAZANMA KOfiULLARI Resul KURT* I. G R fi Ülkemizde 4447 say l Kanunla, emeklilikte köklü reformlar yap lm fl, ancak 4447 say l yasan n emeklilikte kademeli

Detaylı

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün Veri Toplama Yöntemleri Prof.Dr.Besti Üstün 1 VERİ (DATA) Belirli amaçlar için toplanan bilgilere veri denir. Araştırmacının belirlediği probleme en uygun çözümü bulabilmesi uygun veri toplama yöntemi

Detaylı

Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON

Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname PARKĠNSON HASTALIĞININ SEMPTOMATĠK TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON Teknik Alan Buluş, parkinson hastalığının semptomatik tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin

Detaylı

Kurbanlar & Failler. Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği. Istanbul, 6 Nisan 2013. www.franz-ruppert.de. 02.04.2013 (c) Prof. Dr.

Kurbanlar & Failler. Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği. Istanbul, 6 Nisan 2013. www.franz-ruppert.de. 02.04.2013 (c) Prof. Dr. Kurbanlar & Failler Kurban-Fail Bölünmesinin Psikodinamiği Istanbul, 6 Nisan 2013 www.franz-ruppert.de 02.04.2013 (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Kurbanlar ve Failler Tanımlar Hayatta Kalma Stratejileri

Detaylı

Bipolar afektif bozukluk nedir?

Bipolar afektif bozukluk nedir? Bipolar afektif bozukluk nedir? Bipolar afektif bozukluğu pek çok kişi farklı şekillerde yaşar. Bazıları şiddetli mutsuzluk ve sadece hafif taşkınlık atakları deneyimlerken, diğerleri son derece şiddetli

Detaylı

Türkiye Odalar ve Borsalar Birli i. 3. Ödemeler Dengesi

Türkiye Odalar ve Borsalar Birli i. 3. Ödemeler Dengesi Türkiye Odalar ve Borsalar Birli i 3. Ödemeler Dengesi 2003 y l nda 8.037 milyon dolar olan cari ifllemler aç, 2004 y l nda % 91,7 artarak 15.410 milyon dolara yükselmifltir. Cari ifllemler aç ndaki bu

Detaylı

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Hmfl. Sevgili GÜREL Emekli, Ac badem Sa l k Grubu Ac badem Hastanesi, Merkezi Sterilizasyon Ünitesi, STANBUL e-posta: sgurkan@asg.com.tr H

Detaylı

PAN K AGORAFOB ÖLÇE (PAÖ)

PAN K AGORAFOB ÖLÇE (PAÖ) PAN K AGORAFOB ÖLÇE (PAÖ) Özgün ad : Panic & Agoraphobia Scale Bandelow B, Hajak G, Holzrichter S, Kunert HJ, Rüther E: Assesing the efficacy of treatments for panic disorder and agoraphobia. I. Methodological

Detaylı

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar.

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar. Cerebral palsi gibi hareket ve postüral kontrol bozukluklar na yol açan hastal klar olan çocuklar, hastal klar n n derecesine ba l olarak yürüme güçlü ü çekmekte veya hiç yürüyememektedir. Hart Walker,

Detaylı

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 6. KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Kolay okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü,

Detaylı

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z Nisan 2010 ISBN 978-9944-60-631-8 1. Bask, 1000 Adet Nisan 2010 stanbul stanbul Sanayi Odas Yay nlar No: 2010/5 Araflt rma fiubesi Meflrutiyet

Detaylı

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM)

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle /AIDS Dr. Aygen Tümer Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada /AIDS Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ)/UNAIDS taraf ndan Aral k 2010 tarihinde

Detaylı

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i I DR. NA L YILMAZ HEMfiEHR K ML Kastamonulular Örne i II Yay n No : 2039 Sosyoloji : 1 1. Bas - Ekim 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-936 - 1 Copyright Bu kitab n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m

Detaylı

PS K YATR DE KULLANILAN KL N K ÖLÇEKLER

PS K YATR DE KULLANILAN KL N K ÖLÇEKLER PS K YATR DE KULLANILAN KL N K ÖLÇEKLER Editörler Prof. Dr. Ömer Aydemir - Prof. Dr. Ertuğrul Köroğlu in De erli Türk Hekimlerine Arma an d r. HYB Bas m Yay n 226 PS KOLOJ VE PS K YATR D Z S 36 PS K YATR

Detaylı

Duygusal ve Davran sal Bozukluklar n Tan m 2

Duygusal ve Davran sal Bozukluklar n Tan m 2 Ç NDEK LER Bölüm 1 Giri 1 Duygusal ve Davran sal Bozukluklar n Tan m 2 Normal D Davram lar Belirlemede Öznellik 2 Geli imsel De i imlerin Bir Bireyin Davran sal ve Duygusal Dengesi Üzerindeki Etkileri

Detaylı

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba

Detaylı

Prof. Dr. EM N ÖNDER (Kocaeli Üniversitesi T p Fakültesi Ö retim Üyesi)-

Prof. Dr. EM N ÖNDER (Kocaeli Üniversitesi T p Fakültesi Ö retim Üyesi)- Prof. Dr. EM N ÖNDER (Kocaeli Üniversitesi T p Fakültesi Ö retim Üyesi)- Günün son konuflmalar ndan bir tanesini gerçeklefltirece iz. Gerçekten sabahtan ve dünden bugüne kadar toplant lara kat ld n z ve

Detaylı

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber

Hasta Rehberi Say 11. ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Hasta Rehberi Say 11 ÇO UL H POF Z HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Ço ul Hipofiz Hormonu Eksikli i - Say 11 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

Deomed Medikal Yay nc l k

Deomed Medikal Yay nc l k Deomed Medikal Yay nc l k Schiltenwolf / Henningsen Muskuloskeletal A r lar Biyopsikososyal Yaklafl mla Tan ve Tedavi Türkçe Editörü / M. Sar do an Çeviri / A. Kasabal gil 16.5 x 24 cm, XVI + 320 Sayfa

Detaylı

GEKA NİHAİ RAPOR TEKNİK BÖLÜM. 1. Açıklama

GEKA NİHAİ RAPOR TEKNİK BÖLÜM. 1. Açıklama GEKA NİHAİ RAPOR TEKNİK BÖLÜM 1. Açıklama 1.1.Proje Ortaklarının Adları: Uzman Klinik Psikolog Özge Yaren YAVUZ ERDAN, Uzman Klinik Psikolog Elvan DEMİRBAĞ, Uzman Klinik Psikolog Nilay KONDUZ 1.2.Nihai

Detaylı

BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9

BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9 BEBEK VE ÇOCUK ÖLÜMLÜLÜĞÜ 9 Attila Hancıoğlu ve İlknur Yüksel Alyanak Sağlık programlarının izlenmesi, değerlendirilmesi ve ileriye yönelik politikaların belirlenmesi açısından neonatal, post-neonatal

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 62

Detaylı

PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ*

PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ* İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri 25 TÜRKİYE DE SIK KARŞILAŞILAN PSİKİYATRİK HASTALIKLAR Sempozyum Dizisi No:62 Mart 2008 S:25-30 PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ*

Detaylı

hükümet tabibi olarak görev yaptıktan sonra, 1988 yılında Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi nde başladığım

hükümet tabibi olarak görev yaptıktan sonra, 1988 yılında Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi nde başladığım 1961 yılında Malatya da doğdum. İlk-orta ve lise öğrenimimi Malatya da tamamladım.1978 yılında girdiğim Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi'ni 1984 yılında bitirdim. 1984-1987 yılları arasında Çanakkale ve

Detaylı

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR GUATR NED R? Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Tiroid bezi Guatr Tiroid

Detaylı

Yönetici tarafından yazıldı Perşembe, 05 Kasım 2009 04:07 - Son Güncelleme Perşembe, 05 Kasım 2009 04:29

Yönetici tarafından yazıldı Perşembe, 05 Kasım 2009 04:07 - Son Güncelleme Perşembe, 05 Kasım 2009 04:29 Dünyanın Derdi Depresyon Dünyada 120 milyon kişi depresyonda. 185 ülkenin verilerine göre 2020 yılında kalp hastalıklarından sonra ikinci sırada depresyon olacak. İSTANBUL - Türkiye psikiyatri Derneği'nin

Detaylı

stanbul Kültür Üniversitesi, Türkiye

stanbul Kültür Üniversitesi, Türkiye 215 ROMANYA LE BULGAR STAN IN AB YE EKONOM K ENTEGRASYONU Yrd. Doç. Dr. Mesut EREN stanbul Kültür Üniversitesi, Türkiye 1. Girifl Avrupa Birli i nin 5. ve son genifllemesi 2004 y l nda 10 Orta ve Do u

Detaylı

Gelece in Bilgi flçilerini Do ru Seçmek: Araflt rma Görevlisi Al m Süreci Örne i

Gelece in Bilgi flçilerini Do ru Seçmek: Araflt rma Görevlisi Al m Süreci Örne i Uluslararas Yüksekö retim Kongresi: Yeni Yönelifller ve Sorunlar (UYK-2011) 27-29 May s 2011, stanbul; 2. Cilt / Bölüm XI / Sayfa 1359-1364 Gelece in Bilgi flçilerini Do ru Seçmek: Araflt rma Görevlisi

Detaylı

performansi_olcmek 8/25/10 4:36 PM Page 1 Performans Ölçmek

performansi_olcmek 8/25/10 4:36 PM Page 1 Performans Ölçmek Performans Ölçmek Cep Yönderi Dizisi Cep Yönderi Dizisi yöneticilerin ifl yaflam nda her gün karfl laflt klar en yayg n meydan okumalara ivedi çözümler öneriyor. Dizi içinde yer alan her kitapta, güçlü

Detaylı

TÜRK YE DE A LE Ç fi DDET Ülke Çap nda Kriminolojik-Viktimolojik Alan Araflt rmas ve De erlendirmeler

TÜRK YE DE A LE Ç fi DDET Ülke Çap nda Kriminolojik-Viktimolojik Alan Araflt rmas ve De erlendirmeler 1 TÜRK YE DE A LE Ç fi DDET Ülke Çap nda Kriminolojik-Viktimolojik Alan Araflt rmas ve De erlendirmeler stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ceza Hukuku ve Kriminoloji Araflt rma ve Uygulama Merkezi 2003

Detaylı

Acil Servis Çalışanlarına Karşı Şiddet. Keziban Uçar Karabulut

Acil Servis Çalışanlarına Karşı Şiddet. Keziban Uçar Karabulut Acil Servis Çalışanlarına Karşı Şiddet Keziban Uçar Karabulut Şiddet; aşırı duygu durumunu, bir olgunun yoğunluğunu, sertliğini, kaba ve sert davranışı, beden gücünün kötüye kullanılmasını, bireye ve topluma

Detaylı

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname Teknik Alan BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON Buluş, böbreküstü bezi yetmezliğinin tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9. Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi

Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9. Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi K lavuz Notlar Uluslararas De erleme K lavuz Notu, No.9 Pazar De eri Esasl ve Pazar De eri D fl De er Esasl De erlemeler için ndirgenmifl Nakit Ak fl Analizi 1.0 Girifl 1.1 ndirgenmifl nakit ak fl ( NA)

Detaylı

Akut Stres Bozuklu unda Bir Müdahale Tekni inin Uygulanabilirli i: Göz Hareketleri ile Duyars zlaflt rma ve Yeniden flleme (EMDR)

Akut Stres Bozuklu unda Bir Müdahale Tekni inin Uygulanabilirli i: Göz Hareketleri ile Duyars zlaflt rma ve Yeniden flleme (EMDR) Akut Stres Bozuklu unda Bir Müdahale Tekni inin Uygulanabilirli i: Göz Hareketleri ile Duyars zlaflt rma ve Yeniden flleme (EMDR) Psk. Ebru S N C *, Doç Dr. H.Gülsen ERDEN**, Yrd. Doç. Dr. Yüksel YURTTAfi*

Detaylı

ÇOCUKLARDA VE ERGENLERDE OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK (OKB)

ÇOCUKLARDA VE ERGENLERDE OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK (OKB) ÇOCUKLARDA VE ERGENLERDE OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK (OKB) Obsesif kompulsif bozukluk, ruh sağlığı çalışanlarının sık karşılaştığı bir hastalıktır ve kaygı bozuklukları içerisinde sınıflandırılır. OKB çocukluk

Detaylı

DEPRESYONUN TANIMI VE EP DEM YOLOJ S

DEPRESYONUN TANIMI VE EP DEM YOLOJ S Eğitimi Etkinlikleri.Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Depresyon, Somatizasyon ve Psikiyatrik Aciller Sempozyumu 2-3 Aral k 1999, stanbul, s. 11-17 Sürekli Tıp İ.Ü. Cerrahpaşa

Detaylı

ntermitan Alerjik Rinit ( AR) hastalar nda desloratadinin etkinlik ve güvenlili inin de erlendirildi i ACCEPT 1 Çal flmas sonuçlar n görmek için

ntermitan Alerjik Rinit ( AR) hastalar nda desloratadinin etkinlik ve güvenlili inin de erlendirildi i ACCEPT 1 Çal flmas sonuçlar n görmek için A LE HEK MLER NE ÖZEL Say :05 Haziran 2014 stanbul Ba c lar ilçesi 14 No lu Aile Sa l Merkezi doktorlar ndan Dr. Levent Arıç ile yapt m z röportaj n tamam n okumak için lütfen t klay n. ntermitan Alerjik

Detaylı

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler

Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler 46.ULUSAL PSİKİYATRİ KONGRESİ, 2010 Nörolojik Hastalıklarda Depresyon ve Sitokinler Dr.Canan Yücesan Ankara Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Akış Sitokinler ve depresyon Duygudurum bozukluklarının

Detaylı

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama 21 G R fi Araflt rman n amac na ba l olarak araflt rmac ayr ayr nicel veya nitel yöntemi kullanabilece i gibi her iki yöntemi bir arada kullanarak da araflt rmas n planlar. Her iki yöntemin planlama aflamas

Detaylı

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ

1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1 OCAK 31 ARALIK 2009 ARASI ODAMIZ FUAR TEŞVİKLERİNİN ANALİZİ 1. GİRİŞ Odamızca, 2009 yılında 63 fuara katılan 435 üyemize 423 bin TL yurtiçi fuar teşviki ödenmiştir. Ödenen teşvik rakamı, 2008 yılına

Detaylı

BYazan: SEMA ERDO AN. ABD ve Avrupa Standartlar nda Fact-Jacie Akreditasyon Belgesi. Baflkent Üniversitesi nden Bir lk Daha

BYazan: SEMA ERDO AN. ABD ve Avrupa Standartlar nda Fact-Jacie Akreditasyon Belgesi. Baflkent Üniversitesi nden Bir lk Daha Baflkent Üniversitesi nden Bir lk Daha ABD ve Avrupa Standartlar nda Fact-Jacie Akreditasyon Belgesi Baflkent Üniversitesi T p Fakültesi Adana Eriflkin Kemik li i Nakil ve Hücresel Tedavi Merkezi, Türkiye

Detaylı

GENÇ ER fik N KEKEMEL K VAK ALARINDA ANKS YETE DÜZEY LE BAfiA ÇIKMA TUTUMLARININ L fik S

GENÇ ER fik N KEKEMEL K VAK ALARINDA ANKS YETE DÜZEY LE BAfiA ÇIKMA TUTUMLARININ L fik S GENÇ ER fik N KEKEMEL K VAK ALARINDA ANKS YETE DÜZEY LE BAfiA ÇIKMA TUTUMLARININ L fik S Murat Erdem*, Cemil Çelik**, Ali Doruk***, Fuat Özgen****, Aytekin Özflahin***** * Yrd. Doç. Dr., GATA Psikiyatri

Detaylı

Lisans ODTÜ Psikoloji 1979. Öğretim Üyesi Ufuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü 2012-halen

Lisans ODTÜ Psikoloji 1979. Öğretim Üyesi Ufuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü 2012-halen Yrd. Doç. Dr. G. Zeynep Akabay Gülçat Klinik Psikoloji Tel: (312) 586 74 17 e-posta: zeynep.gulcat@ufuk.edu.tr gulcatz@gmail.com Adres: Kızılcaşar mahallesi İncek Bulvarı 06830 Gölbaşı Ankara / TÜRKİYE

Detaylı

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır.

KAVRAMLAR. Büyüme ve Gelişme. Büyüme. Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. KAVRAMLAR Büyüme ve Gelişme Büyüme ile Gelişme birbirlerinden farklı kavramlardır. Büyüme Büyüme, bedende gerçekleşen ve boy uzamasında olduğu gibi sayısal (nicel) değişikliklerle ifade edilebilecek yapısal

Detaylı

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu G R fi Girifl Bu kitapç k Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) taraf ndan, befleri t bbi ürünlerin güvenlili inin izlenmesi ve de erlendirilmesi hakk

Detaylı

ÖZET. GİRİŞ Sa l k hizmetlerinin yayg nlaflmas

ÖZET. GİRİŞ Sa l k hizmetlerinin yayg nlaflmas T RAKYA ÜN VERS TES TIP FAKÜLTES PS K YATR SERV S NDE YATIRILARAK TEDAV ED LEN GER ATR K HASTALARIN SOSYODEMOGRAF K ÖZELL KLER, TANI ve TEDAV DA ILIMLARI GİRİŞ Sa l k hizmetlerinin yayg nlaflmas ve t ptaki

Detaylı

Depresyon 1. Depresyon nedir? 2. Depresyon (çökkünlük) sanıldığı kadar sık mı? 3. Depresif belirtiler ile depresyon farklı mıdır?

Depresyon 1. Depresyon nedir? 2. Depresyon (çökkünlük) sanıldığı kadar sık mı? 3. Depresif belirtiler ile depresyon farklı mıdır? 1. Depresyon nedir? Depresyon ruh halinizi, hislerinizi, davranışlarınızı, ve ruh sağlığınızı etkileyen bir hastalıktır. Depresyonun bir halsizlik kendi kendinize çözebileceğiniz bir sorun olmayıp, biyolojik

Detaylı

Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi. 4. Bas

Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi. 4. Bas 1 Prof. Dr. Yunus Kishal Kocaeli Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Ö retim Üyesi Tekdüzen Hesap Sistemi ve Çözümlü Muhasebe Problemleri 4. Bas Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulama Tebli leri

Detaylı

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1

Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet. Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 Proje Yönetiminde Toplumsal Cinsiyet Türkiye- EuropeAid/126747/D/SV/TR_Alina Maric, Hifab 1 18 Aral k 1979 da Birle mi Milletler Genel cinsiyet ayr mc l n yasaklayan ve kad n haklar n güvence alt na alan

Detaylı

9. Uluslararas Ceza Hukuku Kongresi (Lahey, 23-30 A ustos 1964)

9. Uluslararas Ceza Hukuku Kongresi (Lahey, 23-30 A ustos 1964) 9. Uluslararas Ceza Hukuku Kongresi (Lahey, 23-30 A ustos 1964) Çeviren Av. Aysun Dalk l ç * Konular: 1. Tekerrür ve birden fazla suç ifllenmesi d fl ndaki a rlat c nedenler 2. Aileye ve cinsel dokunulmazl

Detaylı

B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle

B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle B anka ve sigorta flirketlerinin yapm fl olduklar ifllemlerin özelli i itibariyle bu ifllemlerin üzerinden al nan dolayl vergiler farkl l k arz etmektedir. 13.07.1956 tarih 6802 say l Gider Vergileri Kanunu

Detaylı

Tam yağlı süt ürünleri tüketen erkeklere kötü haber

Tam yağlı süt ürünleri tüketen erkeklere kötü haber Tam yağlı süt ürünleri tüketen erkeklere kötü haber Sağlıklı, güçlü kuvvetli bir erkeksiniz ama çocuğunuz olmuyorsa bu önemli sorunun sebebi yediklerinizle ilgili olabilir. Erkekler üzerinde yapılan bilimsel

Detaylı

BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol

BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol BURSA DAKİ ENBÜYÜK 250 FİRMAYA FİNANSAL ANALİZ AÇISINDAN BAKIŞ (2005) Prof.Dr.İbrahim Lazol 1. Giriş Bu yazıda, Bursa daki (ciro açısından) en büyük 250 firmanın finansal profilini ortaya koymak amacındayız.

Detaylı

Ekonomi Alan ndaki Uygulamalar ve Geliflmeler 2

Ekonomi Alan ndaki Uygulamalar ve Geliflmeler 2 Atütürk ün Dünyas Cengiz Önal Ekonomik kalk nma, Türkiye'nin özgür, ba ms z ve daima daha kuvvetli olmas n n ve müreffeh bir Türkiye idealinin bel kemi idir. Tam ba ms zl k ancak ekonomik ba ms zl kla

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog

DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog DEĞERLENDİRME NOTU: Mehmet Buğra AHLATCI Mevlana Kalkınma Ajansı, Araştırma Etüt ve Planlama Birimi Uzmanı, Sosyolog KONYA KARAMAN BÖLGESİ BOŞANMA ANALİZİ 22.07.2014 Tarihsel sürece bakıldığında kalkınma,

Detaylı

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu

30 > 35. nsan Kaynaklar. > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu 30 > 35 nsan Kaynaklar > nsan Kaynaklar Yönetimi > Personel E itimleri > Personel Otomasyonu > nsan Kaynaklar Personele Göre fl De il, fle Göre Personel. stanbul Büyükflehir Belediyesi, Personele Göre

Detaylı

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir

önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir önce çocuklar Türkiye için Önce Çocuklar önemlidir 2002 May s ay nda yap lan Birleflmifl Milletler Çocuk Özel Oturumu öncesinde tüm dünyada gerçeklefltirilen Çocuklar çin Evet Deyin kampanyas na Türkiye

Detaylı

Doç. Dr. Cemal Niyazi SÖKMEN*

Doç. Dr. Cemal Niyazi SÖKMEN* Yeni Nükleer Reaktörler: Tasar m Kriterleri Doç. Dr. Cemal Niyazi SÖKMEN* Girifl: Nükleer reaktörler halen dünyadaki elektrik üretiminin %16-17 sini sa lamaktad rlar. 50 y l aflk n bir geçmifle sahip nükleer

Detaylı

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü Nükleer Santrallerde Enerji Üretimi ve Personel E itimi Mehmet TOMBAKO LU* Girifl Sürdürülebilir kalk nman n temel bileflenlerinden en önemlisinin enerji oldu unu söylemek abart l olmaz kan s nday m. Küreselleflen

Detaylı

ELLE SÜT SAĞIM FAALİYETİNİN KADINLARIN HAYATINDAKİ YERİ ARAŞTIRMA SONUÇLARI ANALİZ RAPORU

ELLE SÜT SAĞIM FAALİYETİNİN KADINLARIN HAYATINDAKİ YERİ ARAŞTIRMA SONUÇLARI ANALİZ RAPORU ELLE SÜT SAĞIM FAALİYETİNİN KADINLARIN HAYATINDAKİ YERİ ARAŞTIRMA SONUÇLARI ANALİZ RAPORU Hazırlayan Sosyolog Kenan TURAN Veteriner Hekimi Volkan İSKENDER Ağustos-Eylül 2015 İÇİNDEKİLER Araştırma Konusu

Detaylı

AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR

AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR SEÇ LM fi TÜRK YE F NANSAL RAPORLAMA STANDARTLARI AÇIKLAMALAR VE UYGULAMALAR Prof. Dr. Cemal B fi (Marmara Üniversitesi) Doç. Dr. Yakup SELV ( stanbul Üniversitesi) Doç. Dr. Fatih YILMAZ ( stanbul Üniversitesi)

Detaylı

Tarifname KRONİK YORGUNLUK SENDROMUNUN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON

Tarifname KRONİK YORGUNLUK SENDROMUNUN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON 1 Tarifname Teknik Alan KRONİK YORGUNLUK SENDROMUNUN TEDAVİSİNE YÖNELİK BİR KOMPOZİSYON Buluş, kronik yorgunluk sendromunun tedavisine yönelik oluşturulmuş bir kompozisyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar Kazand ran Güç Mercedes-Benz orijinal ya lar arac n z üreten uzmanlar taraf ndan, gelifltirilmifltir. Mercedes-Benz in dilinden en iyi Mercedes-Benz

Detaylı

G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl

G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl 220 ÇEfi TL ADLARLA ÖDENEN C RO PR MLER N N VERG SEL BOYUTLARI Fatih GÜNDÜZ* I-G R fi G ünümüzde bir çok firma sat fllar n artt rmak amac yla çeflitli adlar (Sat fl Primi,Has lat Primi, Y l Sonu skontosu)

Detaylı

TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE

TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE Prof. Haberal dan Yeni Bir Uluslararas At l m: TÜRK DÜNYASI TRANSPLANTASYON DERNE Dünyan n dört bir yan ndan yüzlerce biliminsan Prof. Dr. Mehmet Haberal taraf ndan kurulan Türk Dünyas Transplantasyon

Detaylı

OTİZM NEDİR? becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur.

OTİZM NEDİR? becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur. OTİZM NEDİR? Otizm, sosyal ve iletişim Otizm, sosyal ve iletişim becerilerinin oluşmasını etkileyen gelişim bozukluğudur. GÖRÜLME SIKLIĞI Son verilere göre 110 çocuktan birini etkilediği kabul edilmektedir

Detaylı

S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER

S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER S STEM VE SÜREÇ DENET M NDE KARfiILAfiILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNER LER Erol LENGERL / Akis Ba ms z Denetim ve SMMM A.fi. 473 474 2. Salon - Paralel Oturum VIII - Sistem ve Süreç Denetiminde Karfl lafl lan

Detaylı

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması

Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması 23 Aralık 2008 Akaryakıt Fiyatları Basın Açıklaması Son günlerde akaryakıt fiyatları ile ilgili olarak kamuoyunda bir bilgi kirliliği gözlemlenmekte olup, bu durum Sektörü ve Şirketimizi itham altında

Detaylı

BÜYÜME HORMONU EKS KL

BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 2 BÜYÜME HORMONU EKS KL Kolay okunabilir rehber Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 2 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri Enstitüsü, Reading,

Detaylı

Ak ld fl AMA Öngörülebilir

Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Ak ld fl AMA Öngörülebilir Kararlar m z Biçimlendiren Gizli Kuvvetler Dan Ariely Çevirenler Asiye Hekimo lu Gül Filiz fiar ISBN 978-605-5655-39-6 2008, Dan Ariely Orijinal ad

Detaylı

Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit

Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit www.printo.it/pediatric-rheumatology/tr/intro Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit 2016 un türevi 1. ROMATİZMAL ATEŞ NEDİR? 1.1 Nedir? Romatizmal ateş, streptokok adı

Detaylı

İnsomni. Dr. Selda KORKMAZ

İnsomni. Dr. Selda KORKMAZ İnsomni Dr. Selda KORKMAZ Uykuya başlama zorluğu Uykuyu sürdürme zorluğu Çok erken uyanma Kronik şekilde dinlendirici olmayan uyku yakınması Kötü kalitede uyku yakınması Genel populasyonda en sık görülen

Detaylı

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina

.. 95. Çeviren: Dr. Almagül sina .. 95 Türkiye ile Kazakistan: Karfl l kl Kazan mlara Dayal Bir flbirli i Bektas Mukhamejanov * Çeviren: Dr. Almagül sina Kazakistan ba ms zl n kazand ndan itibaren, d fl politika stratejisinde çok yönlü

Detaylı

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r.

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. Hepatit B HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. HBV nas l yay l r? Hepatit B, hepatit B li kiflilerin kan veya vücut s v lar yoluyla

Detaylı

SOSYAL S GORTALAR VE GENEL SA LIK S GORTASI KANUNLARI VE GERÇEKLER SEMPOZYUMU

SOSYAL S GORTALAR VE GENEL SA LIK S GORTASI KANUNLARI VE GERÇEKLER SEMPOZYUMU SOSYAL S GORTALAR VE GENEL SA LIK S GORTASI KANUNLARI VE GERÇEKLER SEMPOZYUMU 26-27.01.2007 stanbul Üniversitesi Merkez Bina Doktora Salonu stanbul Barosu stanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi STANBUL BAROSU

Detaylı

Kadın İdrar İnkontinansı. Dr. M.NURİ BODAKÇİ

Kadın İdrar İnkontinansı. Dr. M.NURİ BODAKÇİ Kadın İdrar İnkontinansı Dr. M.NURİ BODAKÇİ Genel populasyonun çoğunda özellikle kadınlarda ve yaşlılarda mesane disfonksiyonu vardır. ICS üriner inkontinansı; objektif olarak gösterilebilen ve sosyal

Detaylı

KADINLARDA MASTEKTOM N N PS KOSOSYAL ETK LER

KADINLARDA MASTEKTOM N N PS KOSOSYAL ETK LER Uluslararası nsan Bilimleri Dergisi ISSN: 1303-5134 www.insanbilimleri.com 17.09.2004 KADINLARDA MASTEKTOM N N PS KOSOSYAL ETK LER Dr. Ay e Okanlı Özet: Kadının sa lı ını tehdit eden, a rılı vücut de i

Detaylı

Güç Artık İnternette! Power is now on the Internet!

Güç Artık İnternette! Power is now on the Internet! ISSN 2148-7286 eissn 2149-1305 DOI 10.15805/addicta.2015.2.2.R036 Copyright 2015 Türkiye Yeşilay Cemiyeti addicta.com.tr Addicta: The Turkish Journal on Addictions Güz 2015 2(2) 149-153 Review Başvuru

Detaylı

Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili?

Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili? Türkiye de Dış Ticaret ve Dış Ticaret Finansmanı: İhracattaki Düşüşte Finansman Sıkıntısı Ne Kadar Etkili? Sarp Kalkan Ekonomi Politikaları Analisti Hasan Çağlayan Dündar Araştırmacı Ayşegül Dinççağ Araştırmacı

Detaylı

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*)

TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) TÜRK YE B L MSEL VE TEKNOLOJ K ARAfiTIRMA KURUMU DESTEK PROGRAMLARI BAfiKANLIKLARI KURULUfi, GÖREV, YETK VE ÇALIfiMA ESASLARINA L fik N YÖNETMEL K (*) Amaç ve Kapsam Madde 1- Bu Yönetmelik, Türkiye Bilimsel

Detaylı

6 MADDE VE ÖZELL KLER

6 MADDE VE ÖZELL KLER 6 MADDE VE ÖZELL KLER TERMOD NAM K MODEL SORU 1 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER MODEL SORU 2 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER 1. Birbirine temasdaki iki cisimden s cakl büyük olan s verir, küçük olan s al r. ki cisim bir

Detaylı

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR Teknik Alan FORMÜLASYON Buluş, madde bağımlılığının tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

-Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir.

-Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir. Bursa nın 25 Büyük Firması Araştırması; -Bursa nın ciroları itibariyle büyük firmalarını belirlemek amacıyla düzenlenen bu çalışma onikinci kez gerçekleştirilmiştir. -Bu çalışma Bursa il genelinde yapılmış,

Detaylı

AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*)

AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*) AR-GE YETENE DE ERLEND R LMES ESASLARI (*) Amaç Madde 1. Bu Esaslar, kurulufllar n teknolojik AR-GE yapma yetene inin TÜB TAK taraf ndan de erlendirilmesine iliflkin usul ve esaslar belirlemektedir. Kapsam

Detaylı

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM D YABETLE YAfiAMAK Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Diyabet,

Detaylı