Farmakolojide Yeni Hedefler: Tanı ve Tedavide mikrorna'ların Potansiyel Değeri ve Araştırma Yöntemleri

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Farmakolojide Yeni Hedefler: Tanı ve Tedavide mikrorna'ların Potansiyel Değeri ve Araştırma Yöntemleri"

Transkript

1 Türk Farmakoloji Derneği XXI. Eğitim Sempozyumu Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Farmakoloji Anabilim Dalı işbirliğiyle Farmakolojide Yeni Hedefler: Tanı ve Tedavide mikrorna'ların Potansiyel Değeri ve Araştırma Yöntemleri 30 Mayıs 2014 Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, 20 Mayıs Amfisi, Bornova İzmir

2

3 Program 30 Mayıs :45-09:30 Kayıt ve kahvaltı 09:30-10:20 mirna ve Diğer Non- Coding RNA ların Tanı ve Tedavi Stratejileri Geliştirilmesindeki Yeri 10:20-10:30 Soru/katkı 10:30-11:10 Prostat Kanserinin İlerleme Sürecinde mirna lar 11:10-11:20 Soru/katkı 11:20-11:30 Kahve arası 11:30-12:20 Klinik Genetik Tanıda Yeni Nesil Dizi Analizi Uygulamaları 12:20-12:30 Soru/katkı Prof. Dr. Mehmet S. SERİN, Mersin Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Mikrobiyoloji AbD Doç. Dr. Buket KOSOVA, Ege Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyoloji AbD Doç. Dr. Hüseyin ONAY, Ege Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Tıbbi Genetik AbD 12:30-14:30 Öğle yemeği arası E.Ü. Öğretim Üyeleri Lokali 14:30-15:10 İnsan Primer Aort Hücrelerinde mirna ların Yeni Nesil Dizi Analizi ile belirlenmesi 15:10-15:20 Soru/katkı 15:20-16:00 İnsan Hepatoselüler Karsinoma Hücre Hattında Transkriptom Analizi 16:00-16:10 Soru/katkı 16:10-16:20 Kahve arası 16:20-16:50 Laboratuvar tanıtım gezisi 16:50-18:30 Serbest zaman Yrd. Doç. Dr. Yasemin ERAÇ, Ege Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmakoloji AbD Dr. Çiğdem SELLİ, Ege Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmakoloji AbD Farmasötik Bilimler Araştırma Laboratuvarı 18:30 Otelden hareket Ege Sağlık Oteli 19:30 Akşam yemeği Levent Marina, İnciraltı Kent Ormanı

4

5 mirna VE DİĞER NON-CODING RNA LARIN TANI VE TEDAVİ STRATEJİLERİ GELİŞTİRİLMESİNDEKİ YERİ Prof. Dr. Mehmet Sami SERİN MEÜ. Eczacılık Fakültesi Farmasötik Mikrobiyoloji AD Yaklaşık 50 yıldan beri gen terimi mrna ları kodlayarak genetik bilgiyi protein diline tercüme eden bölgelerle aynı anlamda kullanılmıştır. Bununla birlikte son yıllarda yapılan tüm genom ve işlevsel analiz çalışmaları insan genomunun yaygın olarak binlerce düzenleyici non-coding RNA (ncrna) lar transkribe ettiğini ortaya koymuştur. Bunlar arasında mikro RNA (mirna) lar, small interfering RNA (sirna) lar, P-element-induced Wimply Testis (PIWI) interacting RNAs (pirna) lar ve çeşitli uzun long non-coding RNA (lncrna) lar bulunmaktadır (1), (Tablo-1). Ayrıca, genom üzerinde yer alan ve hastalıklarla ilişkili olan genetik varyasyonların büyük bir kısmının, protein kodlayan bölgelerin dışında kalan ve transkripsiyonu kontrol eden promoter, enhancer gibi bölgelerde ve gen ekspresyonunu düzenlemede görev yapan ncrna larla ilişkili olduğu da bulunmuştur (2). Tablo-1: Non-coding RNA lar ve karakteristik özellikleri (1) Başlıca ncrna Sınıfları Karakteristik Özellikleri Long (regulatory) non-coding RNAs (lncrnas) > 200 nt, epigenetik kontrol, subselüler kompartmanların veya lokalizasyonların spesifik olarak belirlenmesi Small interfering RNAs (sirnas) nt. Komplementer dsrna duplekslerinden Dicer kesimi ile oluşurlar. Gen düzenlenmesi, transpozon kontrolü ve viral savunmada görev alırlar. micrornas (mirnas) PIWI-interacting RNAs (pirnas) Promoter-associated RNAs (PARs) Small nucleolar RNAs (snornas) 22 nt. post-transkripsiyonel gen düzenlenmesi Dicer bağımsız srna, nt. Temel olarak germline ve germline sınırında yer alan somatik hücrelerde bulunur. Transpozon aktivitesi ve kromatin durumunu düzenlerler. Promotor bölgeleriyle ilişkili uzun ve kısa RNA lardır. Gen ekspresyonunu regüle ederler. Geleneksel olarak rrna metilasyonu ve yalancı urilasyona klavuzluk yaparlar. Bununla beraber gen düzenleyici işlevlerinin de olduğu ortaya çıkmaktadır. Diğer ncrna sınıfları X-inactivation RNAs (xirnas), Sno-derived RNAs (sdrnas), microrna-offset RNAs (mornas), trna-derived RNAs, MSY2-associated RNAs (MSY-RNAs), Telomere small RNAs (tel-srnas), Centrosome-associated RNAs (crasirnas) Şimdiye kadar tanımlanan sınıflar içerisinde mirna lar, sirna lar ve pirna lar effektör Argonaute proteinlerin klavuzluğunda genomik lokus veya hedef RNA lara dizi spesifik bir düzende bağlanarak onları kesime uğratarak susturmaktadır. Bu özelliklerinden dolayı da üzerinde en fazla çalışma yapılan grupları oluşturmaktadırlar (2). Bu küçük RNA lar tarafından yönlendirilen gen ekspresyonunun kontrolü, hücresel işlevlerin düzenlenmesinde yer alan temel prensiplerden birisi olarak benimsenmiştir. 1

6 Bu süreçte işlev gören temel proteinler Argonaute ailesi üyeleridir. Argonaute proteinleri, mirna, sirna ve pirna gibi küçük RNA komponentlerinin yüksek özgüllükte bağlanacak şekilde özelleşmişler ve diğer bazı proteinlerle de etkileşerek RNA interferans (RNAi) olarak da bilinen downstream gen susturma olaylarını koordine etmektedirler. Bu diziye özgül özelliklerinden dolayı son yıllarda birçok sirna-rnai, shrna-rnai ve mirna-rnai aracılı terapötik tasarımlar geliştirilmektedir (3). İnsanlarda 1000 den fazla mirna, yüzlerce sirna ve binlerce benzersiz pirna dizisinin varlığı küçük RNA ların tüm RNA lar içerisinde önemli bir işlevsel konuma sahip olduğunu ve bazal düzenleyici sistemde yaygın olarak görev aldıklarını ortaya koymaktadır. Ekzojen sirna lar 10 yıl önce keşfedilmiş olmakla beraber endojen sirna lar meyve sineklerinde ve memelilerde son yıllarda tanımlanmışlardır. Endojen sirna lar antiviral savunma, transpozon susturma, kromozomal yeniden modellenme ve posttranskripsiyonel gen susturmada PTGS (Argonaute aracılı hedef transkript kesimi) rol oynamaktadır (1,2). Hastalık oluşumlarında küçük ncrna lar Küçük RNA lar kök hücre ve germline sürekliliği, gelişmesi ve farklılaşması, PTGS ve subselüler lokalizasyon gibi hemen hemen tüm gelişim süreçlerinde rol oynamaktadırlar. Bu nedenlerden dolayı süreçteki bir bozukluğun insan hastalıkları ile ilişkili olması sürpriz değildir. Örneğin, karaciğer, pankreatik, özofajiyel, mide, kolon, hematopoietik, over, meme, hipofiz, prostat, tiroid, testiküler ve beyin kanserlerinde mirna ekspresyonlarında anomaliler gözlenmektedir. mirna genleri genellikle insan genomunun kırılgan bölgelerinde bulunmakta olup bu bölgeler onkojenik viral integrasyon bölgeleriyle de ilişkilidir. Ayrıca, spesifik küçük RNA lokusunun kaybı, Prader-Willi Sendromu gibi hastalıklarla da ilişkilendirilmiştir. Protein kodlayan genler gibi küçük RNA lar da hastalıkların aktivatörleri veya inhibitörleri olarak işlev görebilirler. Bir farklılaşma faktörü olarak rol oynayan let-7 bir tümör baskılayıcı olup ekspresyon düzeyindeki azalma, düşük sağkalım oranına sahip olan insan akciğer kanserleri ile ilişkilendirilmiştir. Bunun aksine mir-29b ekspresyonu ovarian seröz karsinomada hastalıksız bir sağkalım ile ilişkilendirilmiştir. mirna ların değişen ekspresyon düzeylerinin önemi, hedeflerine bağlı olarak değişmekte olup, ya tümör baskılayıcı veya onkojenik işlev gösterirler ve bu değişimler, üzerinde çalışılan tüm kanser tiplerinde gösterilmiştir. Benzer ilişki, kardiyovasküler hastalıklarda ve diğer birçok hastalıkta da belirlenmiştir (1,2). Küçük ncrna ların Tanı Stratejileri geliştirilmesindeki yeri Yukarıda özetlenen işlevsel özelliklerinden dolayı, kısa ncrna lar, özellikle mirna lar ekspresyon düzeylerindeki anomaliler veya kendilerini kodlayan genlerdeki varyasyonlardan dolayı ilişkili oldukları protein sentez düzenlenmesini yeterince yapamazlar ve ilişkili oldukları proteinlerin kritik işlevleri ile ilişkili olarak çeşitli hastalıklar ortaya çıkmaktadır. İşte bu anomalilerin belirlenmesi ilişkili oldukları hastalıkların da özgül tanısını sağlayabilmektedir. Çeşitli çalışmalarda yapılan gözlemler, parafine gömülü klinik örneklerde ve insan plazmasında bulunan mirna ların yüksek bir stabiliteye sahip olduğunu ve bu örneklerde yapılan mirna ekspresyon kalıbı analizinin çeşitli hastalıkların durumları hakkında yararlı bilgiler sunabileceğini ortaya koymuştur. Yayınlanan ilk raporlardan birinde 217 memeli mirna sı klinik örnekler, yaygın olarak kullanılan kanser hücre 2

7 kültürleri ve fare tümörlerini de içeren yüzlerce örnekte çalışılmış ve mirna ekspresyon kalıbının tümör gelişimi orijinini belirleyebildiği ve 217 mirna nın 129 unun ekspresyonunun kanserlerde genellikle baskılandığı gösterilmiştir. Daha ileri çalışmalarda, mirna ekspresyon kalıpları kanser alttiplerinin belirlenmesinde kullanılmıştır. Çeşitli kanser türlerinde yapılan araştırmalar, mirna ekspresyon kalıplarının klinik progresyonun öngörülmesine olanak sağladığını ortaya koymuştur. mir-15a/16-1 kronik lemfositik lösemi (CLL) de let-7a akciğer kanserlerinde tanısal biyomarkerler olarak değerlendirilmektedir. Kanserlere ek olarak mirna ekspresyon kalıpları kalp hastalığı, kas rahatsızlıkları ve nörodejeneratif bozuklukların farklı formlarının ayrımında kullanılabilmektedir (4). mirna ekspresyon düzensizliklerinin belirlenmesinde yaygın olarak kullanılan 2 temel yaklaşım vardır: 1. Gen ekspresyon kalıplarının belirlenmesi 2. Genetik varyasyonların belirlenmesi Gen ekspreyon kalıplarının belirlenmesi kullanılan teknikler: Northern Blotting In situ Hibridizasyon Mikrodizin platformları Yeni Nesil Dizileme (Next Generation Sequencing, NGS) Nicel gerçek zamanlı PCR (qrt-pcr) Yukarıdaki teknikler kullanılmakla birlikte özellikle mirna lar için günümüzde en yaygın olarak kullanılan yöntem: mirna ekspresyon kalıplarının High throughput Stem-loop RT-qPCR ile belirlenmesidir. High throughput Stem-loop RT-qPCR mirna ekspresyon kalıplarının belirlenmesi 2005 yılında Chen ve arkadaşları tarafından yeni bir mirna nicel belirleme yöntemi geliştirilmiştir. Bu yöntemde önce mirna bir stem-loop primeri ile reverse transkripsiyona (RT) uğratılıp daha sonra elde edilen cdna nın kalıp DNA olarak kullanıldığı TaqMan PCR analizi uygulanmaktadır. Bu şekilde zaten nt.lik olan mirna lara primerlerin bağlanma oranı ve fidelite önemli ölçüde arttırılıp geleneksel oligo-dt RT tepkimesine göre çok daha özgül cdna ların elde edilmesine de olanak sağlanmıştır. Bu şekilde genomik DNA kontaminasyonu da engellenmektedir. Rutin analizlerde birçok mirna için 25 pg total RNA bu yöntem için yeterlidir. Diğer yandan akışkan entegre devrelerin geliştirilmesiyle de bir örnek ile aynı anda 300 ün üzerinde qrt-pcr yapma olanağı doğmuştur. Günümüzde geliştirilen daha yüksek kapasiteli akışkan diziler (fluidic arrays) ile tepkime sayısı da gittikçe artmaktadır. Bu yöntem aynı zamanda doku ve çeşitli hastalıklara özgül, hızlı ve duyarlı mirna ekspresyon kalıplarının belirlenmesine de olanak vermektedir. Stem-loop qrt-pcr ile aynı zamanda sirna gibi diğer küçük ncrna ların miktarları da belirlenebilmektedir (5). Alternatif olarak mikrodizin tabanlı sistemler de bu amaçla kullanılmaktadır. Az sayıdaki mirna analizleri için müşteriye özel custom design çalışma yapmak da olasıdır. Ekspresyon değişimlerini gösteren mirna ların belirlenmesi, ilişkili oldukları protein ekspresyonu ile birlikte hangi hastalıklarla sonuçlanıyor ise ona göre bir 3

8 biyomarker özelliğine sahip olup olmadıkları belirlenir ve bu özelliğe sahip olan değişimler ilişkili hastalığın tanısında kullanılır. Günümüzde çeşitli hastalıkların erken tanısına önemli ölçüde destek veren mirna biyomarkerleri belirlenmiş ve tanı amaçlı olarak yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. mirna ların solid dokulardan elde edilen örneklere ek olarak hasta serum/plazmasında da belirlenebilmesi, kanser gibi tanısında mutlaka girişimsel tekniklerin (biyopsi) kullanılmasını gerektiren hastalıklarda oldukça kolay bir örnek eldesine (kan alma gibi non-invasive işlemlerle) gereksinim duyulması tanısal değerini daha da arttırmaktadır (4). Çalışma grubumuzca yapılan bazı araştırmalarda da gastrik kanserin erken tanısında kullanılabilecek bir biyomarker olarak mir-195-5p, HBV infeksiyonu ile ilişkili olarak gelişen kronik hepatit B, siroz ve hepatosellüler karsinoma da mir-125b-5p ve mir223-3p, benzer şekilde HCV ile ilişkili olarak gelişen kronik hepatit C, siroz ve hepatosellüler karsinoma da mir-223-3p, mir-17-5p ve mir-24-3p ekspresyon değişimleri, ayrıca kolorektal kanserlerde mir-150-5p, mir-30a-5p, mir-34a-5p, ve mir-195-5p ekspresyon değişimleri biyomarker olarak kullanılabilecek potansiyelde bulunmuştur (6,7,8,9). Genetik varyasyonların belirlenmesinde özellikle son yıllarda çok daha yaygın olarak kullanım olanağı bulan yeni nesil DNA dizi analizi yöntemleri teknolojide sağlanan önemli gelişmelerle birlikte başarıyla uygulanmaktadır. Küçük ncrna ların Tedavi Stratejileri geliştirilmesindeki yeri Yukarıda da belirtildiği gibi mirna lar, sirna lar ve pirna lar gibi sncrna lar diziye özgü bir düzende mrna transkripsiyonunun post transkripsiyonel olarak durdurulmasıyla sonuçlanan bir gen ekspresyonunudüzenlemektedir. Bu özelliklerinden dolayı dizi spesifik gen susturma hedefli ilaç tasarımlarında sıklıkla kullanılmaktadırlar. Gen susturmanın yanı sıra, ekspresyondaki düzensizlik bir hastalıkla ilişkili ise mevcut mirna nın veya mirna biyogenezinin kritik bir yolağının bloke edilmesi ile elde edilen terapötik yarar da ilaç tasarımlarının temelini oluşturmaktadır. Son yıllarda tasarlanan ve üzerinde klinik çalışmaların yapıldığı küçük ncrna lar özellikle mirna-rnai ve sirna-rnai tabanlı olup henüz etkili bir aşısı veya tedavisi olmayan çeşitli viral infeksiyonlar ve bir çok kanser türü üzerine yoğunlaşmış durumdadır. Potansiyonel olarak gen veya protein sentez bozukluğu aracılı her hastalık, hücre tipi veya doku tipi; mirna, mirna-rnai veya sirna-rnai tabanlı hedefleri oluşturabilirler. Bu önemli avantajdan dolayı günümüzde sadece kanser tedavisinde kullanılmak üzere 56 şirket 127 kanser araştırma projesi kapsamında 96 sncrna (mirna, RNAi & sirna) tabanlı ilaç geliştirme çalışması yapmaktadır. Onkolojik tedavi amaçlı bu ilaçlar temel 24 hücresel fonksiyon içerisinde yer alan 63 potansiyel molekülü hedeflemektedir (10). Bu hücresel işlevler aşağıda sunulmuştur: - Hücre adezyon molekül aktivitesi - Kofaktör bağlanması - Sitokin aktivitesi - Büyüme faktörü aktivitesi - GTPaz aktivitesi - Kinaz aktivitesi - Liganda-bağımlı nükleer reseptör aktivitesi 4

9 - Metallopeptidaz aktivitesi - Moleküler işlevi bilinmeyenmotor aktivite - Oksidoredüktaz aktivitesi - Peroksidaz aktivitesi - Proteaz inhibitor aktivitesi - Protein serin/treonin kinaz aktivitesi - Protein treonin/tirozin kinaz aktivitesi - Reseptör aktivitesi - Reseptör sinyal kompleks bağlantı aktivitesi - RNA bindingbağlanması - Serine-tip peptidaz aktivitesi - Yapısal molekül aktivitesi - T hücre reseptör aktivitesi - Transkripsiyon faktör aktivitesi - Translasyonel düzenleyici aktivitesi - Transmembran reseptor protein tirozin kinaz aktivitesi (10). Küçük Oligonükleotidlerin Gen Susturmasında Kullanılması 1998 de Fire ve arkadaşları RNA interferans (RNAi) olarak tanımlanan ve küçük tek zincirli ncrna lar ile gen ekspresyonunu kontrol eden bir mekanizma keşfetmişlerdir (11). Bu mekanizmanın en önemli kısmının dizi özgüllüğünü sağlayan Argonaute proteinlerinin klavuzluğunda gerçekleşmesi RNAi mekanizmasının araştırmacılar tarafından çeşitli genetik hastalıklar ve kanser tedavisinde kullanılabilecek önemli bir araç haline gelmesine neden olmuştur. RNAi uygulamaları, potansiyel olarak hedefi protein sentezinin inhibisyonu olan her durum için uygulanabilir olmasından dolayı, oldukça büyük bir potansiyel değer oluşturmuştur. Zira günümüzde kullanılan konvansiyonel farmasötik ilaçlar sadece 500 civarındaki farklı protein ve bunlarla ilişkili yolakları hedeflerken, post genomik çağda insan genomunun 20,330 farklı proteini kodladığının belirlenmesi ve her protein hedefe yönelik antisens oligo nülkleotid (ASO) tasarımının mümkün olması, bu alanın önemini vurgulamaktadır (12). RNAi teknolojisinde kullanılan küçük ncrna lar 4 temel sınıfa ayrılmışlardır: small interfering RNA (sirna) short hairpin RNA (shrna) micrornas (mirnas) P-element-induced wimpy testis (PIWI) interacting RNAs (pirna) Yeni keşfedilen bazıları da benzer amaçlarla tasarlanmaktadırlar. sirna RNAi teknolojisinde ilk kullanılan sentetik RNA lardır. Bu süreçte uzun dsrna molekülleri Dicer adı verilen bir RNAaz III enzimi ile her 2 ucunda 2 şer nüklotidlik tek zincirli uç oluşturacak şekilde nükleotidlik sirna lara kesilirler. Oluşan sirna lar komplementeri olan hedef mrna lara bağlanarak onları klevaja uğratarak post transkripsiyonel olarak gen ekspresyonunu durdururlar. Bu sirna lar daha sonra, bir multiprotein-rna nükleaz kompleksi olan, RNA-aracılı ile indüklenen susturma kompleksi (RISC) ne bağlanır. sirna, RISC in klavuzluğunda hedef komplementer mrna ya dizi spesifik olarak bağlanır ve kompleks içerisinde yer alan endonükleazlar ile onu sonrasında küçük fragmanlara böler. Kesime uğrayan mrna daha sonra house-keeping endonükleazlarla sindirilerek hücreden temizlenir. 5

10 Sonuçta ilgili protein sentezi post transkripsiyon aşamasında baskılanmış (susturulmuş) olur (12). shrna shrna lar genellikle uzun sureli gen susturma proseslerinde kullanılmak üzere geliştirilmiştir. shrna lar nükleusta kısa dsdna lardan bir saç tokası şekli oluşturacak şekilde transkribe olurlar. shrna transkripti sentezlendikten sonra sirna aracılı RNAi sürecinde olduğu gibi dicer enzimi ile kesilir, RISC e bağlanır ve hedef komplementer mrna ya dizi spesifik olarak bağlanarak süreç sirna aracılı RNAi ile aynı şekilde sonlanır (12). mirna mirna lar ncrna ların bir başka grubu olup gen düzenlenmesinde oldukça büyük bir öneme sahiptir. Hücrelerde yüksek düzeyde korunmuş diziler olarak bulunurlar. mirna ilk olarak intergenik dizilerde veya intronlarda yerleşmiş olan öncüllerden primer transcript (pri-mirna) olarak transkribe olurlar. Daha sonra, Drosha olarak bilinen RNaz III endonükleaz ile sindirilerek pre-mirna formuna dönüşür ve sitoplazmaya transfer edilir. Sitoplazmada pre-mirna aynı sirna ve shrna da olduğu gibi Dicer enzimi ile kesilerek bp lık olgun mirna molekülüne dönüşür. Olgun mirna lar da sirna ve shrna lar gibi RISC kompleksine bağlanarak ilişkili oldukları komplementer mrna yı klevaja uğratırlar (12,13). sirna, shrna ve mirna arasındaki bir önemli fark; sirna ve shrna nın hedef mrna ile tam bir dizi özgüllüğüne gereksinim duymalarına karşın mirna da durum farklıdır. mirna ların bir kısmı mrna lar ile birebir eşleşmezler (12). Bir tek mirna nın ekspresyon düzeyindeki değişiklik 100 den fazla farklı geni etkileyebilir. mirna ların gen düzenlenmesindeki işlevi farklı şekillerde olabilir. mirna lar, hedef mrna nın 3 UTR (untranslated region) bölgesine bağlanarak translasyonu baskılar. Bununla birlikte bazı çalışmalar 3 UTR den daha az miktarda olmakla beraber mirna ların protein kodlayan bölgeleri ve mrna nın 5 UTR bölgelerine de bağlanabildiğini göstermiştir. Diğer bazı çalışmalarda da mrna ların 5 UTR bölgesine veya DNA ya bağlanarak gen ekspresyonunu indükleyebildiği de gösterilmiştir (12,13). pirna pirna lar PIWI proteinleri ile etkileşen küçük ncrna lardır. PIWI proteinleri, Argonaute protein ailesinde yer alan bir grup proteindir ve Drosophila ve memeliler gibi çeşitli organizmaların germinasyon hatlarında predominant olarak eksprese edilirler. pirna lar susturma kompleksi tekrar elementlerinin sürekliliğine, genomun bütünlüğünü korumaya ve gametlerin oluşumuna yardımcı olurlar. Bunlara ek olarak, Drosophila da pirna ların bir alt grubu susturma proteinlerini kodlayan genlerin düzenlenmesinde işlev görmektedirler. pirna-piwi komplekslerinin doğrudan transpozon aktivitesini kontrol ettikleri kabul edilmektedir. pirna ların PIWI proteinlerine bağlanarak homolojik bir hedef kesimi gerçekleştirdikleri in vitro olarak gösterilmiştir. Bu nedenle, transpozonların olasılıkla post-transkripsiyonel yıkıma uğratılarak susturuldukları düşünülmektedir. pirna lar, sirna ve mirna lardan aşağıdaki özellikleri bakımından farklılıklar gösterirler: 1. pirna lar genellikle nt.lik diziler içerirler. Diğer ncrna lar yaklaşık 21 nt.dir. 6

11 2. mirna ların yüzlerce türüne karşın pirna lar yaklaşık 50,000 türe sahiptir. 3. Bazı pirna lar epigenetik düzenlemelere katılmaktadırlar. sirna ve mirna lar genellikle mrna ları hedeflemektedirler (12). İlaç geliştirme süreçleri devam eden bazı spesifik mirna lar: Viral Hepatit C hastalığında mir-122 Hepatit C Virüs (HCV) ünün replikasyonunda, karaciğere özgü bir mirna olan mir- 122 nin kritik bir önemi olduğu gösterilmiştir. mir-122 ye komplementer dizi-özgüllüğü olan bir ASO dizi tasarımının operasyonel olarak kullanılması HCV RNA replikasyon düzeyini önemli ölçüde azaltmaktadır. Bu deneysel gözlem mir-122 yi antiviral bir hedef olarak şiddetle önermektedir. Bildirilen ilk raporlardan sadece birkaç ay sonra kimyasal olarak tasarlanmış ve antagomirler olarak isimlendirilen yeni bir oligonükleotidler sınıfı ortaya çıkmıştır. İntravenöz olarak uygulanan bu oligonükleotidler olgun mirna lara komplementer dizilerden oluşmakta ve hücresel internalizasyonun sağlanması için kolesterol ile konjuge edilmiştir. Yapılan ilk çalışmalarla antagomirlerin intravenöz sistemik teslimatı önemli ölçüde valide edilmiş ve zaman içerisinde birçok dokuda hedef mirna düzeylerinde önemli azalmalar gözlenmiştir. Daha sonraları sistemik uygulamalarda Locked Nucleic Acid (LNA) içeren anti-mir ler kullanılmış ve fare ve non-human primatlarda mir-122 potansiyel olarak antagonize edilmiştir. HCV ile kronik infekte şempanzelerde LNAanti-miR-122 ile yapılan çalışmalarda HCV viremisinin etkili ve güvenli bir şekilde baskılandığı ve HCV infeksiyonu ile indüklenen karaciğer patolojisinin de önemli ölçüde iyi bir prognoz sergilediği bildirilmiştir. Anti-miR-122 ile yapılan klinik çalışmalar halen devam etmektedir (14), (www.clinicaltrials.gov). Patolojik kardiyak yeniden modellenmede mir-208 Genetik bir delesyonun oluşumu ilk defa mir-208a da bildirilmiştir. Ayrıca mir-208a şimdiye kadar bildirilen tek kardiyo-spesifik mirna dır. Kardiyak stres süresince mir- 208a nın ekspresyon düzeyi görece stabil kalmakla beraber bu mirna nın kardiyak strese yanıt sürecinde βmhc ekspresyonunda, kardiyak hipertrofide ve kardiyak yeniden modellenmede temel işlevi olduğu görülmektedir. mir-208a-null fare torasik aortik kasılma veya bir Ca +2 /Kalmodulin bağımlı fosfataz olan calcineurin ile oluşan sinyal sonucu gelişen aşırı basınca yanıtta kardiyomiyosit veya fibrötik hipertrofi göstermemiş ve βmhc upregülasyonu yapamamıştır. Streste mir-208a ekspresyonunun önemli değişiklikler göstermediği ancak strese bağlı patolojik kardiyak yeniden modellenmede varlığına gereksinim duyulduğundan LNA-modifiye bir anti-mir in sistemik olarak kullanımının gelişen bu patolojik yeniden modellenmeyi terapötik olarak baskıladığı gösterilmiştir. LNA-anti-miR208a nın subkutan uygulanması, diyastolik kalp hastalığında patolojik kardiyak yeniden modellenme, işlevsel bozulma ve letaliteyi önlemektedir(13,14). İnflamatuvar hastalıklarda mir-155 mir-155 immün sistemde görev alan önemli bir regülatördür. mir-155 te görülen genetik delesyonların yardımcı T hücre farklılaşmasında ve en azından sitokin üretimi düzenlenmesinde önemli aksamalara neden olduğunu göstermiştir. Yapılan çeşitli çalışmalarda, makrofaj kültürleri ve fareler LPS (lipopolisakkarid) ile etkileştiklerinde mir-155 ekspreyon düzeylerinde artış meydana geldiğini göstermektedir (14). Gerçekleştirdiğimiz diğer bir çalışmada da LPS verilerek deneysel septik şok modeli oluşturulan farelerde mir-150, mir-223 ve mir-297 ekspresyonunun ciddi şekilde 7

12 arttığı, 5,14-HEDGE verildiğinde ise bu mirna ların hızlı bir şekilde azaldığı gösterilmiştir (15). Transkripsiyon faktörü c/ebp β mir-155 in direkt hedefidir. Fare makrofajlarında ve insan monosit hücrelerinde LPS ile stimüle edilen makrofajlarda LNA-modifiye antimir-155 in sistemik olarak uygulanması ile c/ebp izoformlarının derepresyon ve granulosit koloni stimüle edici faktör (GCSF) ekspresyonunda downregülasyon meydana gelmektedir. Bu bulgular, mir-155 antagonistlerinin kronik inflamatuvar hastalıkların tedavisinde kullanılabilme potansiyelinde olduğunu göstermektedir. Fibroz da mir-21 mir-21, kanserden kalp hastalıklarına kadar çeşitli patolojik durumlarda oldukça dinamik olarak regüle edilen mirna lardan birisidir. Antagomirlerle mir-21 in in vivo şartlarda bloke edilmesi ile kardiyak hipertrofinin baskılandığı, interstisyal fibrozun inhibe edildiği, kardiyak disfonksiyonun azaldığı bildirilmiştir. Henüz açıklanamayan bazı çelişkilere rağmen mir-21 in inhibisyonu hem kanser hem de fibrotik hastalıklara yönelik terapötik uygulamalar için üzerinde aktif olarak çalışmaların yapıldığı bir araştırma alanıdır. Neo-anjiyogenez de mir92a İntravenöz antagomir uygulaması ile mir-92a nın inhibisyonu hem yeni kan damarları oluşumunu (anjiyogenez) hem de iskemi ve myokardial infarksiyon modellerindeki hasara uğramış dokularda işlevsel bir iyileşme oluşturmaktadır. Bu özelliğinden dolayı mir-92a inhibisyonu iskemik kalp hastalığı ve periferik arter hastalıkların tedavisi için yeni bir araştırma alanı oluşturmuştur. Metabolik Hastalıklarda mir-33 mir-33a ve mir-33b sterol regulator element-bağlayıcı proteinleri (SREBPs) nin intronlarında yer almaktadır. SREBP2 mir-33a regülasyonu ile eksprese olurken SREBP1 ekspresyonu mir-33b den etkilenmektedir. Bu konak genler, kolesterol biyosentezinde anahtar işlev gören transkripsiyonel regülatörlerdir. Çeşitli çalışmalar mir-33a/b nin, high density lipoprotein (HDL) sentezinde ve zıt kolesterol transportunun önemli regülatörlerinden olan ATP-binding cassette transporter A1 (ABCA1) proteinini hedeflediğini göstermiştir. Farelerde LNA-modifiye anti-mir-33 ile mir-33 ün inhibisyonunun ABCA1 ekspresyonunu ve kolesterol akışını arttırdığını, ayrıca batı tipi beslenme ve LNA-modifiye ASO uygulamalarının, kan HDL seviyelerini yükselttiği gösterilmiştir. Bu veriler, mir-33 inhibisyonunun aterom plak oluşumunu engelleyerek terapötik tasarıma uygun olduğunu vurgulamaktadır (14). Birçok işlevsel genin ekspresyonunun sirna aracılı baskılanarak terapötik bir yararın sağlandığı çeşitli hastalıklar bulunmaktadır. sirna tasarım stratejileri sirna aracılı susturma süreci terapötik yöntem bakımından 3 önemli özelliğe sahiptir: i) Post-transkripsiyonel etkinlik göstermesi ii) Susturma özgüllüğünün yüksekliği iii) Birçok farklı sirna dizisi aynı hedef mrna yı inhibe edebilmektedir. Bu nedenle en doğru hedefin susturulmasına yönelik tasarım ile non-spesifik etkinin minimalize edilmesi önemlidir. 8

13 Bu özellikler temel olarak 2 sınıfa ayrılabilir; sirna etkinliği ve sirna özgüllüğü. sirna etkinliği, dizi seçimi, mrna hedef bölgesinin yapısı ve ortalama G/C oranı ile ilişkilidir. sirna özgüllüğü ise karşılaştırmalı olarak dizi seçimi, seçilen dizinin immünojenisitesi, ve seçilen hedefin benzersizliği ile ilişkilidir. 5 Nükleotid seçimi sirna aktivitesi, sirna içerisinde bulunan bir dizi konuma özgü baz seçimi ile ilişkilidir. Etkinlik ile ilişkili olan baz dizileri genellikle sirna nın 5 -ucunda veya bu uca en yakın olanları ile ilişkilidir. Bununla birlikte şu ana kadar özgül baz seçimi konusunda tam bir fikir birliğine varılamamıştır. mrna hedef bölge mrna nın sekonder yapısı RISC bağlanmasını ve kesimini engellemektedir. Ancak bu engellemenin ne ölçüde olacağı ve en uygun bağlanma biyoinformatik veri tabanlanan sağlanan dizilerin in-silico ortamda çeşitli olasılık-öngörü programları ile yapılan analiz ile kolaylıkla belirlenebilmektedir. Özgül olmayan etkiler Bir sirna nın özgüllüğü hedef hücrelerin transkriptomu içerisindeki benzersiz dizilerin seçilmesi ile başlar. Bununla birlikte kısmen komplamenter ve mirna benzeri hedeflerin olası varlığının araştırılması da hedef dışı (off-target) etkilerini azaltabilir. Aynı zamanda, nükleotid tekrarlarından da kaçınmak gerekir. Özellikle GGGG motiflerinin G-quartet sekonder yapı oluşturduğu bilinmektedir. mirna benzeri hedefler, sirna ların tohum (seed) bölgeye sahip olduğu durumlarda hedeflenmemiş transkriptlerin translasyonal represyonuna neden olabilirler. mirna benzeri dizilerin çoğu tanımlanmış ve biyoinformatik veri tabanında sunulmaktadır. Benzer şekilde diğer birçok veri tabanı ve on-line program bir sirna nın hedef dışı etki olasılıklarını öngörebilmektedir. Basit bir BLAST (Basic Local Alignment Search Tool) analizi (http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/blast.cgi) ile kolaylıkla olası hedef dışı etkiler algoritmik olarak belirlenebilmektedir. Bununla birlikte, yine de hedef dışı etkiler çeşitli nedenlerle sorun oluşturmaya devam etmektedir. Bu nedenlerden bazıları; eşleşme hatalarının dupleks içerisinde tolere edilmesine karşın hangi eşleşme hatalarının tolere edildiğinin bilinmemesi öngörülen mirna benzeri hedeflerin her zaman belirlenememesidir. Genetik varyasyonların da özellikle tek nükleotid polimorfizmlerinin (SNPs) de dikkate alınması gerekmektedir. Bir nükleotidlik farka sahip bir hedef bölgede, hedef susturma etkinliği önemli ölçüde değişebilir. Bu nedenle sıklıkla SNP lerin belirlenen hedef bölgelerden kaçınmak gerekir. Yakın gelecekte daha da ucuzlayan DNA dizi analizi ve sentez teknolojileri ile doğrudan hastanın kendi genotipine uygun özgül sirna terapötikler tasarlanabilecektir(16). sirna ların hedef doku veya hücrelere ulaştırılması (delivery) sirna terapötiklerinin etkinliğini en çok zorlayan bariyer, hedeflenen hücre tipi, doku veya organa sirna ların ulaştırılmasıdır. sirna lar büyüklükleri ve fosfodiester yapılı omurgasının negatif elektrik yükünden dolayı hücre membranından doğrudan geçemezler. Bu nedenle, kimyasal olarak sentezlenmiş veya in vitro olarak transkribe edilmiş sirna ların uygulanmasında taşıyıcı olarak genellikle katyonik lipozomtabanlı stratejiler kullanılmaktadır. Bununla beraber, lipid-tabanlı taşıyıcı 9

14 sistemlerinde de karaciğerde hızlı yıkım ve hedef özgüllüğü gibi birçok sorun yaşanmaktadır. Uygulama yöntemleri ve taşıyıcı sistemler; i) fiziksel yöntemler ii) konjugasyon yöntemleri iii) doğal taşıyıcılar (virüsler ve bakteriler) iv) non-viral taşıyıcılar olarak sınıflandırılabilir. DNA-tabanlı ekspresyon kasetleri genellikle virüsler ve bakteriler tarafından hücrelere aktarılırlar ve hücreye girdiğinde küçük firkete (small hairpin, sh) RNA (shrna) eksprese ederler. Bu amaçla geliştirilmiş en tanınmış taşıyıcılar adenovirüs ve adeno-ilişkili virüs türevi vektörlerdir. Bununla beraber viral vektör kullanımında da insertsiyonel mutajenez ve immünojenisite gibi sorunlar yaşanmaktadır (17,18). Non-viral gen taşıyıcı sistemleri daha güvenli olmaları ve viral vektörlere göre daha kolay tasarlanabilmeleri avantajları vardır. Günümüzde kullanılan non-viral taşıyıcılar organik ve inorganik sistemler olarak sınıflandırılırlar. Organik kompleksler lipid kompleksleri, konjuge polimerler ve katyonik polimerleri içermektedir. İnorganik nanopartiküller ise manyetik nanopartiküller, quantum dot lar, karbon nanotüpleri ve altın nanopartikülleridir (17). İletişim Adresi: Prof. Dr. Mehmet Sami SERİN 1. MEÜ. Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Mikrobiyoloji A.Dalı 33169, Yenisehir, Mersin 2. Mersin Üniversitesi İleri Teknoloji Araştırma Uygulama ve Eğitim Merkezi (MEİTAM), Çiftlikköy, Mersin KAYNAKLAR 1. Taft RJ, Pang KC, Mercer TR, Dinger M, Mattick JS. Non-coding RNAs: regulators of disease. J Pathol 2010; 220: Hrdlickova B, de Almeida RC, Borek Z, Withoff S. Genetic variation in the noncoding genome: Involvement of micro-rnas and long non-coding RNAs in disease. Biochim Biophys Acta Mar 22. pii: S (14) doi: /j.bbadis Meister G. Argonaute proteins: functional insights and emerging roles. Nat Rev Genet Jul;14(7): Hydbring P, Badalian-Very G. Clinical applications of micrornas.version 3. F1000Res Jun 6 [revised 2013 Oct 8];2:136. ecollection Chen C, Ridzon DA, Broomer AJ, Zhou Z, Lee DH, Nguyen JT, Barbisin M, Xu NL, Mahuvakar VR, Andersen MR, Lao KQ, Livak KJ, Guegler KJ. Real-time quantification of micrornas by stem-loop RT-PCR. Nucleic Acids Res Nov 27;33(20):e Gorur A, Balci Fidanci S, Dogruer Unal N, Ayaz L, Akbayir S, Yildirim Yaroglu H, Dirlik M, Serin MS, Tamer L. Determination of plasma microrna for early detection of gastric cancer. Mol Biol Rep Mar;40(3): Giray BG, Emekdas G, Tezcan S, Ulger M, Serin MS, Sezgin O, Altintas E, Tiftik EN. Profiles of serum micrornas; mir-125b-5p and mir223-3p serve as novel 10

15 biomarkers for HBV-positive hepatocellular carcinoma. Mol Biol Rep Mar 5.DOI /s [Epub ahead of print]. 8. Öksüz Z, Serin MS, Döğen A, Kaplan E, Tezcan S, Aslan G, Emekdaş G, Sezgin O, Altintaş E, Tiftik EN. Serum/Plazma mir-223-3p, mir-17-5p ve mir-24-3p ekspresyon profilleri Kronik Hepatit C (KHC), Siroz ve Hepatosellüler Karsinoma (HSK) lı hastalarda HSK nın non-invasive biyomarkırları olabilecek potansiyeldedir 9. Ulusal Hepatoloji Kongresi, 28 Mayıs-1 Haziran 2013, Bildiri Kitabı. 9. Akbayir S, Unal ND, Fidanci SB, Gorur A, Yaroglu Hy, Ayaz L, Gundogdu R, Dirlik M, Serin MS, Tamer L. Evaluation of Plasma microrna Expression Levels in Early Diagnosis of Colorectal Cancer Journal of Clinical & Experimental Oncology, in Press. 10. Research and markets 2014, erişim: 11. Fire, A, Xu, S, Montgomery, M. K, Kostas, S. A, Driver, S. E, & Mello, C. C. Potent and specific genetic interference by double-stranded RNA in Caenorhabditis elegans. Nature. (1998) 391, Sakiragaoglu O, Good D, Wei MQ. Cancer Gene Therapy with Small Oligonucleotides Novel Gene Therapy Approaches; 2013, erişim: 13. Broderick JA and Zamore PD. MicroRNA therapeutics. Gene Therapy (2011) 18, Rooij EV, Purcell AL, Levin AA. Developing MicroRNA Therapeutics. Circulation Research 2012; 110: Sarı AN, Korkmaz B, Serin MS, Kaçan M, Ünsal D, Buharalıoğlu K, Fırat SŞ, Falck JR, Malik KU, Tunçtan B. Sıçanlarda oluşturulan deneysel septik şok modelinde 20-HETE analoğu 5.14-HEDGE nin yararlı etkilerine MyD88/TAK1/IKKβ/NF-кB yolu etkinliği ile birlikte sistemik mir-150, mir-223 ve mir-297 ekspresyon düzeylerindeki azalmanın katkısı. 22.ci Ulusal Farmakoloji Kongresi, 4-7 Kasım 2013, Antalya, Bildiri Kitabı, s64, ss Angart P, Vocelle D, Chan C, Walton SP. Design of sirna Therapeutics from the Molecular Scale. Pharmaceuticals 2013, 6, Lee JM, Yoon TJ, Cho YS. Recent Developments in Nanoparticle-Based sirna Delivery for Cancer Therapy. BioMed Research International Volume 2013, Article ID , 10 pages 18. Serin MS. Viral Hepatitlerle ilişkili Olarak Gelişen Hepatosellüler Karsinomanın Tedavisinde Gen Tedavisi. Viral Hepatit Dergisi, 2004; 9(3),

16 12

17 Klinik Genetik Tanıda Yeni Nesil Dizi Analizi Uygulamaları Doç. Dr. Hüseyin Onay Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi, Tıbbi Genetik Anabilim Dalı İnsanlık tarihinin en büyük bilim projesi olan İnsan Genom Projesi, normal insan DNA sının şifresini çözmeye çalışırken aynı zamanda DNA dizi analizi teknolojilerinin gelişmesine de ön ayak oldu. Başlarda gözle görülebilir esas gelişme Sanger dizileme temelli kapiler elektorforez sistemlerinde yaşandı. Tek kapilerli sistemlerden kapilerli sistemlere geçiş yapılırken okuma uzunluğu 1000 baz çiftine, ham veri doğruluğu da %99,999 a çıktı. Buna rağmen dizilenmesi gereken DNA nın uzunluğu göz önünde bulundurulduğunda alternatif yöntemlere olan ihtiyaç her geçen gün arttı. İnsan Genom Projesi kapsamında ilk insan konsensus DNA dizisi 2001 yılında yayımlandı. İkinci Nesil Dizi Analizi (Yeni Nesil Dizi Analizi-Next Generation Sequencing, NGS) teknolojisi konusundaki ilk yayınlar 2005 yılında bilim dünyasında yerini almaya bşladı ve 2008 yılında da ilk defa NGS teknolojisi kullanılarak diploid insan genomunun dizisi çıkartıldı. DNA nın keşfiyle Nobel ödülü kazanan James D. Watson a ait olan bu DNA nın dizilenmesi için yaklaşık 1,5 milyon dolar harcandı ve ilk konsesnsus DNA nın dizilenmesi için harcanan 3 milyar doların yanında son derece mütevazı bir rakamdı. O günden itibaren NGS teknolojileri hızla genetiğin çehresini değiştirmeye başladı. NGS teknolojilerindeki baş döndürücü ilerleme bu teknolojilerin de kendi içinde 2., 3. ve 4. nesil olarak sınıflandırılmasına neden oldu. Sanger sekanslama teknolojisinde esas olarak tek bir fragmanın dizilenmesi söz konusu iken NGS teknolojilerinde aynı anda milyonlarca fragmanın dizilenmesi olasıdır. Bu nedenle birçok farklı isimlendirmesi olan NGS teknolojilerini en iyi anlatan tanımlardan bir tanesi Massively Parallel Sequencing tir. Bu tanım milyonlarca amplifiye edilmiş DNA fragmanının katı bir yüzey üzerine sabitlenerek aynı anda dizilenmesini anlatmaktadır ve özetle ikinci nesil NGS nin temelini oluşturmaktadır. İkinci nesil NGS de milyonlarca fragmandan gelen veriler birleştirilerek DNA dizisi ortaya çıkartılmaktadır. Dünyada ikinci nesil NGS teknolojileri her geçen daha fazla laboratuvarda yer almaktadır. Burada başta Illumina olmak üzere Roche ve Life Technologies e ait sistemler bulunmaktadır. Üçüncü nesil NGS teknolojilerinde ise tek molekül sekanslama kullanılmaktadır. Şu anda rutin kullanıma girmemiş olsa da üçüncü nesil teknolojiler kanser gibi klonal değişikliklerin önemli olduğu çalışmalarda büyük bir avantaj sağlayacaktır. Dördüncü nesil NGS ise şu aşamada son derece deneyseldir ve hücre bazında DNA analizi denebilecek bir temelde ilerlemektedir. Özellikle somatik mutasyonların değerlendirilmesinde son derece faydalı olacak bir teknoloji olarak düşünülmektedir. NGS teknolojilerinde meydana gelen bu olağanüstü gelişmelerin kliniğe yansıması yaklaşık 5 yıl içinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmenin ilk yanısıması hastalık genlerinin keşfi olmuştur. NGS teknolojilerinin hayatımıza girmesinden itibaren tüm genom sekanslama (Whole Genome Sequencing-WGS) ve tüm ekzom sekanslama (Whole Exome Sequencing-WES) yaklaşık 300 e yakın hastalık geni tanımlanmıştır. Sadece 2012 yılında tanımlanan gen sayısı 130 dur. Teknolojinin bu kadar kolay kullanılabilir olması özellikle gen tanımlama algortimalarında NGS temelli yaklaşımları ilk sıraya oturtmuştur. NGS nin rutin tanıya girmesi ise benchtop sequencer denilen grubun piyasaya sürülmesi ile gerçekleşmiştir. Illumina Miseq, Roche 454 GS Junior ve Life Technologies Ion Torrent sistemleri bu grubun öncüleridir. Bu sistemler kullanım 13

18 kolaylığı son derece yüksek, düşük kapasiteli, düşük maliyetli NGS sistemleridir. Sistem maliyetlerinin kapiler dizileme cihazları maliyetine düşmesi, bu sistemlerin rutin laboratuvarlarda geçen iki yıl içinde yoğun olarak kullanılmasını sağlamıştır. Bu sistemlerde DNA etiketlemesi denilebilecek olan indeksleme yöntemiyle birlikte yüzlerce hastaya ait DNA tek seferde analiz edilebilmektedir. Sistemin rutine bu kadar rahat girmiş olmasının nedeni, hiçbir optimizasyona gerek kalmadan amplikon sekanslama yapabilmesidir. Sanger sekanslama için hazırlanan PCR amplikonları ekstra bir işleme gerek kalmadan örnek hazırlama basamağından sonra sisteme yüklenebilmektedir. Örneğin rutin bir MiSeq çalışmasında 500 e yakın hastanın tek seferde sonucunun alınması mümkün olmaktadır. Bu sistemler sayesinde kistik fibroz, FMF, talasemi gibi yaygın görülen hastalıklara ait genler çok daha düşük maliyetle çalışılır hale gelmiştir. Buna ek olarak BRCA1 ve BRCA2 gibi büyüklüğü nedeniyle çalışılması zor olan genler rutinde daha yaygın bir şekilde bakılır hale gelmiştir. Ayrıca sağırlık, MODY, Bardet Biedel Sendromu gibi genetik heterojenite gösteren hastalıklarda, o hastalığa neden olan genlerin tamamının tek seferde bir panel şeklinde çalışılabiliyor olması da sistemin avantajları arasındadır. Şu anda laboratuvarımızda kullanılan MiSeq sistemi ile rutinde 3 hastaya ait 4800 gen tek seferde analiz edilebilmektedir. Kanser araştırmaları ve tanısı NGS teknolojilerinden en fazla faydalanılan alanlardan bir tanesi olmuştur. Kanser, tek bir hücreden köken alan genetik bir hastalıktır. Tek hücreden köken alan bozukluğun yıllar içinde klinik bir kanser olarak ortaya çıkabilmesi için, birçok moleküler mekanizmadaki bozukluğun tabloya eşlik etmesi gerekmektedir. Bu nedenle kanser aynı zamanda birçok genin etkilendiği kompleks bir hastalıktır. Hemen her kanserde farklı yolaklar ve genler etkilenmektedir. Tüm bu faktörler nedeniyle kanser genetiği ile ilgili çalışmalar uzun yıllar istenilen düzeyde olmamıştır. NGS teknolojileri kanser genomu araştırmalarına bütüncül bir yaklaşım getirmiştir. Örneğin kanserin ortaya çıkmasına neden olan genler, yatkınlık yaratan genler ve farmakogenetik açıdan önemli olan genler tek seferde incelenebilir hale gelmiştir. Bundan sonraki süreçte kansere neden olan moleküler mekanizmaların çok hızlı bir şekilde aydınlatılacağı düşünülmektedir. Özetle, NGS teknolojileri genetik anazlilerin süresinde ve maliyetinde çok kısa bir süre içinde dramatik düşüşlere neden olmuştur. İnsan genomunun dizilenmesinin bu yıl 1000 doların altına düşmesi beklenmektedir. Bunun yarattığı olumlu etki hem genetik tanıda hem de araştırmalarda kendisini çok kısa sürede gösterecektir. 14

19 PROSTAT KANSERİNİN İLERLEME SÜRECİNDE mirna LAR Doç. Dr. Buket KOSOVA Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı, İzmir Prostat kanseri erkeklerde en sık görülen kanser türü olup, kansere bağlı ölüm nedenleri arasında da akciğer kanserinden sonra ikinci sırada yer almaktadır. Normal prostat dokusunun gelişimi, farklılaşması ve devamlılığının sürdürülmesinden androjen hormonları sorumludurlar. Androjenler prostat hücreleri üzerindeki proliferatif ve farklılaştırıcı etkilerini androjen reseptörü (AR) aracılığıyla gerçekleştirirler. Ancak, AR prostat kanseri hücrelerinin yaşamı, canlılığı, apoptoz, hücresel çoğalma ve anjiyogenezin uyarılması gibi tedaviyi olumsuz yönde etkileyebilecek değişimler üzerinde de işlevseldir. Androjen-baskılama tedavilerine, yani kastrasyona, dirençli prostat kanseri hücre seri modellerinde AR ekspresyonunun baskılanmasının hücre proliferasyonunu inhibe ettiğinin gözlenmesiyle AR nin kastrasyona-dirençli prostat kanseri hücrelerinin büyümesinden de sorumlu olduğu anlaşılmıştır. Bu nedenle AR, androjene duyarlı ve dirençli prostat kanseri tedavilerinde artık önemli bir terapötik hedef olmuştur. Günümüzde araştırmalar prostat kanserinde AR düzenleme mekanizmasına odaklanarak AR ekspresyonunu etkin bir şekilde baskılayan yeni tedavi stratejileri üzerinde yoğunlaşmıştır. Endojen olarak kodlanan ve insanda sayıları bini geçen ~17 23 nükleotid uzunluğundaki tek zincirli mikrorna (mirna) lar hedef mrna larına özgül olarak bağlanarak translasyonlarını inhibe edebilmektedirler. Genellikle bir mirna birden fazla farklı mrna yı hedefleyebildiğinden ilgili mrna ları kodlayan genlerin ekspresyonları da tek bir mirna tarafından düzenlenebilmektedir. Bu nedenle, mirna ların anormal ekspresyon kalıpları başta kanser olmak üzere çeşitli hastalıklara da yol açabilmektedirler. Gerçekten de mirna ların ekspresyonlarındaki değişimler prostat, böbrek ve mesane başta olmak üzere birçok ürolojik kanserin patofizyolojisinde işlev görmektedir. Bu nedenle, özellikle kastrasyona-dirençli prostat kanseri modelinden yola çıkarak androjene karşı gelişen dirençte önemli olan ve aynı zamanda AR yi de hedefleyen mirna ları araştırmaktayız. Çalışmamızda ilgili mirna ların etkiledikleri ve direnç gelişiminde önemli hücresel yolaklarda yer alan diğer hedef genlerin bozulan işlevlerini belirlemek amaçlanmıştır. Direnç gelişim mekanizmasının alt basamaklarının aydınlatılması prostat kanserinde özgül terapötik hedeflerin tanımlanmasına yardımcı olacaktır. 15

20 16

21 İnsan Primer Aort Hücrelerinde mirna ların Yeni Nesil Dizi Analizi Yöntemi ile belirlenmesi Yrd.Doç.Dr. Yasemin Eraç E.Ü. Eczacılık Fakültesi, Farmakoloji AD, İzmir Sıçan aortunda TRPC ekspresyonlarındaki yaşa bağlı değişimleri incelediğimiz çalışmalarımızda (TÜBİTAK 103S176) hücrenin birçok yaşamsal sürecinde işlev gören depo-kontrollü kalsiyum kanallarının (Store-operated Ca +2 Channels, SOCC) temel bileşenini kodlayan TRPC1 (transient receptor potential canonical 1) geninin ekspresyonu azalırken TRPC6 düzeylerinin artması (ERAC, 2010) yaşlanma sürecinde bu iyon kanallarının işlevsel önemine dikkat çekmiştir. Alfa-adrenerjik reseptörler (α AR) ile aktive olan Ca +2 kanallarının bir bileşeni olduğu önerilen TRPC6 protein düzeylerindeki artışla beraber α AR yanıtlarının yaşlanma sürecinde potansiyelize olması aynı zamanda proliferasyonla ilişkili TRPC6 artışlarının yaşa bağlı gelişen vazospastik olgularla ilişkili olduğunu düşündürmüştür. Yaşlanma sürecinde görülen TRPC1 düzeylerindeki azalmayı embriyonik sıçan aort hücre kültürlerinde (A7r5) post-transkripsiyonel gen susturma (post-transcriptional gene silencing, PTGS veya RNA interferans, RNAi) yöntemi kullanılarak taklit ettiğimizde TRPC6 artışının (TÜBİTAK 104S568) yanı sıra SOC girişi (store-operated Ca 2+ entry, SOCE) de anlamlı olarak artmıştır (SELLI, 2009). Normal deneysel koşullarda gözlemlediğimiz bu sonuçların patolojik koşullarda da incelenmesi amacıyla karaciğer kanseri hücre serisinde (Huh-7) TRPC1 in baskılandığı koşullarda SOCE nin artması (TÜBİTAK 108S072), TRPC1 proteininin SOCC lerin hem fizyolojik hem de patolojik koşullarda temel düzenleyicisi olduğu yönündeki hipotezimizi desteklemektedir. Kanal bileşimine katılan proteinleri hedefleyen spesifik blokörlerinin olmaması in vivo koşullarda TRPC kanallarının damar düz kas sistemindeki işlevinin belirlenmesini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle TRPC kanallarının işlevine yönelik yapılan çalışmalar knock-out fare modelleri, hücre kültürlerinde PTGS ile yapılan knock-down ya da aşırı ekspresyon (over expression, OE) modellerinde gerçekleştirilmektedir. Damar dokusundaki mekanizmayı algılamak amacıyla insan primer aortik düz kas (Human Aortic Primary Smooth Muscle, HASM) hücrelerinde plazmid vektör aracılı PTGS ve OE yöntemi ile TRPC1 geninin ekspresyonu sırasıyla azaltılmış ve artırılmıştır. TRPC proteinleri damar düz kasında başlıca damar bariyerinin sürdürülmesi, oksidatif stres aktivasyonu, vazokonstriksiyon/dilatasyon, proliferasyon, anjiyojenez, remodeling gibi süreçlerde işlev görmektedir. TRPC proteinlerinin birçok nörodejeneratif hastalık ve kanser olguları ile ilişkilendirilmesinin yanı sıra kalp damar sistemi ile ilgili birçok hastalıkta da ekspresyonel değişimleri bu proteinlerin terapötik hedef olabileceğini göstermektedir. Bu nedenle, TRPC genlerinin ekspresyonlarının düzenlenmesine yönelik mekanizmaların aydınlatılması Ca +2 homeostazı ile ilişkili hastalıkların ayrımsal tanı ve tedavisinde kolaylık sağlayacaktır. Dokuya spesifik mirna ekspresyon kalıplarının bilinmesinin hastalıkların ayrımsal tanısında ve yeni terapötik hedeflerin belirlenmesinde yaşamsal değeri vardır. Bu amaçla, TRPC1 knock-down ve OE edildiği HASM hücrelerinde mirna ifade kalıplarının belirlenmesi amacıyla FLX 454 Genome Sequencer GS (Roche) sisteminde yeni nesil dizileme (Next Generation Sequencing, NGS) çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Pirodizileme (Pyrosequencing, PS) sistemi geleneksel Sanger dizileme sistemine alternatif ilk otomatize yüksek kazançlı tüm genom dizileme sistemidir. Jonathan 17

22 Rothberg tarafından kurulan 454 Life Sciences ın düşük-maliyetli gen dizileme metodu 2005 yılında Biotech-Medical kategorisinde Wall Street Journal s Gold Medal for Innovation ödülünü kazanmıştır. Kasım, 2006 da Rothber, M. Egholm ve arkadaşları, Svante Paabo ile birlikte Nature da bir makale yayınlamışlardır. 454 platformunda gerçekleştirilen bu çalışmada Neandertal genomunun ilk bir milyon baz çifti dizilenmiştir. Aynı grup tarafından Neandertal genomunun tümünün dizilenmesi amacıyla 2006 yılında Neandertal Genom Projesi başlatılmış ve bu projenin sonuçları 2010 yılında Science dergisinde yayınlanmıştır (Green RE, Krause J, Briggs AW, et al. (May 2010). "A draft sequence of the Neandertal genome". Science 328 (5979): ). İlk bireysel dizinin belirlenmesi amacıyla Rothberg ve 454 Life Sciences tarafından başlatılan Jim projesi Mayıs, 2007 de James Watson ın genomunun dizilenmesinin ardından tamamlanmıştır. Genomik DNA dizilendiği durumda DNA nın sistem için uygun baz büyüklüğündeki fragmanlara ayrılma aşaması srna ların boyutlarının zaten küçük olması nedeniyle gerçekleştirilmesine gerek yoktur. GS FLX sistemine uygun cdna kütüphanesinin hazırlanması için iki alternatif yöntem bulunmaktadır. Birinci metoda göre, standart GS FLX DNA kütüphane hazırlama protokolü (Rapid Library Preperation Kit, Roche) ile cdna lar dizilemeye hazır hale getirilmektedir. GS sürecine spesifik A ve B adaptörleri (44mer adaptörler) srna ların çift-sarmal (double-strand, ds) cdna kopyalarını blunt-end oluşturacak şekilde eklenir. Bu şekilde oluşturulan ds kütüphane ile klonal amplifikasyon için emülsiyon PCR (empcr) basamağı tamamlanır. Amplifikasyon sonrası her srna molekülünün dizileme aşaması gerçekleştirilir. İkinci yönteme göre ise GS-spesifik A ve B adaptörleri srna nın ds cdna kopyalarına PCR ile eklenir. Bu yöntemde, PCR amplifikasyon primerleri füzyon primer çiftidir ve her biri ~20 bç lik srna adaptörleri (3 ya da 5 adaptör) ve 19-bç sabit diziyi (Primer A ya da Primer B) içermektedir. Füzyon primerlerinin primer A ve primer B bölgeleri klonal amplifikasyon (empcr aşaması) ve dizileme için bağlanma bölgesi olarak görev yapmaktadır. Çalışmamızda GS FLX sistemine uygun cdna kütüphanelerinin hazırlanmasına yönelik olarak ikinci yöntem uygulanmıştır. Her iki yöntem ile hazırlanan srna ların ds cdna kopyaları GS FLX sisteminin ortak süreçleri olan sırasıyla empcr ve PS aşamalarına transfer edildiler. GS FLX NGS sistemi ile yapılacak olan PS için örneklerin hazırlanması amacıyla öncelikle küçük RNA lardan (small RNA, srna) çift-sarmal cdna oluşturulur. srna lar (~15-30 baz) ile çalışmayı kolaylaştırmak ve ters transkriptaz reaksiyon primerleri ile eşleşme amacıyla bu moleküllerin 5 ve 3 uçlarına uygun adaptörler (~20 bç) eklenir ve ardından cdna ya dönüştürülürler. Bir sonraki aşama elde edilen cdna ların PCR ile çoğaltılmasıdır. mirna ların kalıp olarak kullanılması ile oluşturulan cdna lar GS FLX sistemi ile dizilemeye uygun hale getirilmek amacıyla 454 sekans primerleri ile PCR reaksiyonu gerçekleştirilir. Bu PCR sonucunda elde ettiğimiz DNA kütüphanesine ait her bir kalıp dizinin 5 ve 3 uçlarında emülsiyon PCR ve PS için gerekli diziler eklenmiş olur. TRPC1 geninin baskılandığı ve aşırı düzeyde ifade edildiği HASM hücrelerinde mirna ifade kalıplarının belirlenmesi amacıyla FLX 454 GS (Roche) sisteminde yeni nesil dizileme (Next Generation Sequencing, NGS) çalışmaları gerçekleştirilmiştir. mirna ifade kalıplarının belirleneceği GS FLX Sistemi NGS çalışmalarına ait süreçler aşağıda özetlenmiştir. I. cdna kütüphanesinin hazırlanması: 18

Yeni Nesil Genomik Sistemler. ve Uygulamaları

Yeni Nesil Genomik Sistemler. ve Uygulamaları Yeni Nesil Genomik Sistemler ve Uygulamaları Sunum Başlıkları Mikroarray Sistemleri (iscan) Ekspresyon Array SNP Array Metilasyon Array Yeni Nesil Dizileme Teknolojileri Ekspresyon Array Tüm Genom Gen

Detaylı

RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği

RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği sirna Doç.Dr. Metiner Tosun EÜ Eczacılık Fakültesi Farmakoloji AD Trabzon Ekim 07 Geleneksel ilaç geliştirme fazları: Doğrusal süreç 1-5 yıl

Detaylı

En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test

En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test Yeni Nesil DNA Dizileme (NGS), İmmünHistoKimya (IHC) ile Hastanızın Kanser Tipinin ve Kemoterapi İlacının Belirlenmesi Kanser Tanı

Detaylı

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13. Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13. Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13 Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Prof. Dr. Hilal Özdağ A.Ü Biyoteknoloji Enstitüsü Merkez Laboratuvarı Tel: 2225826/125 Eposta: hilalozdag@gmail.com Gen İfadesi

Detaylı

RT-PCR. (reverse transckripsiyon-polimeraz zincir reaksiyonu) Dr Gülnur Güler

RT-PCR. (reverse transckripsiyon-polimeraz zincir reaksiyonu) Dr Gülnur Güler RT-PCR (reverse transckripsiyon-polimeraz zincir reaksiyonu) Dr Gülnur Güler RT-PCR (reverse transckripsiyon-polimeraz zincir reaksiyonu) mrna ekspresyon seviyelerini belirlemek için sensitiv bir metod

Detaylı

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet Chapter 10 Summary (Turkish)-Özet Özet Vücuda alınan enerjinin harcanandan fazla olması durumunda ortaya çıkan obezite, günümüzde tüm dünyada araştırılan sağlık sorunlarından birisidir. Obezitenin görülme

Detaylı

MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ

MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ Sait Murat Doğan, A. Pınar Erçetin, Zekiye Altun, Duygu Dursun, Safiye Aktaş Dokuz Eylül Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü, İzmir Slayt 1 / 14 Meme Kanseri

Detaylı

Kanser Tedavisi: Günümüz

Kanser Tedavisi: Günümüz KANSER TEDAVİSİNDE MOLEKÜLER HEDEFLER Doç. Dr. Işık G. YULUĞ Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü yulug@fen.bilkent.edu.tr Kanser Tedavisi: Günümüz Geleneksel sitotoksik ilaçlar ve

Detaylı

SNP TEK NÜKLEOTİD POLİMORFİZMLERİ (SINGLE NUCLEOTIDE POLYMORPHISMS)

SNP TEK NÜKLEOTİD POLİMORFİZMLERİ (SINGLE NUCLEOTIDE POLYMORPHISMS) SNP TEK NÜKLEOTİD POLİMORFİZMLERİ (SINGLE NUCLEOTIDE POLYMORPHISMS) Herhangi iki bireyin DNA dizisi %99.9 aynıdır. %0.1 = ~3x10 6 nükleotid farklılığı sağlar. Genetik materyalde varyasyon : Polimorfizm

Detaylı

Kodlanmayan Rna ların İşlevi ve Tıpda Kullanım Alanları

Kodlanmayan Rna ların İşlevi ve Tıpda Kullanım Alanları Kodlanmayan Rna ların İşlevi ve Tıpda Kullanım Alanları Yüksek Lisans Öğr. Figen GÜZELGÜL* Prof. Dr. Kıymet AKSOY* 1. KODLANMAYAN RNA LAR Yüksek organizmalı canlılarda genetik materyal DNA olup, DNA daki

Detaylı

DENEYDEN TEDAVİYE RNA SESSİZLEŞTİRİLMESİ. Betül Çavuşoğlu. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi

DENEYDEN TEDAVİYE RNA SESSİZLEŞTİRİLMESİ. Betül Çavuşoğlu. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi DENEYDEN TEDAVİYE RNA SESSİZLEŞTİRİLMESİ Betül Çavuşoğlu İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi DENEYDEN TEDAVİYE RNA SESSİZLEŞTİRİLMESİ Betül Çavuşoğlu, İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi,

Detaylı

Mikrobiyolojide Moleküler Tanı Yöntemleri. Dr.Tuncer ÖZEKİNCİ Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji A.D

Mikrobiyolojide Moleküler Tanı Yöntemleri. Dr.Tuncer ÖZEKİNCİ Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji A.D Mikrobiyolojide Moleküler Tanı Yöntemleri Dr.Tuncer ÖZEKİNCİ Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji A.D 1 Enfeksiyonun Özgül Laboratuvar Tanısı Mikroorganizmanın üretilmesi Mikroorganizmaya

Detaylı

Tıbbın Geleceğine dair.. Genetik Testler ve Kişiselleşmiş Tıp Anlayışı. B. Aysin Sermen

Tıbbın Geleceğine dair.. Genetik Testler ve Kişiselleşmiş Tıp Anlayışı. B. Aysin Sermen Tıbbın Geleceğine dair.. Genetik Testler ve Kişiselleşmiş Tıp Anlayışı B. Aysin Sermen Daha güçlü.. Daha atletik.. Daha genç.. Daha huzurlu.. Daha mutlu.. Daha akıllı.. Daha sağlıklı.. Daha akıllı ve sağlıklı

Detaylı

HPV Moleküler Tanısında Güncel Durum. DNA bazlı Testler KORAY ERGÜNAY 1.ULUSAL KLİNİK MİKROBİYOLOJİ KONGRESİ

HPV Moleküler Tanısında Güncel Durum. DNA bazlı Testler KORAY ERGÜNAY 1.ULUSAL KLİNİK MİKROBİYOLOJİ KONGRESİ 1.ULUSAL KLİNİK MİKROBİYOLOJİ KONGRESİ HPV Moleküler Tanısında Güncel Durum DNA bazlı Testler KORAY ERGÜNAY Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji AD Viroloji Ünitesi HPV tanısı... Sitolojik/Patolojik

Detaylı

HLA Tiplendirmesinde Yeni Nesil Dizileme. Dr. Türker DUMAN

HLA Tiplendirmesinde Yeni Nesil Dizileme. Dr. Türker DUMAN HLA Tiplendirmesinde Yeni Nesil Dizileme Dr. Türker DUMAN MHC MHC bölgesi Kr. 6p21 de lokalize olan 4 mega baz yaklaşık 220 gen Genomunun en yoğun bölgesidir, genomun büyüklük olarak yaklaşık % 0.1 ine

Detaylı

Onkogen ve Tümör Supressör Gen Olan mir- NA ların Özellikleri ve Kullanım Alanları

Onkogen ve Tümör Supressör Gen Olan mir- NA ların Özellikleri ve Kullanım Alanları ARŞİV 2009; 18: 1 Onkogen ve Tümör Supressör Gen Olan mir- NA ların Özellikleri ve Kullanım Alanları Doktora Öğrencisi G.Şeyda SEYDEL Prof.Dr. Kıymet AKSOY 1. Kodlanmayan RNA lar Kodlanmayan RNA lar, RNA

Detaylı

Antimikrobiyaller için Yeni Hedefler. Prof. Dr. Tanıl Kocagöz Tıp Fakültesi, Tıbbi Mikrobiyoloji A.D.

Antimikrobiyaller için Yeni Hedefler. Prof. Dr. Tanıl Kocagöz Tıp Fakültesi, Tıbbi Mikrobiyoloji A.D. Antimikrobiyaller için Yeni Hedefler Prof. Dr. Tanıl Kocagöz Tıp Fakültesi, Tıbbi Mikrobiyoloji A.D. Fleming 1929 Antimikrobiyaller Penicillium kolonisi Bakteri üreyemiyor Bakteri Davies J, and Davies

Detaylı

Doç. Dr. Z. Ceren KARAHAN

Doç. Dr. Z. Ceren KARAHAN Viral Salgınların Araştırılması Sekans Temelli Genotiplendirme Yöntemleri Doç. Dr. Z. Ceren KARAHAN Genotipleme Genomun genetik karakterizasyonu Bir bireyi/suşu, diğerlerinden ayıran mutasyonları (nt dizisi

Detaylı

Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER

Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER * Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER *Bitki nüklear, mitokondriyal ve kloroplast DNA'ları *Burada yer alan bugünkü bilgilerimizin çoğu, moleküler evrim mekanizması ve oranları kullanılarak

Detaylı

Gen Arama Yordamı ve Nörolojik Hastalıklarla İlgili Gen Keşfi Çalışmalarına Türkiye den Örnekler

Gen Arama Yordamı ve Nörolojik Hastalıklarla İlgili Gen Keşfi Çalışmalarına Türkiye den Örnekler Gen Arama Yordamı ve Nörolojik Hastalıklarla İlgili Gen Keşfi Çalışmalarına Türkiye den Örnekler Doç. Dr. Sibel Aylin Uğur İstanbul Üniversitesi Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü-Genetik 13. Ulusal Sinirbilim

Detaylı

Bakteriyofaj ve Mikro-RNA Kullanımı

Bakteriyofaj ve Mikro-RNA Kullanımı İnfeksiyonlara Antibiyotik Dıșı Tedavi Yaklașımları: Bakteriyofaj ve Mikro-RNA Kullanımı Doç. Dr. Kenan MİDİLLİ İ.Ü. Cerrahpașa Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Faj Açmazlar Panresistan

Detaylı

Mikrobiyotanın En Etkili Analizi: Yeni Nesil Dizileme Sistemleri. Barış Otlu İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilimdalı

Mikrobiyotanın En Etkili Analizi: Yeni Nesil Dizileme Sistemleri. Barış Otlu İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilimdalı Mikrobiyotanın En Etkili Analizi: Yeni Nesil Dizileme Sistemleri Barış Otlu İnönü Üniversitesi ıp Fakültesi ıbbi Mikrobiyoloji Anabilimdalı Yeni Nesil Dizileme Sistemleri Dünya Sağlık Örgütü yeni nesil

Detaylı

Gen Đfadesi, tespiti ve ölçülmesi

Gen Đfadesi, tespiti ve ölçülmesi Gen Đfadesi, tespiti ve ölçülmesi Doç. Dr. Hilâl Özdağ Eposta: ozdag@medicine.ankara.edu.tr Tel: 2225826/202 Ders Notları Đçin: http://bteml.biotek.ankara.edu.tr/wiki/index.php/ana_sayfa adresinden Genombilimde

Detaylı

Hafta VIII Rekombinant DNA Teknolojileri

Hafta VIII Rekombinant DNA Teknolojileri GENETĐK 111-503 Hafta VIII Rekombinant DNA Teknolojileri Doç.Dr. Hilâl Özdağ Rekombinant DNA Teknolojisi Amaç Spesifik DNA dizilerinin yerlerinin belirlenmesi. DNA nın belirli noktalardan kesilmesi Belirli

Detaylı

Prokaryotik promotor

Prokaryotik promotor Transkripsiyon Transkripsiyon-Replikasyon Farkları 1.Replikasyon sırasında tüm kromozom kopyalanır fakat transkripsiyonda sadece bir gen bölgesi kopyalanabilir. 2. Transkripsiyon düzeyi organizmanın o

Detaylı

TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ

TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ TAURİNİN İSKEMİ REPERFÜZYON HASARINDA MMP-2, MMP-9 VE İLİŞKİLİ SİNYAL İLETİ YOLAĞI ÜZERİNE ETKİLERİ CEMRE URAL 1, ZAHİDE ÇAVDAR 1, ASLI ÇELİK 2, ŞEVKİ ARSLAN 3, GÜLSÜM TERZİOĞLU 3, SEDA ÖZBAL 5, BEKİR

Detaylı

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın Hücre iletişimi Tüm canlılar bulundukları çevreden sinyal alırlar ve yanıt verirler Bakteriler glukoz ve amino asit gibi besinlerin

Detaylı

MICROARRAY TEKNOLOJİSİ

MICROARRAY TEKNOLOJİSİ MICROARRAY TEKNOLOJİSİ Bilgisayar teknolojisinin moleküler biyolojiye paralel olarak hızla gelişmesi, iki disiplini birbirine yaklaştırmıştır. Böylece, biyoteknolojinin kavramsal olarak ulasabileceği son

Detaylı

Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması

Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması İ.Ü. CERRAHPAŞA TIP FAKÜLTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TIBBİ BİYOLOJİ ANABİLİM DALI Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması Araş.Gör. Yener KURMAN İSTANBUL

Detaylı

Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar. Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş

Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar. Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş Sunum Akışı DNA replikasyonu Telomer Telomeraz Telomeraz eksikliğinde görülen hastalıklar

Detaylı

HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI. Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı

HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI. Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı Öğretim Üyesi : Prof. Dr. A. Emel ÖNAL Endokrin sistemin çalışmasını değiştiren, sağlıklı insanda veya çocuklarında sağlık

Detaylı

Küçük Hücreli Dışı Akciğer Karsinomlarının EGFR Mutasyon Analizinde Real-Time PCR Yöntemi ile Mutasyona Spesifik İmmünohistokimyanın Karşılaştırılması

Küçük Hücreli Dışı Akciğer Karsinomlarının EGFR Mutasyon Analizinde Real-Time PCR Yöntemi ile Mutasyona Spesifik İmmünohistokimyanın Karşılaştırılması Küçük Hücreli Dışı Akciğer Karsinomlarının EGFR Mutasyon Analizinde Real-Time PCR Yöntemi ile Mutasyona Spesifik nın Karşılaştırılması Dr.M.Çisel Aydın, Doç.Dr.Sevgen Önder, Prof.Dr.Gaye Güler Tezel Hacettepe

Detaylı

MICROARRAY TEKNOLOJİSİ

MICROARRAY TEKNOLOJİSİ MICROARRAY TEKNOLOJİSİ Bilgisayar teknolojisinin moleküler biyolojiye paralel olarak hızla gelişmesi, iki disiplini birbirine yaklaştırmıştır. Böylece,biyoteknolojinin kavramsal olarak ulasabileceği son

Detaylı

GENDEN TEDAVİYE YENİ YAKLAŞIMLAR: KODLAMAYAN NÜKLEİK ASİTLER New Approaches from Gene to therapies: Non-Coding Nucleic Acids

GENDEN TEDAVİYE YENİ YAKLAŞIMLAR: KODLAMAYAN NÜKLEİK ASİTLER New Approaches from Gene to therapies: Non-Coding Nucleic Acids Derleme / Review Hasret ECEVİT ve Ark27 GENDEN TEDAVİYE YENİ YAKLAŞIMLAR: KODLAMAYAN NÜKLEİK ASİTLER New Approaches from Gene to therapies: Non-Coding Nucleic Acids Hasret Ecevit *, Sedat Motor **, Müzeyyen

Detaylı

J Popul Ther Clin Pharmacol 8:e257-e260;2011

J Popul Ther Clin Pharmacol 8:e257-e260;2011 SİTOMEGALOVİRUS (CMV) Prof. Dr. Seyyâl ROTA Gazi Ü.Tıp Fakültesi LOW SYSTEMIC GANCICLOVIR EXPOSURE AND PREEMPTIVE TREATMENT FAILURE OF CYTOMEGALOVIRUS REACTIVATION IN A TRANSPLANTED CHILD J Popul Ther

Detaylı

Moleküler Patoloji Doktora Programı 2013 Bahar Dönemi Ders Programı:

Moleküler Patoloji Doktora Programı 2013 Bahar Dönemi Ders Programı: Moleküler Patoloji Doktora Programı 2013 Bahar Dönemi Ders Programı: Derslik: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Etlik Yerleşkesi 1. Kat Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dersliği Açılan Dersler: 3 adet Zorunlu Ders:

Detaylı

DÖNEM 1- A, 3. DERS KURULU (2015-2016)

DÖNEM 1- A, 3. DERS KURULU (2015-2016) DÖNEM 1- A, 3. DERS KURULU (2015-2016) DERS SAATİ DERS ADI DERS KONUSU DERSİ VEREN ÖĞRETİM ÜYESİ 4. DK 1. Hafta 07 Aralık Pazartesi Mikrobiyoloji Mikrobiyolojinin tarihçesi ve mikroorganizmalara genel

Detaylı

BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ

BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ Celal Bayar Üniversitesi Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı-MANİSA Bazal Hücreli Kanser (BCC) 1827 - Arthur Jacob En sık rastlanan deri kanseri (%70-80) Açık

Detaylı

FEN ve TEKNOLOJİ / GENETİK MÜHENDİSLİĞİ ve BİYOTEKNOLOJİ. GENETİK MÜHENDİSLİĞİ ve BİYOTEKNOLOJİ

FEN ve TEKNOLOJİ / GENETİK MÜHENDİSLİĞİ ve BİYOTEKNOLOJİ. GENETİK MÜHENDİSLİĞİ ve BİYOTEKNOLOJİ GENETİK MÜHENDİSLİĞİ ve BİYOTEKNOLOJİ 1 Genetik mühendisliği canlıların kalıtsal özelliklerinin değiştirilerek onlara yeni işlevler kazandırılmasına yönelik araştırmalar yapan bilim dalıdır. Genetik mühendisleri

Detaylı

MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ

MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ Cem Sezer 1, Mustafa Yıldırım 2, Mustafa Yıldız 2, Arsenal Sezgin Alikanoğlu 1,Utku Dönem Dilli 1, Sevil Göktaş 1, Nurullah Bülbüller

Detaylı

Renin-Angiotensin System Blockers May Prolong Survival of Metastatic Non-Small Cell Lung Cancer Patients Receiving Erlotinib

Renin-Angiotensin System Blockers May Prolong Survival of Metastatic Non-Small Cell Lung Cancer Patients Receiving Erlotinib Medicine (Baltimore). 2015 Jun;94(22):e887. doi: 10.1097/MD.0000000000000887. Renin-Angiotensin System Blockers May Prolong Survival of Metastatic Non-Small Cell Lung Cancer Patients Receiving Erlotinib

Detaylı

Anahtar Kelimeler: Apoptoz, Hücre döngüsü, Kanser kök hücresi, Multiselüler tümör sferoid, Prostat,Trabectedin

Anahtar Kelimeler: Apoptoz, Hücre döngüsü, Kanser kök hücresi, Multiselüler tümör sferoid, Prostat,Trabectedin [PS14] Trabectedin in (Yondelis; ET-743) CD133+/ CD44+ İnsan Prostat Kanser Kök Hücresi Üzerindeki Etkilerinin İki Boyutlu (2D) ve Üç Boyutlu (3D) Sistemde İncelenmesi Eda Açıkgöz 1, Ümmü Güven 2, Fahriye

Detaylı

PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ

PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ Uzm. Dr. Nilhan KAYA* Prof. Dr. Kutsal YÖRÜKOĞLU* *Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Patoloji Anabilim

Detaylı

Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları. Doç. Dr. Ahmet Özaydın

Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları. Doç. Dr. Ahmet Özaydın Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları Doç. Dr. Ahmet Özaydın Nükleus (çekirdek) ökaryotlar ile prokaryotları ayıran temel özelliktir. Çekirdek hem genetik bilginin deposu hem de kontrol merkezidir.

Detaylı

Oytun Erbaş, Hüseyin Sedar Akseki, Dilek Taşkıran

Oytun Erbaş, Hüseyin Sedar Akseki, Dilek Taşkıran Yağlı Karaciğer (Metabolik Sendrom) Modeli Geliştirilen Sıçanlarda Psikoz Yatkınlığındaki Artışın Gösterilmesi ve Bu Bulgunun İnflamatuar Sitokinlerle Bağlantısının Açıklanması Oytun Erbaş, Hüseyin Sedar

Detaylı

Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi

Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi Bugün gelinen noktada genetik Artan bilgi ile birlikte hasta ve ailelerin bilinçlendirilmesi «Genetik bilgiden hastaların ve ailelerin yararlanması için tüm sağlık çalışanları insan genetiğinin temelinde

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili Kanser Biyolojisi ve Genetiği Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan

Detaylı

Antisens Teknolojisi

Antisens Teknolojisi Orlab On-Line Mikrobiyoloji Dergisi Yıl: 2007 Cilt: 05 Sayı: 2 Sayfa: 14-37 www.mikrobiyoloji.org/pdf/702070203.pdf Antisens Teknolojisi İsmail Karaboz 1, Caner Çolak 2 Giriş Antisens teknolojisi insan,

Detaylı

XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ

XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ TİP2 DİYABETİK RATLARDA Vitis vinifera L. EKSTRAKTININ PIK3R1 (phosphatidylinositol 3-kinase regulatory subunit 1) GEN İFADESİ ÜZERİNE ETKİSİ 1 Emine Gülsün CAN 1 Emine

Detaylı

SALGIN ARAŞTIRMASINDA KULLANILAN TİPLENDİRME YÖNTEMLERİ

SALGIN ARAŞTIRMASINDA KULLANILAN TİPLENDİRME YÖNTEMLERİ SALGIN ARAŞTIRMASINDA KULLANILAN TİPLENDİRME YÖNTEMLERİ Prof.Dr. Meltem Yalınay Çırak Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji A.D. fenotipik yöntemler genotipik yöntemler

Detaylı

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA PROGRAM KOORDİNATÖRÜ Prof. Dr. Güldal MEHMETÇİK, gmehmetcik@neu.edu.tr YÜKSEK LİSANS DERSLERİ EBM 600 Uzmanlık Alanı Dersi Z 4 0 4 EBM 601 Biyokimya I S 3 0 3 EBM 602 Biyokimya I Laboratuvar S 0 3 1 EBM

Detaylı

TRANSLASYON VE TRANKRİPSİYON

TRANSLASYON VE TRANKRİPSİYON TRANSLASYON VE TRANKRİPSİYON GEN İFADESİ (GEN EKSPRESYONU) Gen ifadesinin düzenlenmesi çeşitli aşamalarda olur: 1) Primer transkriptlerin oluşumu 2) Primer mrna dan matür (olgun) mrna oluşumu 3) mrna nın

Detaylı

TLERDE SEROLOJİK/MOLEK HANGİ İNCELEME?) SAPTANMASI

TLERDE SEROLOJİK/MOLEK HANGİ İNCELEME?) SAPTANMASI * VİRAL V HEPATİTLERDE TLERDE SEROLOJİK/MOLEK K/MOLEKÜLER LER TESTLER (NE ZAMANHANG HANGİ İNCELEME?) *VİRAL HEPATİTLERDE TLERDE İLAÇ DİRENCİNİN SAPTANMASI *DİAL ALİZ Z HASTALARININ HEPATİT T AÇISINDAN

Detaylı

Moleküler Yöntemlerin Tanımlanması

Moleküler Yöntemlerin Tanımlanması Moleküler Yöntemlerin Tanımlanması Uğur Özbek İstanbul Üniversitesi DETAE, Genetik A.D. 2. Ulusal Lenfoma Myeloma Kongresi Lenfomalarda Moleküler Patogenez ve Hematopatoloji 16.04.2011 Sunum I. İnsan Genomu

Detaylı

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları Dr Fikri İçli AÜTF Onkoloji Birimleri Tıbbi Onkoloji BD Cerrahi Onkoloji BD Radyasyon Onkolojisi AnaBD Pediatrik Onkoloji BD Onkoloji Uygulama ve Araştırma

Detaylı

(ZORUNLU) MOLEKÜLER İMMÜNOLOJİ I (TBG 607 TEORİK 3, 3 KREDİ)

(ZORUNLU) MOLEKÜLER İMMÜNOLOJİ I (TBG 607 TEORİK 3, 3 KREDİ) T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TIBBİ BİYOLOJİ VE GENETİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) MOLEKÜLER

Detaylı

PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ. Klinik ve patolojik özellikler

PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ. Klinik ve patolojik özellikler PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ Klinik ve patolojik özellikler Neslihan KURTULMUŞ,, Mete DÜREN, D Serdar GİRAY, G Ümit İNCE, Önder PEKER, Özlem AYDIN, M.Cengiz

Detaylı

Rahim ağzı kanseri hücreleri doku kültürü mikroskopik görüntüsü.

Rahim ağzı kanseri hücreleri doku kültürü mikroskopik görüntüsü. Doç.Dr.Engin DEVECİ HÜCRE KÜLTÜRÜ Hücre Kültürü Araştırma Laboratuvarı, çeşitli hücrelerin invitro kültürlerini yaparak araştırmacılara kanser, kök hücre, hücre mekaniği çalışmaları gibi konularda hücre

Detaylı

KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ

KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ Prof.Dr. Işık TUĞLULAR Ege Üniversitesi İlaç Geliştirme ve Farmakokinetik Araştırma - Uygulama Merkezi ( ARGEFAR ) Müdürü Farmakogenomik Kursu 24 Mart 2010 ANTALYA İLAÇ Klinik

Detaylı

Doç.Dr.Erdal BALCAN 1

Doç.Dr.Erdal BALCAN 1 www2.bayar.edu.tr/biyoloji/erdal.balcan E.Coli gibi bakteriler kısa yaşam süreleri içinde çeşitli çevresel koşullarla karşılaşırlar (ortam ile etkileşimleri fazla). Bakteriler ve diğer prokaryotlar evrimsel

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili RNA Dünyası Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim( ) Diğer

Detaylı

TTOD MEME KANSERİ GÜNCELLEME KURSU 13-14 HAZİRAN 2015 İSTANBUL 08:25-08:30 Açılış 08:00-08:30 Pratiği değiştiren çalışmalar. (salonda kahvaltı ile)

TTOD MEME KANSERİ GÜNCELLEME KURSU 13-14 HAZİRAN 2015 İSTANBUL 08:25-08:30 Açılış 08:00-08:30 Pratiği değiştiren çalışmalar. (salonda kahvaltı ile) TTOD MEME KANSERİ GÜNCELLEME KURSU 13-14 HAZİRAN 2015 İSTANBUL 08:25-08:30 Açılış 08:00-08:30 Pratiği değiştiren çalışmalar. (salonda kahvaltı ile) 1. Gün 1. Oturum: Meme kanserine giriş, Patoloji ve Alt

Detaylı

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ Dönem V Tıbbi Genetik Staj Eğitim Programı Eğitim Başkoordinatörü: Dönem Koordinatörü: Koordinatör Yardımcısı: Doç. Dr. Erkan Melih ŞAHİN Baran GENCER Oğuz GÜÇLÜ Erkam KÖMÜRCÜ Staj Eğitim Sorumlusu: Genel

Detaylı

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ 05-06 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 0: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ Ders Kurulu Başkanı: / Başkan Yardımcıları: / Histoloji Embriyoloji Yrd. Doç. Dr. Bahadır Murat Demirel / Üyeler: / Tıbbi / Dersin AKTS

Detaylı

Romatoid Artrit Patogenezinde SitokinAğı

Romatoid Artrit Patogenezinde SitokinAğı Romatoid Artrit Patogenezinde SitokinAğı Prof. Dr. Ahmet Gül İ. Ü. İstanbul Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Romatoloji Bilim Dalı Romatoid Artrit Kronik simetrik poliartrit q Eklemde İnflammasyon

Detaylı

T. C. İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2014 2015 EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I

T. C. İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2014 2015 EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I T. C. İZMİR KÂTİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2014 2015 EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I III. KURUL DERS PROGRAMI GENETİK BİLGİNİN AKIŞI - DOKUYA GİRİŞ (12 Ocak 2015-6 Mart 2015 ) Dekan Baş Koordinatör

Detaylı

KOLOREKTAL KARSİNOMLARDA HPV NİN ROLÜ VE KARSİNOGENEZ AÇISINDAN P53 VE BCL-2 İLE İLİŞKİSİ

KOLOREKTAL KARSİNOMLARDA HPV NİN ROLÜ VE KARSİNOGENEZ AÇISINDAN P53 VE BCL-2 İLE İLİŞKİSİ KOLOREKTAL KARSİNOMLARDA HPV NİN ROLÜ VE KARSİNOGENEZ AÇISINDAN P53 VE BCL-2 İLE İLİŞKİSİ Ruksan ELAL 1, Arsenal SEZGİN ALİKANOĞLU 2, Dinç SÜREN 2, Mustafa YILDIRIM 3, Nurullah BÜLBÜLLER 4, Cem SEZER 2

Detaylı

SOLİT ORGAN TRANSPLANTASYONU ve BK VİRUS ENFEKSİYONLARI Doç. Dr. Derya Mutlu Güçlü immunsupresifler Akut, Kronik rejeksiyon Graft yaşam süresi? Eskiden bilinen veya yeni tanımlanan enfeksiyon etkenleri:

Detaylı

Onkolojide Sık Kullanılan Terimler. Yrd.Doç.Dr.Ümmügül Üyetürk 2013

Onkolojide Sık Kullanılan Terimler. Yrd.Doç.Dr.Ümmügül Üyetürk 2013 Onkolojide Sık Kullanılan Terimler Yrd.Doç.Dr.Ümmügül Üyetürk 2013 Kanser Hücrelerin aşırı kontrolsüz üretiminin, bu üretime uygun hücre kaybıyla dengelenemediği, giderek artan hücre kütlelerinin birikimi..

Detaylı

SİNYAL İLETİMİ ve KANSER. Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD

SİNYAL İLETİMİ ve KANSER. Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD SİNYAL İLETİMİ ve KANSER Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD Reseptör Tirozin Kinaz (RTK)= Protein Tirozin Kinaz RTK lar hücre membranında yerleşim gösterir. İnsan

Detaylı

Sebahat Usta Akgül 1, Yaşar Çalışkan 2, Fatma Savran Oğuz 1, Aydın Türkmen 2, Mehmet Şükrü Sever 2

Sebahat Usta Akgül 1, Yaşar Çalışkan 2, Fatma Savran Oğuz 1, Aydın Türkmen 2, Mehmet Şükrü Sever 2 BÖBREK NAKLİ ALICILARINDA GLUTATYON S-TRANSFERAZ ENZİM POLİMORFİZMLERİNİN VE GSTT1 POLİMORFİZİMİNE KARŞI GELİŞEN ANTİKORLARIN ALLOGRAFT FONKSİYONLARI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Sebahat Usta Akgül 1, Yaşar Çalışkan

Detaylı

Prostat Kanseri Tanısında PSA yı Nasıl Kullanalım

Prostat Kanseri Tanısında PSA yı Nasıl Kullanalım Prostat Kanseri Tanısında PSA yı Nasıl Kullanalım Dr. Ö. Levent ÖZDAL Türkiye Yüksek İhtisas Hastanesi Üroloji Kliniği, Ankara Tarihçe 1979 da Wang ve ark. Prostat dokusunda PSA yı pürifiye ettiler Serumda

Detaylı

5. Türk Tıbbi Onkoloji Kongresi

5. Türk Tıbbi Onkoloji Kongresi Bilimsel Program - 20 Mart 2014, Perşembe UĞUR DERMAN SALONU SEÇİLMİŞ VAKA SUNUMLARI - Peritoneal Kanserlerde HIPEC in Yeri HIPEC Nasıl Yapılır? Kolon Kanseri Mezotelyoma KONFERANS - Onkolojide Nereden

Detaylı

Tartışma. Dr.Ali Arıcan

Tartışma. Dr.Ali Arıcan MİDE KANSERİNDE P53 EKSPRESYONUNUN PROGNOSTİK ÖNEMİ: META-ANALİZ Tartışma Dr.Ali Arıcan 5.Türk Tıbbi Onkoloji Kongresi 22.Mart.2014 Antalya Mide Kanserinde P53 Ekspresyonunun Prognostik Önemi: Meta-analiz

Detaylı

PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ

PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ Gen ifadesi nasıl kontrol edilir? q Genlerin açılıp kapanabildiğini ifade eden görüşleri destekleyen kuvvetli kanıtlar bulunmaktadır. q Örneğin, E. coli proteinlerinin

Detaylı

Kolesterol Metabolizması. Prof. Dr. Fidancı

Kolesterol Metabolizması. Prof. Dr. Fidancı Kolesterol Metabolizması Prof. Dr. Fidancı Kolesterol oldukça önemli bir biyolojik moleküldür. Membran yapısında önemli rol oynar. Steroid hormonların ve safra asitlerinin sentezinde öncül maddedir. Diyet

Detaylı

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D 1. DNA replikasyonu.. için gereklidir A) sadece mitoz B) sadece mayoz C) mitoz ve mayoz D) sadece gamet oluşumu E) sadece protein sentezi 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki

Detaylı

Karaciğer laboratuvar. bulguları. Prof.Dr.Abdullah.Abdullah SONSUZ Gastroenteroloji Bilim Dalı. 5.Yarıyıl

Karaciğer laboratuvar. bulguları. Prof.Dr.Abdullah.Abdullah SONSUZ Gastroenteroloji Bilim Dalı. 5.Yarıyıl Karaciğer ve safra yolu hastalıklar klarında laboratuvar bulguları Prof.Dr.Abdullah.Abdullah SONSUZ Gastroenteroloji Bilim Dalı 5.Yarıyıl 2006-2007 2007 eğitim e yılıy Karaciğer ve safra yolu hastalıklarında

Detaylı

Moleküler Dizileme Teknolojileri

Moleküler Dizileme Teknolojileri Moleküler Dizileme Teknolojileri Dr. Güven Toksoy, PhD İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Genetik AD 31.10.2014 22:44 1 Klasik dizileme Sanger dizileme Maxim Gilbert dizileme tekniği Yeni

Detaylı

MEME KARSİNOMUNDA HER2/NEU DURUMUNU DEĞERLENDİRMEDE ALTERNATİF YÖNTEM: REAL TİME-PCR

MEME KARSİNOMUNDA HER2/NEU DURUMUNU DEĞERLENDİRMEDE ALTERNATİF YÖNTEM: REAL TİME-PCR MEME KARSİNOMUNDA HER2/NEU DURUMUNU DEĞERLENDİRMEDE ALTERNATİF YÖNTEM: REAL TİME-PCR Nuket Eliyatkın Hakan Özgür Pınar Erçetin Safiye Aktaş Ali Küpelioğlu Sunum Planı Meme Kanserinde HER2 nin yeri HER2

Detaylı

MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ

MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ Bengü TOKAT, 1,2 Deniz KANCA, Tülin ÖZTÜRK, M.Fatih SEYHAN, Zerrin CALAY, Şennur İLVAN, Özlem KURNAZ-GÖMLEKSİZ, Hülya

Detaylı

MANTAR ENFEKSİYONLARININ MOLEKÜLER YÖNTEMLERLE TANISI

MANTAR ENFEKSİYONLARININ MOLEKÜLER YÖNTEMLERLE TANISI MANTAR ENFEKSİYONLARININ MOLEKÜLER YÖNTEMLERLE TANISI Nilgün Çerikçioğlu Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı 1 İnvazif Mantar Enfeksiyonları (İME) Bağışıklık sistemi Morbidite-mortalite

Detaylı

İlaçta Ar Ge Kamu Üniversite Sanayi İşbirliğinin Önemi. Prof. Dr. Sedef Kır Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi

İlaçta Ar Ge Kamu Üniversite Sanayi İşbirliğinin Önemi. Prof. Dr. Sedef Kır Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi İlaçta Ar Ge Kamu Üniversite Sanayi İşbirliğinin Önemi Prof. Dr. Sedef Kır Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Misyonumuz Evrensel bilim ve teknolojiyi

Detaylı

HIV ENFEKSİYONUNUN PATOFİZYOLOJİSİ VE DOĞAL SEYRİ

HIV ENFEKSİYONUNUN PATOFİZYOLOJİSİ VE DOĞAL SEYRİ HIV ENFEKSİYONUNUN PATOFİZYOLOJİSİ VE DOĞAL SEYRİ Dr. Hayat Kumbasar Karaosmanoğlu Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Sunum Planı HIV in morfolojik ve

Detaylı

Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler

Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler Dr Çağatay Arslan İzmir Üniversitesi MedicalPark İzmir Hastanesi Medikal Onkoloji Böl. 14.03.2015 Çeşme Prostat Kanserinde Hormonal Tedavinin Gelişimi

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili Genomik ve Proteomik Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim(

Detaylı

Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri

Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemleri Nitrik Oksit Sentaz ve Nitrik Oksit Ölçüm Yöntemlerine Giriş Doç. Dr. Bahar Tunçtan ME.Ü. Eczacılık Fakültesi Farmakoloji Ab.D. ME.Ü. Tıp Fakültesi

Detaylı

İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri. Blood Reviews (2008) 22, 261

İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri. Blood Reviews (2008) 22, 261 İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri Blood Reviews (2008) 22, 261 Onkojenik viruslar Annu. Rev. Pathol. Mech. Dis. 2014.9:49 EBV Doğada çok yaygın İnsan

Detaylı

SSO Yöntemiyle HLA Tiplendirmesi. Gürbüz POLAT

SSO Yöntemiyle HLA Tiplendirmesi. Gürbüz POLAT SSO Yöntemiyle HLA Tiplendirmesi Gürbüz POLAT SSO Diziye özgü oligonükleotid problarıyla PCR da çoğaltılmış DNA nın hibridizasyonu ile HLA allellerini saptamak için kullanılan moleküler tipleme yöntemidir.

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili Biyoinformatik Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan Öğretim( ) Diğer

Detaylı

KOLOREKTAL KARSİNOMA VE ÖNCÜ LEZYONLARINDA MİKROSATELLİT İNSTABİLİTESİNİN İMMÜNHİSTOKİMYASAL OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ

KOLOREKTAL KARSİNOMA VE ÖNCÜ LEZYONLARINDA MİKROSATELLİT İNSTABİLİTESİNİN İMMÜNHİSTOKİMYASAL OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ KOLOREKTAL KARSİNOMA VE ÖNCÜ LEZYONLARINDA MİKROSATELLİT İNSTABİLİTESİNİN İMMÜNHİSTOKİMYASAL OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ Seher YÜKSEL 1, Berna SAVAŞ 2, Elçin KADAN 3, Arzu ENSARİ 2, Nazmiye KURŞUN 4 1 Gümüşhane

Detaylı

Gen İfadesi Belirleme Çalışmaları. Doç. Dr. Feray KÖÇKAR, Balıkesir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü fkockar@balikesir.edu.

Gen İfadesi Belirleme Çalışmaları. Doç. Dr. Feray KÖÇKAR, Balıkesir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü fkockar@balikesir.edu. Gen İfadesi Belirleme Çalışmaları Doç. Dr. Feray KÖÇKAR, Balıkesir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü fkockar@balikesir.edu.tr Özet Gen nedir? Gen Ekspresyonu nedir? Gen ifadesinin düzenlenmesi

Detaylı

GENOM ve EVRİMİ. Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER. Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER

GENOM ve EVRİMİ. Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER. Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER GENOM ve EVRİMİ Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER 1. Genlerin Haritalanması 1.1.Genlere ait Farklı Şekilde Fiziksel Haritalar oluşturulabilir. Yapılan çalışmalar ve gelişen yeni teknolojiler

Detaylı

Teori (saat/hafta) Laboratuar (saat/hafta) BES114 2. BAHAR 3 0 0 2

Teori (saat/hafta) Laboratuar (saat/hafta) BES114 2. BAHAR 3 0 0 2 TIBBİ BİYOLOJİ VE GENETİK Dersin Adı Kodu Yarıyıl TIBBİ BİYOLOJİ VE GENETİK Önkoşullar Dersin dili Dersin Türü Dersin öğrenme ve öğretme teknikleri Dersin sorumlusu(ları) Dersin amacı Dersin öğrenme çıktıları

Detaylı

Sekansın Temelleri ve Sekans Bazlı Çalışma Doç. Dr. Fatih Özaltın Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Nefroloji Ünitesi Nefrogenetik Laboratuvarı TİGED-24 Nisan 2011 Dalaman Çekirdekte DNA kromatin

Detaylı

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. V. Ders Kurulu TIP 105 1 121 + 73 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam.

DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS. V. Ders Kurulu TIP 105 1 121 + 73 9 10. Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam. DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Dönem T+U Saat Kredi AKTS V. Ders Kurulu TIP 105 1 121 + 73 9 10 Kurul Dersleri Teorik Pratik Toplam Anatomi 25 29 54 Tıbbi Biyokimya 31 2 33 Tıbbi Biyoloji 13-13 Histoloji- Embriyoloji

Detaylı

DÖNEM I 3. DERS KURULU 9 Şubat 3 Nisan 2015. Prof.Dr. Mustafa SARSILMAZ

DÖNEM I 3. DERS KURULU 9 Şubat 3 Nisan 2015. Prof.Dr. Mustafa SARSILMAZ DÖNEM I. DERS KURULU 9 Şubat Nisan 0 Dekan : Prof.Dr. Mustafa SARSILMAZ Dönem I Koordinatörü : Ders Kurulu Başkanı : Doç.Dr. Doç.Dr. KURUL DERSLERİ TEORİK PRATİK TOPLAM AKTS DERS VEREN ÖĞRETİM ÜYELERİ

Detaylı

10. Ulusal Pediatrik Hematoloji Kongresi 3 6 Haziran 2015, Ankara [ALİ BAY] BEYANI

10. Ulusal Pediatrik Hematoloji Kongresi 3 6 Haziran 2015, Ankara [ALİ BAY] BEYANI Araştırma Destekleri/ Baş Araştırıcı 10. Ulusal Pediatrik Hematoloji Kongresi 3 6 Haziran 2015, Ankara [ALİ BAY] BEYANI Sunumum ile ilgili çıkar çatışmam yoktur. Çalıştığı Firma (lar) Danışman Olduğu Firma

Detaylı

Çevrimsel Araştırma. Prof.Dr. Yağız Üresin. İ.Ü. İlaç Araştırmaları Birimi İTF Tıbbi Farmakoloji AD

Çevrimsel Araştırma. Prof.Dr. Yağız Üresin. İ.Ü. İlaç Araştırmaları Birimi İTF Tıbbi Farmakoloji AD Çevrimsel Araştırma Prof.Dr. Yağız Üresin İ.Ü. İlaç Araştırmaları Birimi İTF Tıbbi Farmakoloji AD 1 2 Çevrimsel ve Klinik Bilim- Yeni bir bakış açısı zamanı Çevrimsel Araştırma yayınlarının yıllara göre

Detaylı

III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler

III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler III-Hayatın Oluşturan Kimyasal Birimler MBG 111 BİYOLOJİ I 3.1.Karbon:Biyolojik Moleküllerin İskeleti *Karbon bütün biyolojik moleküllerin omurgasıdır, çünkü dört kovalent bağ yapabilir ve uzun zincirler

Detaylı