TAF Preventive Medicine Bulletin, 2009: 8(1)

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "TAF Preventive Medicine Bulletin, 2009: 8(1)"

Transkript

1 Derleme/Review Article TAF Prev Med Bull 2009; 8(1):75-82 Tüberküloz Kontrolünde Başlıca Sorunlardan Biri: Tedaviye Uyum [One of the Major Problems in Tuberculosis Control: Adherence to Therapy] ÖZET Tüberküloz (TB) önlenebilen ve tedavi edilebilen bir hastalık olmasına karşın, dünya nüfusunun yaklaşık üçte biri TB basili ile enfektedir. TB, özellikle gelişmekte olan ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Tedavinin güç olması ve birçok antibiyotiğin uzun süre kullanılması nedeniyle TB tedavi programına uyumsuzluk yaygındır. TB tedavisine uyumsuzluk sıklığının %20 ile %80 aralığında yer aldığı tahmin edilmektedir. TB tedavisine uyumsuzluk, hastalığın kontrolünde en ciddi engeldir. Çünkü tamamlanmayan tedavi enfeksiyon sürecinin uzamasına, ilaç direncine, hastalığın tekrarına ve ölüme yol açabilmektedir. Bununla birlikte, hastaların tedaviye uyumunu etkileyen faktörlerin ele alınması, tedavinin etkinliğini artırabilir ve daha iyi sağlık sonuçlarına ulaşmaya yardım edebilir. Bu derlemede, hastalarda TB tedavisine uyum ve etkileyen faktörlerle ilgili kanıtlar gözden geçirilmekte ve sağlık personellerine önerilerde bulunulmaktadır. SUMMARY Although tuberculosis (TB) is a preventable and curable disease, approximately one third of the world s population is infected with the TB bacillus. Tuberculosis is a major public health problem in especially developing countries. Nonadherence to TB therapy regimes is common, as treatment is difficult and requires long courses of multiple antibiotics. It is estimated that the rate of nonadherence to TB treatment ranges from 20 to 80%. Nonadherence to TB treatment is the most serious barrier in disease control because incomplete treatment may result in prolonged infectiousness, drug resistance, relapse and death. However, handling the factors affecting adherence to treatment for the patients may increase the efficiency of the treatment and help to reach better health outcomes. This article reviews evidence regarding adherence to TB treatment in patients and affecting factors and makes recommendations for health care professionals. Belgüzar Kara Diyarbakır Asker Hastanesi, Başhemşirelik Eğitim Koordinatörlüğü, Diyarbakır. Anahtar Kelimeler: Tüberküloz, tedavi, uyum. Key words: Tuberculosis, therapy, adherence. Sorumlu yazar/ Corresponding author: Belgüzar Kara. Diyarbakır Asker Hastanesi, 21100, Merkez, Diyarbakır, Türkiye. GİRİŞ Tüberküloz (TB), dünyada ciddi halk sağlığı sorunlarından biridir (1). Dünya nüfusunun yaklaşık üçte birinin TB basili (Mycobacterium tuberculosis) ile enfekte olduğu tahmin edilmektedir (2). Dünyada TB olgularının yaklaşık %95 inin düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşadığı, gelişmekte olan ülkelerde önlenebilir ölümlerin %26 sının TB nedeniyle meydana geldiği bildirilmektedir (3). Buna karşın, gelişmiş ülkelerde son yıllarda TB hastalığının prevalansında azalma görülmektedir (4). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) nün 2008 yılı Küresel TB Kontrol Raporu na göre dünyada toplam olgu bildirimlerinin %83 ünü Afrika, Güneydoğu Asya ve Batı Pasifik bölgeleri oluşturmaktadır. Afrika, nüfusa göre en yüksek insidansa (yüz binde 363) sahip bölgedir. Dünyada 2006 yılında tahmin edilen yeni TB olgularının sayısı 9,2 milyon (yüz binde 139) olup, bunun %44 ünü yeni yayma pozitif (4,1 milyon) ve %8 ini HİV pozitif olgular (0,7 milyon) oluşturmaktadır. Tahmini olgu sayısı 14,4 milyon ve çok ilaca dirençli TB olgularının sayısı 0,5 milyondur. Aynı yıl TB hastalığı nedeniyle ölen 1,7 milyon kişiden 0,2 milyonu HİV pozitiftir (5). Türkiye de bu hastalığın epidemiyolojisi ile ilgili veriler oldukça yetersizdir. Ülkemizde nüfusun yaklaşık dörtte birinin TB basili ile enfekte olduğu düşünülmektedir (6). Türkiye de 2004 yılında DSÖ ye bildirimi yapılan toplam TB olgu sayısı (yüz binde 25) ve yeni yayma pozitif olguların sayısı 5870 (yüz binde 8) dir (7) yılı için bütün olgularda insidansın yüz binde 29 ve mortalitenin yüz binde 4,7 olduğu tahmin edilmektedir (8). Elde edilen verilere göre ülkemizde TB orta derece yaygın olup, stabil bir seyir izlemektedir. Ancak, genç erişkinler ile yaşlılarda TB insidansı artmaktadır. Toplumda başarılı TB programları sonucunda hastalığın daha çok yaşlılarda görülmesi beklendiği için genç erişkinlerde insidansın yüksek olması, ülkemizde TB kontrolünün yeterli olmadığını göstermektedir (3). DSÖ, 1993 yılında TB un dünya çapında acil bir durum olduğunu belirterek, bütün ülkelere Doğrudan Gözetimli Tedavi Stratejisi (DGTS) uygulamalarını önermiştir. Bu strateji; balgamın mikroskopik incelemesinin yaygınlaştırılması ile bulaştırıcı olguların tespit edilmesi, ilaçların doğru 75

2 kombinasyonda, uygun süre kullanımının güvenceye alınması ve hastalığın kısa sürede tedavi edilmesi esasına dayanmaktadır (3,9). Günümüzde hastalar hastaneye değil, topluma dayalı bakımı tercih ettikleri için bu yöntemin TB kontrol başarısını artırması beklenmektedir (10,11) yılında ise Birleşmiş Milletler tarafından Milenyum Gelişim Hedefleri belirlenmiştir. Bu hedefler arasında; 2015 yılında 1990 yılına göre TB prevalansını ve mortaliteyi %50 azaltmak, insidans artışını durdurmak ve azalmaya başlamasını sağlamak, DGTS uygulayarak yeni yayma pozitif olgulardan en az %70 ini saptamak ve bu olgulardan %85 ini başarılı şekilde tedavi etmek yer almaktadır. DSÖ nün 2006 yılı verilerine göre, olgu belirleme sıklığı yeni yayma pozitif olgularda %61 dir yılında elde edilen veriler ise dünyada TB tedavisindeki başarının %84,7 olduğunu ortaya koymuştur. DSÖ, Milenyum Gelişim Hedefleri çerçevesinde küresel TB kontrolü için 2006 yılında TB'u Durdurma Stratejisi ni belirlemiştir. Bu stratejide, ülkelere bütün TB olgularına ulaşmaları ve etkin birinci basamak sağlık hizmetleri geliştirmeleri önerilmiştir (5). DSÖ nün hedeflerine paralel olarak Türkiye de Ulusal Sağlık 21 Politikası kapsamında, 2010 yılına kadar aktif TB olgularının %70 inin saptanması, %85 inin tam tedavisinin sağlanması ve insidansın en az %50 azaltılması hedeflenmiştir (12). Ülkemizde 2002 yılında başlatılan DGTS uygulaması ile ilgili pilot çalışmalar 2006 yılında önemli ölçüde yaygınlaşarak, uygulama sıklığı %50 ye ulaşmıştır. DGTS ile olgu belirleme sıklığı bütün yeni olgularda %85 ve yayma pozitiflerde %80 dir. Ayrıca, 2005 yılı verilerine göre tedavi başarısı %89 dur (13). Türkiye de DGTS nin uygulanmaya başlaması ile birlikte birinci basamak sağlık hizmetlerinin TB kontrol programına entegrasyonu gerçekleştirilmiştir. Bu girişim, TB epidemisinin önlenmesi açısından oldukça önemlidir. Ancak DGTS nin başarıya ulaşabilmesi için TB kontrol programlarında düzenli eğitim, denetim ve kontrol faaliyetlerine gereksinim duyulmaktadır (3). TÜBERKÜLOZ TEDAVİSİNE UYUM TB, önlenebilen ve tedavi edilebilen bir hastalıktır. TB kontrolünde, aktif TB hastalarının tanı ve tedavisi öncelik taşımaktadır. Özellikle göçmenler, evsizler, yaşlılar ve HİV pozitif kişilerde aktif TB hastalığı gelişme riski artmaktadır (2). TB tedavisi, iki ay süren başlangıç (izoniazid (İNH), rifampisin, pirazinamid ile streptomisin veya etambutol) ve dört ile altı ay süren idame dönemlerini (İNH ve rifampisin) içermektedir. Bu tedavi programında; en etkili, en güvenli ve en kısa süreli tedavinin seçilmesi, basilin duyarlı olduğu kombine ilaçların düzenli ve yeterli süre kullanılması, tedaviye yanıtın ve yan etkilerin izlenmesi önemlidir (12). TB hastaları ile temas eden sağlıklı kişilerin yaklaşık %5 inde iki yıl içinde aktif TB, %95 inde ise latent TB enfeksiyonu (LTBE) gelişmektedir. LTBE, klinik hastalık tablosu olmaksızın vücuda TB basilinin alınmasını ifade etmekte ve tedavi edilmeyen kişilerin yaklaşık %10 unda aktif TB hastalığı ortaya çıkmaktadır (2). LTBE tedavisinde altı ile 12 ay İNH önerilmektedir (6). TB tedavisinde başarı, hastanın kendi bakım sorumluluğunu üstlenmesi ve ilaçlarını düzenli şekilde kullanması ile mümkündür. Tedavi programına uyumsuz olma ilaçların etkinliğini azaltarak enfeksiyon sürecinin uzamasına, ilaç direncine, hastalığın tekrarına ve ölüme yol açabilmektedir. Ayrıca toplumda hastalığın bulaşma olasılığı ve tedavi maliyeti artmaktadır (1,14-17). TB tedavisine uyumsuzluk hem gelişmiş, hem de gelişmekte olan ülkelerde oldukça yaygın bir sorundur (9,18). Çalışmalarda kullanılan kriterlere göre değişmekle birlikte, tedaviye uyumsuzluğun genel olarak %20 ile %80 aralığında yer aldığı bildirilmektedir (9). Bununla birlikte birçok çalışmada, TB hastalarında tedaviyi terk etme ve tamamlama ile ilgili verilerin tedaviye uyumu belirlemek için kullanıldığı dikkati çekmektedir. DSÖ tarafından tedaviyi terk etme, TB tedavisine ardışık olarak iki ay veya daha fazla ara verilmesi şeklinde tanımlanmaktadır (19). Çalışmalarda hastalarda tedaviyi terk etmenin %5,5 ile %23 aralığında olduğu ve tedavinin idame döneminde arttığı saptanmıştır (14,20-23) Tedaviyi tamamlama ise %38.6 ile %61.7 aralığında değişmektedir (24,25). TB kontrolünde hedef, bütün hastaların öngörülen tedavi süresini tamamlamasını güvenceye alabilmektir (2). Uyum; dinamik, göreceli, karmaşık ve çok boyutlu bir kavram olduğu için belli bir sınıflamaya tabi tutmak oldukça güçtür (26,27). Tablo 1 de görüldüğü gibi TB hastalarında tedaviye uyumu belirlemek için farklı kriterlerden yararlanılmaktadır. Bu kriterler; idrarda İNH metabolitlerinin düzeyi, hasta özbildirimi, sağlık personelinin görüşleri ve hastanın sağlık kontrollerine düzenli gelme durumudur (28-34). Ancak, tedaviye uyumun değerlendirilmesinde bu kriterlerin duyarlılığı değişmektedir. Bir çalışmada İNH tedavisine uyumun objektif olarak değerlendirmesinde, idrar test stripleri kullanmanın etkin ve ucuz bir yöntem olduğu saptanmıştır (29). 76

3 MacIntyre ve arkadaşları (2005) nın çalışmasında ise alanda deneyimli olsalar bile hekim ve hemşire tarafından tedaviye uyumun yetersiz değerlendirildiği ve hasta öz-bildiriminin daha güvenilir olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle, tedaviye uyumun değerlendirilmesinde kullanılan kriterin duyarlılığı gözönünde bulundurulmalıdır (18). TÜBERKÜLOZ TEDAVİSİNE UYUMU ETKİLEYEN FAKTÖRLER Hastalarda TB tedavisine uyum düzeyinin ve etkileyen faktörlerin belirlenmesi, uyumsuzluk riski yüksek olan hastaların tanımlanması, etkin hasta bakımı ve tedavisi için gereklidir. Çalışmalarda birçok faktörün tedaviye uyum ile ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır (9,32). Buna karşın, sosyodemografik ve hastalıkla ilgili değişkenlerin tedaviye uyumu etkilemediğini bildiren çalışmalar da mevcuttur (28,33). Genel olarak TB tedavisine uyumu etkileyen faktörler aşağıdaki başlıklar altında sınıflandırılmıştır. Bunlar; 1. Hastayla ilgili faktörler: Hastalara sağlık personelleri tarafından hastalık ve tedaviyle ilişkili verilen eğitim, tedaviye uyumu artırmakta ve tedaviyi terk etme riskini azaltmaktadır (21, 32, 35-37). Bir çalışmada LTBE gelişen kişilerin kendilerini sağlıklı hissetmelerine karşın ilaç içmek zorunda olmaları ve ilaç içmeyi unutmaları gibi nedenlerle tedaviye uyumsuzluk gösterdikleri bulunmuştur (6). Performans düzeyi yüksek kişiler (38) ile hamilelik veya postpartum döneminde olan kadınlarda tedaviyi tamamlama olasılığının azaldığı ortaya konulmuştur (24). Ayrıca tedaviye uyumsuzluğun; HİV/AİDS hastaları ile inkarserasyon gelişen (1), beslenme durumu iyi, hastalıkla ilişkili semptomları daha az (39) ve akciğer dışı TB tanısı konulan hastalarda daha yaygın olduğu bildirilmiştir (1). Bir başka çalışmada ise öksürük şikayeti olan, hemoptizi gelişmeyen, ailesinde tarama yapılan ve plörezi gelişen hastalarda tedaviye uyumun arttığı belirlenmiştir (9). 2. Tedaviyle ilgili faktörler: Çalışmalarda hepatit, dispepsi, deri döküntüleri ve artralji gibi ilaç yan etkilerinin uyumsuzluk ve tedaviyi terk etme riskini artırdığı bulunmuştur (1, 2, 15, 19, 21, 24, 40). Hastaların çoğunluğunda (%86) TB tedavisine bağlı yan etkiler geliştiği için genel olarak uyumsuzluk riski yüksektir (19). Başka çalışmalarda TB tedavi süresi uzadıkça uyumun zorlaştığı (1, 2, 6, 41, 42), tedavi şekli (ilaçların dozu, sıklığı) (43) ve hekimin tedavi programına karar verirken hastasının görüşlerini almasının tedaviyi tamamlamayı etkilediği saptanmıştır (40). Bunun yanı sıra, hastalık tanısı konulan sağlık kurumunda tedavi alma imkanı (1), sağlık kurumunun çalışma saatleri (35), ilaç temininde yaşanan sorunlar (29), danışmanlık hizmetleri ve sağlık personeli ile hasta arasındaki iletişimin tedaviye uyumu ve tedaviyi terk etmeyi etkilediği sonucuna ulaşılmıştır (44). Doğrudan Gözetimli Tedavi (DGT) uygulamasının tedaviye uyuma etkisini inceleyen çalışmaların sonuçlarında ise tutarsızlık mevcuttur. Bazı çalışmalarda bu uygulamanın tedaviye uyumu artırdığı ve tedaviyi terk etmeyi azalttığı belirlenirken (36, 44, 45); TB hastalarında DGT ile kendi kendine tedavi arasında sağlık sonuçları açısından anlamlı bir fark olmadığını bildiren çalışmalara da rastlanmaktadır (46-48). Bir çalışmada, sağlık personeli tarafından uygulanan DGT nin çocuklarda uyumu olumlu yönde etkilemesine karşın, yetişkinlerde etkili olmadığı bulunmuştur (34). Nyamathi ve arkadaşlarının çalışmasında ise hemşirelerin vaka yönetimi uygulamasının TB tedavisine uyumu artırdığı belirlenmiştir (49). 3. Yaşam şekliyle ilgili faktörler: Genellikle göçmenlerde (50), işsizlerde, mahkumlarda, fiziksel sınırlılıklara sahip ve evsiz olan kişilerde tedaviye uyumsuzluk daha yaygındır (19,51). Yapılan çalışmalarda, hastaların tedavi merkezine ulaşımla ilgili yaşadığı sorunların tedaviyi terk etme riskini artırdığı bulunmuştur (23). 4. Sosyodemografik faktörler: Çalışmalarda yaşın tedaviye uyuma etkisi ile ilgili farklı sonuçlar elde edilmiştir. Birçok çalışmada gençlerde tedaviye uyumun ve tedavi başarısının arttığı, tedaviyi terk etmenin azaldığı belirlenmiştir (9, 14, 23, 36, 40). Buna karşın, gençlerde uyumsuzluğun ve tedaviyi terk etme riskinin daha fazla olduğunu bildiren çalışmalar da mevcuttur (1,24). Bir çalışmada çocukların yetişkinlerden daha fazla tedaviye uyum gösterdiği saptanmıştır (34). Ayrıca; kadınlar (9, 20, 31, 32, 50), öğrenim düzeyi yüksek (52), sosyal güvencesi olan (24), sigara kullanmayan (9, 31), alkol ve madde bağımlılığı olmayan (11, 35, 49, 50, 52), sosyoekonomik durumu iyi (1, 11, 16, 32, 50, 52) ve sosyal desteği yüksek olan hastalarda tedaviye uyumun arttığı ve tedaviyi terk etme riskinin azaldığı saptanmıştır (1, 11, 21, 32). 5. Psikososyal faktörler: Tedaviye uyumu; depresyon, hastalığı inkar etme, sosyal damgalanma korkusu, sağlık inançları, kültürel özellikler, tutumlar, tedavinin maliyeti, tedavi ile ilgili deneyimler, sağlık kurumunda sunulan hizmetlerle ilgili algılar etkilemektedir (25,32,53). Bir Rus çalışmasında TB hastalığının yakınlarla olan ilişkileri, ilgi alanlarını, geleceğe yönelik planları, sosyoekonomik durumu ve yaşam standardını etkilediği, hastalarda sosyal fobinin yaygın görüldüğü bulunmuştur. 77

4 Tablo 1. Tüberküloz tedavisine uyumu inceleyen çalışmalardan örnekler. Çalışma Ülke Örneklem* Yöntem Tanım** Sonuçlar Caceres ve ark. (1) Ailinger ve ark. (28) Szakacs ve ark. (29) Marais ve ark.(30) Lavigne ve ark. (31) Ailinger ve ark. (2) Lertmaharit ve ark. (32) Balbay ve ark. (9) MacIntyre ve ark. (18) Rocha ve ark. (15) Eidlitz- Markus ve ark. (33) Dick ve ark. (34) İspanya N=261 Prospektif Amerika Güney Afrika Güney Afrika Kanada ABD n=153 (LTBE, Latin göçmen) n=301 (HİV pozitif) n=180 (<5 yaş LTBE) n=302 (LTBE) n=53 (LTBE, Latin göçmen) Tayland n=487 Tanımlayıcı Kesitsel Prospektif Kesitsel Açıklayıcı, kesitsel Tanımlayıcı, kesitsel Türkiye n=154 Retrospektif Avustralya n=173 Portekiz n=70 (HİV pozitif) Prospektif, randomize, kontrollü klinik Kesitsel İsrail n=105 (LTBE) Prospektif Güney Afrika n=203 (<15 yaş) n=148 yetişkin Kohort * LTBE: Latent tüberküloz enfeksiyonu. ** İNH: İzoniazid Not: Çalışmalar yıllara göre sıralanmıştır. Uyumsuzluk: 30 gün veya daha fazla tedaviyi terk etme. Uyum: İlaç tedavisini 9 ay düzenli kullanma. Uyum: İdrar test stripleri ile İNH düzeyinin ölçümü. Uyum: İlaç tedavisini 5 ay veya daha fazla düzenli kullanma. Uyum: İlaç tedavisinde toplam dozun %80 inden daha fazlasını alma. Uyum: Tedaviyi tamamlama. Uyumsuzluk: Sağlık kontrollerine gelmeme, telefon ve mektuplara cevap vermeme. Mükemmel uyum: Tedaviye tam olarak uyum gösterme. İyi uyum: Ardışık olarak 2 hafta veya daha az tedaviyi atlama. Kötü uyum: Ardışık olarak 2 haftadan daha fazla tedaviyi atlama. Uyum: İlaç tedavisini düzenli kullanma. Uyumsuzluk: Tedaviyi reddetme veya ardışık olarak en az 2 ay veya 1 yıl içinde 3 ay veya daha fazla sağlık kontrollerine gelmeme. Uyumsuzluk: İdrarda İNH düzeyinin ölçümü, hasta özbildirimi, hekim ve hemşirenin görüşleri. Uyumsuzluk: Haftada 2 den daha fazla sağlık kontrolüne gelmeme. Uyumsuzluk: İdrar renk testi ile İNH düzeyinin ölçümü. Uyum: Tedavinin ilk 6 ayında ilaçların en az %75 ini alma. Uyumsuzluk: %14,9 Uyum: 1. ayda: %84 8. ayda: %34 Uyum: %72 Uyum: %20 Uyum: %72 Uyum: 2. ayda: %98 9. ayda: %72 Mükemmel uyum: %65,7 İyi uyum: %22,8 Kötü uyum: %11,5 Uyum: %65,5 Uyumsuzluk: İdrarda İNH testi: %24 Hasta özbildirimi: %54 Hekim tanılaması: %11 Hemşire tanılaması %7 Uyumsuzluk: %32,9 Uyumsuzluk: %28,5 Genel uyum: %68 Çocuklarda uyum: %73 Yetişkinlerde uyum: %62 78

5 Aynı çalışmada yeni tanı konulan hastaların yarısından fazlası ve kronik TB hastalarının ise sadece üçte biri iyileşeceğinden emin olduğunu, tamamına yakını tedaviyi etkin bulduğunu ve yarısından fazlası tedavisinden memnun olduğunu bildirmiştir (54). İngiltere de yaşayan Afrikalı göçmenlerde yapılan niteliksel çalışmada; hastaların yarısının tanıyı inkar etme eğiliminde olmasına karşın tedaviye iyi uyum gösterdiği, hemşirelerin tedaviye uyum sürecinde çok etkili olduğu ve TB tanısının bazı hastalarda damgalanma hissi yarattığı belirlenmiştir (55). Ayrıca çalışmalarda, sağlık durumunu kötü olarak algılayanlarda tedaviye uyumun arttığı (32), kendini hasta şeklinde algılayan kişilerde ise tedaviyi terk etmenin azaldığı bulunmuştur (11). Güney Afrika da yapılan bir çalışmada, ilacın güvenilirliği ile ilgili inancın tedaviye uyumu etkilediği sonucuna ulaşılmıştır (29). Janmeja ve arkadaşlarının çalışmasında, psikoterapinin tedaviye uyumu artırdığı saptanmıştır (56). Yukarıda sıralanan TB tedavisine uyumu etkileyen faktörler, aynı zamanda birbirleri ile etkileşim halindedir. Uyum, hasta ve hastalıkla ilgili özelliklerin yanı sıra sağlık hizmetlerinden de etkilenmektedir. Bu nedenle, tedaviye uyumsuzluk sadece hastaların sorunu olarak düşünülmemeli ve bu duruma katkıda bulunan çevresel, yapısal ve kurumsal faktörler ile birlikte değerlendirilmelidir (9,27). SONUÇ VE ÖNERİLER TB hastalarında tedaviye uyumsuzluk yaygın ve önemli bir sorundur (27). TB tedavisinin etkinliğini artırabilmek için hastaların tedaviye uyumu değerlendirilmeli, bireysel girişimler planlanmalı ve en erken dönemde uyumsuzluk giderilmelidir (1,49). Hastalarda tedaviye uyumu etkileyen faktörlerin kapsamlı şekilde araştırılması, etkin çözümler üretilmesini sağlayabilir (27,29). Bu amaçla yapılan çalışmalarda uyumu tanılamada kullanılan kriterlerin birbirinden farklı olduğu dikkati çekmektedir. Standart olmayan kriterlerle uyumun değerlendirilmesi ise elde edilen verilerin karşılaştırılabilmesini engellemektedir. Bu nedenle hastalarda tedaviye uyumu değerlendiren geçerli ve güvenilir ölçme araçları geliştirilmelidir (18). Ayrıca, TB tedavisinin yönetimi dinamik bir süreçtir. Bu süreçte genellikle sosyoekonomik sorunlardaki artış ve yakınların tükenmesi tedaviye uyumu etkilediği için uyum düzenli aralıklarla değerlendirilmeli ve sağlık personelleri sadece kendi yargıları ile bir karara varmayarak hastaların da görüşlerini almalıdırlar (17,18,20). TB tedavisine uyumu sağlayabilmek için çok yönlü bir yaklaşım gereklidir (17,51). Bu yaklaşımda; erken tanı ve tedavi (1), hasta merkezli yaklaşım (11), sağlık kurumunda hasta için uygun tedavi zamanının planlanması (19), hastalık ve tedavi hakkında eğitim (19,47), motivasyon ve danışmanlık hizmetlerinin sunulması (50), sosyoekonomik durumu kötü olan hastaların desteklenmesi (16), psikolojik sorunların giderilmesi (54,56), alkol ve madde bağımlılığının tedavisi (35), sosyal destek düzeyinin artırılması (1,11,54), semptom kontrolü ve ilaç yan etkilerinin yönetimi önem taşımaktadır (9,19). Uyumu artırabilmek için tedavi süresini kısaltan yeni ilaçlara gereksinim duyulmaktadır (20). Günümüzde DGTS ve topluma dayalı vaka yönetimi programları ile TB epidemisinin kontrol edilebileceği belirtilmesine karşın (44,45,49), bütün hastalarda her zaman hedeflenen uyum düzeyine ulaşılamaması olasılığı da mevcuttur (15). Bunun için DGT nin özellikle kırsal kesimlerde ve yüksek riskli kişilere, evlerine yakın bir sağlık kurumunda esnek ve uygun şekilde sunulması, destekleme ve ödüllendirme ile hastaların ilaçlarını düzenli almasının teşvik edilmesi, hastanın ve toplumun bakıma dahil edilmesi ve sağlık eğitim kampanyalarının düzenlenmesi önerilmektedir (19,20,22,45,51). Son yıllarda bazı sağlık kurumlarında TB kontrol programlarının etkinliğini artırabilmek için farklı yöntemlerden yararlanılmaktadır. Bu yöntemlerden biri içilen ilaçların düzenli olarak kaydedilmesini sağlayan elektronik ilaç monitörlerinin kullanılmasıdır. Böylece tedaviye uyum doğru şekilde değerlendirilebilmekte ve uyumsuz olan hastalar için danışmanlık, DGT ve tedavi süresinin uzatılması gibi girişimler planlanmaktadır (57). Sonuç olarak, TB tedavisinde sağlık personelinin rolü, sadece tedaviyi gözetimle sınırlı değildir. Tedaviye uyumu artırabilmek için kişiye özel düzenlemeler yapılması ve hasta ile iletişimin geliştirilmesi gereklidir. Sağlık personellerine; TB kontrol programı, hastalara tedaviden önce yan etkilerle ilgili danışmanlık yapma, yan etkilerin zamanında ve uygun şekilde tedavisi ile iletişim tekniklerine yönelik eğitim verilmesi de TB tedavisinin etkinliğini artırabilir (10,19). TB kontrol programlarında hastalığın yayılmasını önleme ve tedavi sürecinin başarılı şekilde tamamlanmasında, sağlık ekibinde yer alan hemşirelere önemli görevler düşmektedir. Hemşireler, hasta ve ailesini ilaçları düzenli kullanmanın tedavi sonuçlarına etkisi konusunda bilgilendirmelidirler (2). Gelecekte daha etkin stratejilerin geliştirilmesi ile hastalarda TB 79

6 tedavisine uyumun istenilen düzeye ulaşacağı düşünülmektedir. KAYNAKLAR 1. Caceres Fde M, Orozco LC. Incidence of and factors for non-compliance to antituberculous treatment. Biomedica. 2007; 27(4): Ailinger RL, Moore JB, Nguyen N, Lasus H. Adherence to latent tuberculosis infection therapy among latino immigrants. Public Health Nurs. 2006; 23(4): Kılıçaslan Z. Dünyada ve Türkiye de tüberküloz. ANKEM Dergisi. 2007; 21(Ek 2): Piersimoni C, Scarparo C. Pulmonary infections associated with non-tuberculous mycobacteria in immunocompetent patients. Lancet Infect Dis. 2008; 8(5): World Health Organization (WHO) Global tuberculosis control: surveillance, planning, financing._who_report,_geneva._(who/htm/t B/ )._http://www.who.int/tb/publications/g lobal_report_[erişim_tarihi:_ ]. 6. Başoğlu ÖK, Atasever A. İzmir ili verem savaşı dispanserlerinde latent tüberküloz enfeksiyonu tedavisi. Akciğer Arşivi. 2005; 1: World Health Organization Regional Office for Europe. Basic statistics from the tuberculosis database:_turkey._2004.http://www.euro.who.int/ tuberculosis/ctryinfo/_databaseextraction?countr y=tur [Erişim tarihi: ]. 8._World_Health_Organization._Core_Health_Indicat ors._2006._http://www.who.int/whosis/database/c ore/core_select_process.cfm?countries=tur&indic ators=tbincidencerate&indicators=tbprevrate [Erişim tarihi: ]. 9. Balbay O, Annakkaya AN, Arbak P, Bilgin C, Erbaş M. Which patients are able to adhere to tuberculosis treatment? A study in a rural area in the Northwest part of Turkey. Jpn J Infect Dis. 2005; 58: Escott S, Walley J. Listening to those on the frontline: lessons for community-based tuberculosis programmes from a qualitative study in Swaziland. Soc Sci Med. 2005; 61(8): Jakubowiak WM, Bogorodskaya EM, Borisov SE, Danilova ID, Lomakina OB, Kourbatova EV. Social support and incentives programme for patients with tuberculosis: experience from the Russian Federation. Int J Tuberc Lung Dis. 2007; 11(11): Kara İH. Tüberküloz: güncel epidemiyoloji ve hastalık yönetimi. Türk Aile Hek Derg 2007; 11(1): World Health Organization. Tuberculosis country profile:_turkey._2006._http://www.who.int/global Atlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/tur.pdf [Erişim tarihi: ]. 14. Bao QS, Du YH, Lu CY. Treatment outcome of new pulmonary tuberculosis in Guangzhou, China : a register-based cohort study. BMC Public Health. 2007; 7: Rocha M, Pereira S, Ferreira L, Barros H. The role of adherence in tuberculosis HIV-positive patients treated in ambulatory regimen. Eur Respir J. 2003; 21(5): Belo MT, Selig L, Luiz RR, Hanson C, Luna AL, Teixeira EG, et al. Choosing incentives to stimulate tuberculosis treatment compliance in a poor county in Rio de Janeiro state, Brazil. Med Sci Monit. 2006; 12(5): PH Sagbakken M, Frich JC, Bjune G. Barriers and enablers in the management of tuberculosis treatment in Addis Ababa, Ethiopia: a qualitative study. BMC Public Health. 2008; 8: MacIntyre CR, Goebel K, Brown GV. Patient knows best: blinded assessment of nonadherence with antituberculous therapy by physicians, nurses, and patients compared with urine drug levels. Prev Med. 2005; 40(1): Awofesoa N. Anti-tuberculosis medication sideeffects constitute major factor for poor adherence to tuberculosis treatment. Bulletin of the World Health Organization. 2008; 86(3): B-D. 20. Daniel OJ, Oladapo OT, Alausa OK. Default from tuberculosis treatment programme in Sagamu, Nigeria. Niger J Med. 2006; 15(1): Tekle B, Mariam DH, Ali A. Defaulting from DOTS and its determinants in three districts of Arsi Zone in Ethiopia. Int J Tuberc Lung Dis. 2002; 6(7): Jombo GT, Peters EJ, Gyuse AN, Nwankon JP. Outcome of directly observed therapy short course (DOTS) regimen in a rural community of the Nigerian Niger Delta. Niger J Med. 2008; 17(1): Shargie EB, Lindtjorn B. Determinants of treatment adherence among smear-positive 80

7 pulmonary tuberculosis patients in Southern Ethiopia. PLoS Med. 2007; 4(2): e Kwara A, Herold JS, Machan JT, Carter EJ. Factors associated with failure to complete isoniazid treatment for latent tuberculosis infection in Rhode Island. Chest. 2008; 133(4): Parsyan AE, Saukkonen J, Barry MA, Sharnprapai S, Horsburgh CR Jr. Predictors of failure to complete treatment for latent tuberculosis infection. J Infect. 2007; 54(3): Kara B. Hemodiyaliz hastalarında tedaviye uyum: çok yönlü bir yaklaşım. Gülhane Tıp Dergisi. 2007; 49(2): Munro SA, Lewin SA, Smith HJ, Engel ME, Fretheim A, Volmink J. Patient adherence to tuberculosis treatment: a systematic review of qualitative research. PLoS Med. 2007; 4(7): e Ailinger RL, Black P, Nguyen N, Lasus H. Predictors of adherence to latent tuberculosis infection therapy in Latino immigrants. J Community Health Nurs. 2007; 24(3): Szakacs TA, Wilson D, Cameron DW, Clark M, Kocheleff P, Muller FJ et al. Adherence with isoniazid for prevention of tuberculosis among HIV-infected adults in South Africa. BMC Infect Dis. 2006; 6: Marais BJ, van Zyl S, Schaaf HS, van Aardt M, Gie RP, Beyers N. Adherence to isoniazid preventive chemotherapy: a prospective community based study. Arch Dis Child. 2006; 91(9): Lavigne M, Rocher I, Steensma C, Brassard P. The impact of smoking on adherence to treatment for latent tuberculosis infection. BMC Public Health. 2006; 6: Lertmaharit S, Kamol-Ratankul P, Sawert H, Jittimanee S, Wangmanee S. Factors associated with compliance among tuberculosis patients in Thailand. J Med Assoc Thai. 2005; 88 (Suppl 4): S Eidlitz-Markus T, Zeharia A, Baum G, Mimouni M, Amir J. Use of the urine color test to monitor compliance with isoniazid treatment of latent tuberculosis infection. Chest. 2003; 123(3): Dick J, Schoeman JH, Mohammed A, Lombard C. Tuberculosis in the community: 1. Evaluation of a volunteer health worker programme to enhance adherence to anti-tuberculosis treatment. Tuber Lung Dis. 1996; 77(3): Culqui DR, Grijalva CG, Reategui Sdel R, Cajo JM, Suarez LA. Predictive factors for noncompliance with tuberculosis treatment in an endemic region of Peru. Rev Panam Salud Publica. 2005; 18(1): Bam TS, Gunneberg C, Chamroonsawasdi K, Bam DS, Aalberg O, Kasland O, et al. Factors affecting patient adherence to DOTS in urban Kathmandu, Nepal. Int J Tuberc Lung Dis. 2006; 10(3): Clark PM, Karagoz T, Apikoglu-Rabus S, Izzettin FV. Effect of pharmacist-led patient education on adherence to tuberculosis treatment. Am J Health Syst Pharm. 2007; 64(5): Fuse ET, Takeda Y, Toyoda E, Mikami A, Kobayashi N, Kudo K. Predictive factors for treatment incompletion in elderly patients with newly diagnosed pulmonary tuberculosis. Kekkaku. 2007; 82(11): McInerney PA, Nicholas PK, Wantland D, Corless IB, Ncama B, Bhengu B, et al. Characteristics of anti-tuberculosis medication adherence in South Africa. Appl Nurs Res. 2007; 20(4): Rennie TW, Bothamley GH, Engova D, Bates IP. Patient choice promotes adherence in preventive treatment for latent tuberculosis. Eur Respir J. 2007; 30(4): Cook PP, Maldonado RA, Yarnell CT, Holbert D. Safety and completion rate of short-course therapy for treatment of latent tuberculosis infection. Clin Infect Dis. 2006; 43(3): Van Zyl S, Marais BJ, Hesseling AC, Gie RP, Beyers N, Schaaf HS. Adherence to antituberculosis chemoprophylaxis and treatment in children. Int J Tuberc Lung Dis. 2006; 10(1): Menzies D, Dion MJ, Francis D, Parisien I, Rocher I, Mannix S et al. In closely monitored patients, adherence in the first month predicts completion of therapy for latent tuberculosis infection. Int J Tuberc Lung Dis. 2005; 9(12): Thiam S, LeFevre AM, Hane F, Ndiaye A, Ba F, Fielding KL, et al. Effectiveness of a strategy to improve adherence to tuberculosis treatment in a resource-poor setting: a cluster randomized controlled trial. JAMA. 2007; 297(4): Ollé-Goig JE, Alvarez J. Treatment of tuberculosis in a rural area of Haiti: directly 81

8 observed and non-observed regimens. The experience of Hospital Albert Schweitzer. Int J Tuberc Lung Dis. 2001; 5(2): Radilla-Chavez P, Laniado-Laborín R. Results of directly observed treatment for tuberculosis in Ensenada, Mexico: not all DOTS programs are created equally. Int J Tuberc Lung Dis. 2007; 11(3): tuberculosis treatment. Respiration. 2005; 72(4): Moulding TS. Viewpoint: adapting to new international tuberculosis treatment standards with medication monitors and DOT given selectively. Trop Med Int Health. 2007; 12(11): Khan MA, Walley JD, Witter SN, Shah SK, Javeed S. Tuberculosis patient adherence to direct observation: results of a social study in Pakistan. Health Policy Plan. 2005; 20(6): Volmink J, Garner P. Directly observed therapy for treating tuberculosis. Cochrane Database Syst Rev. 2007; 4: CD Nyamathi A, Nahid P, Berg J, Burrage J, Christiani A, Aqtash S et al. Efficacy of nurse case-managed intervention for latent tuberculosis among homeless subsamples. Nurs Res. 2008; 57(1): Jaggarajamma K, Sudha G, Chandrasekaran V, Nirupa C, Thomas A, Santha T et al. Reasons for non-compliance among patients treated under Revised National Tuberculosis Control Programme (RNTCP), Tiruvallur district, south India. Indian J Tuberc. 2007; 54(3): Özşeker F, Akkaya E, Dilek İ, Damadoğlu E. Tüberküloz hastalarının tedaviye uyumu (hasta kompliyansı). Solunum Hastalıkları. 2004; 15: Bergel FS, Gouveia N. Frequent return as a novel strategy for tuberculosis treatment adherence. Rev Saude Publica. 2005; 39(6): Berg J, Nyamathi A, Christiani A, Morisky D, Leake B. Predictors of screening results for depressive symptoms among homeless adults in Los Angeles with latent tuberculosis. Res Nurs Health. 2005; 28(3): Sukhova EV, Sukhov VM, Kornev AV. The specific features of an attitude of patients with pulmonary tuberculosis towards disease. Probl Tuberk Bolezn Legk. 2006; 5: Nnoaham KE, Pool R, Bothamley G, Grant AD. Perceptions and experiences of tuberculosis among African patients attending a tuberculosis clinic in London. Int J Tuberc Lung Dis. 2006; 10(9): Janmeja AK, Das SK, Bhargava R, Chavan BS. Psychotherapy improves compliance with 82

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TÜBERKÜLOZ

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TÜBERKÜLOZ DÜNYADA VE TÜRKİYE DE TÜBERKÜLOZ Esra Nurlu Temel Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD. KASIM 2015 Isparta Tüberküloz çok eski çağlardan beri bilinen

Detaylı

UNAIDS Dünya AIDS Günü Raporu 2011

UNAIDS Dünya AIDS Günü Raporu 2011 UNAIDS Dünya AIDS Günü Raporu 2011 AIDS Epidemisinin Küresel Özeti 2010 HIV ile yaşayan sayısı Toplam Yetişkin Kadın Çocuk (

Detaylı

TÜBERKÜLOZUN MOLEKÜLER TANISINDA GÜNCEL DURUM

TÜBERKÜLOZUN MOLEKÜLER TANISINDA GÜNCEL DURUM TÜBERKÜLOZUN MOLEKÜLER TANISINDA GÜNCEL DURUM Doç. Dr. Alpaslan Alp Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Dünya Sağlık Örgütü 2009 Yılı Raporu Aktif tüberkülozlu hasta

Detaylı

İlaç Direncinin Saptanmasında Güncel Moleküler Yöntemler. O. Kaya Köksalan Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü (DETAE) İstanbul Üniversitesi

İlaç Direncinin Saptanmasında Güncel Moleküler Yöntemler. O. Kaya Köksalan Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü (DETAE) İstanbul Üniversitesi İlaç Direncinin Saptanmasında Güncel Moleküler Yöntemler O. Kaya Köksalan Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü (DETAE) İstanbul Üniversitesi TB solunum yoluyla bulaşan önlenebilir bir hastalıktır Bulaşları

Detaylı

TÜBERKÜLOZ SÜRVEYANS ÇALIŞMALARINA PRATİK YAKLAŞIM ve ÖNEMİ

TÜBERKÜLOZ SÜRVEYANS ÇALIŞMALARINA PRATİK YAKLAŞIM ve ÖNEMİ 21. Yüzyılda Tüberküloz Sempozyumu ve II. Tüberküloz Laboratuvar Tanı Yöntemleri Kursu, Samsun TÜBERKÜLOZ SÜRVEYANS ÇALIŞMALARINA PRATİK YAKLAŞIM ve ÖNEMİ Prof. Dr. Yıldız PEKŞEN Ondokuz Mayıs Üniversitesi,

Detaylı

Ayşe YÜCE Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD.

Ayşe YÜCE Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD. TÜRKİYE DE TÜBERKÜLOZUN DURUMU Ayşe YÜCE Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD. DSÖ Küresel Tüberküloz Kontrolü 2010 Raporu Dünya için 3 büyük tehlikeden

Detaylı

Yaygın İlaç Dirençli Tüberküloz (YİD-TB)

Yaygın İlaç Dirençli Tüberküloz (YİD-TB) Şeref ÖZKARA Atatürk Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi, ANKARA ÖZET Yaygın ilaç dirençli tüberküloz (YİD-TB), Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Görev Grubu tarafından Ekim 2006

Detaylı

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER Doç.Dr. Belgüzar Kara*, Özge KILIÇ** *GATA Hemşirelik Yüksekokulu, **GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları

Detaylı

Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık

Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık Hastaların Tedaviye Uyumunu ve Sağlık Sisteminde Kalmasını Artırıcı Önlemler Prof. Dr. Dilara İnan 26.12.2015 İstanbul HIV hastasının takipte kalması, HIV hastalığının sonuçlarını hem bireysel hem toplumsal

Detaylı

HIV/AIDS epidemisinde neler değişti?

HIV/AIDS epidemisinde neler değişti? HIV/AIDS epidemisinde neler değişti? Dr. Gülşen Mermut Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji ABD EKMUD İzmir Toplantıları - 29.12.2015 Sunum Planı Dünya epidemiyolojisi

Detaylı

Tüberküloz Hastalarının Tedaviye Uyumu (Hasta Kompliyansı)

Tüberküloz Hastalarının Tedaviye Uyumu (Hasta Kompliyansı) Tüberküloz Hastalarının Tedaviye Uyumu (Hasta Kompliyansı) Ferhan ÖZŞEKER, Esen AKKAYA, İlknur DİLEK, Ebru DAMADOĞLU SSK Süreyyapaşa Göğüs Kalp ve Damar Hastalıkları Eğitim Hastanesi, İSTANBUL ÖZET Tüberküloz

Detaylı

ÜLKEM ZDE ÇOK LACA D RENÇL TÜBERKÜLOZ EP DEM YOLOJ S

ÜLKEM ZDE ÇOK LACA D RENÇL TÜBERKÜLOZ EP DEM YOLOJ S ÜLKEM ZDE ÇOK LACA D RENÇL TÜBERKÜLOZ EP DEM YOLOJ S Doç.Dr. Kemal TAHAO LU Süreyyapafla Gö üs Hastal klar ve Gö üs Cerrahisi Merkezi, STANBUL Çok laca Dirençli Tüberküloz (Ç D TB) ile ilgili gerek ülkemizde

Detaylı

KANITA DAYALI TIP Yrd. Doç. Dr. Yasemin ÇAYIR Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği AD

KANITA DAYALI TIP Yrd. Doç. Dr. Yasemin ÇAYIR Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği AD KANITA DAYALI TIP Yrd. Doç. Dr. Yasemin ÇAYIR Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği AD 1 Soğuk su içmeyi engelleyerek soğuk algınlığını önleyebilir miyiz? Vitamin C vererek gribi önleyebilir

Detaylı

Çok ilaca dirençli tüberküloz tedavisinde cerrahinin yeri. Dr. Kemal Tahaoğlu Antalya 2007

Çok ilaca dirençli tüberküloz tedavisinde cerrahinin yeri. Dr. Kemal Tahaoğlu Antalya 2007 Çok ilaca dirençli tüberküloz tedavisinde cerrahinin yeri Dr. Kemal Tahaoğlu Antalya 2007 Tüberküloz tedavisinin tarihçesi İkinci Yüzyıl İstirahat, Diyet Öksürüğün önlenmesi Onsekizinci Yüzyıl Kır havası

Detaylı

Prof. Dr. Ayşe Yüce. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD Nisan-2014

Prof. Dr. Ayşe Yüce. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD Nisan-2014 Prof. Dr. Ayşe Yüce Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji AD Nisan-2014 1 Global Tuberculosis Report 2013, World Health Organization 2 Kötü sosyo-ekonomik

Detaylı

TÜBERKÜLOZ EPİDEMİYOLOJİSİ. Dr. Şükran KÖSE

TÜBERKÜLOZ EPİDEMİYOLOJİSİ. Dr. Şükran KÖSE TÜBERKÜLOZ EPİDEMİYOLOJİSİ Dr. Şükran KÖSE Nisan 2015 http://www.pbs.org// Global tuberculosis report 2014 Tüberküloz dünyanın en ölümcül bulaşıcı hastalıklarından biri olmaya devam etmektedir 2013 yılında

Detaylı

Mental sağlığın korunmasında etkili faktörler. Prof. Dr. Zeynep Oşar Siva İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi

Mental sağlığın korunmasında etkili faktörler. Prof. Dr. Zeynep Oşar Siva İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Mental sağlığın korunmasında etkili faktörler Prof. Dr. Zeynep Oşar Siva İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Diyabetlilerin önemli bir kısmında bulunan psikolojik bozukluklar çoğu zaman gözardı edilmekte ve

Detaylı

Ýzmir de Saðlýk Çalýþanlarý Arasýnda Tüberküloz Hastalýðý Riski: Tüberküloz Meslek Hastalýðý Olarak Kabul Edilebilir mi?

Ýzmir de Saðlýk Çalýþanlarý Arasýnda Tüberküloz Hastalýðý Riski: Tüberküloz Meslek Hastalýðý Olarak Kabul Edilebilir mi? ARAÞTIRMALAR Ýzmir de Saðlýk Çalýþanlarý Arasýnda Tüberküloz Hastalýðý Riski: Tüberküloz Meslek Hastalýðý Olarak Kabul Edilebilir mi? Oðuz Kýlýnç 1, Eyüp Sabri Uçan 1, Aydan Çakan 2, Hülya Ellidokuz 3,

Detaylı

Tüberküloz kontrol programı kapsamında il değerlendirmesi

Tüberküloz kontrol programı kapsamında il değerlendirmesi doi 10.5578/tt.7899 Geliş Tarihi/Received: 05.04.2014 Kabul Ediliş Tarihi/Accepted: 07.08.2014 KLİNİK ÇALIŞMA RESEARCH ARTICLE Tüberküloz kontrol programı kapsamında il değerlendirmesi Tarkan ÖZDEMİR 1

Detaylı

Diyarbakır ilinde tüberküloz insidansını etkileyen faktörler

Diyarbakır ilinde tüberküloz insidansını etkileyen faktörler Diyarbakır ilinde tüberküloz insidansını etkileyen faktörler Abdullah Çetin TANRIKULU 1, Abdurrahman ABAKAY 2, Özlem ABAKAY 3, Adil ALP 4 1 Kafkas Üniversitesi Tıp Fakültesi, Göğüs Hastalıkları Anabilim

Detaylı

Yoğun Bakım Ünitesinde Gelişen Kandida Enfeksiyonları ve Mortaliteyi Etkileyen Risk Faktörleri

Yoğun Bakım Ünitesinde Gelişen Kandida Enfeksiyonları ve Mortaliteyi Etkileyen Risk Faktörleri Yoğun Bakım Ünitesinde Gelişen Kandida Enfeksiyonları ve Mortaliteyi Etkileyen Risk Faktörleri Emel AZAK, Esra Ulukaya, Ayşe WILLKE Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi, Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik

Detaylı

Viral Hepatitlerin Epidemiyolojisi ve Hastalık Yükü. Prof.Dr. Hande HARMANCI Global Hepatit Programı

Viral Hepatitlerin Epidemiyolojisi ve Hastalık Yükü. Prof.Dr. Hande HARMANCI Global Hepatit Programı Viral Hepatitlerin Epidemiyolojisi ve Hastalık Yükü Prof.Dr. Hande HARMANCI Global Hepatit Programı Giriş Sarılık salgınları 5. yy'dan bu yana bildirilmektedir Bu virüs grubu (A - E) global halk sağlığı

Detaylı

Tedavi Uyum. Alper Şener Onsekiz Mart Üniversitesi Tıp Fakültesi Çanakkale

Tedavi Uyum. Alper Şener Onsekiz Mart Üniversitesi Tıp Fakültesi Çanakkale Tedavi Uyum Alper Şener Onsekiz Mart Üniversitesi Tıp Fakültesi Çanakkale SGK SUT Güncellemeler ECZANE İlaç temini Sisteme kayıt Reçetenin muadille değişimi HASTA UYUM HEKİM Tedavi kararı Günlük aktivite

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne

AKILCI İLAÇ KULLANIMI. Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne AKILCI İLAÇ KULLANIMI Dr. M. Bülent Sönmez 9. Ulusal Alkol ve Madde Bağımlılığı Kongresi 10-12 Aralık 2015, Edirne AKILCI İLAÇ KULLANIMI Akılcı İlaç Kullanımı tanımı ilk defa 1985 yılında Dünya Sağlık

Detaylı

BİRİNCİ BASAMAKTA DİYABETİK AYAK İNFEKSİYONLARI EPİDEMİYOLOJİSİ VE ÖNEMİ. Doç. Dr. Serap Çifçili Marmara Üniversitesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı

BİRİNCİ BASAMAKTA DİYABETİK AYAK İNFEKSİYONLARI EPİDEMİYOLOJİSİ VE ÖNEMİ. Doç. Dr. Serap Çifçili Marmara Üniversitesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı BİRİNCİ BASAMAKTA DİYABETİK AYAK İNFEKSİYONLARI EPİDEMİYOLOJİSİ VE ÖNEMİ Doç. Dr. Serap Çifçili Marmara Üniversitesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı BİRİNCİ BASAMAKTA GÜNCEL DURUM > 6330 Aile Sağlığı Merkezi

Detaylı

İnfertilite ile depresyon ve anksiyete ilişkisi

İnfertilite ile depresyon ve anksiyete ilişkisi İnfertilite ile depresyon ve anksiyete ilişkisi Y R D. D O Ç. D R. M İ N E İ S L İ M Y E TA Ş K I N B A L I K E S İ R Ü N İ V E R S İ T E S I TIP FA K Ü LT E S İ K A D I N H A S TA L I K L A R I V E D

Detaylı

Muzaffer Fincancı İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Muzaffer Fincancı İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi Muzaffer Fincancı İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi HIV infeksiyonlu hastalarda tüberküloz sıklığı İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi 212 HIV infeksiyonlu hasta - 8 Akciğer tüberkülozu - 4

Detaylı

TÜTÜN ÜRÜNLERİ ÜZERİNDEKİ VERGİYİ ARTIRMAK

TÜTÜN ÜRÜNLERİ ÜZERİNDEKİ VERGİYİ ARTIRMAK TÜTÜN ÜRÜNLERİ ÜZERİNDEKİ VERGİYİ ARTIRMAK Doç. Dr. S. Erhan DEVECİ 9 Haziran 2010 - Elazığ Sunum Planı - Konunun önemi - Vergi ve fiyatlar ile ilgili ulusal stratejik planlar - Verginin artırılması sonucu

Detaylı

EK: 1 68. VEREM EĞĠTĠM VE PROPAGANDA HAFTASI BĠLGĠ NOTU (04-10 Ocak 2014)

EK: 1 68. VEREM EĞĠTĠM VE PROPAGANDA HAFTASI BĠLGĠ NOTU (04-10 Ocak 2014) EK: 1 68. VEREM EĞĠTĠM VE PROPAGANDA HAFTASI BĠLGĠ NOTU (04-10 Ocak 2014) VEREM EĞĠTĠM VE PROPAGANDA HAFTASI Verem Eğitim ve Propaganda Haftası 1947 yılında kutlanmaya başlamıştır. Her yıl Ocak ayının

Detaylı

Türkiye'de Yıllara Göre Yeni Verem Hasta Sayıları. 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2007 Yıllar

Türkiye'de Yıllara Göre Yeni Verem Hasta Sayıları. 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2007 Yıllar Verem Haftası etkinlikleri çerçevesinde Akkuş İlçe Sağlık Grup Başkanımız Dr. Mustafa AKDOĞAN 18/01/2010 tarihinde ilçemizde çalışan din adamları ve halka yönelik verem hastalığı ile ilgili çeşitli bilgiler

Detaylı

Sağlık Bakımıyla İlişkili İnfeksiyonların Epidemiyolojisinde Temel Tanımlar

Sağlık Bakımıyla İlişkili İnfeksiyonların Epidemiyolojisinde Temel Tanımlar Sağlık Bakımıyla İlişkili İnfeksiyonların Epidemiyolojisinde Temel Tanımlar Dr. Alpay AZAP Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikr. AD. Epidemiyoloji Nedir? Sağlıkla ilgili

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI VEREM EĞİTİM VE PROPAGANDA HAFTASI Geleneksel olarak her yıl Ocak ayının ilk Pazar gününden

Detaylı

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ

DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ DÜNYADA VE TÜRKİYE DE ANNE ÖLÜMLERİ Dr. İbrahim PADIR İstanbul, 2015 Kavramlar ve Tanımlar Gebeliğe bağlı ölüm, bir kadının gebelik süresince, doğumda ya da gebeliğin sonlanmasından sonraki 42 gün içinde

Detaylı

KANSER İSTATİSTİKLERİ

KANSER İSTATİSTİKLERİ 1 KANSER İSTATİSTİKLERİ Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından biridir. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk sağlığı sorunudur. Tanı olanaklarının gelişmesi ve

Detaylı

stanbul Eyüp Verem Sava Dispanserinde Tüberküloz Hastalarının Tedavi Sonuçları ve Bu Sonuçları Etkileyen Faktörler

stanbul Eyüp Verem Sava Dispanserinde Tüberküloz Hastalarının Tedavi Sonuçları ve Bu Sonuçları Etkileyen Faktörler ARAŞTIRMA / Original Article TÜBERKÜLOZ / Tuberculosis Toraks Dergisi 2007; 8(1): 31-36 stanbul Eyüp Verem Sava Dispanserinde Tüberküloz Hastalarının Tedavi Sonuçları ve Bu Sonuçları Etkileyen Faktörler

Detaylı

Hemşireliğin Kayıtlara Yansıyan Yüzü

Hemşireliğin Kayıtlara Yansıyan Yüzü Hemşireliğin Kayıtlara Yansıyan Yüzü Yaşam başlangıcından ölümüne kadar, sağlık ve hastalık durumunu anlama, uygun girişimleri planlayarak sorunu çözme sorumluluğuna sahip olan hemşirelik; insanı ele alan

Detaylı

Akut Hepatit C Tedavisi. Dr. Dilara İnan Akdeniz ÜTF, İnfeksiyon Hastalıkları ve Kl. Mikr AD, Antalya

Akut Hepatit C Tedavisi. Dr. Dilara İnan Akdeniz ÜTF, İnfeksiyon Hastalıkları ve Kl. Mikr AD, Antalya Akut Hepatit C Tedavisi Dr. Dilara İnan Akdeniz ÜTF, İnfeksiyon Hastalıkları ve Kl. Mikr AD, Antalya HCV DSÖ verilerine göre tüm dünya nüfusunun %3 ü (yaklaşık 170 milyon kişi) HCV ile infekte. İnsidans;

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI VEREM (TÜBERKÜLOZ) NEDİR? Verem hastalığı; verem mikrobunun solunum yolu ile alınmasıyla oluşan bulaşıcı bir

Detaylı

HASTA VE AİLE EĞİTİMİNİN ETKİNLİĞİNİ BELİRLEME İLKAY AKSOY GÜLHANE ASKERİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM HASTANESİ

HASTA VE AİLE EĞİTİMİNİN ETKİNLİĞİNİ BELİRLEME İLKAY AKSOY GÜLHANE ASKERİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM HASTANESİ HASTA VE AİLE EĞİTİMİNİN ETKİNLİĞİNİ BELİRLEME İLKAY AKSOY GÜLHANE ASKERİ TIP FAKÜLTESİ EĞİTİM HASTANESİ KONU BAŞLIKLARI Hemşirenin eğitici rolü ve iletişim Hasta ve aile eğitimi Hasta eğitiminin

Detaylı

Dünyada ve Türkiyede Hepatit B ve Hepatit C Epidemiyolojisi. Dr Meral Sönmezoğlu Yeditepe Üniversitesi Hastanesi

Dünyada ve Türkiyede Hepatit B ve Hepatit C Epidemiyolojisi. Dr Meral Sönmezoğlu Yeditepe Üniversitesi Hastanesi Dünyada ve Türkiyede Hepatit B ve Hepatit C Epidemiyolojisi Dr Meral Sönmezoğlu Yeditepe Üniversitesi Hastanesi EKMUD İstanbul Günleri 1 Mart 2016 Kronik hepatit B ve C Kronik hepatit B ve C dünyada önemli

Detaylı

TÜRKİYE DE HASTA UYUMU VE SORUNLAR

TÜRKİYE DE HASTA UYUMU VE SORUNLAR TÜRKİYE DE HASTA UYUMU VE SORUNLAR 51. Ulusal Diyabet Kongresi 22-25 Nisan Antalya Dr. İlhan TARKUN Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Endokrinoloji ve Metabolizma Bilim Dalı Sağlık sistemi ve sağlık sunucuları

Detaylı

[Tıp Eğitiminde HIV/AIDS Üzerine Savunuculuk Projesi]

[Tıp Eğitiminde HIV/AIDS Üzerine Savunuculuk Projesi] [TıpEğitimindeHIV/AIDSÜzerineSavunuculuk Projesi] [HIV/AIDSkonusundaTıpEğitimiiçerisindeMüfredatÖnerileri] [AuthorName] ÖZET [TıpMüfredatıiçerisindeHIV/AIDS intıbbi,sosyal,etiketkileşimlerivebunun yanındahastahaklarıvehastayayaklaşımkonularındasadecebilgianlamında

Detaylı

(Hastane Kökenli) SAĞLIK HİZMETİ İLİŞKİLİ İNFEKSİYONLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE RİSK FAKTÖRLERİ

(Hastane Kökenli) SAĞLIK HİZMETİ İLİŞKİLİ İNFEKSİYONLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE RİSK FAKTÖRLERİ (Hastane Kökenli) SAĞLIK HİZMETİ İLİŞKİLİ İNFEKSİYONLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ VE RİSK FAKTÖRLERİ Dr Vildan AVKAN-OĞUZ Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi İnfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji

Detaylı

Over Kanseri Taraması ve İngiliz Grubu Over Kanseri Tarama Çalışması

Over Kanseri Taraması ve İngiliz Grubu Over Kanseri Tarama Çalışması Over Kanseri Taraması ve İngiliz Grubu Over Kanseri Tarama Çalışması Ovarian cancer screening and mortality in the UK Collaborative Trial of Ovarian Cancer Screening (UKCTOCS): a randomised controlled

Detaylı

Başlık: Yanık Olgularında Enfeksiyon Gelişim Nedenleri ve Enfeksiyonların Önlenmesi Üzerine Yapılan Çalışmalar

Başlık: Yanık Olgularında Enfeksiyon Gelişim Nedenleri ve Enfeksiyonların Önlenmesi Üzerine Yapılan Çalışmalar Başlık: Yanık Olgularında Enfeksiyon Gelişim Nedenleri ve Enfeksiyonların Önlenmesi Üzerine Yapılan Çalışmalar Amaç : Bu derlemenin amacı, yanıklı olguların tedavisi surecinde gelişen enfeksiyonların tanımı,

Detaylı

Hastane İnfeksiyonlarının İzlemi ve Değerlendirilmesi

Hastane İnfeksiyonlarının İzlemi ve Değerlendirilmesi Hastane İnfeksiyonlarının İzlemi ve Değerlendirilmesi Prof. Dr. Hakan Leblebicioğlu Sürveyans; bir toplulukta sürekli, sistematik ve aktif olarak bir hastalıkla ve bu hastalığın oluşma riskini artıran

Detaylı

Ayşe Devrim Başterzi. Son iki senedir ilaç endüstrisi ve STO ile araştırmacı, danışman ya da konuşmacı olarak herhangi bir çıkar çatışmam yoktur.

Ayşe Devrim Başterzi. Son iki senedir ilaç endüstrisi ve STO ile araştırmacı, danışman ya da konuşmacı olarak herhangi bir çıkar çatışmam yoktur. Ayşe Devrim Başterzi Son iki senedir ilaç endüstrisi ve STO ile araştırmacı, danışman ya da konuşmacı olarak herhangi bir çıkar çatışmam yoktur. Epidemiyoloji ve eğitim mi? Eğitim ve epidemiyoloji mi?

Detaylı

DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ - STANDART TÜBERKÜLOZ TEDAVİSİ, Haziran 2004, Gözden geçirme STAG tarafından onaylanmıştır. (Çeviri: Şeref Özkara)

DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ - STANDART TÜBERKÜLOZ TEDAVİSİ, Haziran 2004, Gözden geçirme STAG tarafından onaylanmıştır. (Çeviri: Şeref Özkara) DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ - STANDART TÜBERKÜLOZ TEDAVİSİ, Haziran 2004, Gözden geçirme STAG tarafından onaylanmıştır. (Çeviri: Şeref Özkara) 4. STANDART TEDAVİ REJİMLERİ 4.1 Bölümün konusu Bu bölüm, değişik

Detaylı

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü 10 Ekim 2014 nbilir@hacettepe.edu.tr Sunum Planı Sağlık Hizmetlerinin Gelişmesi

Detaylı

Güncel Verilerle Prostat Kanseri Taranmalı mı? Dr. Bülent Akdoğan Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi Üroloji Anabilim Dalı

Güncel Verilerle Prostat Kanseri Taranmalı mı? Dr. Bülent Akdoğan Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi Üroloji Anabilim Dalı Güncel Verilerle Prostat Kanseri Taranmalı mı? Dr. Bülent Akdoğan Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi Üroloji Anabilim Dalı 4 Nisan 2014 TESTOSTERON ETKĠSĠ PCa erken tanısı Şüpheli rektal muayene ve/veya

Detaylı

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI 1. Sorunun öneminin saptanması Pnömokonyoz ülkemizde en sık görülen mesleki akciğer hastalıklarından biri olup, önlenebilir meslek hastalıklarının başında gelmektedir.

Detaylı

TUĞBA YARDIMCI YARDIMCI DOÇENT

TUĞBA YARDIMCI YARDIMCI DOÇENT TUĞBA YARDIMCI YARDIMCI DOÇENT E-Posta Adresi : tugbayardimci@hotmail.com Telefon (İş) : 3682715588 Telefon (Cep) : Faks : Adres : Sinop Üniversitesi Sağlık Yüksekokulu Hemşirelik Bölümü/Sinop Öğrenim

Detaylı

KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ. Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi

KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ. Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi İçerik Yaşam kalitesi kavramı Kanser hastalarının bilgi gereksinimleri

Detaylı

İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinde İşyeri Hemşireliği. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.

İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinde İşyeri Hemşireliği. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu. İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinde İşyeri Hemşireliği Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.tr Kültür, inanç Fiziksel çevre SAĞLIK Yaşam koşulları Ekonomik

Detaylı

PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ. Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği

PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ. Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği PERİNATOLOJİ ve ÖNLENEBİLİR ANNE ÖLÜMLERİ Dr. Şevki ÇELEN ZTB Kadın Sağlığı EAH Perinatoloji Kliniği Perinatoloji Yüksek riskli gebelik Maternal ve fetal sağlığı tehdit eden, mortalite ve morbidite olasılığını

Detaylı

Verem Eğitim ve Propaganda Haftası

Verem Eğitim ve Propaganda Haftası TÜRKİYE ULUSAL VEREM SAVAŞI DERNEKLERİ FEDERASYONU TUVSDF www.verem.org.tr Verem Eğitim ve Propaganda Haftası (Her yılın ilk haftası) TÜRKİYE ULUSAL VEREM SAVAŞI DERNEKLERİ FEDERASYONU Kuruluş: 1948 Ord.Prof.Dr.Tevfik

Detaylı

Birinci Basamak Hekimlerinin Akciğer Tüberkülozu Konusunda Bilgi, Tutum ve Davranışları ile Tedavi Yaklaşımları #

Birinci Basamak Hekimlerinin Akciğer Tüberkülozu Konusunda Bilgi, Tutum ve Davranışları ile Tedavi Yaklaşımları # Birinci Basamak Hekimlerinin Akciğer Tüberkülozu Konusunda Bilgi, Tutum ve Davranışları ile Tedavi Yaklaşımları # S. Erhan DEVECİ*, Teyfik TURGUT**, Yasemin AÇIK*, Figen DEVECİ**, M. Hamdi MUZ** * Fırat

Detaylı

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h)

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Sağlık Sisteminde Karışıklığa Yol Açabilecek Gelişmeler Bekleniyor Sağlık harcamalarında kısıtlama (dünya

Detaylı

ÇOCUKLULARDA TÜBERKÜLOZ

ÇOCUKLULARDA TÜBERKÜLOZ ÇOCUKLULARDA TÜBERKÜLOZ FR-HYE-04-418-04 Tüberküloz (Verem) hastalığı nedir? Tıpta tüberküloz olarak adlandırılan verem hastalığına halk arasında ince hastalık da denmektedir. Tüberküloz, asıl olarak akciğerlerde

Detaylı

(İnt. Dr. Doğukan Danışman)

(İnt. Dr. Doğukan Danışman) (İnt. Dr. Doğukan Danışman) *Amaç: Sigara ve pankreas kanseri arasında doz-yanıt ilişkisini değerlendirmek ve geçici değişkenlerin etkilerini incelemektir. *Yöntem: * 6507 pankreas olgusu ve 12 890 kontrol

Detaylı

DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU. Dahili Servisler

DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU. Dahili Servisler DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Dahili Servisler Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHP) Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), her 10 çocuktan birinde görülmesi, ruhsal, sosyal

Detaylı

Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı, Diyarbakır. Göğüs Hastalıkları Hastanesi, Diyarbakır

Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı, Diyarbakır. Göğüs Hastalıkları Hastanesi, Diyarbakır 16 Dicle Tıp Derg / Dicle Med J A. Abakay ve ark. Cilt/Vol 37, No 1, 16-20 ÖZGÜN ARAŞTIRMA / ORIGINAL RESEARCH Tüberküloz hastalarında aile içi temas taraması yeterli midir? Köy taraması sonuçları Is household

Detaylı

Çocuk ve kadın tüberkülozlu olguların saptanmasında temaslı taramasının önemi; İstanbul da retrospektif bir olgu-kontrol çalışması

Çocuk ve kadın tüberkülozlu olguların saptanmasında temaslı taramasının önemi; İstanbul da retrospektif bir olgu-kontrol çalışması Çocuk ve kadın tüberkülozlu olguların saptanmasında temaslı taramasının önemi; İstanbul da retrospektif bir olgu-kontrol çalışması Zeki KILIÇASLAN, Ayşenur AMASYA, Çağlar ÇUHADAROĞLU İstanbul Üniversitesi

Detaylı

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ Gösterge Adı Gebe Tespit Oranı (Yüzde) Gebelik sürecindeki riskli durumlarla ilgili oluşabilecek sorunları en aza indirmek için gebe sayısının tespit edilmesidir. İlgili

Detaylı

Hemşirelerin Hasta Hakları Konusunda Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi

Hemşirelerin Hasta Hakları Konusunda Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi Sağlık Akademisyenleri Dergisi 2014; 1(2):141-145 ISSN: 2148-7472 ARAŞTIRMA / RESEARCH ARTICLE Hemşirelerin Hasta Hakları Konusunda Bilgi Düzeylerinin Değerlendirilmesi Assessıng Nurses Level of Knowledge

Detaylı

Türkiye Ulusal Verem Savaşı Dernekleri Federasyonu. Tüberküloz Tedavisinde DOĞRUDAN GÖZETİMLİ TEDAVİ (DGT)

Türkiye Ulusal Verem Savaşı Dernekleri Federasyonu. Tüberküloz Tedavisinde DOĞRUDAN GÖZETİMLİ TEDAVİ (DGT) Türkiye Ulusal Verem Savaşı Dernekleri Federasyonu Tüberküloz Tedavisinde DOĞRUDAN GÖZETİMLİ TEDAVİ (DGT) Ankara, Kasım 2002 Yazanlar: Şeref Özkara*, Seren Arpaz**, Süha Özkan***, Zafer Aktaş*, Osman Örsel*,

Detaylı

Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü. Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu

Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü. Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Güvenlik Kurumu Diyabetik Ayağa Nasıl Bakıyor? Sağlık Bakanlığı Görüşü Prof. Dr. Nurhan İNCE Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Anahtar Gerçekler 2014 yılı, 18 yaş üzeri yetişkinlerde

Detaylı

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ

EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ EK-7 KORUYUCU HİZMET GÖSTERGELERİ Gösterge Adı Gebe Tespit Oranı (Yüzde) Gebelik sürecindeki riskli durumlarla ilgili oluşabilecek sorunları en aza indirmek için gebe sayısının tespit edilmesidir. İlgili

Detaylı

TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ

TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ TOPLUMU TANIMA VE EKİP ÇALIŞMASI YARD. DOÇ. DR. NALAN AKIŞ Amaç Bu dersin sonunda öğrenciler, sağlık hizmeti verecekleri toplumu tanımanın önemi konusunda bilgi sahibi olacaklardır. ÖĞRENİM HEDEFLERİ Bu

Detaylı

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker****

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** *Fulya Acıbadem Hastanesi Sorumlu Hemşire, **Fulya Acıbadem Hastanesi Yoğun Bakım Sorumlu

Detaylı

Ankilozan Spondilit BR.HLİ.065

Ankilozan Spondilit BR.HLİ.065 Gençlerde Bel Ağrısına Dikkat! Bel ağrısı tüm dünyada oldukça yaygın bir problem olup zaman içinde daha sık görülmektedir. Erişkin toplumun en az %10'unda çeşitli nedenlerle gelişen kronik bel ağrıları

Detaylı

PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ*

PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ* İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri 25 TÜRKİYE DE SIK KARŞILAŞILAN PSİKİYATRİK HASTALIKLAR Sempozyum Dizisi No:62 Mart 2008 S:25-30 PSİKİYATRİK BOZUKLUKLARIN EPİDEMİYOLOJİSİ*

Detaylı

TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ. Uz Dr Nil Banu PELİT

TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ. Uz Dr Nil Banu PELİT TRANSFÜZYON EKİBİ VE HASTANE TRANSFÜZYON KOMİTELERİ Uz Dr Nil Banu PELİT Tarihçe Bock AV. Use and abuse of blood transfusion. N Engl J Med. 1936 ; 215: 421-425. Fantus B. The therapy of Cook Country Hospital

Detaylı

4. Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl. Üniversitesi Psikiyatri Hemşireliği Anabilim

4. Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl. Üniversitesi Psikiyatri Hemşireliği Anabilim ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Gül (Oban) Dikeç 2. Doğum Tarihi : 08.02.1986 3. Akademik Unvanı : Yardımcı Doçent Doktor 4. Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Hemşirelik Yüksek Okulu Koç Üniversitesi

Detaylı

Isparta da Tüberkülozun Bazı Epidemiyolojik Özelliklerindeki Değişimler #

Isparta da Tüberkülozun Bazı Epidemiyolojik Özelliklerindeki Değişimler # Isparta da Tüberkülozun Bazı Epidemiyolojik Özelliklerindeki Değişimler # Rezan DEMİRALAY* * Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları ve Tüberküloz Anabilim Dalı, ISPARTA ÖZET Bu

Detaylı

Doç Dr Ömür AYDIN. Ankara ÜTF Göğüs Hastalıkları ABD İmmunoloji-Allerji BD

Doç Dr Ömür AYDIN. Ankara ÜTF Göğüs Hastalıkları ABD İmmunoloji-Allerji BD Doç Dr Ömür AYDIN Ankara ÜTF Göğüs Hastalıkları ABD İmmunoloji-Allerji BD Mesleksel astım tedavisinde temel prensipler Mesleksel astımda prognoz Maruziyetin kesilmesi/azaltılmasının sonuçları Mesleksel

Detaylı

STANDARDİZASYON KURUMLARI VE TÜRKİYE

STANDARDİZASYON KURUMLARI VE TÜRKİYE STANDARDİZASYON KURUMLARI VE TÜRKİYE (yalnızca CLSI mı?) Dr.ELViN DiNÇ OKMEYDANI E.A.H ENFEKSİYON HASTALIKLARI VE KLİNİK MİKROBİYOLOJİ KLİNİĞİ Antibiyotik tedavisi gerektiren bir enfeksiyonda rolü olan

Detaylı

Akılcı İlaç Kullanımı

Akılcı İlaç Kullanımı Akılcı İlaç Kullanımı Botulinum Toksin Komplikasyonları ve Kontrendikasyonları IV. DOD Dermatoloji Gündemi 3-6 Eylül 2015-Eskişehir Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ Celal Bayar Üniversitesi Deri ve Zührevi Hastalıklar

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIM PROSEDÜRÜ

AKILCI İLAÇ KULLANIM PROSEDÜRÜ 1. AMAÇ : Hastanedeki akılcı ilaç kullanımına yönelik uygulamaların belirlenmesi. 2. KAPSAM : Hastalara verilecek ilaç tedavilerinin uygunluğunu, bunun kontrolü için kurulan Akılcı ilaç kullanımı sorumlu

Detaylı

Kronik Öksürük. Dr. Kürşat Uzun N.E. Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları AD ve Yoğun Bakım Bilim Dalı

Kronik Öksürük. Dr. Kürşat Uzun N.E. Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları AD ve Yoğun Bakım Bilim Dalı Kronik Öksürük Dr. Kürşat Uzun N.E. Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları AD ve Yoğun Bakım Bilim Dalı Epidemiyoloji Polikliniklerde en sık 5. şikayet %88-100 neden saptanıyor Spesifik tedavi

Detaylı

Tüberküloz Tedavisinde Doğrudan Gözetimli Tedavi (DGT)

Tüberküloz Tedavisinde Doğrudan Gözetimli Tedavi (DGT) Tüberküloz Tedavisinde Doğrudan Gözetimli Tedavi (DGT) Şeref ÖZKARA*, Seren ARPAZ**, Süha ÖZKAN***, Zafer AKTAŞ*, Osman ÖRSEL*, Hamdi ECEVİT**** * Atatürk Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve

Detaylı

KESİTSEL ARAŞTIRMALAR

KESİTSEL ARAŞTIRMALAR KESİTSEL RŞTIRMLR KESİTSEL RŞTIRMLR PREVLNS RŞTIRMSI DURUM SPTM RŞTIRMSI ROSSSETIONL STUDY ROSSSETIONL SURVEY PREVLNE STUDY BSELINE SURVEY 1 2 Kesitsel çalışmalar, belirli bir populasyonda, belirli bir

Detaylı

Hipertansiyon Tedavisinde Kan Basıncı Ölçümü: Evde mi? Ofiste mi? Ambulatuar mı?

Hipertansiyon Tedavisinde Kan Basıncı Ölçümü: Evde mi? Ofiste mi? Ambulatuar mı? Hipertansiyon Tedavisinde Kan Basıncı Ölçümü: Evde mi? Ofiste mi? Ambulatuar mı? Dr. Hasan Micozkadıoğlu Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Nefroloji Bilim Dalı Logan et al. J Hypertens 2008;26:446-452

Detaylı

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Verem Savaşı Dairesi Başkanlığı TÜRKİYE DE VEREM SAVAŞI 2011 RAPORU Ankara, 2011 Sağlık Bakanlığı Yayın No: 845 ISBN: 978-975-590-383-5 Fersa Ofset Ostim 36. Sokak No: 5/C-D Yenimahalle

Detaylı

AKILCI İLAÇ KULLANIMININ YAYGINLAŞTIRILMASI

AKILCI İLAÇ KULLANIMININ YAYGINLAŞTIRILMASI AKILCI İLAÇ KULLANIMININ YAYGINLAŞTIRILMASI Uzm. Dr. Burçak Deniz DEDEOĞLU Akılcı İlaç Kullanımı Şube Müdürü AKILCI İLAÇ KULLANIMI Kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre uygun ilacı,

Detaylı

DİABETLİ HASTALARDA CİNSEL SAĞLIK

DİABETLİ HASTALARDA CİNSEL SAĞLIK DİABETLİ HASTALARDA CİNSEL SAĞLIK Haseki Eğitim ve Araştırma Hastanesi Üroloji Kliniği OP. DR. ÜNSAL ÖZKUVANCI Genel bilgiler Şeker hastalığı bir çok organı etkilediği gibi cinsel fonksiyonları da olumsuz

Detaylı

ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse

ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse ACOG Diyor ki! HER GEBE TAKİP SÜRECİNDE EN AZ BİR KEZ PERİNATAL DEPRESYON AÇISINDAN TARANMALIDIR. Özeti Yapan: Dr. Semir Köse Perinatal Depresyon gebelik süresince veya gebeliği takip eden ilk 12 ay boyunca

Detaylı

Hepatit B ile Yaşamak

Hepatit B ile Yaşamak Hepatit B ile Yaşamak NEDİR? Hepatit B, karaciğerin iltihaplanmasına sebep olan, kan yolu ve cinsel ilişkiyle bulaşan bir virüs hastalığıdır. Zaman içerisinde karaciğer hasarlarına ve karaciğer kanseri

Detaylı

TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI

TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI TONSİLLOFARENJİT TANI VE TEDAVİ ALGORİTMASI Akut tonsillofarenjit veya çocukluk çağında daha sık karşılaşılan klinik tablosu ile tonsillit, farinks ve tonsil dokusunun inflamasyonudur ve doktora başvuruların

Detaylı

DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar

DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar DSM V madde kullanım bozuklukları için neler getiriyor? Prof. Dr. Yıldız Akvardar Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD 7 Ekim 2010 MADDE KULLANIM BOZUKLUKLARI DSM IV Madde bağımlılığı Madde

Detaylı

AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ

AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ BARAN E 1, KOCADAĞ S 1, AKDUR R 1, DEMİR N 2, NUMANOĞLU

Detaylı

Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ. Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü

Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ. Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü Doç.Dr. Nilay ÇÖPLÜ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Salgın Hastalıklar Araştırma Müdürlüğü Ülkemizdeki antibiyotik kullanımı ile ilgili gerçeklerin araştırılması Toplumda Antibiyotik Kullanımı

Detaylı

UYUMU NASIL ARTIRALIM????? Uzm.Hem.Pakize AYGÜN İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastane Enfeksiyon Kontrol Komitesi

UYUMU NASIL ARTIRALIM????? Uzm.Hem.Pakize AYGÜN İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastane Enfeksiyon Kontrol Komitesi UYUMU NASIL ARTIRALIM????? Uzm.Hem.Pakize AYGÜN İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastane Enfeksiyon Kontrol Komitesi MEDİMAGAZİN İzolasyon önlemleri sıkıntı yaratıyor Manisa da yapılan bir araştırmada, hekim

Detaylı

BİRİNCİ BASAMAKDA PSİKİYATRİ NURAY ATASOY ZKÜ TIP FAKÜLTESİ AD

BİRİNCİ BASAMAKDA PSİKİYATRİ NURAY ATASOY ZKÜ TIP FAKÜLTESİ AD BİRİNCİ BASAMAKDA PSİKİYATRİ NURAY ATASOY ZKÜ TIP FAKÜLTESİ AD Çalışmalarda birinci basamak sağlık kurumlarına başvuran hastalardaki psikiyatrik hastalık sıklığı, gerek değerlendirme ölçekleri kullanılarak

Detaylı

ALZHEİMER ve HALK SAĞLIĞI. Doç. Dr. Suphi VEHİD

ALZHEİMER ve HALK SAĞLIĞI. Doç. Dr. Suphi VEHİD ALZHEİMER ve HALK SAĞLIĞI Alzheimer hastalığı (AH) ilk kez, yaklaşık 100 yıl önce tanımlanmıştır. İlerleyici zihinsel işlev bozukluğu ve davranış değişikliği yakınmaları ile hastaneye yatırılıp beş yıl

Detaylı

İnfertil çiftlerde bağlanma ve mizaç özellikleri tedavi başarısını etkiler mi? Stresin aracı rolü

İnfertil çiftlerde bağlanma ve mizaç özellikleri tedavi başarısını etkiler mi? Stresin aracı rolü İnfertil çiftlerde bağlanma ve mizaç özellikleri tedavi başarısını etkiler mi? Stresin aracı rolü Dr. Fatma Fariha Cengiz, Dr. Gülhan Cengiz, Dr. Sermin Kesebir Erenköy RSHEAH, İstanbul 29 Mayıs Hastanesi,

Detaylı

Türkiye de Son Durum, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Aktiviteleri

Türkiye de Son Durum, Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Aktiviteleri Türkiye de Son Durum, Aktiviteleri Dr. Ahmet ÖZLÜ Daire Başkanı 23 Kasım 2013-İSTANBUL 2 1985: İlk AIDS vakası HIV/AIDS Kontrol Programı Gelişimi 1985: HIV/AIDS bildirimi zorunlu hastalık kapsamında 1986:

Detaylı

Tüberkülozda Yeni Tanı Metodları (Quantiferon)

Tüberkülozda Yeni Tanı Metodları (Quantiferon) Tüberkülozda Yeni Tanı Metodları (Quantiferon) Tüberküloz bütün yaş gruplarında görülen ve tüm sistemleri tutabilen bir hastalıktır. Tüberküloz prevalansının yüksek olduğu toplumlarda genellikle çocuk

Detaylı

ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI

ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI ONKOLOJİ ECZACILIĞINA DOKTOR BAKIŞI Dr. Evren Özdemir Hacettepe Üniversitesi Kanser Enstitüsü Ankara 05.04.2014 Akılcı İlaç Kullanımı İçin Sorumluluk Sahibi Taraflar Hekim Eczacı Hemşire Diğer sağlık personeli

Detaylı

Tüberküloz Kontrolünde Hasta ve Doktor Gecikmesi

Tüberküloz Kontrolünde Hasta ve Doktor Gecikmesi Tüberküloz Kontrolünde Hasta ve Doktor Gecikmesi Haluk C. ÇALIŞIR*, Ahmet S. YURDAKUL*, Mihriban ÖĞRETENSOY* * Atatürk Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi, ANKARA ÖZET Tüberküloz

Detaylı