KLİNİK NÖROPSİKOLOJİ VE NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "KLİNİK NÖROPSİKOLOJİ VE NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR"

Transkript

1

2 KLİNİK NÖROPSİKOLOJİ VE NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR Prof. Dr. Emre KUMRAL Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı GÜNEŞ TIP KİTABEVLERİ

3 KLİNİK NÖROPSİKOLOJİ VE NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR Copyright 2014 Bu Kitabın her türlü yayın hakkı Güneş Tıp Kitabevleri Ltd. Şti. ne aittir. Yazılı olarak izin alınmadan ve kaynak gösterilmeden kısmen veya tamamen kopya edilemez; fotokopi, teksir, baskı ve diğer yollarla çoğaltılamaz. ISBN: Yayıncı ve Genel Yayın Yönetmeni: Murat Yılmaz Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı: Polat Yılmaz Yayın Danışmanı: Ali Aktaş Dizgi - Düzenleme: Ümit Saçı Kapak Tasarımı: İhsan Ağın Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Hiz. San. Tic. Ltd. Şti. İvedik Organize Sanayi Bölgesi 28. Cad. 770 Sok. No: 105-A Ostim/ANKARA Telefon: (0312) Faks: (0312) Sertifika No: UYARI Medikal bilgiler sürekli değişmekte ve yenilenmektedir. Standart güvenlik uygulamaları dikkate alınmalı, yeni araştırmalar ve klinik tecrübeler ışığında tedavilerde ve ilaç uygulamalarındaki değişikliklerin gerekli olabileceği bilinmelidir. Okuyuculara ilaçlar hakkında üretici fi rma tarafından sağlanan ilaca ait en son ürün bilgilerini, dozaj ve uygulama şekillerini ve kontrendikasyonları kontrol etmeleri tavsiye edilir. Her hasta için en iyi tedavi şeklini ve en doğru ilaçları ve dozlarını belirlemek uygulamayı yapan hekimin sorumluluğundadır. Yayıncı ve editörler bu yayından dolayı meydana gelebilecek hastaya ve ekipmanlara ait herhangi bir zarar veya hasardan sorumlu değildir. GENEL DA ITIM GÜNEfi TIP K TABEVLER ANKARA M. Rauf nan Sokak No: S hhiye/ankara Tel: (0312) Faks: (0312) STANBUL Gazeteciler Sitesi Sa lam Fikir Sokak No: 7/2 Esentepe/ stanbul Tel: (0212) Faks: (0212) KARTAL fiube Cevizli Mahallesi Denizer Cad. No: 19/C Kartal/ stanbul Tel&Faks: (0216)

4 Bu kitap, Bize yön veren Bizi yetiştiren, Bizi destekleyen, Bize emek veren, Kösteklemeyen, Nörolojik bilimleri sevdiren, İçten bilim adamı ve insanlık sıcaklığını esirgemeyen, Hoca larımıza adanmıştır ÖNSÖZ Son yıllarda en hızlı gelişen Nörolojik Bilimler içinde olan, Klinik Davranış ve Kognitif Bilimleri Ülkemizde de büyük bir ilgi alanı içine girmiştir. Santral sinir sisteminin zengin bilişsel çeşitliliği, karmaşıklığı ve ayrıntıları bu alanda geniş bir araştırma ve çalışma alanının doğmasına yol açmıştır. Bu nedenle de, Nöroloji, Psikiyatri, Nöroradyoloji, Nöro-Geriatri, Nöropsikoloji, Nöro-Rehabilitasyon gibi disiplinler bu alanla ilgili olarak ortaya çıkan bilişsel sorunlara tanı koyma ve sağaltımıyla uğraşmaya daha bilinçli olarak yaklaşmaktadır. İnsan beyninin zengin işlevsel çeşitliliği multi-disipliner çalışma zorunluluğunu zorunlu hale getirmektedir. Özellikle, ABD ve Batı Avrupa da uzun yıllar önce başlayan, Klinik Nöropsikoloji ve Davranış patolojilerinin belirlenmesine yönelik ölçümlerin, testlerin, araştırma metodlarının geliştirilmesi, bu alanda büyük açılımların sağlanmasına yol açmıştır. Ülkemizde de, son yıllarda birçok nöropsikolojik testin Türkçe ye uyarlanması ve toplumsal geçerlilik çalışmalarının yapılması, bilimsel araştırmaların ve bu alandaki gelişmelerin hızlanmasına yol açmıştır. Ancak, birçok Üniversitemizde ve Araştırma Hastanelerimizde henüz Klinik Nöropsikoloji ve Davranış Bilimleri Dalları veya Bölümleri yoktur. Ülkemizde, artık bu alanda çalışan kişilerin, Klinik Davranış ve Nöropsikoloji bilimsel disiplini altında toplanması, bilimsel gelişim ve araştırmaları hızlandıracağı kuşkusuzdur. Bu kitap da, özellikle 3 ana bölüm oluşturduk. Birinci bölümde, temel kavramlara değinmeye çalıştık. İkinci bölümde Klinik Nöropsikolojinin Dünya da ve Ülkemiz de hangi testlerle ve ölçeklerle değerlendirildiği işlenmiştir. Bu konuda, ana kaynaklara dayanılarak kinik nöropsikolojik testlerin ayrıntısına girilmiştir. Klinik Nöropsikoloji laboratuvarında kullanılan testlerin, özellikle Türkçe ye uyarlamaları sunulmaya çalışılmıştır. Türkçe olmayan ve geçerlilik çalışmaları bulunmayan testlerin, ayrıntılarından özellikle kaçınılmıştır. Üçüncü bölümde ise, klinik uygulamada karşımıza çıkan değişik nörolojik ve psikiyatrik hastalıkların bilişsel bozuklukları ayrıntılı olarak işlenmişdir. Bu hastalıkların klinik ayrıntılarına da kısmen değinilmiştir. Değişik alanlarda çalışan değerli meslekdaşlarımızın katkısıyla bu kitap uzun emekler sonucunda hazırlanmıştır. Bu kitabı hazırlayan bizlerin en büyük dileği, ülkemizde çok geç kalmış Klinik Davranış ve Nöropsikoloji Biliminin, bir Bilim Dalı altında daha da geliştirilmesi ve bu konuda çalışanların bu özel alanda bilimsel araştırmalarına daha özgün ve özgürce devam edebilmesidir. Bu arada kitabın yazılmasında, klinik araştırma, hasta bakma gibi hekimlik ve bilimsel çalışmalarımıza ara verdirerek bol zaman kazandıran hükümet edenler ve Sağlık Bakanı na, ayrıca, Üniversitemiz de kendilerinden fayda ve yarar sağlayan tüm yöneticilerimize ve öğretim üyelerine değinmeden geçemeyeceğim. Bu kitap yazımında emeği geçen yazarlara ve basım aşamasında büyük desteğini gördüğümüz Güneş Tıp Kitabevlerine sonsuz teşekkürlerimizi sunarız. Prof. Dr. Emre KUMRAL 2013, Bornova iii

5

6 İÇİNDEKİLER KISIM 1. KLİNİK NÖROPSİKOLOJİDE TEMEL KAVRAMLAR VE LOKALİZASYON Bölüm 1. Klinik Nöropsikolojiye Giriş Dr. Emre Kumral, Dr. Oral Zirek Bölüm 2. Davranışın Nöroanatomisi Dr. Özge Yılmaz Küsbeci Bölüm 3. Klinik Nöropsikolojide Temel Kavramlar Dr. Pınar Uysal Cantürk, Dr. Başar Bilgiç Bölüm 4. Klinik Nöropsikolojide Testlerin Uygulanması ve Yorumlanması Dr. Şükriye Akça Kalem, Dr. Pınar Uysal Cantürk, Dr. Haşmet A. Hanağası KISIM 2. KLİNİK NÖROPSİKOLOJİK DEĞERLENDİRME Bölüm 5. Oryantasyon (Yönelim) ve Dikkat Dr. Emre Kumral Bölüm 6. Algı Dr. Şevki Şahin Bölüm 7. Bellek Dr. Ufuk Ergün Bölüm 8. Bellek Bataryaları, İkili Bellek Testleri, Anketler Dr. Ufuk Ergün Bölüm 9. Dil İşlevleri ve Testleri Dr. Funda Atamaz Çalış Bölüm 10. Yürütücü (Eksekutif) Fonksiyonlar Dr. Sibel Karşıdağ Bölüm 11. Konstrüksiyon Dr. Nilgün Çınar Bölüm 12. Kavram Oluşturma ve Akıl Yürütme Dr. Hatice Mavioğlu, Dr. Zeynep Elmas Bölüm 13. Taktil, Taktil-Vizüel ve Taktil Motor İşlevler ve Testleri Dr. Emre Kumral Bölüm 14. Beyin Hasarlarında Klinik Nöropsikoloji Bataryaları Dr. Melis Öztürk, Dr. Emre Kumral Bölüm 15. Çocuklar İçin Bilişsel Testler Dr. Burcu Özbaran Bölüm 16. Alzheimer Hastalığı ve Diğer Demanslarda Kullanılan Ölçekler Dr. Ayşın Noyan v

7 vi İçindekiler KISIM 3. NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR Bölüm 17. Ilımlı Kognitif Bozukluk ve Alzheimer Hastalığı Dr. Fatma Polat, Dr. Emre Kumral Bölüm 18. Frontotemporal Demanslar Dr. Dilek Evyapan, Dr. Leyla Baysal Bölüm 19. Serebrovasküler Hastalıklar: Vasküler Demans ve Vasküler Kognitif Bozukluk Dr. Tuba Cerrahoğlu Şirin, Dr. Emre Kumral Bölüm 20. Epilepsi ve Kognitif Bozukluk Dr. İrem Fatma Uludağ, Dr. Burhanettin Uludağ Bölüm 21. Enflamatuvar, İmmun Aracılı ve Sistemik Hastalıklarda Nöropsikolojik Bulgular Dr. Serkan Özakbaş Bölüm 22. Motor Sistem Hastalıkları ve Kognitif Bozukluklar Dr. Tolga Özdemirkıran Bölüm 23. Herediter Demanslar Dr. Arzu Uluakay Kandemir, Dr. Emre Kumral Bölüm 24. Endokrin, Metabolik ve Toksinlere Bağlı Kognitif Bozukluklar Dr. Sumru Savaş Bölüm 25. Metabolik Hastalıklarda Kognitif Bozukluklar Dr. Sevnaz Şahin Bölüm 26. Yapısal Beyin Lezyonlarına Bağlı Kognitif Bozukluklar Dr. Cihat Öztürk, Dr. Emre Kumral İndeks

8 YAZARLAR Uzm. Dr. Leyla Baysal Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Doç. Dr. Başar Bilgiç İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Davranış Nörolojisi ve Hareket Bozuklukları Birimi Uzman Psikolog Pınar Uysal Cantürk İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Davranış Nörolojisi ve Hareket Bozuklukları Birimi Dr. Funda Atamaz Çalış Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı Yrd. Doç. Nilgün Çınar Maltepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Zeynep Elmas Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Doç. Dr. Ufuk Ergün S.B. Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Nöroloji Kliniği Prof. Dr. Dilek Evyapan Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Haşmet A. Hanağası İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Davranış Nörolojisi ve Hareket Bozuklukları Birimi Uzman Psikolog Şükriye Akça Kalem İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Davranış Nörolojisi ve Hareket Bozuklukları Birimi Uzm. Dr. Arzu Uluakay Kandemir Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Sibel Karşıdağ Maltepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Emre Kumral Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Doç. Dr. Özge Yılmaz Küsbeci Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Hatice Mavioğlu Celal Bayar Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Doç. Dr. Ayşın Noyan Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı Dr. Serkan Özakbaş Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Burcu Özbaran Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Psikiyatrisi Anabilim Dalı Dr. Tolga Özdemirkıran İzmir Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Cihat Öztürk Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Uzman Psikolog Melis Öztürk Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Fatma Polat Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Uzm. Dr. Sumru Savaş Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Geriatri Bilim Dalı Uzm. Dr. Sevnaz Şahin Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Geriatri Bilim Dalı Yrd. Doç. Dr. Şevki Şahin Maltepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Tuba Cerrahoğlu Şirin Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Dr. Burhanettin Uludağ Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı vii

9 viii Yazarlar Uzm. Dr. İrem Fatma Uludağ İzmir Devlet Hastanesi Nöroloji Kliniği Psikolog Oral Zirek Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı

10 BÖLÜM 1 Klinik Nöropsikolojiye Giriş Dr. Emre Kumral, Psikolog Oral Zirek Klinik Görüşme ve Hastaya Yaklaşım Test Seçimi, Uygulanması ve Olgunun Hazırlanması Test Seçimi Nöropsikolojik Değerlendirme ve Olgu Türkçe Test Uyarlamaları Puanlama Sensitivite ve Spesifisite, Test Puanlarının Anlamı Beyin ve sinir bilimleri ile uğraşan bilim adamlarının en önemli amacı normal ve hastalıklı beyinde nasıl işlevsel ve yapısal olaylar gerçekleşmekte ve bunun temelleri nedir sorusuna yanıt aramaktır. Bu amaçla son 50 yılda, EEG, BT, MRG, SPECT ve PET gibi bir çok araştırma aracılığıyla insan beyninin nasıl işlev gördüğü anlaşılmaya çalışılmıştır. Doğaldır ki en önemli nokta insan beyninin en önemli işlevi olan insan davranışlarının temelinde, kökeninde nasıl mekanizmaların rol oynadığının anlaşılmaya çalışılmasıdır. İnsan davranışlarının kökenindeki nöral yapılar, soru ve yanıtlılık durumlarımızın temelini oluşturur. Bunlar günlük yaşamdaki çevremizdeki olayları ve yaşamı sürdürmemizin doğal temellerini de oluşturur. Bu süreçler, nöropsikolojik değerlendirmeler, klinik gözlemler, sorgulamalar ve standardize edilmiş veya edilmemiş skalaların kullanılmasıyla ortaya konabilmektedir. Bugün klinik nöropsikolojide, insan davranışları ve hasarları sonucunda ortaya çıkan bozuklukların çok boyutlu yönü olduğu kabul edilir ve araştırmasında da tek bir işlevsel yönden ziyade çok yönlü işlevsel bozukluklar görülmeye, ortaya çıkarılmaya çalışılır. Beyin hasarları sonunda, hastalığın doğası, boyutu, lokalizasyonu, süresi ile hastanın yaşı, cinsiyeti, fiziksel genel durumu, psikososyal geçmişi, bireysel genetik ve nöroanatomik özelllikleri ve fizyolojik farklılıkları sonucunda her hastada farklı davranış bozuklukları ortaya çıkar. Her bireyde oluşan davranış bozuklukları kendine özgül özellikler taşır ve benzer lezyonu olan başka hastalarla aynı tabloyu göstereceği anlamına da gelmez. Bilinç, dış sistemden gelen uyarıları algılayan ve uyanık olup farkındalığı sürdürebilme süreci olarak tanımlanmıştır. Bilinç esasında bireyin kendiliğinin farkında olmasını içerdiği gibi, dış dünyadakilerinde farkına varma durumudur. Bu nedenle klinikde, farkındalık-uayanıklık deyimleriyle karşılığını bulmaktadır (Plum, Posner, 1980). Bazı yazarlar bilinçlilik deyimini uyanıklığın en üst düzeyi olarak tanımlamaktadır (Brown, 1991; Schachter, 1989). Farkındalık daha spesifik işlevlere sınırlı kalabilir; örneğin, hastanın sağ hemisfer lezyonları sonucunda, sol tarafının farkında veya körlüğünün farkında olamama durumları gibi. Bilinç genel bir beyin aktivitesi olup, bozukluğunda genel bir bozukluk olup, belli bir bölümlere ayrılamaz. Bilinç düzeyleri hafif uykuya eğiliminden, somnolans, stupor ve komaya giden süreçlerle tanımlanır (Albert, Silverberg et al., 1976). Günlük sirkadiyen ritimler, metabolik değişiklikler, yorgunluk, ateş yükselmesi gibi durumlar bilinçde ve mental kapasitede değişiklikler, oynamalar yapabilir. Bilinç bozuklukları temelde beyni etkileyen patolojilere bağlı fonksiyonel bir bozukluğa işaret eder. Dikkat, organizmanın dışdan gelen uyarılara karşı olan beklentisi, onu işleme ve yanıt verebilmedeki kalitesini belirleyen bir mental süreci temsil eder. Dikkat süreci, bilginin işlenmesi otomatikrefleks veya istemli yapılabildiği gibi, o konuyla ilgili fokusun başka bir yere çevrilebilmesi, duysal ve semantik duysal stimuluslara yanıt verebilme kapasitesini de içerir (Johnston, Dark 1986; Gazzaniga, 1987). Dikkat sürecinde tonik dikkat sürdürüldüğü zaman vijilansın sağlandığı, fazik dikkat 3

11 4 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar süreciyle de organizmanın etrafda değişen koşullara yönlenebilmesinin sağlandığı ileri sürülmüştür (Salazar, Grafman, et al., 1986). Dikkat sürecinde dikkat dağıtıcılar olsa da spesifik olay ve stimuluslara beyin konsantrasyonla mental sürecini sürdürebilir. Sürekli dikkat veya vijilansla dikkat uzunca bir sure spesifik bir konu üzerinde kalabilir. Bölünmüş dikkat sürecinde ise kişi birkaç olaya dikkatini yönlendirip, izleyip, yanıt verebilir. Alternan dikkat sürecinde ise, bir iş veya fokusdan başka bir yöne dikkatin yönlendirilip, ona fokusun sürdürülebilme süreci vardır. Bozulmuş dikkat ve konsantrasyon birçok nörolojik hastalıkda olabilir. Birçok bilişsel işlevi yerine getirenilebilse bile, bilişsel üretkenlik ve performans, dikkatsizlik, düşük konsantrasyondan veya bunlara bağlı yorgunlukdan düşebilir, bozulabillir (Stuss, Stethem, Hugenholtz, et al., 1989). Davranış nörolojisi içinde benzer veya aynı anlamlara yakın terminojiler, semptomlar veya bulgular ortaya konabilir. Örneğin, ideasyonel apraksi, ideomotor apraksi veya ideokinetik apraksi gibi belirli objeyi kullanmada apraksi bozukluğuna gelecek benzer sendromlar kafa karıştırabilir. Burada Kimura ve Archibald ın (1974) belirttiği gibi belli bir hareketin hipotetik bilişsel sürecinde değişik aşamalarda bozuklar vardır. Apraksi tüm bu tanımlamaları basitçe içerir. Bunun gibi davranışlarımızda basite indiregenecek olursa, temel klinik nöropsikolojide; 1. Biliş (cognition), davranışın farkındalığı ve yönlendirilmesi, 2. Emosyonlar, duygular ve motivasyonlar, 3. Yapılandırıcı (eksekutif), davranışın dış dünyadaki uygulaması, ifadesi süreci vardır. Klinik nöropsikolojide bilişsel işlevler, emosyonel ve kontrol bozukluklarından daha kavramlaştırabilinip, somut olarak ortaya konabilmektedir. Bellek, yönelim, dil ve sağ hemisferin uzaysal bozuklukları birer bilişsel bozukluk olarak ortaya konup, ölçümlenebilir. Ancak, sağ hemisferin hasarında, reaksiyonlara kayıtsızlık, affektif küntlük, mental ve fiziksel hasarlarının farkında olamama ve buna emosyonel tepkiler verememe, başkalarının duygularına empati yapamama, uygunsuz emosyonel yanıtlılık, kendi durumu yaptıkları ve sınırları hakkında değerlendirme yapamama, görsel-uzaysal işlevlerini yerine getirememe olabilir. Bunların tanılaması ve gözlem ve sorgulamayla ortaya konması önemlidir. Her hastadaki bireysel durumuyla ilgili reaksiyonlar ve problemlerde klinik nöropsikolog tarafından tanımlanmalı ve belirtilmelidir. Bilişsel işlevlerin algılama sürecinde seçme, bilgiyi toplama, sınıflandırma ve entegre etme süreçleri vardır. Bellek ve öğrenme süreçlerinde ise bilginin depolanması ve yeniden geri çağrılması süreci vardır. Düşünme sürecinde ise bilginin mental süreçlerle organizasyonu ve yeniden düzenlemesi yapılır. Dışa vurum da ise işlenmiş bilginin iletişimle veya eylemle dışarı aktarılması olayı vardır. Bu süreçlerin herbirinde spesifikleşmiş ayrı alt çalışmalarla yapılmaktadır. Bütün işlevler davranışın ayrı bir alt sınıfını oluşturur ve birlikte veya birbiriyle bağlantılı çalışır. Bir süreçte işlevlerin bağlanması kavram oluturulması sürecinde görsel bir uyarı isimlendirme sürecine bağlanır. Esasında ayrı görülen işlevler birbirine bağlı olarak içiçe götürülmektedir. Belli bilişsel işlevler araştırıcının ne yapmak ne görmek istediğine gore özel testler yapmasıyla ortaya konabilir. Basit testlerle daha özel bir işlev ortaya konabilir. Çok boyutlu testler daha kompleks ve kabaca daha genel işlevlerin ortaya çıkarılmasını sağlar. Örneğin, sözel testlerle bir noktada sözel işlevler ortaya konarken, motor testlerle daha çok motor davranış özellikleri ortaya konur. Burada, hastayı muyene edenin belli bozukluklara yönelik zaman ve ekipman donanımının da olması şartdır, yoksa spesifik bozuklukların ortaya konması olası değildir. Dikkat işlevleri belli bir görevi veya işlevi sürdürmek için gerekli bilişsel süreçleri aktifleştirmek ve sürdürmek için gerekli bir işlev olarak kabul edilir. Dikkat sayesinde de işlevler sürdürülür. Zekada belli bilişsel işlevlerin aktivitesinin sağlanmasında ve sürdürülmesinde beceriyi ve yetiyi sağlayan bir işlevdir. Beyin hasarlarından sonra bazı bilişsel işlevler etkilenirken bu işleve bağlı diğer süreçlerde yavaşlama veya aksamalar olmaya başlayabilir. Örneğin, bir hastada görsel agılamada ve değerlendirmede bozukluk yokken, akıl yürütme gerektiren resim düzenleme ve seriyal organizasyon gerektiren bir işlevde bozukluk ortaya çıkabilir. Bilişsel işlevler yapısal olarak duysal uyarıların algılanmasıyla santral değerlendirme sürecinden geçer ve duyumlar algılama olarak anlamlı girdilere dönüşür ve belleğe aktarılır. Duysal modalitelere

12 BÖLÜM 2 Davranışın Nöroanatomisi Dr. Özge Yılmaz Küsbeci Beyinsapı Orta Beyin Pons Medulla Oblangata (Bulbus) Retiküler Formasyon Beyincik (Serebellum) Talamus Hipotalamus İntraserebral İletim Yolları Bazal Ganglionlar Beyin Korteksi Beyin Korteksi ve Davranış Lateral Organizasyon Hemisferler Arası Asimetri Longitudinal Organizasyon Posterior Korteksin Fonksiyonel Organizasyonu Körlük ve İlişkili Sorunlar Görsel Agnozi Prosopagnozi Sol Posterior Hemisfer Lezyonlarından Gelişen Defektler Sağ Posterior Hemisfer Lezyonlarından Gelişen Defektler Her İki Posterior Hemisferin Lezyonlarından Gelişen Defektler Temporal Lobun Fonksiyonel Organizasyonu Temporal Lob ve Limbik Sistem Anterior Korteksin Fonksiyonel Organizasyonu Premotor Divizyon Prefrontal Korteks ve Dikkat Prefrontal Korteks ve Bilişsel İşlevler Frontal İşlevlerin Lateralizasyonu Prefrontal Hasarlarda Davranış Problemleri Sinir sistemi, anatomik olarak beyni ve omuriliği kapsayan santral sinir sistemi ve periferik sinir sistemi olmak üzere iki alt başlıkta incelenmektedir. Santral sinir sistemi foramen magnumun üstünde yer alan beyin ve altında yer alan spinal kordan oluşur. Sinir hücreleri ağlarını bağlayan süper ağ olarak düşünülebilecek olan beyin genel olarak, ön beyin (serebrum), beyin sapı ve beyinciğe ayrılır (Waxman, 2000). Ön beyin santral sinir sisteminin en büyük komponentidir. Telensefalon ve diensefalonu içerir. Telensefalon, beyin korteksi, korteks altında yer alan ak madde ve beyin yarı küreleri içerisinde yerleşmiş gri madde kütleleri olan bazal ganglionlardan oluşur (Waxman, 2000; Haerer, 1992). Diensefalon ön beyin ile orta beyin arasında yer alır. Talamus ve hiptalamus diensefalonun temel bölümleridir. Diensefalon ve spinal kordu birbirine bağlayan beyin sapı ise aşağıdan yukarıya doğru medulla oblangata, pons ve orta beyinden oluşur. Beyincik ise vermis ve iki lateral lobdan oluşur (Haerer, 1992; Karakas, 2008) (Şekil 1). Vücut ağırlığının %2 si kadar olan beyin, milyarlarca hücreden oluşmaktadır. Sinir sistemini oluşturan yapılar iki temel hücre şekli içermektedir. Sistem içerisinde sinyallerin iletilmesinden nöronlar sorumludur. Merkezi sinir sisteminde yer alan glialar ve periferik sinir sisteminde yer alan schwann hücreleri ise nöronların bir arada tutulmasından sorumlu olan destek hücreleridir (Waxman, 2000; Lezak et al., 2012). Nöral tüp embriyonik hayatın üçüncü haftasında oluşmaya baslar ve dördüncü haftada tamamlanarak kapanır. Nöral tüpün kranyal ucu vezikülasyon asamasından geçer ve dördüncü haftada yukarıdan aşağıya doğru ön beyin, orta beyin ve arka beyin olarak adlandırılan yetişkin beyninin temel özelliklerine zemin oluşturan yapılara ayrışır. Nöral tüpün kapanması ile birlikte santral sinir 27

13 28 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar Frontal Lob Birincil Motor Alan Birincil Duyu Alanı Parietal Lob Broca Alanı Birincil İşitme Alanı Temporal Lob Wernicke Alanı Oksipital Lob Birincil Görme Alanı ŞEKİL 1. Beynin dış yandan görünüşü. sistemi uzun sıvı dolu tübüler bir yapı haline gelir. Bu basit yapı ömür boyu korunur. Nöral tüp bir seri, kese ya da ventrikül adı verilen, içerisinde beyin omurilik sıvısı bulunan yapılar oluşturur. Bu keselerden en önemlisi lateral ventriküllerdir. Üçüncü ve dördüncü ventriküller ise beyin sapı içerisinde yer alan küçük çıkıntılardır. Beyin omurilik sıvısı tüm ventriküllerde üretilmekle birlikte en çok lateral ventriküllerde üretilir. Beyin omurilik sıvısı mekanik travmalara karsı bir yastık görevi görür. Beyin belirtilen sıvı içerisinde bir anlamda yüzer ve böylece beynin yumuşak sinir dokusunun seklinin korunması sağlanmış olur (Waxman, 2000; Haerer, 1992; Karakaş, 2008). Beyinsapı Beynin filogenetik açıdan en eski kısmı olan beyin sapı arka fossada yer almakta ve yukarıdan aşağıya doğru orta beyin, pons ve medulla oblangatadan oluşmaktadır (Waxman, 2000). Uzunluğu boyunca ise çatı (tektum), orta parça (tegmentum) ve bazis olmak üzere üç parçadan oluşmaktadır (Haerer, 1992) (Şekil 2). Orta Beyin Tektum, tegmentum ve bazisten oluşur. Dörtgen yapıdaki tektum serebral krusların temelidir. Superior kollikül ve inferior kollikül olmak üzere iki segmental seviyesi mevcuttur. Superior kollikülün fonksiyonları pretektumunkilerle yakından ilişkilidir. Ayrıca vizüel reflekslerin oluşumu, izleme ve davranışları organize etmeden sorumludur. Bu seviyede tegmentumun en belirgin yapısı rubrospinal traktusu oluşturan nukleus ruberdir ve fleksor tonusun aktivasyonunda görevlidir. Bu seviyede yer alan diğer bir yapı da üçüncü kraniyal sinirdir. İnferior kollikül ise işitsel sistemin nakil istasyonudur. Dördüncü kraniyal çekirdek bu seviyede yer alır ve akuaduktusun hemen yanında arka tarafa doğru uzanır (Haerer, 1992). Orta beyindeki motor çekirdekler, kas hareketlerinin düzgün bir şekilde entegre edilmesinde, otomatik duruşun düzenlenmesinde, yakalama, bırakma gibi ilkel hareketlerin stereotipik formlarında ve ağlama, gülme ve emmenin temel yüz cevaplarında rol oynarlar. Orta beyin lezyonları, tremor, rijidite ve lokal kas gruplarının ilişkisiz hareketlerinden sorumludur (Lezak et al., 2012).

14 BÖLÜM 3 Klinik Nöropsikolojide Temel Kavramlar Dr. Pınar Uysal, Dr. Başar Bilgiç NÖROPSİKOLOJİ TARİHİ BEYİN VE DAVRANIŞ İLİŞKİSİ TARİHÇESİNE BAKIŞ KOGNİTİF İŞLEVLER DİKKAT DİL VE AFAZİLER YÖNETİCİ İŞLEVLER VE SOSYAL DAVRANIŞ GÖRSEL-MEKANSAL İŞLEVLER Görsel Algı Görsel Dikkatsizlik Görsel Tarama Renk Algısı Görsel Tanıma Görsel Organizasyon Görsel Yapılandırma BELLEK Anneziler Amnezi Sendromları Global Amneziler Bağlantısızlık (Diskoneksiyon) Amnezileri Geçici Global Amnezi Paramneziler AMNEZİLER NÖROPSİKOLOJİ TARİHİ Nöropsikoloji alanı, psikolojiye kıyasla çok daha genç bir bilim dalıdır. Psikoloji alanının ilk işaretleri 19.yüzyılın son çeyreğinde gelmiştir. Wilhelm Wundt Aralık 1879 da Almanya nın Leipzig şehrinde dünyanın ilk psikoloji laboratuvarını kurmuştur (Bringmann, Brigmann ve Ungerer, 1980). Klinik psikolojinin ilk hareketleri ise ancak 1900 lü yılların erken dönemlerinde başlamıştır. Özellikle dünya savaşlarından sonra hastalarda kafa travmaları sonrasında bir takım davranış bozukluklarının olduğu görülmüş ve psikologlara bir takım sorular gelmeye başlamıştır. Bu sorulara cevap verebilmek için psikologlar bir takım testler geliştirmeye başlamış ve klinik nöropsikolojinin ayrı bir alanı olarak nöropsikoloji doğmaya başlamıştır. Nöropsikoloji terimi ilk kez 1913 yılında kullanılmış ve 1940 larda II. Dünya savaşından sonra oluşan talepler doğrultusunda spesifik bir anlam kazanmıştır. Amerika da geliştirilen testlerin istatistiki sonuçlarına göre niceliksel değerlendirmeler yapılırken aynı zamanda Rusya da Alexander Romanovich Luria nöropsikoloji okulunu kurmuştur. Onun öncülüğünde sadece istatistiki sonuçlara göre değil daha bireysel kişiye özel niteliksel yöntemler gelişmeye başlamıştır. Tüm bu gelişmelerden sonra 1980 yılında APA (Amerikan Psikiyatri Derneği) Klinik Nöropsikolojiyi ayrı bir alan olarak ayırmış ve 1987 de yetki alanlarını tanımlamıştır. Muriel Lezak ın 1985 yılında yayınlanan Neuropsychological Assessment kitabı, nöropsikolojik değerlendirme tarihinde dönüm noktası olmuştur (Jurado ve Pueyo 2012). Bugün nöropsikolojik değerlendirme yapılırken niteliksel ve niceliksel yöntemler bir arada kullanılarak kişinin bilişsel işlevleri değerlendirilmektedir. Sayısal değerler ve gözlemlere dayanarak raporlar yazılmaktadır. 57

15 58 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar BEYİN VE DAVRANIŞ İLİŞKİSİ TARİHÇESİNE BAKIŞ Nöropsikoloji, beyin ve davranış ilişkisini inceleyen bir alan olması nedeniyle, beyin-davranış ilişkisi tarihçesine de bakmak gerekmektedir. Çünkü özellikle kognitif nörolojinin gelişmesi ile birlikte Nöropsikologlara olan ihtiyaç daha da artmıştır. Kognitif işlevlerin beyine yerleştirilme girişimleri antik çağlara kadar uzanmaktadır. Yazılı kayıtların MÖ 1700 lü tarihlere kadar dayandığı bilinmektedir. Tarihte beyin hasarına dair kaydedilmiş ilk kayıtların Edwin Smith Papirüs olarak bilinen Mısır papirüslarındaki kayıtlar olduğu belirtilmektedir (Breasted, 1930). Aristotle, aklın, beden veya duyularla ilişkili olmadığını ve zarar verilemeyeceğini düşünmüştür. M.Ö. 5.yüzyılda Hippocrates, beynin aklın organı olduğunu, kalbin ise duyguların organı olduğunu iddia etmiştir. Galen MÖ 2.yüzyılda, sinir hücrelerinin bir takım sıvılar salgıladığını ve bu şekilde bedeni kontrol ettiğini, belirtmiştir (Heilman ve Valenstein, 1979). 17. yüzyıla gelininceye kadar beyin ve fonksiyonları ile ilgili bilgi birikimi henüz tam olarak oluşmamıştır. 17. yüzyılda, Descartes ve Thomas Willis insan sinir sistemi ile ilgili çalışmaya başlamışlardır. Descartes beynin davranışlar üzerinde etkili olduğunu söyleyen ilk filozoftur. Willis ilk detaylı beyin anatomisini 1664 te yayınlamıştır un sonlarına doğru mikroskopun çıkmasıyla birlikte Camillo Golgi ve Santiago Ramón y Cajal tarafından sinir hücreleri ile ilgili ilk ayrıntılı araştırmalar yapılmıştır. Cajal, hücrelerin birbirleriyle olan bağlantılarını görmüştür. Sinir sistemindeki sinyalleşmenin temeli nöronlardır ilkesi olan nöron doktorin in temellerini atar de Amerikan embriyolog Ross Harrison, tek izole nöronlarda da akson gelişimi olduğunu göstererek Cajal ın bulgularını destekler. Davranışın psikoloji açısından araştırılması yunan felsefesine kadar uzanmaktadır. 19.yüzyıl ortalarında Charles Darwin, hayvanlardaki insan davranışa yönelik bir takım bulguları insanlarda da elde edebiliriz demiştir. 18.yüzyıl sonlarında Franz Joseph Gall, Alman fizikçi ve nöroanotomist, davranışın biyolojik ve psikolojik unsurlarını ilk kez bir araya getirme girişiminde bulunmuş ve insanın her bir davranışına ait beyinde belirli bir bölgenin bulunduğunu savunan frenoloji görüşünü ortaya atmıştır. Bu şekilde biraz daha beyin dokusuna doğru yönelim başlamış olmaktadır sonlarında Fransız fizyolog Pierre Flourens kognitif işlevlerin beynin birçok alanına dağılmış şekilde gerçekleştiği görüşünü savunmuş ve Gall in görüşünü reddetmiştir. Fransız nörolog Pierre Paul Broca ( ) ise, Gall den çok etkilenmiştir. Zihin fonksiyonlarının lokalizasyonu, kafatası üzerindeki çıkıntılara bakarak değil klinik lezyonların sonucunda oluşan hasarlar incelenerek yapılmalıdır demiştir. Konuşma bozukluğu olan bir hasta tanımlamıştır. Broca dan sonra Karl Wernicke de konuşmanın motor komponentinin korunduğu fakat anlamanın bozulduğu bir hasta tanımlamıştır (Kandel, Schwartz, Jessell, 2000) 19.yüzyıl başlarında, kognitif süreçlerin belli bir bölgeye yerleştirilemeyeceği, kognitif süreçlerin beynin bütün bölgelerinin (özellikle de ön beyin) katılımıyla gerçekleştiği görüşü hakim olmuştur. 19.yüzyıl ortalarından başlayarak bir yüz yıl kadar otopsili olgu sunumları ile, her bir mental işlevin beynin belli bir bölgesinde yer aldığı görüşü hakim olmuştur lardan başlayarak beyin görüntüleme tekniklerindeki gelişmeler, lokalizasyon konusunda yeni bir anlayışla sonuçlanmıştır. Beyin zedelenmesi sonrası davranış değişikliğinin yeni görüntüleme teknikleri ve nöropsikolojik yöntemlerle incelenmesi, globalci bakış açısını ve basit lokalizasyoncu bakış açısını savunulamaz duruma getirmiştir. Bugün bilişsel işlevlerimizin, çeşitli beyin bölgeleri ve beyin yapıları arasında karşılıklı ve geri dönüşümlü olarak işleyen nöronal şebekeler aracılığı ile gerçekleştiği, bu şebekeler içinde bir takım kritik merkezlerin bulunduğu bilinmektedir. İnsan beyninde en az 5 tane geniş boyutlu şebeke tanımlanabilir: 1) Dorsal posterior korteks, frontal göz alanı ve singulat girustaki üst-merkezleriyle sağ hemisfer baskın mekansal dikkat şebekesi; 2) Wernicke ve Broca alanlarındaki üst-merkezleriyle sol hemisfer baskın dil şebekesi; 3) Hippokampo-entorhinal alanlar ve amigdaloid kompleksteski üst-merkezleriyle bellek-emosyon şebekesi; 4) lateral prefrontal korteks, orbitofrontal korteks ve posterior pariyetal korteksteki üstmerkezleriyle yönetici işlev-sosyal davranış şebekesi; ve 5) lateral temporal ve temporapolar kortekslerdeki üst-merkezleriyle, yüz ve nesne tanıma şebekesi (Mesulam, 2004).

16 BÖLÜM 4 Klinik Nöropsikolojide Testlerin Uygulanması ve Yorumlanması Dr. Şükriye Akça Kalem, Dr. Pınar Uysal Cantürk, Dr. Haşmet A. Hanağası ÜLKEMİZDE KULLANILAN KOGNİTİF VE DAVRANIŞSAL TESTLER TARAMA TESTLERİ Minimental Durum Değerlendirmesi (Minimental Status Examination-MMSE) Addenbrooke Kognitif Değerlendirme Bataryası (Addenbrooke Cognitive Examination ACE-R) Montreal Bilişsel Değerlendirme Ölçeği (Montreal Cognitive Assessment-MOCA) Blessed Oryantasyon-Bellek-Konsantrasyon Testi (Blessed Orientation-Memory-Concentration Test-BOMC) DAVRANIŞ ENVANTERLERİ Nöropsikiyatrik Envanter (Neuropsychiatric İnventory-NPI) Frontal Davranış Envanteri (Frontal Behavioral İnventory-FBI) Frontal Sistem Davranış Skalası (Frontal Systems Behaviour Scale-FrSBe) DİKKAT/ SEBATLILIK/ ENTERFERANSA DİRENÇ/ DİKKAT SÜRDÜREBİLME TESTLERİ Basit Dikkat Testleri Karmaşık Dikkat Testleri WMS-R Zihinsel Kontrol Alt Testi (WMS-R Mental Control Subtest) Sözel Akıcılık Testi (Verbal Fluency Test) Stroop Testi Wisconsin Kart Eşleme Testi (Wisconsin Card Sorting Test-WCST) YÜRÜTÜCÜ İŞLEV TESTLERİ (AKIL YÜRÜTME, SOYUTLAMA, PLANLAMA, SIRALAMA) WAIS-R İkili Benzerlikler Alt Testi Londra Kulesi Testi BELLEK TESTLERİ Sözel Bellek Testleri Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi (Ö-SBST) Sözel Olmayan Bellek Testi Wechsler Bellek Ölçeği (Wechsler Memory Scale-WMS): Görsel Üretim Alt Testi Rey Karmaşık Şekil Testi (Rey Complex Figure Test) GÖRSEL-MEKANSAL İŞLEV TESTLERİ Çizgi Yönünü Belirleme Testi (Benton Line Orientation Test-BLO) Benton yüz tanıma testi (Benton Face Recognition test-bfr) Şekil Kopyalama Testi ve WAIS-R Küplerle Desen Alt Testi DİL TESTLERİ Gülhane Afazi Testi (GAT 2) Boston Adlandırma Testi (Boston Naming Test-BNT) HESAPLAMA/ ARİTMETİK TESTLERİ Boston Tanısal Afazi Muayenesi Aritmetik Alt Testi WAIS-R Aritmetik Alt Testi DİKKATİN MEKANSAL DAĞILIMI TESTLERİ İşaretleme Testi (Cancellation Test) Nöropsikolojik testler, beyin ve davranış arasındaki ilişki temeline oturan beynin o andaki işleyişini fonksiyonel olarak değerlendiren araçlardır. Nöropsikolojik değerlendirmede öncelikle değerlendirmenin ne amaçla yapıldığı önem teşkil etmektedir. Daha sonra hastaya uygun olan testlerin seçilmesi ile devam edilir (Jurado, Pueyo, 2012). Klinik nöropsikolog, merkezi sinir sisteminin normal ve anormal işleyişi ile ilgili olarak yaşam süresi boyunca insan davranışını bilimsel çalışmalara dayanarak değerlendirme konusunda uzman- 69

17 70 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar laşmış kişidir (Executive Committee of Division 40 of the APA, 1989) ve nöropsikolojik değerlendirmeyi yardımcı bir laboratuar incelemesi olarak yapmaktadır. Nöropsikolojik değerlendirme ayırıcı tanı, hastalığın izlenmesi ve tedavinin değerlendirmesi, ilerleyici hastalıklarda başlangıç profilinin saptanması, rehabilitasyonun planlanması, araştırma amacıyla veya adli soruşturmalar-resmi raporlar için yapılabilmektedir (Lezak, 1995). Nöropsikolojik değerlendirme sırasında, beyin-davranış ilişkilerinin çok faktörlü ilişkiler olduğunu akıldan çıkarmamak gerekir. Bu sebeple nöropsikoloji laboratuarlarından hastalar için spesifik tanıyı tek başına koyabilecek bataryaların oluşturulmasını beklemek oldukça yanlış olacaktır. Bu durumun nedenleri arasında tüm değişkenleri etkileyen normatif verileri toplamanın zorluğu, testlerin zorluk derecesini her kişiye göre ayarlamanın mümkün olmaması, çok nadiren görülen sendromlar için test geliştirmek ve onları standardize etmenin güçlüğü, insan davranışının her özelliğini ölçebilmenin mümkün olmaması, test skorları ve tanılar arasında tam olarak örtüşen bir ilişki bulunmaması sayılabilir (Mesulam, 2004). Nöropsikolojik değerlendirme bütün kognitif işlev alanlarının tek tek gözden geçirilmesi şeklinde yapılmaktadır. Kognitif süreçlerden söz edildiğinde bunların ayrı ayrı süreçler olmadığını ve çok şekilde birbirleriyle etkileşim gösterdiğini unutmamak gerekir (Mesulam, 2004). Örneğin sözel bellek performansına baktığımız bir hastada gerçekten bellek kaybı olup olmadığını anlayabilmemiz için hastanın dil işlevlerinin normal olduğunu bilmemiz gerekmektedir. Bu nedenle bir testte performans bozukluğu görüyorsak bunu hemen belli bir beyin merkezi işlevsizleşmiş şeklinde yorumlamak yanlış olacaktır. Kognitif görevlerde sadece belli merkezler değil geniş boyutlu nörokognitif şebekeler aktive olmaktadır. Bu sebeple bir kişinin kognitif işlevlerini değerlendirirken nöroanotomik bağlantılarına göre durum bağımlı ve kanal bağımlı işlevler şeklinde ikiye ayırarak yapmak daha uygun olacaktır. Durum bağımlı işlevler bilgiyi hangi güçte işleyeceğimize aracılık ederler. Bu nedenle durum bağımlı işlevler hastanın uyanıklık durumunu, dikkatini, duygu durumunu ve motivasyonunu yansımaktadır. Durum bağımlı işlevlerdeki bozulmaların çok büyük bir lokalize edici değeri bulunmamaktadır. Bu sistemin esas olarak asandan retiküler aktive edici sistemden kortekse doğru uzanan nöral alt yapısı bulunmaktadır. Kortikal ve subkortikal bağlantılarıyla beraber geniş boyutlu şebekeler kanal bağımlı işlevlerin altyapısını oluşturmaktadır. Dil, görsel-mekansal işlevler, bellek, yürütücü işlevler bu şekilde bir düzenlemeyle ilişkilendirilen alanlardır. Bu işlevlerin bozulması için fokal lezyonlar gerekmektedir ve bu nedenle daha fazla lokalize edici değeri bulunmaktadır (Mesulam, 2004). Kognitif işlevlerin çok fazla etkileşim göstermesi nedeniyle nöropsikolojik değerlendirme yapılırken hiyerarşik bir şekilde muayene yapmak uygun olacaktır. Yani öncelikle durum bağımlı işlevlerin, daha sonra kanal bağımlı işlevlerin değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle değerlendirmeye hastanın uyanıklık ve dikkat düzeyini, hatta motivasyonunu ele alarak başlamak uygun olur. Çünkü dikkati bozulmuş bir hasta, hemen tüm kognitif alanlarda buna sekonder bozulmalar gösterecektir. Nöropsikolojik değerlendirme sonucunda, test yapılan kişinin hangi kognitif işlevlerinin hangi şiddette bozulduğu ve hangilerinin göreceli olarak korunmuş olduğu anlaşılır. Kişiyi yalnızca aldığı test puanı ile değil, test süresince yaptığımız gözlemlere göre de değerlendirmek gerekmektedir. Değerlendirme sonucunda kişinin güçlü ve zayıf yönleri ortaya konulmaktadır. Elde edilen bilgilere göre nörospikolojik bir profil çıkartılır, bu profil bize beyindeki bir adresi göstermektedir. Klinisyenin görevi bu nöropsikolojik profile karşılık gelen en uygun tanıyı koymak olacaktır. ÜLKEMİZDE KULLANILAN KOGNİTİF VE DAVRANIŞSAL TESTLER Ülkemizde kullanılan kognitif ve davranışsal testlerin bazıları aşağıdaki tabloda listelenmektedir. Bu testlerin en sık kullanılanları ayrıntılı olarak tanıtılacaktır (Tablo 1).

18 BÖLÜM 5 Oryantasyon (Yönelim) ve Dikkat Dr. Emre Kumral YER ZAMAN Zamansal Oryantasyon Testi Zaman Tahmini Yeniliğin Ayrımı VÜCUT ORYANTASYONU Kişisel Oryantasyon Testi Parmak Agnozisi Parmak Lokalizasyonu DİREKSİYONEL (SAĞ-SOL) ORYANTASYONU Sağ-Sol Gövde Parçalarının Belirlenmesi Sağ-Sol Oryantasyon Testi (SSOT) Lateralite Ayrım Testi Yön Duyumu İçin Standardize Yol-Harita Testi UZAY Uzaklık Tahminleri Uzayda Mental Transformasyonlar Mental Re-Oryantasyon Uzaysal Düşünme (Bayraklar) Uzaysal Oryantasyon Bellek Testi Uzaysal Diskalküliler Topografik Oryantasyon Topografik Lokalizasyon Çoğrafik Oryantasyon Testleri Fargo Harita Testi Ekstrapersonel Oryantasyon Testi DİKKAT, KONSANTRASYON, İZLEME Reaksiyon Zamanı VİJİLANS Dikkat Kapasitesi Testi Harf İptal Testleri ve Varyantları Rakam Vijilans Testi Algılama Hızı İki ve Yedi Testi Görsel Araştırma ve Dikkat Testi KISA-SÜRELİ DEPOLAMA KAPASİTESİ Digit Span (Rakam Menzili) İleriye Doğru Menzil (Span): Rakamlar, Sözel İşaret Ederek Uygulanan Rakam Menzili (Digit Span) Harf Menzili İleriye Doğru Menzil (Span): Görsel Knox Küp Testi Corsi Blok Vuruş Testi Corsi Varyantları Cümle Tekrarlama Saçma Cümleler MENTAL İZLEME Ardışık Dizilerin Tersine Çevrilmesi: Rakamlar Ardışık Dizilerin Tersine Çevrilmesi: Heceleme ve Basit Diziler Mental Kontrol Ardışık İşlemler Dizileri (AİD) (Sequential Dperations Series-SOS) Alfabenin Geriye Doğru Sayılması Ardışık Çıkarmalar Adımlı İşitsel Ardışık Ekleme Testi (AİAET) Stroop Testleri Stroop Testi (Dodrill Formatı) KOMPLEKS DİKKAT Rakam Sembol Testi Sembol rakam Modaliteleri Testi (SRMT) İz sürme testi (Trail making Testi - TMT) Renk İzleme Testleri Diğer İzleme Testleri 97

19 98 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar Oryantasyon (yönelim), yani kişinin çevresindekilerle bağlantılı olarak kendinden haberdar olması, dikkat, algılama ve belleğin tutarlı ve güvenilir biçimde bütünleştirilmesini gerektirir. Algı veya bellek fonksiyonlarının belirli bozuklukları oryantasyonda spesifik defektlere yol açabilirler; dikkat ya da depolamanın (retansiyon) ılımlı ya da geçici problemlerinden daha fazlasının, oryantasyonda global bir bozuklukla sonuçlanması olasıdır. Çok sayıda farklı mental aktivitelerin sağlamlığına ve bütünlüğüne bağımlılığı, oryantasyonu beyin disfonksiyonunun etkilerine son derece açık hale getirmektedir. Oryantasyon defektleri beyin hastalığının en sık rastlanan semptomlarındandır ve bunlardan da zaman ve yerden haberdarlıkta bozulma en sıktır; bu durum dikkat veya depolamanın (retansiyon) anlamlı oranda etkilendiği beyin bozukluklarına eşlik eder. Zaman ve yer oryantasyonunun her birinin hem haberdarlığın sürekliliğine hem de anlık yaşantıların, kişinin süregelen öyküsünden haberdarlığını sürdürmeye yetecek sürede bellek kayıtlarına çevrimine bağımlı olması nedeniyle, bunların kolay etkilenebilirliğini anlamak güç değildir. Böylece, zaman ve yer için bozulmuş oryantasyon tipik olarak yaygın kortikal etkilenmede (örneğin, Alzheimer tipi demans, akut beyin sendromları ya da bilateral serebral lezyonlar), limbik sistem lezyonlarında (örneğin, Korsakoff psikozu) ya da beyin sapının retiküler aktive edici sisteminin hasarında (örneğin, bilinç bozuklukları) görülür. Bununla birlikte, kognitif bozukluklar ya da dikkatteki defisitler göreceli olarak ılımlı olduğunda, oryantasyon yine de sağlam olabilir. Bu nedenle, bozulmuş oryantasyon kendi başına serebral disfonksiyonu güçlü biçimde akla getirirken, iyi düzeydeki oryantasyon kognitif ya da dikkatle ilişkili süreçlerin yeterliliğinin kanıtı değildir (Varney ve Shepherd, 1991). Zaman, yer ve kişi için oryantasyonun değerlendirilmesi, genelde mental durum muayenesi içinde ele alınır. Oryantasyonun spesifik yönlerinin testleri, formal nöropskolojik muayenede çoğunlukla yer almaz. Bununla birlikte, formal bir mental durum muayenesindeki bozukluklar hastanın oryantasyonunun daha kapsamlı bir değerlendirmesini gerektirdiğinde ya da bir tablonun gidişini belgelemek veya araştırma için puanlar gerekliyse, bu testlerin kullanımı endikedir. Bu amaçlar için birçok kısa testler ve muayene teknikleri bulunmaktadır. Kişinin zaman, yer için oryantasyonunun, ad, yaş ve evlilikle ilgili durum gibi temel kişisel verilerinin sorgulanması, tüm biçimlendirilmiş mental durum muayenelerinin ve çoğu bellek test bataryalarının bir parçasıdır (örneğin, Randt Bellek Ölçeği nin Genel Bilgi bölümü, Rivermead Davranışsal Bellek Testi nin oryantasyon bölümü, Wechsler Bellek Ölçeği nin Oryantasyon testi). Zaman oryantasyonu genellikle üç ya da dört madde ile (örneğin, haftanın günü, tarih, ay yıl) ve yer için oryantasyon en azından iki madde ile (muayenenin yapıldığı yerin adı, bu yerin bulunduğu şehir) değerlendirilir. Bu formatlarda oryantasyon maddeleri tipik olarak, beş ya da yedi zaman/yer oryantasyon maddelerinin iki ya da daha fazlasında başarısızlık bulunduğunda, test ya da bataryanın bu bölümü için puanlamanın defektif aralığa karşılık geldiği biçimde, puanlama şemasına yerleştirilir. Zaman, yer ve kişi oryantasyonu, olgudan çoğu standardize test formunda istenen muayene kimlik verilerini belirtmesi istenerek oldukça doğal olarak değerlendirilebilir. Örneğin, Wechsler Zeka Ölçekleri ile ilgili kimlik verileri olgunun adını, adresini, yaşını, evlilikle ilgili durumunu, doğum yerini, test yerini ve test tarihini içerir. Olgular bu maddelerdeki soruları yanıtladıklarında ya da mümkünse daha iyisi- bu maddeleri kendileri doldurduklarında, muayeneci olguların kim ve nerede olduklarını, hangi zamanda bulunduklarını ne derecede bildikleri konusunda iyi bir fikir sahibi olur. Bilinç bozukluğu ve demans bulunan hastaların genellikle sorgulamaksızın yanıt vermelerine karşın, mental yeterlilikleri konusunda ihtiyatlı ya da duyarlı olan bilinci açık hastalar, bu kim, nerede, ne zaman sorularının basitliğiyle kendilerini aşağılanmış olarak hissedebilirler. Bir test formunun doldurulması sırasında zaman, yer ve kişiye ait soruların sorulması, olguya değerlendirmenin bütünleyici bir parçası olarak gelir ve böylece daha az olasılıkla negatif reaksiyonlara yol açar. Farkındalık Görüşmesi Bu yapılandırılmış görüşme formatı kişi, yer ve zaman için hasta oryantasyonuyla ilişkili sorulardan, ek olarak motor fonksiyon, düşünme, bellek, konuşma ve lisan ile görsel-algısal fonksiyonlarda-

20 BÖLÜM 6 Algı Dr. Şevki Şahin GÖRSEL ALGI GÖRSEL İHMAL Çan Testi Sözel ve Sözel Olmayan İşaretleme Testleri Harf ve Sembol İşaretleme Testleri Yıldız İşaretleme Testi Çizgi Bölme Testleri Mekânsal Tercih Testleri Eşleştirme Testi Resim Tanımlama Testleri Anlamlı Resimler Resim Tarama Testi Okuma Testleri Paragraf Okumaya Yönelik Testler Yazma Testleri Çizme ve Kopyalama Testleri Mekânsal Betimlemede Dikkatsizlik Davranışsal Dikkatsizlik Testi GÖRSEL TARAMA Görsel Arama Renkli Görmeyi Değerlendirme Envanteri Renk Agnozisi Ve Renk Anomisini Ayırt Etme Testleri GÖRSEL TANIMA Açılanma Testi Çizgi Yönü Belirleme Testleri (ÇYBT) Algısal Hız Değerlendirme Testi Yüz Tanıma Testi Duygusal Yüz İfadelerini Tanıma Testleri Şekil ve Tasarım Tanıma Testleri Görsel Biçimin Ayırt Edilmesi Testi Blok Deseni Değerlendirme Testi GÖRSEL ORGANİZASYON Eksik Görsel Uyarı Değerlendirme Testi Gestalt Tamamlama Testleri Gollin Şekilleri Görsel Obje ve Mekânsal Algı Testi Obje Algı Testleri Hooper Görsel Organizasyon Testi Minnesota Kâğıt Formu Testi Rorschach Tekniği GÖRSEL GİRİŞİM Saklı Şekiller Testi Üst Üste Binmiş Şekilleri Değerlendirme Testi Zemin-Şekil Algısı Testi Görsel Maskeleme Testleri Görsel Takip Testleri İŞİTSEL ALGI İşitme Keskinliği İşitsel Ayırt Etme Konuşma Sesini Algılama Testi İşitsel Dikkatsizlik Çift Taraflı Dinleme Testi Ses Tanıma Sözel Olmayan İşitsel Algılama Amuzi Değerlendirme Testi Konuşma Tonundaki Duyguyu Tanıma Testi Dokunma Algısı Dokunsal Dikkatsizlik El-Yüz Testi Sterognozi Testleri Algı, duyusal bilgilerin anlamlı bir bütünlük oluşturacak şekide işlenerek tanınması ve kavranmasına kadar olan süreçlerin tamamına denir. Görsel, işitsel ve dokunsal olmak üzere bir çok dış dünya uyarısının beyinde karşılığını bulup yorumlanması, beynin birden fazla alanının uyum içinde çalışmasını gerektirir (Schacter et al., 2011). Bilişsel bir bozukluğun derecesi değerlendirilirken yapılan test, beynin diğer bir fonksiyonu hakkında da bilgi verir. Böylece algı değerlendirilirken, birbiriyle örtüşmüş dikkat, oryantasyon ve bellek gibi birçok fonksiyon da incelenmiş olur. 159

21 160 Klinik Nöropsikoloji ve Nöropsikiyatrik Hastalıklar GÖRSEL ALGI Görsel algı bozukluğu, beyin fonksiyonlarının etkilendiği birçok durumda karşımıza çıkar. Bazı görsel algı bozuklukları, geçmiş hafıza bozuklukları bazıları ise yeni bilgiyi kaydetme bozuklukları ile kliniğe yansıyabilir. Görsel fonksiyonlar, sözel veya sembolik uyarılardan oluşan geniş bir yelpaze içerisinde değerlendirilir (Lezak et al., 2004). Lateralize nörolojik hastalıklarda, görsel materyal kullanılarak yapılan değerlendirmelerde, sağ hemisferin görüntü işleme ya da sol hemisferin harfleri ve şekilleri ayırt etme yeteneğini net sınırları ile göstermek mümkün olmayabilir. Hastalarda görsel algı bozukluklarının dökümante edilmesi onların yaşam kalitelerini arttırıcı önlemlerin alınmasına da olanak sağlayabilir (Karakaya et al., 2003). Görsel algılama nesne merkezli bir fonksiyondur. Yani bir nesnenin büyüklüğü, şekli ve rengi hakkındaki bilginin işlenmesidir. Görsel-mekânsal algılama ise kişi merkezli algılama olup, kişinin pozisyonuna göre değişir. Mekândaki nesneler arasındaki ilişkiyi, nesnenin alt bileşenleri ve nesneler arasındaki derinlik algısını, nesne ve olaya ilişkin içsel imgeleri ifade etmektedir (Kurt, 2002). GÖRSEL İHMAL Görsel ihmal fenomeni (bazen görsel neglect olarak da adlandırılır), bir görsel alandaki uyarının karşı hemisfer lezyonuna bağlı olarak serebral karşılığını bulamaması durumuna işaret eder. Görsel ihmal sıklıkla posterior lezyonlarda (genellikle pariyetal lob) ortaya çıkabildiği gibi, frontal lob lezyonlarında da görülebilir. Görsel ihmal olgularında, homonim hemianopside artış görülür. Bu durum daha çok inme ve serebral travmanın akut aşamalarında ortaya çıkar (Nurmi et al., 2010). Olguların çoğu ihmallerine karşı duyarsızdır. Örneğin, önlerine konulan tabağın lezyonla ipsilateral olan kısmındaki yemeği ihmal ederek yemezler. Hastalığın akut evresinin sonrasında, hastanın ihmaline dair bulgular azalabilir veya görsel farkındalığı artabilir (Gainotti et al., 1991). Bu durumda testlerin daha ayrıntılandırılması gerekir. Hasta guruplarına göre birbirilerinden daha duyarlı ola- ŞEKİL 1. Sağ yarı alan ihmali olan hastanın çizim örneği.

22 BÖLÜM 7 Bellek Dr. Ufuk Ergün BELLEK İŞLEVLERİ SÖZEL BELLEK SÖZEL OTOMATİZMALAR HARFLER VE SAYILAR Brown-Peterson Tekniği Heb in Tekrarlayan Sayıları Supraspan Telefon Testi Seri Halinde Sayı Öğrenme HECELER KELİMELER Kısa Kelime Öğrenme Testleri Kelime Dizini ve Supraspan İşitsel Sözel Öğrenme Testi (AVLT) California Sözel Öğrenme Testi (CVLT) Hopkins Sözel Öğrenme Testi Selektif Hatırlatma (SR) Bağlantılı Öğrenme ve Sözel Çift Bağlantılar Genişletilmiş Çift Bağlantı Testi (EPAT) PI (Proaktif İnhibisyon) dan Kurtulmak CÜMLE HATIRLAMA Çalışan Bellek Dizini ÖYKÜ HATIRLAMA Mantıksal Bellek Babcock Öykü Hatırlama Testi California Konuşma Bellek Testi Randt Bellek Testi Kovboy Öyküsü SAYI SEMBOLÜ YA DA SEMBOL SAYI ÇİFTLERİNİ KULLANARAK RASTLANTISAL ÖĞRENME SÖZEL OLMAYAN İŞİTSEL BELLEK Seashore Tonal Bellek Testi GÖRSEL BELLEK GÖRSEL TANIMA Sürekli Tanıma Bellek Testi Sürekli Görsel Bellek Testi Tekrarlayan Şekiller Testi Şekilsel Bellek Görsel Retansiyon Testi Obje ve Resim Bellek Dizini GÖRSEL HATIRLAMA: ÇİFT BAĞLANTILAR Görsel Çift Bağlantılar Görsel Kopyalama Karmaşık Şekiller Testi: Hatırlama Uygulaması Karmaşık Şekil Tanıma Benton Görsel Retansiyon Testi (BVRT) Dizayn Belleği Testi GÖRSEL ÖĞRENME Rey in Görsel Dizayn Öğrenme Testi Biber Şekil Öğrenme Testi 7/24 ve 7/24 Uzaysal Hatırlama Testi Görsel Uzaysal Öğrenme Testi Form Sekans Öğrenmesi Saklı Objeler Corsi nin Blokları: Supraspan Teknikleri TAKTİL BELLEK Taktil Performans Testi Taktil Patern Tanıma RASTLANTISAL ÖĞRENME UZAK BELLEK GENEL OLAYLAR VE ÜNLÜ İNSANLAR Ünlü İnsan Testleri Uzak Bellek Bataryası Başkanlar Testi OTOBİYOGRAFİK BELLEK Otobiyografik Bellek Görüşmesi UNUTMA 175

Santral (merkezi) sinir sistemi

Santral (merkezi) sinir sistemi Santral (merkezi) sinir sistemi 1 2 Beyin birçok dokunun kontrollerini üstlenmiştir. Çalışması hakkında hala yeterli veri edinemediğimiz beyin, hafıza ve karar verme organı olarak kabul edilir. Sadece

Detaylı

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar

Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Olaya Ġlişkin Potansiyel Kayıt Yöntemleri Kognitif Paradigmalar Prof. Dr. Sacit Karamürsel İstanbul Tıp Fakültesi, Fizyoloji Anabilim Dalı sacit@istanbul.edu.tr Elektroansefalogram (EEG), merkezi sinir

Detaylı

Nöropsikoloji Eğitimi IV

Nöropsikoloji Eğitimi IV Nöropsikoloji Eğitimi IV Nöropsikoloji Derneği tarafından düzenlenecek olan ve 3 kurdan oluşan Nöropsikoloji Eğitimi IV seminerlerinin detayları aşağıda yer almaktadır. 1. Kur: Temel Nöropsikoloji Eğitimi

Detaylı

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral

Oksipital Loblar ve Görme. Dr. Timuçin Oral Oksipital Loblar ve Görme Dr. Timuçin Oral İTİCÜ 16 Aralık 2008 1 frontal lob santral (rolandik) sulkus pariyetal lob oksipital lob temporal lob silviyan (lateral) sulkus Limbik Lob Frontal Lob Parietal

Detaylı

Demans ve Alzheimer Nedir?

Demans ve Alzheimer Nedir? DEMANS Halk arasında 'bunama' dedigimiz durumdur. Kişinin yaşından beklenen beyin performansını gösterememesidir. Özellikle etkilenen bölgeler; hafıza, dikkat, dil ve problem çözme alanlarıdır. Durumun

Detaylı

DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARINDA TANI VE TEDAVİ

DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARINDA TANI VE TEDAVİ DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARINDA TANI VE TEDAVİ Konuşma Bozuklukları Konuşma Bozuklukları Üç Büyük Kategoriye ayrılabilir: 1. Artikülasyon Hastalıkları 2. Akıcılık Hastalıkları 3. Dil Bozuklukları Konuşma

Detaylı

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim

Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim İçerik Sosyal Beyin, Zihin Kuramı ve Evrim Dr. Muzaffer Kaşar Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Deneysel ve Evrimsel Psikiyatri Grubu Evrim sürecinde insan beyni Ayna nöronlar, dil ve

Detaylı

Öğrenme Güçlüğü. Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ

Öğrenme Güçlüğü. Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ Öğrenme Güçlüğü Yrd. Doç. Dr. Emre ÜNLÜ Öğrenme Güçlüğü Nedir? Normal yada normal üstü zekaya sahip olma Yaşından ve yeteneklerinden beklenilen düzeyde başarı elde edememe Dinleme, konuşma, okuma-yazma,

Detaylı

Zeka Gerilikleri Zeka Geriliği nedir? Sıklık Nedenleri

Zeka Gerilikleri Zeka Geriliği nedir? Sıklık Nedenleri Zeka Geriliği nedir? Zeka geriliğinin kişinin yaşına ve konumuna uygun işlevselliği gösterememesiyle belirlidir. Bunun yanı sıra motor gelişimi, dili kullanma yeteneği bozuk, anlama ve kavrama yaşıtlarından

Detaylı

Web adresi. Psikolojiye Giriş. Bu Senin Beynin! Ders 2. Değerlendirme. Diğer şeyler. Bağlantıya geçme. Nasıl iyi yapılır. Arasınav (%30) Final (%35)

Web adresi. Psikolojiye Giriş. Bu Senin Beynin! Ders 2. Değerlendirme. Diğer şeyler. Bağlantıya geçme. Nasıl iyi yapılır. Arasınav (%30) Final (%35) Psikolojiye Giriş Web adresi Bu Senin Beynin! Ders 2 2 Değerlendirme Arasınav (%30) Diğer şeyler Bağlantıya geçme Final (%35) Haftalık okuma raporları (%15) Nasıl iyi yapılır Kitap inceleme (%20) Deneye

Detaylı

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR Prof. Dr. Mehmet Ersoy DEMANSA NEDEN OLAN HASTALIKLAR AMAÇ Demansın nedenleri ve gelişim sürecinin öğretmek Yaşlı bireyde demansa bağlı oluşabilecek problemleri öğretmek

Detaylı

YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ YAŞILIĞIN PSİKOLOJİK BOYUTU YAŞLILARIN NÖROPSİKOLOJİK VE PSİKOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Doç. Dr. Banu CANGÖZ Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü Hacettepe Üniversitesi GEBAM

Detaylı

PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ

PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ PSİKOZ İÇİN RİSK GRUBUNDA OLAN HASTALARDA OBSESİF KOMPULSİF VE DEPRESİF BELİRTİLERİN KLİNİK DEĞİŞKENLER VE BİLİŞSEL İŞLEVLERLE İLİŞKİSİ Ahmet Zihni SOYATA Selin AKIŞIK Damla İNHANLI Alp ÜÇOK İ.T.F. Psikiyatri

Detaylı

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III

İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III Ünite:I Eğitim Psikolojisinde Bilimsel Araştırma Yöntem ve Teknikleri 13 Psikoloji ve Eğitim Psikolojisi 15 Eğitim Psikolojisi ve Bilim 17 Eğitim Psikolojisi ve Bilimsel Araştırma

Detaylı

BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ. Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün

BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ. Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün BEYİN Ve SİNİR SİSTEMİ Prof.Dr.S.Naz Yeni slaytları hazırlayan: Dr Ufuk Ergün Tarihçe Prehistorik zamanlardan beri, nörolojik hastalıklar dikkati çekmiştir. İnsan beyni hakkında, anatomisi hakkında bazı

Detaylı

AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI

AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI, Prof. Dr. Muzaffer METİNTAŞ,, Doç. Dr. Akın KAYA 1. Baskı 2011 ISBN : 978-605-88844-6-5 2011 Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık Ltd. Şti. Büyük Sanayi 1. Cadde Çavuşoğlu

Detaylı

EK-2 CUMHURĠYET ÜNĠVERSĠTESĠ TIP FAK/YO/MYO. BÖLÜMÜ DERS BĠLGĠLERĠ FORMU

EK-2 CUMHURĠYET ÜNĠVERSĠTESĠ TIP FAK/YO/MYO. BÖLÜMÜ DERS BĠLGĠLERĠ FORMU EK-2 CUMHURĠYET ÜNĠVERSĠTESĠ TIP FAK/YO/MYO. BÖLÜMÜ DERS BĠLGĠLERĠ FORMU Bölüm Nöroloji Yıl/yarıyıl 5/1-2 Dersin adı Ders düzeyi (önlisans, lisans,vb) Dersin türü (Z/S) Dersin dili Kodu Nöroloji Lisans

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS Sinir Sistemi TIP 204 2 103+40 9 10 Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam Anatomi 42 16 58 Fizyoloji 39 18 57 Histoloji ve Embriyoloji 12 4 16 Biyofizik

Detaylı

KOD 1 DAVRANIŞ MR (48-72 AY) xxxxxxx DAVRANIŞ VE UYUM RAPORU. "Sorun, sorun olmadan çözümlenmelidir."

KOD 1 DAVRANIŞ MR (48-72 AY) xxxxxxx DAVRANIŞ VE UYUM RAPORU. Sorun, sorun olmadan çözümlenmelidir. KOD 1 DAVRANIŞ MR (48-72 AY) DAVRANIŞ VE UYUM RAPORU "Sorun, sorun olmadan çözümlenmelidir." KİŞİSEL BİLGİLER Doğum Tarihi Cinsiyet Okulun Adı Sınıf İl İlçe Uygulama Tarihi Formu Dolduran 8.6.2011 ERKEK

Detaylı

araştırma alanı Öğrenme Bellek Algı Heyecanlar PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ

araştırma alanı Öğrenme Bellek Algı Heyecanlar PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ PSİKOLOJİNİN ALANLARI Doç.Dr. Halil EKŞİ GELİŞİM PSİKOLOJİSİ Yaşa bağlı organizmadaki değişimleri inceler Çocuk psikolojisi Ergen Psikolojisi Yetişkin Psikolojisi Deneysel Psikoloji Temel psikolojik süreçler

Detaylı

Dr. Halise Kader ZENGİN

Dr. Halise Kader ZENGİN Bilişsel ve duygusal zekanın farklı işlevlerinin olduğu ve birbirlerinden ayrı çalışmadıkları son yıllarda yapılan psiko-fizyoloji ve beyin MR çalışmalarıyla açıklık kazandı. Bilişsel ve duygusal zekası

Detaylı

İlkokuma Yazma Öğretimi

İlkokuma Yazma Öğretimi İlkokuma Yazma Öğretimi Günümüzün ve geleceğin öğrencilerinin yetiştirilmesinde, ilk okuma-yazma öğretiminin amacı; sadece okuma ve yazma gibi becerilerin kazandırılması değil, aynı zamanda düşünme, anlama,

Detaylı

GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ OKUL ÖNCESİ ÖĞRETMENLİĞİ AKTS

GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ OKUL ÖNCESİ ÖĞRETMENLİĞİ AKTS GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ OKUL ÖNCESİ ÖĞRETMENLİĞİ AKTS Dersin Adı Psikolojiye Giriş Dersin Kodu OKÖ105 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Lisans Dersin AKTS kredisi 4 Haftalık Ders

Detaylı

ÖZEL GEREKSĠNĠMLĠ BĠREYLER. FUNDA ACARLAR Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Bölümü

ÖZEL GEREKSĠNĠMLĠ BĠREYLER. FUNDA ACARLAR Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Bölümü ÖZEL GEREKSĠNĠMLĠ BĠREYLER FUNDA ACARLAR Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Bölümü Yetersizlik, iģlevsellik ve sağlık bileģenlerinin sınıflandırılması Vücut yapıları ve iģlevleri

Detaylı

Doğuş Üniversitesi, KLİNİK PSİKOLOJİ İstanbul 2011 2015 ( % 100 Burslu)

Doğuş Üniversitesi, KLİNİK PSİKOLOJİ İstanbul 2011 2015 ( % 100 Burslu) 1 UZMAN KLİNİK PSİKOLOG ŞEBNEM YÜKSEL 2007 yılında çalışma hayatıma başladım ve yetişkin, aile, çift, çocuk ve ergenlerle klinik psikolog olarak çalışmaktayım. Bilişsel-Davranışçı Terapi ve Virginia Satir

Detaylı

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com

Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Nörometrika Medikal Tıp Teknolojileri Ltd.Şti. info@neurometrika-tech.com http://www.neurometrika-tech.com Prof. Dr. Sirel Karakaş Kurucu Ortak / Yönetici Neurometrika Medikal, Tıp Teknolojileri, Yazılım,

Detaylı

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN

MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı MERKEZİ SİNİR SİSTEMİNİN YAPISI ve İŞLEVLERİ Dr. Sinan Canan scanan@baskent.edu.tr www.baskent.edu.tr/~scanan www.sinancanan.net Sinir Sistemi

Detaylı

Dr. Hakan Karaş. Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu

Dr. Hakan Karaş. Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu Dr. Hakan Karaş Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi BARİLEM Evrimsel Psikiyatri Grubu Araştırmacı: Yok Danışman: Yok Konuşmacı: Yok Grubun kollektif refahına katkı (Brewer&Kramer,1986) Gruplara

Detaylı

HEMORAJİK İNME. Yrd. Doç. Dr. Aysel MİLANLIOĞLU Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji ABD

HEMORAJİK İNME. Yrd. Doç. Dr. Aysel MİLANLIOĞLU Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji ABD HEMORAJİK İNME Yrd. Doç. Dr. Aysel MİLANLIOĞLU Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji ABD İntraserebral kanamalar inmelerin %10-15 ini oluşturmaktadır. İntraparenkimal, subaraknoid, subdural ve

Detaylı

DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER

DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT Davranış Bilimleri I. Fizyobiyolojik Sistem A Biyolojik Yaklaşım II. Psikolojik Sistem B. Davranışçı Yaklaşım C. Gestalt

Detaylı

DUYGUSAL ZEKA. Birbirinden tamamen farklı bu iki kavrama tarzı, zihinsel yaşantımızı oluşturmak için etkileşim halindedirler.

DUYGUSAL ZEKA. Birbirinden tamamen farklı bu iki kavrama tarzı, zihinsel yaşantımızı oluşturmak için etkileşim halindedirler. 0212 542 80 29 Uz. Psk. SEMRA EVRİM 0533 552 94 82 DUYGUSAL ZEKA Son yıllarda yapılan pek çok çalışma zeka tanımının genişletilmesi ve klasik olarak kabul edilen IQ yani entelektüel zekanın yanı sıra EQ

Detaylı

2014

2014 2014 DİKKAT EKSİKLİĞİ BOZUKLUĞU (DEB) ve MentalUP İçerik DEB e Klinik İlgi DEB Nedir? DEB in Belirtileri DEB in Zihinsel Sürece Etkileri DEB in Psikososyal Tedavisi MentalUP tan Faydalanma MentalUP İçeriği

Detaylı

Dersin Grubu. Dersin Kodu. Yarıyıl. Dersin Adı. Bölüm Zorunlu. 1 1 PSY101 Psikolojiye Giriş-I. Bölüm Zorunlu. 2 2 PSY102 Psikolojiye Giriş-II

Dersin Grubu. Dersin Kodu. Yarıyıl. Dersin Adı. Bölüm Zorunlu. 1 1 PSY101 Psikolojiye Giriş-I. Bölüm Zorunlu. 2 2 PSY102 Psikolojiye Giriş-II Adı 1 1 PSY101 ye Giriş-I Açıklaması 6 3 ki temel konulara giriş niteliğinde bir derstir. İşlenecek konulara araştırma teknikleri, davranışın biyolojik kökenleri, algı, hafıza, dil, insan gelişimi, vb.

Detaylı

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER PSH 501 - Ruh Sağlığı ve Psikiyatri Hemşireliği Temelleri

Detaylı

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak İNME Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları TND ye aittir. Kaynak

Detaylı

OKUMA YAZMAYA HAZIRLIK ÇALIŞMALARI

OKUMA YAZMAYA HAZIRLIK ÇALIŞMALARI OKUMA YAZMAYA HAZIRLIK ÇALIŞMALARI Okulöncesi eğitim çevresini merak eden, öğrenmeye ve düşünmeye güdülenmiş çocuğun bu özelliklerini yönetme, teşvik etme ve geliştirme gibi çok önemli bir görevi üstlenmiştir.

Detaylı

ERGOTERAPİ. Dr. Alev Kılıçoğlu

ERGOTERAPİ. Dr. Alev Kılıçoğlu ERGOTERAPİ Dr. Alev Kılıçoğlu Kelime Anlamı: Ergoterapi kelimesi Yunanca dan gelmektedir Ergon sözcüğü, iş, hareket, eylem, davranış, beceri, etkinlik anlamına gelir. Therapeia sözcüğü ise bakım, iyileşme,

Detaylı

GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ YATAN HASTA DEĞERLENDİRME FORMU

GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ YATAN HASTA DEĞERLENDİRME FORMU Gaziosmanpaşa Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları AD GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI KLİNİĞİ YATAN HASTA DEĞERLENDİRME

Detaylı

(1) FRONTAL LOB KORTEKSİ (2) PARİETEL LOB KORTEKSİ (3) TEMPORAL LOB KORTEKSİ (4) OKSİPİTAL LOB KORTEKSİ (5) LİMBİK LOB KORTEKSİ

(1) FRONTAL LOB KORTEKSİ (2) PARİETEL LOB KORTEKSİ (3) TEMPORAL LOB KORTEKSİ (4) OKSİPİTAL LOB KORTEKSİ (5) LİMBİK LOB KORTEKSİ Bu dersimizde amacımız, serebral korteksin temel yapısı ve fonksiyonel lokalizasyonunu tanımlamaktır. Bu bilgiler, klinik semptomlar ve belirtilerde esas teşkil eden hemisferik lokalizasyonda kullanılır.

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili BİLİŞSEL PSİKOLOJİ Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim(

Detaylı

BİLİNÇ. Doç. Dr.Lütfullah Beşiroğlu

BİLİNÇ. Doç. Dr.Lütfullah Beşiroğlu BİLİNÇ Doç. Dr.Lütfullah Beşiroğlu 1 Tanım Belirli bir anda aktif olan düşünce, duygu, algı ve anıların tümüne olan FARKINDALIK hali. İzlenimlerimiz ve eylemlerimiz üzerinde bilgi sahibi olmak Farkındalık

Detaylı

İÇİNDEKİLER 1: DİL VE DÜŞÜNCE ARASINDAKİ İLİŞKİ...

İÇİNDEKİLER 1: DİL VE DÜŞÜNCE ARASINDAKİ İLİŞKİ... İÇİNDEKİLER Bölüm 1: DİL VE DÜŞÜNCE ARASINDAKİ İLİŞKİ... 1 1.1. Bir İleti Kodu Olarak Dil... 1 1.1.1. Dilin Bireysel ve Toplumsal Yönü / Uzlaşımsal Niteliği... 4 1.1.2. Dilin Yapısal Yönü / Dizge Olma

Detaylı

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI NA GİRİŞ KOŞULLARI : Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Yüksekokullarının veya Yüksekokul ve Fakültelerin Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Detaylı

İÇİNDEKİLER. 2 Sınıfı ve Materyalleri Düzenleme 11

İÇİNDEKİLER. 2 Sınıfı ve Materyalleri Düzenleme 11 İÇİNDEKİLER 1 Sınıf Yönetimine Giriş 1 Sınıflar Karmaşık Yerlerdir 2 Sınıf Yönetimini Öğrenmek 3 Sınıf Yönetiminin Öğretimin Diğer Yönleriyle İlişkisi 7 Bölümün Özeti 9 Okunması Önerilen Yayınlar 9 Önerilen

Detaylı

CORTEX CEREBRİDEKİ MERKEZLER. Prof.Dr.E.Savaş HATİPOĞLU

CORTEX CEREBRİDEKİ MERKEZLER. Prof.Dr.E.Savaş HATİPOĞLU CORTEX CEREBRİDEKİ MERKEZLER Prof.Dr.E.Savaş HATİPOĞLU Cortex cerebri Duyu bölgeleri ;duyuların alındığı bölgeler Motor bölgeler ; hareketlerin istek doğrultusunda başlatıldığı veya sonlandırıldığı bölgeler

Detaylı

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008

Albert Long Hall, Boğazi 4-55 Nisan 2008 Ayna Nöronlarının İnsan Gelişimi ve İletişimindeki Önemi Cem Keskin Boğ Bilgisayar Mühendisliği Ayna Nöronlarının Keşfi Rizolatti ve ekibi tarafından 1996 senesinde makak maymunları üzerinde yapılan bir

Detaylı

Müzik ve Beyin. Dördüncü Bilgi İşleyen Makine Olarak Beyin Beyin 2008 Albert Long Hall, Boğaziçi Üniversitesi, 4-5 Nisan 2008, www.beyin.org.

Müzik ve Beyin. Dördüncü Bilgi İşleyen Makine Olarak Beyin Beyin 2008 Albert Long Hall, Boğaziçi Üniversitesi, 4-5 Nisan 2008, www.beyin.org. Bir Afazik Olgu Bağlamında Beyinde Dil-Müzik İlişkisi Ali Özeren Çukurova Üniversitesi Tıp p Fakültesi Nöroloji N Anabilim Dalı Adana Müzik ve Beyin Bir müzik m eserini sadece insan oluşturabilir ve insan

Detaylı

18.Esri Kullanıcıları Toplantısı 7-8 Ekim 2013 ODTÜ-ANKARA

18.Esri Kullanıcıları Toplantısı 7-8 Ekim 2013 ODTÜ-ANKARA ALZHEIMER ÇOCUKLARı (2012-2075 YıLLARı ARASı ALZHEIMER HASTA SAYıSı DEĞIŞIMI VE DAĞıLıŞı) Feride CESUR Yenimahalle Halide Edip Anadolu Sağlık Meslek Lisesi Coğrafya Öğretmeni İÇERİK Çalışmanın Amacı Alzhemer

Detaylı

İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 Bilişsel Psikolojiye Giriş... 1 Bilişsel Psikoloji Nedir?... 2 Bilgi-işlem Modeli... 5 Bilişsel Psikolojinin Alanları... 7 Bilişsel Nörobilim...... 7 Duyum/Algı...... 8 Örüntü Tanıma...

Detaylı

DÖNEM II 4. DERS KURULU 10 Şubat 4 Nisan 2014. Prof.Dr. Mustafa SARSILMAZ

DÖNEM II 4. DERS KURULU 10 Şubat 4 Nisan 2014. Prof.Dr. Mustafa SARSILMAZ DÖNEM II. DERS KURULU 0 Şubat Nisan 0 Dekan : Dönem II Koordinatörü : Ders Kurulu Başkanı : Prof.Dr. Yrd.Doç.Dr. Yrd.Doç.Dr. KURUL DERSLERİ TEORİK PRATİK TOPLAM AKTS DERS VEREN ÖĞRETİM ÜYELERİ 0 (x) -

Detaylı

Omurga-Omurilik Cerrahisi

Omurga-Omurilik Cerrahisi Omurga-Omurilik Cerrahisi BR.HLİ.017 Omurga cerrahisi, omurilik ve sinir kökleri ile bu hassas sinir dokusunu saran/koruyan omurga üzerinde yapılan ameliyatları ve çeşitli girişimleri içerir. Omurga ve

Detaylı

Uzm. Dr. Haldun Akoğlu

Uzm. Dr. Haldun Akoğlu Uzm. Dr. Haldun Akoğlu Genel Bilgiler Çoğu intrakranyal lezyon kolayca ayırt edilebilen BT bulguları ortaya koyar. Temel bir yaklaşım olarak BT yorumlama simetriye odaklı olarak sol ve sağ yarıların karşılaştırılmasına

Detaylı

Dr. Yavuz YÜCEL Nöroloji A.D.

Dr. Yavuz YÜCEL Nöroloji A.D. Dr. Yavuz YÜCEL Nöroloji A.D. 1 Amaç Serebral korteksin temel yapısı ve fonksiyonel lokalizasyonunu tanımlamak. Klinik semptom ve belirtilerde esas teşkil eden hemisferik lokalizasyonları öğrenmek, nörolojik

Detaylı

10 Mayıs 2009 tarihinde uygulanan Pep-r Gelişimsel Ölçeği Değerlendirme Sonuçları: Kronolojik Yaş : 3 yaş 9 ay

10 Mayıs 2009 tarihinde uygulanan Pep-r Gelişimsel Ölçeği Değerlendirme Sonuçları: Kronolojik Yaş : 3 yaş 9 ay C. C. 17 Ağustos 2005 doğumlu bir erkek çocuğudur. Eylül 2008 yılında Londra da bir anaokuluna başlamıştır. Annesi, yaşıtlarıyla kıyasladığında aynı iletişim becerilerini gösteremediğini düşündüğünden

Detaylı

ncü Bilgi İşleyen Makine Olarak Beyin Beyin 2005 Albert Long Hall, Boğazi

ncü Bilgi İşleyen Makine Olarak Beyin Beyin 2005 Albert Long Hall, Boğazi ALGININ İNŞA BİÇİMLERİ VE DIŞ GERÇEKLİKLE İLİŞKİSİ Dr. Lütfü Hanoğlu Bir algıdan bahsettiğimizde, kasdedilen, dışsal bir nesnenin zihnimizde yani beynimizin nöronal yapıları içerisinde bir temsilinin oluşması

Detaylı

Unutkanlıktan Bunamaya

Unutkanlıktan Bunamaya Unutkanlıktan Bunamaya Doç.Dr.Lütfü Hanoğlu İstanbul Medipol Üniversitesi 8 Mayıs 2014 Beyin yılı Nörolojik hastalıklar Bilinçlendirme Sempozyumu Bunama Nedir? Akli melekelerde giderek ilerleyen zayıflama/kayıplarla

Detaylı

Prof. Dr. Mehmet ALİ MALAS TEORİK DERS SAATİ

Prof. Dr. Mehmet ALİ MALAS TEORİK DERS SAATİ T. C. İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2012 2013 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DÖNEM II V. DERS (SİNİR SİSTEMİ) KURULU (22 NİSAN 2013-07 HAZİRAN 2013) DEKAN BAŞKOORDİNATÖR DÖNEM II KOORDİNATÖRÜ DÖNEM

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili PSİKOLOJİYE GİRİŞ Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans() Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim( )

Detaylı

[AYŞE BOZKURT TURHAN] BEYANI

[AYŞE BOZKURT TURHAN] BEYANI Araştırma Destekleri/ Baş Araştırıcı 10. Ulusal Pediatrik Hematoloji Kongresi 3 6 Haziran 2015, Ankara [AYŞE BOZKURT TURHAN] BEYANI Sunumum ile ilgili çıkar çatışmam yoktur. Çalıştığı Firma (lar) Danışman

Detaylı

Diğer bir deyişle Beyine dışarıdan ani darbe

Diğer bir deyişle Beyine dışarıdan ani darbe Bilinç seviyesinde dalgalanmaya/değişime yetecek seviyede ve/veya beyinin anatomik yapısında anomaliye sebep olacak oranda travma San Francisco Chronicle dan alınmıştır (7 Ekim 2003) Dr. Venkatesh Murthy

Detaylı

Havacılıkta Ġnsan Faktörleri. Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA

Havacılıkta Ġnsan Faktörleri. Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA Havacılıkta Ġnsan Faktörleri Uçak Müh.Tevfik Uyar, MBA BÖLÜM 1 Biyolojik Varlık Olarak İnsan Birinci Bölüm: Fiziksel Faktörler ve Algı Geçen Hafta GEÇEN HAFTA İnsan, Fiziksel Faktörler ve İnsan Performansı

Detaylı

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri. Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri. Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı Davranışın Nörobiyolojik Temelleri Yard. Doç.Dr. Aybala Sarıçiçek Psikiyatri Anabilim Dalı Davranış dediğimiz şey beyin işlevlerinin bir ürünü. Yalnızca yürüme, nefes alma, gülümseme gibi basit motor davranışlar

Detaylı

DAVRANIŞ BİLİMLERİ TIPSAL PSİKOLOJİYE GİRİŞ. Doç. Dr. Lü)ullah Beşiroğlu

DAVRANIŞ BİLİMLERİ TIPSAL PSİKOLOJİYE GİRİŞ. Doç. Dr. Lü)ullah Beşiroğlu DAVRANIŞ BİLİMLERİ TIPSAL PSİKOLOJİYE GİRİŞ Doç. Dr. Lü)ullah Beşiroğlu DAVRANIŞ (Behavior): Organizmanın doğrudan veya dolaylı olarak gözlenebilen tüm etkinlikleridir. Duygular, tutumlar, zihinsel süreçler

Detaylı

4. DERS KURULU Nörolojik Bilimler ve Sinir Sistemi. 15 Şubat 2016 8 Nisan 2016 8 HAFTA KURUL DERSLERİ TEORİK PRATİK TOPLAM AKTS

4. DERS KURULU Nörolojik Bilimler ve Sinir Sistemi. 15 Şubat 2016 8 Nisan 2016 8 HAFTA KURUL DERSLERİ TEORİK PRATİK TOPLAM AKTS DÖNEM II. DERS KURULU Nörolojik Bilimler ve Sinir Sistemi Şubat 0 Nisan 0 HAFTA Prof.Dr. DEKAN DÖNEM II KOORDİNATÖRÜ DERS KURULU BAŞKANI Yrd.Doç.Dr. Tolgahan ACAR Yrd.Doç.Dr. Hikmet BIÇAKÇI KURUL DERSLERİ

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK TANILAMASI (HEM 601 TEORİK 2, 2

Detaylı

Motor Nöron ve Kas Hastalıkları. Uzm Dr Pınar Gelener

Motor Nöron ve Kas Hastalıkları. Uzm Dr Pınar Gelener Motor Nöron ve Kas Hastalıkları Uzm Dr Pınar Gelener Genel Bilgiler Vücudun herhangi bir bölümünde kas kuvveti azalması: parezi Tam kaybı (felç) : paralizi / pleji Vücudun yarısını tutarsa (kol+bacak)

Detaylı

GLASKOW KOMA SKALASI HAZIRLAYAN: NURTEN ŞİŞMAN

GLASKOW KOMA SKALASI HAZIRLAYAN: NURTEN ŞİŞMAN GLASKOW KOMA SKALASI HAZIRLAYAN: NURTEN ŞİŞMAN TANIM Glaskow koma skalası genel olarak kişinin nörolojik değerlendirmesini yapmak için geliştirilmiş bir kriterdir. Hastanın şuur seviyesinin derecesi belirlenir

Detaylı

Dr.Özlem Parlak, Dr.İbrahim Öztura, Dr.Barış Baklan

Dr.Özlem Parlak, Dr.İbrahim Öztura, Dr.Barış Baklan Dr.Özlem Parlak, Dr.İbrahim Öztura, Dr.Barış Baklan Tanı; Dört tanı kriteri Destekleyici tanı kriterleri Eşlik eden özellikler Bu skala; 10 sorudan oluşmaktadır en fazla 40 puan verilmektedir skor sendromun

Detaylı

Yarıyılı. Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2

Yarıyılı. Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2 Dersin Adı Kodu Yarıyılı Ders (Saat/Hafta) (Saat/Hafta) AKTS Tasarımda İnsan Faktörü SEC154 2 2 0 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Türü Seçmeli Dersin Seviyesi Lisans Dersin Koordinatörü

Detaylı

NÖROLOJİK BELİRTİ ve BULGULAR Y Ü Z Ü N C Ü Y I L Ü N İ V E R S İ T E S İ N Ö R O L O J İ A B D

NÖROLOJİK BELİRTİ ve BULGULAR Y Ü Z Ü N C Ü Y I L Ü N İ V E R S İ T E S İ N Ö R O L O J İ A B D NÖROLOJİK BELİRTİ ve BULGULAR Y R D. D O Ç. D R. A Y S E L M İ L A N L I O Ğ L U Y Ü Z Ü N C Ü Y I L Ü N İ V E R S İ T E S İ N Ö R O L O J İ A B D Mental durum bozuklukları Konfüzyon Dikkat, bellek, çevresel

Detaylı

Temelde akılda tutulması gereken nöbetlerin iki çeşit olduğudur parsiyel (yani beyinde bir bölgeye sınırlı başlayan nöbetler jeneralize (beyinde

Temelde akılda tutulması gereken nöbetlerin iki çeşit olduğudur parsiyel (yani beyinde bir bölgeye sınırlı başlayan nöbetler jeneralize (beyinde EPİLEPSİ Basitleştirilmiş şekliyle epilepsi nöbeti kısa süreli beyin fonksiyon bozukluğuna bağlıdır, ve beyin hücrelerinde geçici anormal deşarjlar sonucu ortaya çıkar. Epilepsi nöbetlerinin çok değişik

Detaylı

İstanbul Beyin Merkezleri. Beyin Merkezleri. ALZHEİMER HASTALIĞIN da ERKEN TEŞHİS İÇİN BEYİN CHECKUP LARI VE ÖNLEME İÇİN BEYİN REHABİLİTASYONU

İstanbul Beyin Merkezleri. Beyin Merkezleri. ALZHEİMER HASTALIĞIN da ERKEN TEŞHİS İÇİN BEYİN CHECKUP LARI VE ÖNLEME İÇİN BEYİN REHABİLİTASYONU İstanbul Beyin Merkezleri İstanbul Beyin Merkezleri Adres:Güzelbahçe sok. No:27/3 Nişantaşı, İstanbul (Amerikan Hastanesi Acili Karşısı) Tel: 0212 2313656 Fax: 0212 2319121 www.istanbulbeyinmerkezleri

Detaylı

KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM III 2015-2016 DERS YILI GÖZ - SİNİR VE PSİKİYATRİ SİSTEM DERS KURULU

KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM III 2015-2016 DERS YILI GÖZ - SİNİR VE PSİKİYATRİ SİSTEM DERS KURULU KAFKAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM III 2015-2016 DERS YILI - SİNİR VE SİSTEM DERS KURULU DERSLER TEORİK PRATİK TOPLAM Nöroloji 12 8 20 Psikiyatri 12 8 20 Farmakoloji 12 8 20 Beyin cerrahisi 10 8 18

Detaylı

Lisan fonksiyonu beyinde dominant hemisfer tarafından yürütülür.

Lisan fonksiyonu beyinde dominant hemisfer tarafından yürütülür. Konuşma Bozuklukları Dr.Sefer VAROL D.Ü.T. F. Nöroloji A.B.D. LİSAN BOZUKLUKLARI Lisan: Düşünce ve ifadelerin söz, yazı, şekil, mimik ve jestlerle anlaşılma ve anlatabilme yeteneğidir. Lisan fonksiyonu

Detaylı

EĞİTİMDE KAVRAMLAR, İLKELER, HİZMETLER VE SAYISAL BİLGİLER

EĞİTİMDE KAVRAMLAR, İLKELER, HİZMETLER VE SAYISAL BİLGİLER İÇİNDEKİLER 1. Bölüm ÖZEL EĞİTİMDE KAVRAMLAR, İLKELER, HİZMETLER VE SAYISAL BİLGİLER Giriş... 3 Türkiye de Özel Eğitim Gerektiren Bireylerle İlgili Sayısal Bilgiler...10 Özel Eğitimde İlkeler...11 Türkiye

Detaylı

PARKİNSON HASTALIĞI. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

PARKİNSON HASTALIĞI. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak PARKİNSON HASTALIĞI Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları TND

Detaylı

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem.

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. Onkoloji Okulu İstanbul /2014 SAĞLIK NEDİR? Sağlık insan vücudunda; Fiziksel, Ruhsal, Sosyal

Detaylı

fetüs bebek ölüm çocuk İleri yaş yeniyetme yetişkin

fetüs bebek ölüm çocuk İleri yaş yeniyetme yetişkin Döllenmiş yumurta fetüs bebek ölüm çocuk İleri yaş yeniyetme yetişkin Yaşam boyu devam eden biyolojik, bilişsel, sosyal gelişim ve kişilik gelişiminin bilimsel incelemesi Gelişim psikolojisinin başlıca

Detaylı

HEMODİYALİZ HASTALARINDA ÖĞRENME TARZLARI VE ETKİ EDEN FAKTÖRLERİN İNCELENMESİ

HEMODİYALİZ HASTALARINDA ÖĞRENME TARZLARI VE ETKİ EDEN FAKTÖRLERİN İNCELENMESİ HEMODİYALİZ HASTALARINDA ÖĞRENME TARZLARI VE ETKİ EDEN FAKTÖRLERİN İNCELENMESİ Şengül Özdemir¹Esma Iravul¹,Ayşegül Temizkan Kırkayak¹,Fatma Kaban²,Filiz Akdeniz ²,Tevfik Ecder²,Asiye Akyol³ 1-Diaverum

Detaylı

SİNİR R S İSTEMİ EGZE Z RS R İZ

SİNİR R S İSTEMİ EGZE Z RS R İZ SİNİR SİSTEMİ VE EGZERSİZ Sinir sistemi; hareket etme, konuşma ve vücudumuzdaki milyonlarca hücrenin koordineli bir şekilde çalışmasını sağlayan iç haberleşme yoludur. Bu nedenle, sinir sistemi hemostasizin

Detaylı

2 Tarihsel, Kültürel ve Yasal/Etik Konular 35

2 Tarihsel, Kültürel ve Yasal/Etik Konular 35 İçİndekİler Önsöz xiii K I S I M I Genel Bir Bakış 1 Psikolojik Test ve Değerleme 1 Test ve Değerleme 1 Psikolojik Test ve Değerleme 1 Psikolojik Değerleme Araçları 5 Testler 5 Görüşme 7 Portfolyo 9 Vaka

Detaylı

DERS ÖĞRETİM PLANI TÜRKÇE. 1 Dersin Adı: Psikolojiye Giriş. 2 Dersin Kodu: PSİ 1071. 3 Dersin Türü: Zorunlu. 4 Dersin Seviyesi: Lisans

DERS ÖĞRETİM PLANI TÜRKÇE. 1 Dersin Adı: Psikolojiye Giriş. 2 Dersin Kodu: PSİ 1071. 3 Dersin Türü: Zorunlu. 4 Dersin Seviyesi: Lisans DERS ÖĞRETİM PLANI TÜRKÇE Dersin Adı: Psikolojiye Giriş 2 Dersin Kodu: PSİ 07 3 Dersin Türü: Zorunlu 4 Dersin Seviyesi: Lisans 5 Dersin Verildiği Yıl: 6 Dersin Verildiği Yarıyıl: Güz 7 Dersin AKTS Kredisi:

Detaylı

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar

Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Cinsiyet Hormonları ve Nörogelişimsel Bozukluklar Geç-dönem Bozukluklar Depresyon Kaygı Bozuklukları Yeme Bozuklukları Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nörogelişimsel Bozukluklar Otizm Dikkat Eksikliği Hiperaktivite

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK BİLİMLERİNDE KURAM VE MODELLER Sağlık

Detaylı

İÇİNDEKİLER. GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN. I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1

İÇİNDEKİLER. GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN. I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1 İÇİNDEKİLER GİRİŞ GELİŞİM PSİKOLOJİSİNE DAİR Prof. Dr. İrfan ERDOĞAN I. Gelişim Psikolojisine Kuramsal Bakış...1 BÖLÜM 1 GELİŞİM PSİKOLOJİSİNDE KURAMLAR VE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ Çare SERTELİN MERCAN I.

Detaylı

Bu bozukluk madde kullanımına veya genel tıbbi durumdaki bir bozukluğa bağlı değildir.

Bu bozukluk madde kullanımına veya genel tıbbi durumdaki bir bozukluğa bağlı değildir. Psikiyatrinin en önemli hastalıklarından biridir. Bu hastalıkta gerçeği değerlendirme yetisinde bozulma, acayip tuhaf davranışlar, hezeyanlar ( mantıksız, saçma, olması mümkün olmayan veya olması mümkün

Detaylı

Parietal Loblar ve Davranış. Dr. Timuçin Oral

Parietal Loblar ve Davranış. Dr. Timuçin Oral Parietal Loblar ve Davranış Dr. Timuçin Oral İTİCÜ 24 Kasım 2009 frontal lob santral (rolandik) sulkus pariyetal lob oksipital lob temporal lob silviyan (lateral) sulkus Parietal Lob Anatomisi Postsentral

Detaylı

Türkçe dili etkinlikleri, öğretmen rehberliğinde yapılan grup etkinliklerindendir. Bu etkinlikler öncelikle çocukların dil gelişimleriyle ilgilidir.

Türkçe dili etkinlikleri, öğretmen rehberliğinde yapılan grup etkinliklerindendir. Bu etkinlikler öncelikle çocukların dil gelişimleriyle ilgilidir. KİTAP VE ÇOCUK Türkçe dili etkinlikleri, öğretmen rehberliğinde yapılan grup etkinliklerindendir. Bu etkinlikler öncelikle çocukların dil gelişimleriyle ilgilidir. Türkçe dil etkinlikleri çocuğun kendi

Detaylı

NetQues Proje Raporu Avrupa da Dil ve Konuşma Terapisi Eğitimi Çeşitliliklerin Bütünleşmesi

NetQues Proje Raporu Avrupa da Dil ve Konuşma Terapisi Eğitimi Çeşitliliklerin Bütünleşmesi NetQues Proje Raporu Avrupa da Dil ve Konuşma Terapisi Eğitimi Çeşitliliklerin Bütünleşmesi Avrupa da Dil ve Konuşma Terapisi / Logopedi Alanındaki Standartların ve Eğitim Programlarının Niteliklerinin

Detaylı

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel yetersizlik üç ölçütte ele alınmaktadır 1. Zihinsel işlevlerde önemli derecede normalin altında olma 2. Uyumsal davranışlarda yetersizlik gösterme 3. Gelişim

Detaylı

İş Birlikli Öğrenme Teknikleri ve Türkçe Öğretimi

İş Birlikli Öğrenme Teknikleri ve Türkçe Öğretimi İş Birlikli Öğrenme Teknikleri ve Türkçe Öğretimi İlköğretim II. Kademe İçin Örnek Etkinlikler DR. ABDULLAH ŞAHİN Dr. Abdullah Şahin İş Birlikli Öğrenme Teknikleri ve Türkçe Öğretimi (İlköğretim II. Kademe

Detaylı

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas

Prof. Dr. Acar Baltas, Psikolog / @acarbaltas ÖĞRENMENİN NÖRO BİLİMSEL TEMELLERİ VE GÜNLÜK HAYATIMIZDAKİ YERİ Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 4 Kasım 2014 NE KONUŞACAĞIZ? Beyni tanıyalım Öğrenme nerede ve nasıl gerçekleşir? Ha\za ve unutma İşlevsel

Detaylı

Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı

Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı Visuo-Motor Egzersiz ve Rehabilitasyon Cihazı (Visuo-Motor Training Device) 2014 Proje Yarışması 2. lik Ödülü www.cogniboard.net CogniBoard Nedir? CogniBoard, görsel, gross motor ve nörokognitif görevlere

Detaylı

Doç. Dr. Dilek ALTAŞ İSTATİSTİKSEL ANALİZ

Doç. Dr. Dilek ALTAŞ İSTATİSTİKSEL ANALİZ I Doç. Dr. Dilek ALTAŞ İSTATİSTİKSEL ANALİZ II Yayın No : 2845 Teknik Dizisi : 158 1. Baskı Şubat 2013 İSTANBUL ISBN 978-605 - 377 868-4 Copyright Bu kitabın bu basısı için Türkiye deki yayın hakları BETA

Detaylı

ALZHEİMER HASTALIĞINA BAKIŞ. Uzm. Dr. Gülşah BÖLÜK NÖROLOJİ BİLECİK DH 2015

ALZHEİMER HASTALIĞINA BAKIŞ. Uzm. Dr. Gülşah BÖLÜK NÖROLOJİ BİLECİK DH 2015 ALZHEİMER HASTALIĞINA BAKIŞ Uzm. Dr. Gülşah BÖLÜK NÖROLOJİ BİLECİK DH 2015 Bunama yaşlılığın doğal bir sonucu değildir. Yaşla gelen unutkanlık, Alzheimer Hastalığının habercisi olabilir! Her yaşta insanın

Detaylı

Editör İbrahim H. Diken ÜNİTE 8 GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÖĞRENCİLER. Yrd. Doç. Dr. Oğuz Gürsel

Editör İbrahim H. Diken ÜNİTE 8 GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÖĞRENCİLER. Yrd. Doç. Dr. Oğuz Gürsel Editör İbrahim H. Diken ÜNİTE 8 GÖRME YETERSİZLİĞİ OLAN ÖĞRENCİLER Yrd. Doç. Dr. Oğuz Gürsel Hazırlayan: Gizem Yıldız YASAL TANIM Görme keskinliği; ayrıntıları ayırt etme, görme yeteneğidir. Görme alanı;

Detaylı

Negatif Geri Beslemeli Kontrol

Negatif Geri Beslemeli Kontrol Negatif Geri Beslemeli Kontrol Beyin Anatomisi ve EEG nin Biyofizik Temelleri Dr. Bülent Yılmaz 1 Giriş İnsan sinir sistemi (nervous system) Merkezi sinir sistemi (Central Nervous System (CNS)) Çevresel

Detaylı

KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI. Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL

KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI. Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL I KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL II Yay n No : 1668 flletme Ekonomi : 186 1. Bask - A ustos 2006 - STANBUL ISBN 975-295 - 561-4 Copyright Bu kitab n bu bas

Detaylı

Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde. birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu

Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde. birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu 'HAYDİ MATEMATİK OYNAYALIM' Evet evet yanlış duymadınız, Haydi matematik oynayalım... Bugünlerde birçok çocuğun ağzından dökülen cümle bu, diğer birçok çocuğun aksine bu çocuklar için matematik, problem

Detaylı

Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları

Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları Doç. Dr. Özen Önen Sertöz Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD Konsültasyon Liyezon Psikiyatrisi Bilim Dalı Ankara,

Detaylı