T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2974 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1928 SPOR EKONOMİSİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2974 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1928 SPOR EKONOMİSİ"

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2974 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1928 SPOR EKONOMİSİ Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Hakan KATIRCI (Ünite 1) Doç.Dr. Nilgün ÇAĞLARIRMAK USLU (Ünite 2) Dr. Uğur Bülent KAYTANCI (Ünite 3, 4, 7) Yrd.Doç.Dr. Erkan ÖZATA (Ünite 5) Yrd.Doç.Dr. Etem ERGEÇ (Ünite 6) Editör Doç.Dr. Nilgün ÇAĞLARIRMAK USLU ANADOLU ÜNİVERSİTESİ i

2 Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Öğretim tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright 2013 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd.Doç.Dr. Seçil Banar Öğr.Gör.Dr. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Grafikerler Gülşah Karabulut Kenan Çetinkaya Özlem Ceylan Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Spor Ekonomisi ISBN Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Ocak 2013 ii

3 İçindekiler Önsöz... iv 1. Spor Endüstrisi ve Ekonomisi Spor Endüstrisinde Talep ve Arz Spor Endüstrisinde Tüketici Davranışları Teorisi ile Talep ve Arz Esneklikleri Spor Endüstrisi ve Piyasalar Spor Ekonomisinde Emek Piyasası Spor Endüstrisinin Ekonomik Etkileri Spor Endüstrisinde Düzenlemeler ve Spor Endüstrisinin Uluslararası Boyutu iii

4 Önsöz Spor endüstrisinin son yıllarda hızla büyüdüğünü görmekteyiz. Spor endüstrisi gerek sporla ilgili direkt etkiler ve gerekse spor endüstrisine ilişkin ortaya çıkan yeni sektörler açısından değerlendirilmesi gerekli bir alanı oluşturmaktadır. Bu nedenle bu ders kitabı içeriğinde spor endüstrisi ile ilişkilendireceğimiz temel ekonomik teorik bilgiler açıklanmıştır. Aynı zamanda spor endüstrisinin bu teorik yapı içerisindeki yeri detaylı olarak güncel bilgiler dâhilinde analiz edilmiştir. Editörlüğünü yapmış olduğum Spor Ekonomisi kitabı; Spor Yönetimi eğitimi alan öğrencilerin spor ekonomisi konusundaki bilgilerine arttırmaya, bu bilgileri analitik olarak değerlendirmeye ve güncel uygulamaların ardında bulunan faktörlerin daha net anlaşılmasına ve değerlendirilmesine yardımcı olmak amacıyla tasarlanmıştır. Bu kapsamda hazırladığımız kitabımız yedi üniteden oluşmaktadır. İlk ünite olan Spor Endüstrisi ve Ekonomisi içeriği, spor endüstrisi alanında yer alan temel kavramların değerlendirildiği, kavramlar arasında ilişkilerin kurulduğu ve spor endüstrisinin nasıl bir modelle açıklanabileceğini içermektedir. İkinci ünite, Spor Endüstrisinde Talep ve Arz başlığını taşımaktadır. Bu bölümde, spor endüstrisinde taleb belirleyen değişkenler, talep fonksiyonundan hareketle açıklamaktadır. Arz yönüyle ise spor üretimini belirleyen temel değişkenler ve bu konuya ilişkin kavramlara değinilerek, piyasa dengesini açıklamaktadır. Üçüncü ünite Spor Endüstrisinde Tüketici Davranışları Teorisi ile Talep ve Arz Esneklikleri isimlidir. Bu ünite arz ve talep kavramlarının daha iyi analiz edilmesi amacıyla tüketici dengesi ve esneklik kavramlarının spor endüstrisi açısından açıklanmasını amaçlamaktadır. Spor Endüstrisi ve Piyasalar başlığını taşıyan dördüncü ünitede; İktisatta yer alan temel piyasa türleri açıklanarak özellikle spor endüstrisinde hâkim olan piyasa türünü açıklamaya yöneliktir. Kitabımızı beşinci ünitesi Spor Ekonomisinde Emek Piyasası dır. Bu ünitede emek, spor endüstrisinde bir üretim faktörü olarak ele alınmıştır. Spor endüstrisinde emek piyasası işleyişinin dışında yer alan ve bu sektöre özgü durumlar incelenmektedir. Altıncı ünite, Spor Endüstrisinin Ekonomik Etkileri ismini taşımaktadır. Bu ünite kapsamında özellikle spor endüstrisinde yaratılan üretimin makroekonomik açıdan nasıl değerlendirildiği ve ekonomik etkilerin nasıl analiz edilmesi gerektiği konuları üzerine odaklanmaktadır. Kitabımız son ünitesi; Spor Endüstrisinde Düzenlemeler ve Spor Endüstrisinin Uluslarası Boyutu isminde olup, bu bölümün amacı, spor endüstrisinde düzenlemeler ile spor endüstrisinin uluslararası boyutu hakkında aydınlatıcı bilgiler sunmaktır. Spor endüstrisinin uluslararasılaşması konusu bu bölümde tartışılmaktadır Kitabın içeriğinin hazırlanmasında sürecinde öneri ve fikirleriyle önemli ölçüde katkıda bulunan, değerli yazarlarımız Sayın Yrd.Doç.Dr. Erkan Özata ya, Yrd.Doç.Dr.Hakan Katırcı ya, Yrd.Doç.Dr. Etem Ergeç e ve Dr. Uğur Bülent Kaytancı ya katkılarından dolayı teşekkür ediyorum. Değerli katkılarından dolayı Rektörümüz Sayın Prof.Dr. Davut AYDIN a, öğretim tasarımcıları Yrd.Doç.Dr. Seçil BANAR ve Öğr.Gör.Dr. Mediha TEZCAN a ve başta Yrd.Doç.Dr. Sinan AYDIN, Pakize Çıldır, Burcu Vurucu olmak üzere dizgi biriminin değerli ekibine ve kitabın hazırlanması sürecinde beni gösterdikleri sabırla yürekten destekleyen eşime, kızlarım Doğa ve Ada ya çok teşekkür ediyorum. Editör Doç.Dr. Nilgün ÇAĞLARIRMAK USLU iv

5

6 1 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Spor endüstrisi ile ilgili temel kavramları tanımlayabilecek, Spor endüstrisi içerisindeki bölümlendirme farklılıklarını tartışabilecek, Spor endüstrisinin ekonomik boyutlarını değerlendirebilecek, Ekonomik bir faaliyet alanı olarak spor endüstrisinin gelişmesini etkileyen faktörleri analiz edebilecek bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Endüstri Spor Endüstrisi Ürün Spor Ürünü Ekonomi Gayri Safi Milli Hasıla Spor Ekonomisi Medya Spor Medyası Spor Organizasyonu İçindekiler Giriş Yeni Yüzyılda Spor Ekonomisi Spor Endüstrisinde Bölümlendirme Spor Endüstrisinin Ekonomik Boyutları Spor Endüstrisinin Bir Ekonomi Olarak Büyümesini ve Gelişmesini Etkileyen Faktörler 2

7 Spor Endüstrisi ve Ekonomisi GİRİŞ Sporun kitleselleşmesi, toplumu eğlendiren önemli unsurlardan biri olarak değerlendirilmesi ve sağlıklı yaşamın temel parçalarından biri olarak ele alınması gibi faktörler ile beraber sporun ekonomik yapısının büyüdüğünü görmekteyiz. Fitness, spor, sağlıklı yaşam ve rekreasyonel etkinlikler gibi günlük spor aktiviteleri içerisinde aktif ve pasif spor katılımı her geçen gün artmaktadır. Sporun böylesi önemli bir şekilde günlük yaşam içerisine dâhil olması bir pazar ve bunun doğal sonucu olarak bir endüstri kavramını da beraberinde getirmektedir. Spor endüstrisi; geniş bir yelpaze içerisinde değerlendirilen ve her geçen gün birçok farklı alanı da bünyesinde toplayan geniş bir endüstri yapısını tanımlamaktadır. Spor endüstrisi içerisinde oluşan alt alanlar özellikle 1980 li yıllardan sonra yeni bir biçime bürünmüştür (Parks ve ark, 1998). Bunun doğal sonucu olarak, spor endüstrisi içerisinde birçok farklı alt alan ve bu alanlara ait birçok farklı bölüm ele alınmaya başlamıştır. YENİ YÜZYILDA SPOR EKONOMİSİ Günümüzde spor endüstrisi her geçen gün büyüyen ve değişen yapısıyla karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda; spor endüstrisinin dünya üzerinde kabul görmüş bir kavram olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Spor endüstrisinin tanımlamasına geçmeden önce endüstri kavramının tanımlanması fayda sağlayacaktır. Endüstri kavramı iki temel ölçüt göz önüne alınarak tanımlanır ve bu ölçütler üründe ve ekonomik aktivitede benzerlik olarak ele alınır. Bazı durumlarda endüstri kavramı ekonomik faaliyetlerin gruplandırılması olarak da ele alınır. Ekonomik faaliyetlerin benzerliğine göre endüstri dallarının gruplandırılmasında üretilen ürünlerin benzerliği göz önüne alınmaz, üretim sürecinde benzer ekonomik faaliyetlerin yürütülmesi esas alınır. Bu ölçüte göre; belirli bir endüstri içerisinde üretim üniteleri temel bir üretim sürecini paylaşır ve üretim içerisinde benzer teknolojiler kullanılır. NAICS (Kuzey Amerika Endüstriyel Sınıflama Sistemi); benzer ürünler üretme ölçütüne göre endüstri kavramını, iyi tanımlanmış mal ve hizmetlerin ya da benzer biçimde üretilen mal ve hizmet gruplarının bir firma grubu tarafından üretilmesi olarak ifade etmektedir. (Mahony, 2001) Genelde bir endüstri; ihtiyaçları, ilgileri, arzuları ve beklentileri çeşitlilik gösteren, demografik ve psigografik farklılıkları bulunan mevcut ya da potansiyel tüketicilere satılan çeşitli ürün kalemlerinden meydana gelir. Ancak bazı endüstriler sadece bir üründen oluşur. Böylesi endüstriler tek-ürünlü endüstri olarak tanımlanır. Tenis raketi endüstrisi tek-ürünlü endüstri örneği olarak ele alınabilir. Bu endüstri içerisinde birçok farklı tüketici pazarının talebini karşılamak için ebattan renge, materyalden fiyata kadar farklı tenis raketi çeşidi bulunur. Ayrıca tenis raketi endüstrisi çok-ürünlü endüstri olarak spor malları endüstrisinin de bir parçasıdır (Pitts ve Stotlar, 1996). Tüm bunların ışığı altında; spor endüstrisi, spor ile ilişkili mal ve hizmetlerinin bir işletme grubu tarafından üretilmesi olarak tanımlanabilir. Spor endüstrisi spor ile ilişkili geniş bir ürün ve tüketici bölümünü kapsamaktadır. Spor endüstrisi içerisinde ürün; sportif faaliyetler, spor ile ilişkili serbest zaman etkinlikleri ve fitness ile direk ya da dolaylı ilişkisi bulunan mal ve hizmetler şeklinde ifade edilebilir. Spor tüketicisi ise; sportif faaliyetler, spor ile ilişkili serbest zaman etkinlikleri ve fitness ile 3

8 direk ya da dolaylı ilişkisi bulunan mal ve hizmetleri tüketen birey ve işletmeler olarak tanımlanabilir (Pitts ve Stotlar, 1996). Bu tanımlamanın ışığı altında bir spor müsabakası ya da spor giysisi, spor ile direk ilişkili bir spor ürünü olarak ele alınmalıdır. Bunun yanında Olimpiyatlara ev sahipliği yapacak bir şehirde alışveriş yerleri, restaurantlar, oteller ve barlar gibi işletmelerin faaliyet alanları da spor endüstrisi ile dolaylı ilişki halindedir. Spor malları endüstrisi birçok farklı fakat ilişkili üründen meydana gelen endüstri tipine bir örnektir. Spor malları endüstrisi spor, fitness ve rekreasyon etkinliklerinde kullanılan mal, araç-gereç ve giysi olarak satılan tüm ürünleri kapsamaktadır. Bu anlamda, spor malları endüstrisi çeşitli ürün kalemlerine sahiptir. Ürün kalemlerinin çeşitliliği sonucu spor malları endüstrisinin farklı yollar ile çeşitli alt bölümlere ayrıldığını görmekteyiz. Spor endüstrisi içerisinde bu alt bölümleri anlamanın en iyi yolu spor mağazalarını incelemektir. Özellikle büyük spor mağazalarında su sporları, kampçılık aktiviteleri, adrenalin sporları gibi spor malları endüstrisinin farklı bölümlerini gözler önüne seren departmanlar bulunmaktadır. Ayrıca bir departman içerisinde ürünler de bireysel sporlar ya da birbirleriyle yakından ilişkili spor grupları içerisinde alt bölümlere ayrılabilir. Örneğin; su sporları departmanında scuba dalma, balıkçılık, su kayağı ve yüzme gibi çeşitli spor branşları için araç gereçler, mallar, hediyelik eşyalar ve giysiler bulunur. Tenis departmanında tek-ürünlü endüstri özelliğinden dolayı tenis raketi bulunur. Ancak bu departmanda tenis raketinin dışında tenis topları, ayakkabıları, çorapları, havluları, torbaları, şapkaları ve tişörtleri gibi diğer birçok tenis ürününü de bulmak mümkündür. Ayrıca bu departman içerisinde anahtarlıklar, posterler, çıkartmalar ve oyuncaklar gibi tenis oynama ile hiçbir ilişkisi olmayan ürünler de bulunur. Bu ürünlerin departman içerisinde olmasının nedeni bu ürünler vasıtasıyla tenis sporunun tutundurulmasıdır. Tüm bunların ışığı altında, endüstri kavramının aşağıdaki özelliklere sahip olduğu ifade edilebilir: Bir endüstri bir ya da birçok üründen meydana gelebilir. Endüstriyi meydana getiren ürünler birbiriyle çok yakın ilişkili ve benzer olabilir. Endüstriyi meydana getiren ürünler birbirleriyle çok zayıf ilişkili ve benzeşik olmayan bir yapıda olabilir. Bir endüstri içerisinde ürün; mal, hizmet, insan, yer ya da fikrin herhangi birinden ya da birkaçının birleşiminden oluşabilir. Kısaca, spor endüstrisi tüketicilerine spor, fitness ve spor ile ilişkili serbest zaman etkinlikleri ve bunlarla ilgili mal, hizmet, insan, yer ve düşünceler sunan pazarın ismidir. Spor endüstrisi en genel anlamı ile aşağıdaki özellikleri içermektedir (Argan ve Katırcı, 2008): Spor endüstrisi; a. Aktif katılım ile ilgili ürün sunar. Örneğin; deplasmanlı futbol liginde mücadele etme. b. Pasif katılım ile ilgili ürün sunar. Örneğin; Avrupa Futbol Şampiyonasını yerinde ya da TV de seyretme. c. Spor ve fitness etkinlikleri için gerekli olan ya da ihtiyaç duyulan araç-gereci sunar. Örneğin; step tahtaları, pilates topları, kaleci eldivenleri ya da beysbol sopaları. d. Tutundurmayla ilişkili ticari eşyalar sunar. Örneğin; logolu takım şapkaları ve t-shirtleri, fitness kulüp t-shirtleri ve havluları. e. Sportif etkinliklerin yapılabileceği tesisleri sunar. Örneğin; basketbol salonları, tenis kortları ya da stadyumlar. f. Sportif ve rekreasyonel etkinliklerin devamı için gerekli olan hizmetleri sunar. Örneğin; tenis raket tamiri, çamaşır yıkama ya da fitness kulübü temizliği. g. Rekreasyonel etkinlikler sunar. Örneğin; rafting, atıcılık, kampçılık, dağcılık ya da yamaç yürüyüşü. 4

9 h. Spor organizasyonlarının yönetimini ve pazarlamasını içerir. Örneğin; Olimpiyat ya da Dünya Şampiyonası organizasyonunun ya da bir tenis turnuvasının düzenlenmesi. i. Basım yayın şirketlerinin sunduğu özel spor dergileri ya da diğer etkinlerin sunulması. j. Profesyonel sporcuların finansal, hukuki ve tutundurmaya ilişkin işlerinin yerine getirilmesi için olanaklar sunulması. Spor endüstrisi gerek faaliyet alanı ve gerekse de kapsam olarak incelendiğinde diğer endüstri alanları ile iç içe bir görünüm sergilemektedir. Ancak özellikle son yıllarda spor endüstrisi olarak tanımlanan sektörün faaliyet alanı daha da genişlemiş ve yarattığı katma değer ülkelerin GSMH rakamlarında azımsanmayacak boyutlara ulaşmıştır (Tablo 1.1). Spor endüstrisinin GSMH rakamlarına nasıl dahil edildiği ve bu endüstrinin boyutlarının değerlendirilmesi konusunu altıncı ünitede detaylı olarak incelenecektir. Tablo 1.1: Avrupa Birliği Ülkelerinin GSMH İçindeki Sporun Payı Ülke GSMH İçindeki Sporun Payı (%) Avusturya 2,7 İtalya 2,5 Slovenya 2,4 Hollanda 1,8 Fransa 1,7 Yunanistan 1,7 Ortalama (AB) 1,6 İngiltere 1,5 Almanya 1,4 Polonya 0,6 Finlandiya 0,57 Macaristan 0,32 Kaynak: Vocasport Research Group, Spor endüstrisinin dünya ölçeğinde bu kadar hızlı gelişmesinin ve diğer sektörlerle iç içe geçmesini destekleyen gelişmeler göz önüne alındığında, özellikle gelişmiş ülkelerde bireylerin spor ile ilişkili aktivitelere katılım isteği önemli bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Bireylerin sportif etkinliklere katılım isteği, söz konusu faaliyetlere devletin katılımını daha da arttırmıştır. ve serbest zaman değerlendirme imkânlarının hizmete girmesiyle diğer endüstrilerle spor endüstrisi arasındaki tamamlayıcılık ilişkisi gereği, başlı başına spor endüstrisi sektörü daha da önemle tartışılır hale gelmiştir. (Uslu Çağlarırmak, 2010). Endüstri kavramını tanımlayarak, özelliklerini tartışınız. Spor endüstrisi ile ilgili olarak daha ayrıntılı bilgi için sitesini ziyaret edebilirsiniz. Spor endüstrisi ile ilgili temel bilgileri ayrıntılı olarak inceleyebilmek için Metin Argan ve Hakan Katırcı nın Nobel Yayınevinden basılmış olan Spor Pazarlaması (2008) adlı kitabını okuyabilirsiniz. 5

10 SPOR ENDÜSTRİSİNDE BÖLÜMLENDİRME 20. Yüzyılın son çeyreğinden itibaren spor pazarının ekonomik bir faaliyet alanı olarak devasa boyutlara ulaşması, spor tüketiminin toplumların hemen hemen her katmanına yayılması, sporun popüler bir kültür ögesi olarak tüketime sokulması ve birçok farklı endüstri dalı ile iç içe geçmesi gibi çeşitli nedenler sporu dünya ölçeğinde hızla endüstrileştirmiştir. Bu duruma bağlı olarak spor endüstrisi olarak tanımlanan bir faaliyet alanı endüstri dalları içerisinde değerlendirilmeye başlanmıştır. Spor endüstrisi farklı yazarlar tarafından farklı biçimlerde tanımlanmaktadır. Yusof ve Shah (2008) spor endüstrisini; spor ürünleri üreten ve ana hedefi kâr elde etmek olan bir grup işletme organizasyonu olarak ifade etmektedir. Bu tanımlama içerisinde anahtar nokta spor ürünleri üretmek ve kâr elde etmek hedefidir. Spor ürünü kavramı spor endüstrisinin çekirdeğini oluşturmaktadır. Ürün, fiziksel nesneleri, hizmetleri, insanları, yerleri, organizasyonları ve fikirleri içeren; istek ve ihtiyaçların tatminine yönelik; pazara ilgi, edinme, kullanma ya da tüketim için sunulan herhangi bir şeydir (Yalçın ve Sezer, 1995). Bu tanımlamayı esas alarak spor ürünü, spor tüketicisinin istek ve ihtiyaçlarını tatmin etmeye yönelik olarak pazara sunulan ve değişime konu olan mal, hizmet, insan, yer, organizasyon, fikir ya da bunların karması olan herhangi bir şey olarak tanımlanabilir. Ürün kavramı ile ilgili temel bilgileri ayrıntılı olarak inceleyebilmek için F. Asuman Yalçın ve İ. Fusün Sezer in Bilim Teknik Yayınevinden basılmış olan Pazarlama Bilgileri (1995) adlı kitabını okuyabilirsiniz. Çeşitli yazarlar ve araştırmacılar birçok farklı ürün ve işletmenin spor endüstrisi içerisinde yer aldığını ve endüstrinin yapısını oluşturduğunu ifade etmektedirler (Meek, 1997; Parks ve ark., 1998; Pitts ve Stotlar, 2002). Spor endüstrisi içerisinde yer alan bu ürünler ve işletmeler ya doğrudan ya da dolaylı olarak spor, fitness, sağlıklı yaşam ve rekreasyon ile ilişkilidir. Ayrıca alışveriş yerleri, restoranlar, oteller, fabrikalar ve barlar gibi işletmelerin faaliyet alanları da spor endüstrisi ile dolaylı ilişki hâlindedir (Hong, 1997). Spor endüstrisi içerisinde yer alan öğeler genel hatları ile aşağıdaki biçimde ele alınabilir (Pitts ve Stotlar, 2002): Katılımcılar: Sporu uygulayan (aktif) ya da izleyen (pasif) olarak katılan bireyler, Eğlence: Spor müsabakaları, şenlikler ve organizasyonlar, vb., Araç Gereç ve Giyim: Kaleci eldiveni, çivili ayakkabı, mayo, ter forması ya da voleybol topu gibi spor, fitness, sağlıklı yaşam ve rekreasyon ile ilişkili ürünlerin üretilmesinde destekleyici öge, Tutundurmaya Yönelik Ürünler: Oyuncaklar, anahtarlıklar ve çıkartmalar gibi spor, fitness, sağlıklı yaşam ve rekreasyon ile ilişkili unsurların tutundurulmasına hizmet eden ürünler, Spor Tesisleri: Stadyum, salon, havuz, pist ve saha gibi spor, fitness, sağlıklı yaşam ve rekreasyon ile ilişkili etkinliklerin yapılabilmesine olanak tanıyan alanlar ve binalar, Yönetim Hizmetleri: Spor pazarlaması, halkla ilişkiler ve olay yönetimi gibi spor ürünlerinin üretilmesinden pazarlanmasına kadar birçok farklı noktada destek sağlayan profesyonel hizmetler. Spor endüstrisi içerisinde yer alan ögeleri değerlendiriniz. Günümüzde spor, başta gelişmiş ülkeler olmak üzere birçok ülkede kendi başına çok büyük ve karmaşık bir endüstriyi oluşturmaktadır. Bu büyük endüstrinin içerisinde birçok farklı alt alan ve bu alanlara ait birçok farklı bölüm bulunmaktadır. Spor yönetimi ve spor pazarlaması literatürü içerisinde spor endüstrisini oluşturan alt alanlara bağlı olarak çeşitli endüstri bölümlendirmeleri ve modeller öne sürülmüştür. 6

11 Pitts, Fielding ve Miller (1994); spor endüstrisini üç-sektör modeli ile tanımlamaktadır. Bu modele göre spor endüstrisi; tüketicilerine spor, fitness, rekreasyon ya da boş zaman ile ilişkili etkinlik, mal, hizmet, insan, yer ya da düşünce sunan pazar olarak ele alınmaktadır. Modele göre spor endüstrisi üç temel bölüme ayrılır. Bu bölümler aşağıdaki biçimde ele alınabilir: Sportif performans bölümü: Bu bölüm içerisinde yer alan işletmeler spor tüketicisine katılımsal ya da seyirsel bir ürün sunar. Sportif üretim bölümü: Bu bölüm içerisinde yer alan işletmelerin ürünleri sportif performansın niteliğini etkileme ya da üretme arzusu ya da ihtiyacı içindedir. Sportif tutundurma bölümü: Bu bölüm içerisinde yer alan işletmeler spor ürünlerinin tutundurulmasında kullanılan ürünleri spor pazarına sunar (Park ve ark, 1998). Şekil 1.1: Spor Endüstrisinde Bölümlendirme Üç Sektör Modeli Kaynak: Pitss, Fielding ve Miller, 1994, s.17 den ve Li, Hofacre ve Mahony, 2001, s.5 den uyarlanmıştır. Üç-Sektör Modeline göre spor endüstrisi hangi bölümlere ayrılmaktadır, değerlendiriniz. Şekil 1.1, spor endüstrisi içerisindeki bu üç bölümü alt kategorileri ile açıklamaktadır. Bu üç endüstri bölümünün dağılımı tüketiciye sunulan ürünün yararı üzerine şekillendirilmiştir. Pitts ve Stotlar (1996) ın belirttiği gibi endüstri bölümlendirme olarak ifade edilen bu sınıflandırma tipi spor pazarlama uzmanlarına pazarlama stratejilerinin planlanmasında yardımcı olur. Ancak bu model spor endüstrisinin 7

12 sportif üretim üniteleri arasındaki ilişkisini tanımlamamaktadır. Ayrıca bu üç bölümün dağılımı içerisinde yer alan işletmeler ve organizasyonlar sadece bir bölüm içerisinde ele alınmış, diğer bölümlerle olan ilişkileri belirtilmemiştir. Meek (1997) tarafından öne sürülen bölümlendirme de aynı şekilde üç-sektör modeli olarak karşımıza çıkmaktadır. Model içerisinde yer alan sektörler; Spor eğlencesi (entertainment) ve rekreasyon, spor malları ve hizmetleri ve sporu destekleyen organizasyonlar olarak ele alınır. Model içerisinde ilk sektör olarak öne çıkan spor eğlencesi (entertainment) ve rekreasyon; profesyonel ve amatör spor takımlarını, spor olaylarını, spor medyasını ve turizmle ilişkili ticari faaliyetleri kapsamaktadır. Sportif üretim üniteleri; spor mallarının tasarımı, üretimi, dağıtımı ve spor hizmetlerinin üretimi ile ilişkili ögelerden oluşmaktadır. Bu ögelerin bütünü de spor mal ve hizmetlerinden oluşan spor ürünleri sektörünü meydana getirmektedir. Model içerisinde spor endüstrisinin üçüncü sektörü sporu destekleyen organizasyonlar olarak tanımlanmaktadır. Bu sektör; ligler, pazarlama organizasyonları ve hukuk işletmeleri (bürolar, ajanslar, vb.) gibi profesyonel ve amatör organizasyonlar tarafından şekillendirilir. Meek (1997) tarafından önerilen model spor endüstrisi ile ilgili uygulamaya dönük geniş bir tanımlama sergilemektedir. Bunun nedeni spor endüstrisinin sadece spor takımlarının ve rekreasyonel sporların ekonomik aktivitesi olarak değil, aynı zamanda spor olayları ile ilgili katılımcıların, izleyicilerin ve sponsorların harcamaları olarak da kabul edilmesidir. Bu anlamda; Meek (1997) in modeli sadece sporla ilişkili işletmelerin ve organizasyonların modele dâhil olduğu bir yapı sergilememektedir. Modelin temeli harcamalar üzerine yapılandırılmıştır. Pitts, Fielding ve Miller (1994) tarafından önerilen modelde olduğu gibi Meek (1997) in modelinde de spor endüstrisinin sportif üretim üniteleri arasındaki ilişkisi tanımlanmamaktadır. Ayrıca Şekil 1.2 içerisinde görüleceği gibi sektörler arası var olan ilişkiler de belirtilmemiştir. Şekil 1.2: Spor Endüstrisinde Bölümlendirme Meek Modeli Kaynak: Meek, 1997, s. 18 ten uyarlanmıştır. Oysaki spor etkinliklerinin üretiminde çoğu zaman birçok farklı işletme ve organizasyon destekleyici görevler yüklenmektedir. Bu bakış açısı ile spor endüstrisinin merkezinde spor etkinlikleri yer almalı ve bu merkezin etrafında birçok mal ve hizmet bulunmalıdır. Spor etkinliklerinin bu yapısı spor endüstrisini eğlence endüstrisinin diğer tamamlayıcı parçalarından farklılaştırmaktadır. Li, Hofacre ve Mahony (2001) 8

13 bu anlayış ile spor endüstrisini üç temel alanın kümesi olarak ve iki-sektör modeli ile tanımlamışlardır. Bu modelde spor endüstrisi içerisinde yer alan alanlar aşağıdaki biçimde ifade edilir: Spor etkinliklerini üreten işletmeler ve organizasyonlar, Spor etkinliklerinin üretimini destekleyen mal ve hizmetleri üreten işletmeler ve organizasyonlar, Spor etkinlikleri ile ilişkili ürünlerin ticaretini ve satışını yapan işletmeler ve organizasyonlar. Li, Hofacre ve Mahony (2001) tarafından geliştirilen model iki ana sektöre sahiptir. İlk sektör sportif üretim sektörü olarak ele alınır. Bu sektör içerisindeki işletmeler ve organizasyonlar spor oyunlarını, olaylarını ve hizmetlerini üretir. Profesyonel ve yarı profesyonel takımlar, üniversitelerarası ve okullararası spor departmanları, spor ve fitness kulüpleri, ulusal ve bölgesel rekreasyon departmanları, yarış sahipleri (örn., yarış arabaları ve yarış atları), bağımsız profesyonel sporlar, spor antrenörleri ve eğitimcileri, spor etkinliği üreticilerine örnek olarak verilebilir. Sportif üretim sektörü spor endüstrisinin çekirdeğini oluşturur. Şekil 1.3: Spor Endüstrisinde Bölümleme İki Sektör Modeli Kaynak: Li, Hofacre ve Mahony, 2001, s. 7 den uyarlanmıştır. nelerdir, tartışınız. İki Sektör Modeline göre spor endüstrisinde yer alan alt sektörler Model içerisindeki ikinci sektör destekleyici alt sektörler olarak tanımlamaktadır. Bu sektörler içerisinde bulunan işletmeler ve organizasyonlar ya spor etkinlikleri ile ilişkili ürünlerin ticareti ve satışı ya da spor etkinliklerinin üretimini destekleyen mal ve hizmetleri sağlama rolünü üstlenir. Model içerisinde altı tane destekleyici alt sektör bulunur: İdari ve hukuki spor birlikleri (örn., FIFA, FILA IOC), Sportif mal üreticileri, toptancıları ve perakendecileri, Spor tesisleri ve binaları, 9

14 Spor medyası, Spor yönetim şirketleri, Yerel, bölgesel ve ulusal spor konseyleri ve mercileri Destekleyici alt sektörlerin her biri ve modelin çekirdeğini oluşturan sportif üretim sektörü birbiri ile iç içe geçmektedir. Çünkü çoğu zaman destekleyici alt sektörlerin içerisinde yer alan işletmeler ve organizasyonlar spor etkinliklerinin oluşumunda ya sponsor ya da organizasyonu üstlenen birim olarak görev alır. Ayrıca bu işletmelerin ve organizasyonların temel rolü spor etkinliklerinin üretimini kolaylaştırmak, spor ürünlerinin satışını yapmak ve spor ürünlerinin tutundurulmasını sağlamak olduğu için destekleyici alt sektör ifadesi yapısal olarak uygun görülmektedir. Örneğin; sportif mal üreticileri, çeşitli dağıtım kanalları sayesinde dünyanın her bölgesine basketbol potaları, futbol kaleleri ya da topları gibi çeşitli spor araç gerecini tedarik ederler. Bu işletmeler spor etkinliklerini üretmez. Ancak sportif üretim sektörü içerisinde yer alan işletmelere ve organizasyonlara spor araç gereci (örn., spor ayakkabısı ve giysisi) sağlayarak spor etkinliklerinin üretimine dolaylı olarak katkıda bulunur. Bu yüzden sportif mal üreticileri, toptancıları ve perakendecileri destekleyici alt sektör içerisinde değerlendirilir. Sportif üretim sektörü içerisinde yer alan işletmeler ve organizasyonlar ile spor medyası arasındaki ilişki de destekleyici alt sektöre ilişkin diğer bir örnektir. Haberler, istatistikler ve oyuncu hikâyeleri gibi bilgi kaynaklarını sunan spor medyası, sporun hem tüketimine hem de kamuoyu nezdinde popülerliğine etkide bulunmaktadır. Bu yüzden spor medyası destekleyici alt sektörler içerisinde önemli parçalardan biri olarak değerlendirilir. Şekil 1.3 iki sektör modeli olarak spor endüstrisinde bölümlendirmeyi göstermektedir. SPOR ENDÜSTRİSİNİN EKONOMİK BOYUTLARI Günümüz endüstri toplumlarında spor, kendi başına çok büyük ve karmaşık bir endüstri oluşturmakta ve çok sayıda tüketicisi olan bir ürün olarak kabul edilmektedir. Özellikle spora pasif katılım sayısının fazlalığı, gazete ve dergilerde spor haberlerini okuyan okuyucu sayısının artması nedeniyle bir başka ürünün tanıtımı için de spor alanları tercih edilmeye başlanmıştır (Öztürk, 1998). Sporun ekonomik katkısına parasal olarak baktığımızda bu konuda çok fazla sayıda doğru bilgiye ulaşmanın zor olduğu görülmektedir. Çünkü spor endüstrisi disiplinler arası bir endüstridir ve ölçümünün yapılması zor bir iştir. Bu konuda İngiltere den bir örnek verilirse; 2000 yılında spor endüstrisi kanalıyla devlete 5,5 milyar pound vergi aktarıldığı, kişiye istihdam sağlandığı ve 9,4 milyar pound kadar da çıktı sağladığı söylenmektedir. İngiltere de hane halkları yaklaşık olarak 11 milyar pound harcamayı sporla ilgili ürünler ve aktiviteler için yapmışlardır. Sporla ilgili yatırımlar ise 2000 yılında 870 milyon poundu bulmuştur (Cambridge Econometrics, 2003). Spor organizasyon ve karşılaşmalarının milyarlarca kişiye ulaşması, spor endüstrisi içerisine aktarılan nakdi kaynakların da artmasına neden olmuştur. Örneğin; Olimpiyatlardan elde edilen gelirin büyük bölümünü televizyon yayın hakları oluşturmaktadır. Son dönemde teknolojide ve televizyon yayıncılığındaki gelişmelerin ardından büyük spor organizasyonlarında televizyon haklarından elde edilen gelir de önemli ölçüde artmıştır yılında Uluslararası Olimpiyat Komitesi ne oyunların TV yayın hakları için para ödeyen ilk şirket olan BBC nin ödediği ücret 30 milyon dolar iken bu rakam 1960 Roma Olimpiyatlarında 1,2 milyon dolara, Los Angeles 1984 te 287 milyon dolara ve 2000 yılında Sydney de düzenlenen Olimpiyatlarda ise 1,3 milyar dolara çıkmıştır. Teknolojide son yıllarda yaşanan gelişmelere bağlı olarak Atina 2004 te 1,5 milyar dolara çıkan yayın hakları gelirleri, Pekin de 2008'de düzenlenen ve HD sistemle yayın yapılan Olimpiyatlarda 1,737 milyar dolara ulaşmıştır (IOC, 2010). Sporun izlenme büyüklüğünün arttığına dair en iyi örnekler büyük spor organizasyonlarıdır yılı Kış Olimpiyatlarının 120, 1994 yılı Dünya Futbol Sampiyonasının 188, 1996 Yaz Olimpiyat Oyunlarının 214 Ülkede izlenmesi ve 1998 yılında Fransa da yapılan Dünya Futbol Sampiyonasının 3.7 milyar kisiye ulaşması, spor organizasyonlarının ne kadar büyük kitlelere ulastığının bir göstergesidir. Böylesi büyük bir kitlenin spor endüstrisinin boyutlarının kendiliğinden genişletileceği yadsınamaz bir gerçektir (Devecioğlu, 2005). Özellikle büyük spor organizasyonları gerek aktif gerek pasif katılımcı olarak çok büyük kitlelere ulaşmaktadır. Bu da spor endüstrisi dışında başka endüstri dallarında faaliyet gösteren 10

15 şirketler için eşsiz fırsatlar sunmaktadır. Örneğin; 2010 Vancouver Olimpik Kış Oyunları 82 Ulusal Olimpiyat Komitesine bağlı 2631 sporcuya ev sahipliği yapmıştır. Oyunlar 17 gün sürmüş ve tüm dünyada 3.8 milyar insana ulaşmıştır. Bu sayı; 2006 Torino Olimpik Kış Oyunları düşünüldüğünde 0.7 milyar daha fazladır (IOC, 2010). Böylesi büyük bir kitlenin spor endüstrisinin ekonomik boyutlarını kendiliğinden genişleteceği yadsınamaz bir gerçektir. Sporun bir ekonomi olarak büyümesini anlamanın bir yolu da spor endüstrisi içerisindeki istihdam oranlarını değerlendirmektir. Tablo 1.2 içerisinde görüleceği gibi AB ülkelerinde spor endüstrisi içerisindeki istihdam artışı 1990 ve 1998 yılları arasında yaklaşık %57 oranında artmıştır. Tablo 1.2: Avrupa Birliği (AB) Üyesi Ülkelerde 1990 ve 1998 Yıllarında Spor Sektöründeki İstihdam Artışı Ülke 1990 daki İstihdam 1998 deki İstihdam 90 ve 98 Arasındaki Büyüme (%) Avusturya *(-17) Finlandiya *(-7) İsveç *0 İtalya Danimarka Lüksemburg Hollanda Portekiz Fransa Belçika İspanya İngiltere TOPLAM Kaynak: Vocasport Research Group, 2006 Spor endüstrisi nispeten kısa bir dönem içerisinde devasa büyük bir gelişim ve büyüme göstermiştir. Her ne kadar toplum yaşamı içerisinde spor ve serbest zamana ilişkin etkinlikler, olgular ve işletmeler uzun zamandır var olsa da özellikle 1960 ların ikinci yarısından itibaren hem yatay hem de dikey düzlemde çok önemli değişimlerin meydana geldiğini görmekteyiz. Spor endüstrisi içerisinde yatay büyüme; spor pazarlaması şirketleri gibi yeni spor işletmelerinin yeni pazarlara girerek ve yeni ürünler üreterek endüstriye eklenmesiyle oluşmuştur. Dikey büyüme ise basketbol ve voleybol gibi geleneksel sporlara bayanların katılımı gibi faktörler ile pazarın ve ürün kalemlerinin artması sonucu meydana gelmiştir (Pitts ve Stotlar, 2002). Bu büyümenin özellikle Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere dünyanın geneline hızla yayıldığını ifade edebiliriz ve 1999 yılları arasında yapılan beş farklı çalışmaya bağlı olarak hazırlanan Tablo 1.3 spor endüstrisinin Amerika Birleşik Devletleri nde her geçen yıl nasıl büyüdüğünü göstermesi açısından önemlidir. Her ne kadar her bir çalışma spor endüstrisinin benzer bölümlerini kapsasa da endüstrinin farklı bölümleri de çalışmaların kapsamı içerisinde yer almaktadır. Dahası, çalışmaların yöntembilimleri birbirinden farklıdır. Bununla beraber, çalışmaların verilerine bağlı olarak aşağıdaki sonuçlara ulaşılabilir: Amerika Birleşik Devletleri nde spor endüstrisinin parasal hacmi 1986 ve 1999 yılları arasında 46 milyar dolardan 213 milyar dolara çıkarak yaklaşık 5 kat büyümüştür. Amerika Birleşik Devletleri nde spor endüstrisi 1986 ve 1999 yılları arasında sektörel büyüklük açısından 23. sıradan 6. sıraya ilerlemiştir. Amerika Birleşik Devleri nde spor endüstrisi 1986 ve 1999 yılları arasında yıllık ortalama %6.8 den fazla büyüme göstermiştir. Diğer endüstrilerin yılda ancak %1 ile, %3 arasında büyüdüğünü düşünürsek bu oran, büyümenin ne denli çarpıcı olduğunu göstermesi açısından önemlidir. 11

16 Tablo 1.3: Yılları Arasında Amerika Birleşik Devletleri nde Spor Endüstrisi Çalışma Yıl Endüstri Büyüklüğü Yıllık Büyüme (%) Sıra 1. Çalışma milyar $ Çalışma milyar $ Çalışma milyar $ Çalışma milyar $ Çalışma milyar $ Kaynak: Li, Hofacre ve Mahony, 2001, s. 7 den uyarlanmıştır. Tüm bu çalışmaların yanı sıra Sport Business Journal tarafından açıklanan yıllık değerlendirme verilerine göre, 2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri nde spor endüstrisi yaklaşık 234 milyar dolarlık bir hacime ulaşmıştır (Tablo 1.3). Bu rakam, Amerika Birleşik Devletleri nde spor endüstrisinin otomotiv sektöründen iki, film sektöründen de yedi kat daha büyük bir yapıyı tanımladığını göstermektedir. Tablo 1.4: Amerika Birleşik Devletleri nde Spor Endüstrisinin Sektörel Büyüklüğü HARCAMA KALEMİ Reklam Yazılı Senetlerin Deviri (Endorsement) Araç Gereç/Giysi/Ayakkabı Tesis İnşası İnternet Lisanslı Mallar Medya Yayın Hakları Profesyonel Hizmetler Seyirci Harcamaları Sponsorluk Tıbbi Harcamalar Yolculuk Multimedya Bahis İşletme Masrafları DOLAR milyar 1.1 milyar milyar 3.35 milyar 927 milyon 13.9 milyar 7.7 milyar 17.5 milyar milyar 10 milyar 14.7 milyar milyar 2.2 milyar 20.3 milyar milyar Kaynak: Sport Business Journal (Erişim Tarihi: ) adlı siteden uyarlanmıştır. Spor endüstrisi Amerika Birleşik Devletleri nde böylesi hızlı bir gelişme ile çok büyük boyutlara ulaşırken, dünyanın geri kalan bölümünde de benzer genişlemeler görülmüştür. Örneğin; günümüzde Avrupa spor pazarının 185 milyar $ civarında bir hacime sahip olduğu tahmin edilmektedir. Spor endüstrisinin boyutlarını anlamanın en iyi yollarından biri spor endüstrisini devasa büyüklüğe ulaştıran faktörlerle ilişkili rakamsal verileri analiz etmektir. Örneğin; sporda sponsorluk faaliyetleri ve harcamaları yıllar itibariyle artmakta olup endüstrinin boyutlarının genişlemesine büyük katkılar sunmaktadır. Rakamsal olarak ele almak istersek; 2000 yılında sporda sponsorluk harcamalarının pazar toplamı 26.1 milyar $ iken, 2005 yılında bu rakam yaklaşık 42 milyar $ çıkmıştır (Devecioğlu, 2005). Sponsorluk faaliyetleri ve harcamaları dünyanın farklı ülkelerinde de spor endüstrisinin genişlemesine katkıda bulunmaktadır. Örneğin; Fransa Milli Takımı 2011 yılından başlamak üzere yıllık 43 milyon $ karşılığı Nike şirketi ile forma sponsorluğu anlaşması yapmıştır. Adidas şirketi İspanya ve Almanya Ulusal Futbol Takımının forma sponsorluğu için yıllık 20 milyon $ ödemektedir. Puma şirketi ise son Dünya Futbol Şampiyonu İtalya Ulusal Futbol Takımına yıllık 16 milyon $ katkı sağlamaktadır. 12

17 Sporda sponsorluk harcamalarının çok büyük rakamlara ulaşmasını etkileyen en önemli öğe, spor karşılaşmalarının pasif katılımcı olarak çok büyük kitleler tarafından izlenmesidir. Spor zaman içerisinde özellikle kitle iletişim teknolojilerindeki gelişmelere bağlı olarak büyük kitlelere ulaşan bir yapı sergilemiştir. Örneğin; 1994 Kış Olimpiyatları 120, 1994 Dünya Futbol Şampiyonası 188, 1996 Yaz Olimpiyat Oyunları 214 ülkede izlenmiştir yılında Fransa da yapılan Dünya Futbol Şampiyonası 3.7 milyar kişiye ulaşmıştır (Argan ve Katırcı 2008). FIFA verilerine göre 2006 Dünya Kupası ise televizyon tarihi içerisinde en fazla izlenen gösteri olmuş ve turnuva süresince 30 milyar tekil olmayan izleyici tarafından izlenmiştir. Bu rakamlar spor organizasyonlarının ne kadar büyük kitlelere ulaştığının bir göstergesidir. Böylesi büyük bir kitlenin spor endüstrisinin boyutlarını kendiliğinden genişleteceği yadsınamaz bir gerçektir. Tekil olmayan izleyici; bir spor organizasyonu içerisinde yer alan etkinlikleri izleyen toplam izler kitleyi tanımlamaktadır. Spor organizasyon ve karşılaşmalarının milyarlarca kişiye ulaşması, spor endüstrisi içerisine aktarılan nakdi kaynakların da artmasına neden olmuştur. Örneğin, 1948 yılında Uluslararası Olimpiyat Komitesi ne oyunların televizyon yayın hakları için para ödeyen ilk şirket olan BBC nin ödediği ücret 30 milyon $ iken, 1996 yılında bu rakam 895 milyon $ ve 2000 yılında 1.3 milyar $ olarak gerçekleşmiştir (Argan ve Katırcı 2008). Tüm bunlara ek olarak 2008 Pekin Olimpiyatları na ait bazı rakamsal veriler spor endüstrisi içerinde televizyon yayınlarının boyutları hakkında güncel bilgiler sunması açısından önemlidir. Oyunların TV yayın gelirleri 2.5 milyar $ olarak tahmin edilmektedir. Sadece oyunlarının açılışını 4 milyara yakın insan dünya televizyonlarından izlemiştir. Spor endüstrisinin ne denli büyük boyutlara ulaştığını anlamanın bir diğer yolu da futbol pazarı gibi büyük spor pazarlarının ekonomik hacimlerini incelemektedir. Örneğin, sadece Avrupa da futbol pazarının hacminin 16 milyar doların üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Bu devasa büyüklükteki pazar içerisinde transfer harcamaları önemli bir payda olarak karşımıza çıkmaktadır. isimli Fransız İnternet sitesinin araştırmasına göre, ilk 20 sırayı alan futbol kulüplerinin futbol sezonu için yaz döneminde yaptığı harcama 1.3 milyar avronun üzerindedir. Bu dönem içerisinde İspanya nın ünlü Real Madrid Futbol Kulübü, milyon $ ile transfere en çok para harcayan kulüp olurken, onu milyon $ ile İngiliz Manchester City Futbol Kulübü izlemiştir. Bir diğer İspanyol kulübü Barcelona Futbol Kulübü ise milyon $ ile üçüncü sırayı almıştır. Futbol kulüplerinin böylesi büyük transfer bütçelerine ulaşması hiç kuşkusuz gelirlere bağlı olarak şekillenmektedir. Dünyanın birçok ülkesinde profesyonel futbol kulüpleri toplam gelirleri bakımından diğer alanlardaki şirketlerden daha fazla kazanan bir görünüme sahiptir. İsviçreli Deloitte şirketinin verilerine göre, dünyanın en fazla transfer harcaması yapan futbol kulübü olan Real Madrid, aynı zamanda 2008 yılında 351 milyon $ ile dünyanın en fazla gelir kazanan futbol kulübü olmuştur. Real Madrid in ardından İngiltere nin Manchester United Futbol Kulübü 315 milyon 200 bin $ ile dünyanın en fazla gelir kazanan futbol kulüpleri listesinde ikinci sırada yer almaktadır. İspanyol Barcelona Futbol Kulübü ise 290 milyon 100 bin $ ile üçüncü sırada yer almaktadır. Türkiye de ise spor endüstrisi, yukarıda saydığımız örneklerde olduğu gibi çok büyük gelişmeler göstermese de son yıllarda azımsanamayacak gelişmeler olmuş ve olmaya devam etmektedir (Argan ve Katırcı, 2008). Türkiye de en popüler spor branşı olan futbol oyunu, diğer ülkelerde olduğu gibi önemli bir ekonomik faaliyetin konusu hâline gelmiştir. Türkiye de futbolun ve özellikle Turkcell Süper Lig ve kulüplerinin spor endüstrisi içerisindeki parasal hacmi gün geçtikçe büyümektedir. Yaklaşık 480 milyon $ hacmi olan Turkcell Süper Ligin ekonomisinde dört büyükler olarak ifade edilen kulüpler (Beşiktaş JK, Fenerbahçe SK, Galatasaray SK ve Trabzonspor SK) baskın durumdadır. Bu kulüplerin yıllık toplam forma satışlarını incelediğimizde; Beşiktaş SK, 5.2 milyon $, Fenerbahçe SK 10.3 milyon $, Galatasaray SK 8.3 milyon $ ve Trabzonspor SK 2.1 milyon $ gelir elde etmektedir. Ayrıca, dört büyüklerin toplam bütçeleri 500 milyon lirayı geçmiştir (Referans, ). 13

18 Spor endüstrisinin boyutları ile ilgili olarak daha ayrıntılı bilgi için sitesini ziyaret edebilirsiniz. Küreselleşmenin spor endüstrisine etkilerini ayrıntılı olarak inceleyebilmek için Rahşan İnal ın Evrensel Basım Yayından basılmış olan Küreselleşme ve Spor: Küreselleşmenin Spora Etkileri (2008) adlı kitabını okuyabilirsiniz. SPOR ENDÜSTRİSİNİN BİR EKONOMİ OLARAK BÜYÜMESİNİ VE GELİŞMESİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Spor; toplum yaşamının her döneminde başat karakterlerden biri olmuş ve gözle görülür bir büyüme göstermiştir. Özellikle 11. Dünya savaşının ardından yaşanmaya başlanan ve günümüzde halâ devam teknoloji ve ekonomik gelişme tüm alanlarda olduğu gibi spor alanında da etkilerini göstermiştir lı yılların ardından artık spor, bir endüstri ve ekonomi olarak olarak görülen ve kendi pazarını oluşturan bir sektör haline gelmiştir. Sporun bir endüstri ve ekonomi olarak büyümesini değerlendirirken, büyüme farklı yönlerden ele alınabilir. Spor endüstrisinin büyümesini ve gelişmesini etkileyen faktörlerden bazıları aşağıdaki biçimde ele alınabilir (Pitts ve Stotlar,1998; Argan ve Katırcı, 2008): Yeni ve Farklı Sportif Etkinliklerin Sayısal Artışı ve Gelişimi: 1970 li yıllarda tüm dünyada tüketiciye sunulan spor, fitness ve serbest zaman etkinliklerinin hem çeşidinde hem de sayısında önemli artışlar meydana gelmiştir. Örneğin; 1970 li yılların sonunda müzik eşliğinde egzersiz yapmak olarak ifade edilen aerobik anlayışı gelişmeye başlamıştır. Klasik, koreografik, hi impact (yüksek etkili), low impact (düşük etkili), hi-low (yüksek-düşük), stretching (esnetme) gibi yüzlerce farklı aerobik çeşidi vardır ve bu etkinlikler spor endüstrisi içerisinde tüketiciye sunulmaktadır. Böylesi etkinlik çeşidinin doğmasındaki temel nedenlerden biri tüm dünyada bireylerin serbest zamanlarının ve serbest zamanları içerisinde sportif etkinliklere ayırdıkları zamanın artması olarak ifade edilebilir. Özellikle sağlıklı bir yaşam için fiziksel etkinliğin öneminin anlaşılmasına bağlı olarak fitness patlaması olarak tanımlayabileceğimiz bir oluşum meydana gelmiştir. Bunun doğal sonucu olarak da bu fitness etkinliklerinin yapılabileceği spor ve fitness merkezleri, wellness ve sağlık kulüpleri gibi tesislerin sayılarında da bir artış meydana gelmiştir (Pitts ve Stotlar,1998) li yıllara geldiğimizde ise sağlıklı yaşa mottosunun yanında eğlenirken spor yap ve heyecanı hisset mottoları ile birlikte yeni ve farklı sporların spor tüketicisine sunulduğunu görmekteyiz. Örneğin; adrenalin sporları arasında sayabileceğimiz ve henüz Türkiye de pek bilinmeseler de, yurt dışında her geçen gün yaygınlaşan Free Running ve Parkour, bu sporlar arasında sayılabilir. Herhangi bir özel araç-gerecin kullanılmadığı bu sporlarda mekân sınırı da bulunmuyor. Çeşitli engellere rağmen istenilen yere en kısa sürede ulaşmanın temel hedef olduğu bu sporlarda, içinde bulunulan ortamdan bir an önce kurtulmak ve bunu estetik bir biçimde gerçekleştirmek hedeflenmektedir. Adrenalin sporlarının geldiği noktayı anlamak için, bu sporların popüler olduğu Amerika ve Avrupa örnekleri dışındaki örneklere bakmak fayda getirecektir. Örneğin; 2008 yılında Ortadoğu da bulunan adrenalin sporları merkezlerine den fazla ziyaret gerçekleşmiştir (Espie, 2009). Ayrıca geleneksel birçok spor dalı da yeni düzenlemeler ile spor tüketicisine sunulmaya başlanmıştır. Açık alanda 11 e 11 kişi ile 45 dakikalık iki devre halinde oynanan futbol oyununun, kapalı alanda 5 e 5 kişi ile 12 dakikalık dört bölümden oynanan bir oyun haline dönüştürülmesi buna ilginç bir örnektir. Yeni sporların spor endüstrisinin içerisine girmesinin yanı sıra hem rekreasyonel hem amatör hem de profesyonel olarak yeni spor organizasyonların spor endüstrisi içerisine girmesi ekonomik büyümeye katkıda bulunmaktadır. Örneğin geçmişte Amerika Birleşik Devletlerinde voleybol oyunu için sporculara sunulan birkaç lig varken, günümüzde voleybol, ulusal ve bölgesel liglerde, turnuvalarda ve farklı organizasyonlarda oynanan bir spor dalı haline gelmiştir. 14

19 Yukarıdaki örneklerden anlaşılacağı gibi, geleneksel sporların yeni formatlara dönüştürülmesinin yanı sıra yeni ve farklı birçok sportif etkinlik de spor endüstrisinin içerisinde yer almaktadır. Özellikle insanların serbest zamanlarının ve spor etkinliklerine katılım bilincinin artışı, pek çok sportif olanağın doğmasına neden olmuştur. Bunun doğal sonucu olarak spor endüstrisinin boyutlarının ve ekonomisinin geliştiğini görmekteyiz. Spor endüstrisini ekonomik olarak genişleten ve büyüten bir unsur da spor etkinliklerinin profesyonelleşmesi olarak ele alınabilir. Profesyonellik spor aktif katılımcısına bir kariyer imkânı sunmaktadır. Günümüzde su kayağı, yatçılık, surf, rüzgâr sörfü, balık tutma gibi su sporlarından yamaç paraşütü, vücut geliştirme, bowling, araba yarışları, at yarışları ve köpek yarışları gibi birçok farklı spor değişik ülkelerde profesyonel olarak yapılmaktadır. Profesyonel faaliyetlerinin artması, hem katılım, hem araç-gereç hem de medyada yer alma gibi birçok faktörü etkilemektedir. Bu faktörlerin spor endüstrisinin ekonomik olarak gelişimine katkısı yadsınamaz bir gerçektir. Tüm bunların yanında, toplumun tüm bölümlerinde spor, fitness ve rekreasyonel etkinliklere katılım için fırsat eşitliğinin arttırılması tüketici pazarını genişletmiştir ve doğal olarak bu, ekonomik büyümeyi tetiklemiştir. Örneğin; 1896 yılında Atina da yapılan ilk olimpiyat oyunlarına hiçbir bayan sporcu dâhil edilmezken; 1960 yılında İtalya da yapılan olimpiyat oyunlarına 610 bayan sporcu katılmıştır. Bu rakam o yılkı Olimpiyat Oyunlarına katılan sporcuların % 11,4 ünü temsil etmektedir li yılların başlarından itibaren bayanların sportif etkinliklere katılımı konusunda gözle görünür bir artış meydana gelmiştir yılında Kanada da yapılan Olimpiyat Oyunlarına 1124 bayan sporcu katılmıştır. Bu katılım oranı tüm katılımın % 21,5 ini oluşturmuştur yılında Avustralya da yapılan Olimpiyat Oyunlarında ise 3,947 bayan yarışmıştır ve bu rakam oyunlara katılan sporcuların % 38 sini temsil etmektedir Pekin Olimpiyat oyunlarında ise rekor bir katılım sayısı ile 4,746 bayan sporcu oyunlara katılmıştır. Bu rakam tüm katılımın yaklaşık %42,5 unu oluşturmuştur (IOC, 2010). Tüm bunların dışında eşcinsel nüfusa odaklı spor organizasyonlarının, spor işletmelerinin ve spor olaylarının sayısı da gün geçtikçe artmaktadır. Her 4 yılda bir yapılan Eşcinsel Olimpiyat Oyunlarına aktif katılım her yıl önemli artış göstermektedir. İlki 1982 yılında San Francisco da yapılan oyunlarda katılım sayısı 1,600 iken bu rakam 2002 Oyunlarında 12,000 e, yunlarında ise 12,500 e çıkmıştır (FGG, 2011). Kitle İletişim Araçları ve Spor Yayınlarının Artışı: Tüm dünyada, özellikle 2000 li yılların başlangıcından itibaren iletişim devrimi ismi verilen bir süreç yaşandığını söyleyebiliriz. Mobil iletişimde meydana gelen 3G ve 4 G teknolojileri, HD (yüksek tanımlı) ve 3D (3 boyutlu) televizyonlar, masaüstü, dizüstü ve el bilgisayarları gibi yeni teknolojiler bu devrimin karakteristik özellikleri olarak görülmektedir. Bu süreç içinde internet birey yaşamının vazgeçilmez öğelerinden biri olarak şekillenmiştir. Kitle iletişim araçlarının ve bu araçların kullandığı teknolojilerin gelişmesi spor yayıncılığında da yeni ufuklar açmıştır ve spor ile ilgili hemen hemen bütün dallarda spor yayıncılığı gelişim göstermiştir. Günümüzde futboldan basketbola, balıkçılıktan kampçılığa kadar birçok spor ile ilişkili aktivite kitle iletişim araçlarında kendine yer bulmaktadır. Bunun temel nedeni kitlelerin bu etkinliklere olan ilgisinin artan oranda devam etmesi olarak ele alınabilir. Sporun kitle iletişiminde daha fazla yer bulması ile ilişkili birçok örnek verilebilir. Örneğin; Amerika Birleşik Devletleri nde 1971 yılında 800 saat spor yayını yapılırken bu rakam 1992 yılında 1800 saate ulaşmıştır ve bu artış her yıl düzenli olarak devam etmektedir. Amerika Birleşik Devletleri ndeki bu gelişmelere benzer şekilde, dünyanın diğer ülkelerinde de spor ile ilişkili programların arttığı görülmektedir. Günümüzde spor izlenme açısından çok büyük nüfuslara ulaşmaktadır. Örneğin Nagano da yapılan Kış Olimpiyatları BBC kanalı ile 170 milyon Amerikan vatandaşına ulaşırken, bu organizasyon tüm dünyada 3 milyar kişiye ulaşmıştır. Spor organizasyonlarının yıllar boyu çok büyük kitleler tarafından izlenmesi bu organizasyonların yayın haklarının da büyük meblağlara satın alınmasını sağlamıştır. NBC kanalı bir rekora imza atarak 2004, 2006 ve 2008 Olimpiyat oyunlarının kablolu yayın ve radyo yayın hakkı için 2,3 milyar dolar ödemiştir (Argan ve Katırcı, 2008). 15

20 Bireylerin Serbest Zamanlarının Artışı: Tüm dünyada 1960 lı yıllardan başlayarak çalışan bireylerin iş gücünü azaltıcı düzenlemeler yapılmıştır. Özellikle teknolojik, sosyal ve ekonomik değişimler bireylerin daha refah ve daha özgür bir yaşama doğru yönlendirmiştir. Bunun doğal sonucu olarak bireylerin serbest zamanlarında bir artış meydana gelmiş ve bu bireyler serbest zamanlarını değerlendirebilecekleri birçok farklı alana yönelmişlerdir. Günümüzde tüm dünyada genelde bir bireyin haftalık çalışma süresi 40 saattir. Bir toplumda serbest zamanın değeri ile ilgili anlamlı verilerin elde edilmesi için Meiskop (1991) bireylerin 70 yıllık yaşam sürelerini incelemiş ve bu zaman dilimi içinde çeşitli etkinlikler için harcanan zaman dilimlerini belirlemeye çalışmıştır. 70 yıllık bir yaşam süren bir birey yaşamının en büyük bölümünü serbest zaman etkinlikleri içerisinde geçirmektedir. Serbest zaman etkinlikleri içerisinde en göze çarpan etkinlikler sporla ilişkili ve rekreasyonel etkinliklerdir. Pazar Bölümlerinde Spor Ürünlerinin Artması ve Bu Ürünlerle İlgili Teknolojik Gelişmeler: Spor endüstrisinin gelişmesinin sebeplerinden biri de spor endüstrisindeki mal ve hizmetlerin artmasıdır. Spor endüstrisindeki mal veya hizmetler dört genel sektör altında sınıflandırılabilir (Hoga, 1993): Spor malları (Spor ekipmanları ve kondisyon aletleri) Spor giyim (Spor ayakkabıları ve spor kıyafetleri) Spor hizmetleri (Fitness, spor, sağlık kulüpleri ve diğer destekleyici hizmetler) Giriş ücreti (Spor ile ilgili biletleri) Bu dört sektör, kendi içinde de pek çok alt bölüme ayrılabilir. Burada dikkat çekici unsur spor ile ilgili bu mal ve hizmetlerin sayısındaki artıştır. Bu artışlardan dolayı spor endüstrisi bir büyüme göstermiştir. Spor endüstrisi, diğer endüstri kolları gibi günümüz teknolojisinin avantajlarından yararlanmaktadır. Teknoloji, spor araç gereçleri, spor giyimi ve spor olanaklarını etkilemiştir. Spor etkinlikleri içerisinde, beslenmeden, sportif antrenmana kadar birçok farklı alan teknolojik gelişimlerden etkilenmiştir. Günümüzde enerji veren içecekler, daha uzun atlamaya yardımcı olan ayakkabılar, ter tutmayan eşofmanlar ve daha hızlı yüzmeye yardımcı olan giysiler gibi birçok farklı ürün pazar içerisinde yerini almıştır (Argan ve Katırcı, 2008). Teknoloji; spor tesislerinin kuruluş biçimlerini de etkilemiş ve bu tesislerin yapım aşamasında büyük kaynakların spor endüstrisi içerisine girmesine neden olmuştur. Örneğin; 2008 Pekin Olimpiyatlarının açılış törenine ev sahipliği yapan Beijing Ulusal Olimpiyat Stadı, takma adıyla Kuş Yuvası, spor tesislerinin spor ekonomisine yaptığı katkıyı göstermesi açısından ilginçtir. Yapımında ton çelik kullanılan tesisin maliyeti yaklaşık 500 milyon dolardır. Stat, 258 bin m² lik bir alana inşa edilmiştir ve 91 bin koltuk kapasitesine sahiptir. Böylesi büyük bir tesisin sorunsuz biçimde faaliyet göstermesi için pazarlama bölümünden, bilet satışı bölümüne, bakım ve onarım bölümünden, güvenlik bölümüne kadar birçok farklı birim çalışmaktadır. Dünyada Bejing Ulusal Olimpiyat Stadına benzeyen binlerce örnek bulunmaktadır. Bu tesislerin spor ekonomisine katkı hem istihdam hem de gelir açısından oldukça önemlidir. Pazarlama Eğilimlerinin Artışı: Spor yöneticilerinin pazarlama temellerini öğrenmesi ve daha sonra bunları spor endüstrisi içerisinde uygulaması, spor endüstrisini daha ticari hale getirmiş ve spor ürünleri tüketici ihtiyaçları düşünülerek tasarlanmaya başlanmıştır. Birçoğunuz tüketiciye istediği şeyi ver ifadesini duymuşsunuzdur. Bu spor endüstrisi içinde geçerli bir kuraldır. Örneğin, basketbol kuralları eğlence değerine göre özelleşmiştir: Bir smaç hareketinin ardından TV başındaki izleyiciye bir takım reklam mesajları ulaşmaktadır. Çünkü seyirci smaç hareketini sevmektedir. Basketbol oyunundaki molalar televizyon reklamcıları için eşsiz bir fırsattır. Çünkü bu aralar tüketiciye ulaşılacak zamanı sağlar. Amerika Birleşik Devletlerinde futbolun televizyon yolu ile gösterilmesi bir takım nizami kurallara bağlanmıştır. Bunun nedeni, ürün reklamları için araların olmayışıdır. Televizyon yöneticileri televizyonun daha işlevsel kullanılabilmesi için futbol yöneticilerine baskı yapmışlardır. Diğer bir deyişle spor içerisindeki kurallar sporu daha satılabilir yapmak için değiştirilmiştir. Spor endüstrisi, sponsorluk faaliyetleri için ideal bir faaliyet alanıdır. Tüm sponsorluklar içerisinde spor sponsorluğunun en yüksek paya sahip olduğu da düşünülürse, toplumun büyük ilgisini çeken spordaki bu pazarlama eğilimlerinin olması son derece mantıklıdır (Carvile ve ark., 1998). Tüm bunların dışında spor yönetimi, pazarlaması ve ekonomisi alanında alt alanların ve eğitim olnaklarının artması, profesyonel destek hizmetlerinin oluşması ve en önemlisi sporun global bir meta haline gelmesi spor ekonomisinin boyutlarını genişletmiştir. 16

T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2481 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1452 SPOR PAZARLAMASI

T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2481 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1452 SPOR PAZARLAMASI T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2481 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1452 SPOR PAZARLAMASI Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Hakan KATIRCI (Ünite 1, 2, 5, 6, 7, 8) Doç.Dr. Metin ARGAN (Ünite 3, 4) Editör Prof.Dr.

Detaylı

SPORUN SOSYAL VE EKONOMİK FAYDALARI. Prof. Dr. Gazanfer DOĞU Abant İzzet Baysal Üniversitesi Spor Yönetim Bilimleri

SPORUN SOSYAL VE EKONOMİK FAYDALARI. Prof. Dr. Gazanfer DOĞU Abant İzzet Baysal Üniversitesi Spor Yönetim Bilimleri SPORUN SOSYAL VE EKONOMİK FAYDALARI Prof. Dr. Gazanfer DOĞU Abant İzzet Baysal Üniversitesi Spor Yönetim Bilimleri Spor Fiziksel Zihinsel hareket sosyolojik bir olay Dünya Sağlık Örgütünün ( WHO ) esenlik

Detaylı

TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ

TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ TÜRK PERAKENDE SEKTÖRÜ VE BEKLENTİLERİMİZ Türkiye de perakende sektörü, 300 milyar dolara ulaşan büyüklüğü, 365 bin mağaza sayısı ve 2009-2013 yılları arasında yıllık bileşik %7 büyüme ile öne çıkan sektörler

Detaylı

EIS526-H02-1 GİRİŞİMCİLİK (EIS526) Yazar: Doç.Dr. Serkan BAYRAKTAR

EIS526-H02-1 GİRİŞİMCİLİK (EIS526) Yazar: Doç.Dr. Serkan BAYRAKTAR GİRİŞİMCİLİK (EIS526) Yazar: Doç.Dr. Serkan BAYRAKTAR SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan Öğretim" tekniğine

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİ OTOMOTİV SEKTÖRÜ

AVRUPA BİRLİĞİ OTOMOTİV SEKTÖRÜ İZMİR TİCARET ODASI AVRUPA BİRLİĞİ OTOMOTİV SEKTÖRÜ Dilara SÜLÜN DIŞ EKONOMİK İLİŞKİLER MÜDÜRLÜĞÜ AB MASASI ŞEFİ (TD) Mayıs 2006 AB OTOMOTİV SEKTÖRÜ AB, dünya otomotiv pazarının %35'ine sahiptir. Otomobil

Detaylı

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015

Sağlıkta Maliyet. B.Burcu TANER Mayıs.2015 Sağlıkta Maliyet B.Burcu TANER Mayıs.2015 14 Mayıs 2015 tarihinde Acıbadem Üniversitesi nde yapılan ASG XV. Hemşirelik Haftası Etkinliklerinde sunulmuştur. Hedef Daha geniş kitleler için daha iyi sağlık

Detaylı

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BIP116) Yazar: Doç.Dr.İ.Hakkı.Cedimoğlu SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir.

Detaylı

SPONSORLUK FIRSATLARI 2013-2014 SEZONU

SPONSORLUK FIRSATLARI 2013-2014 SEZONU SPONSORLUK FIRSATLARI 2013-2014 SEZONU Ünilig, Türkiye'nin üniversitelerarası ilk çok branșlı, deplasmanlı spor ligi olarak Genel Müdürlüğümüz tarafından 2012-13 sezonunda organize edilmeye bașlandı. İlk

Detaylı

AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4.

AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4. AB NİN EKONOMİK YAPISIYLA İLGİLİ TEMEL BİLGİLER 1. Ülkelerin Yüz Ölçümü 2. Ülkelerin Nüfusu 3. Ülkelerin Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla 4. Ülkelerin Büyüme Oranı 5. Ülkelerin Kişi Başına Gayri Safi Yurtiçi

Detaylı

GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ

GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ Hazırlayan: Fethi SAYGIN Mart 2014 Kaynak :DESTATIS (Alman İstatistik Enstitüsü) GENEL DEĞERLENDİRME Ekonomi piyasalarındaki durgunluk ve sorunlara rağmen,

Detaylı

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BTP104)

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BTP104) VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BTP104) Yazar: Doç.Dr. İ. Hakkı CEDİMOĞLU S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir.

Detaylı

HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015

HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015 HOLLANDA ÜLKE RAPORU 12.10.2015 YÖNETİCİ ÖZETİ Uludağ İhracatçı Birlikleri nin kayıtlarına göre, Bursa dan Hollanda ya ihracat yapan 361 firma bulunmaktadır. 30.06.2015 tarihi itibariyle Ekonomi Bakanlığı

Detaylı

DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM

DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Invest in DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Türkiye de Doğrudan Yabancı Yatırımın Gelişimi Makroekonomik anlamda küresel ekonomiye uyumu sağlayan yapısal reformlar, bir yandan Türkiye yi doğrudan yabancı yatırım

Detaylı

BELEDİYESPOR FAALİYET RAPORU 2006

BELEDİYESPOR FAALİYET RAPORU 2006 2006 AMACI Şehrimiz gençliğinin tüzüğümüzde b u l u n a n b r a n ş l a r d a s p o r t i f faaliyetlerde bulunmasını sağlamak, sporu sevdirmek, spora yöneltmek, sporcuları eğitmek, sportif kültür ve bilincini

Detaylı

Turnuvalar için. 2015 Yılı. Sponsorluk Dosyası

Turnuvalar için. 2015 Yılı. Sponsorluk Dosyası Turnuvalar için 2015 Yılı Sponsorluk Dosyası Florbol Turnuvası Florbol Türkiye nin organize ettiği geleneksel olarak Mayıs ayının son haftasında düzenlenen, Özel Okulların, devlet okullarının, Şirketlerin

Detaylı

HENTBOLDA HEDEF YIL 2020

HENTBOLDA HEDEF YIL 2020 HENTBOLDA HEDEF YIL 2020 Ülkemiz hentbolu için yapılan çalışmalar sonucunda 1980-1995 yılları arasında tüm ülke tarafından tanınmış ve tercih edilen bir spor branşı haline gelmiş ve Türk hentbolu o yıllar

Detaylı

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi

Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Daha Yeşil ve Daha Akıllı: Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Çevre ve İklim Değişimi Bu sunum Greener and Smarter, ICTs, the Environment and Climate Change başlıklı Eylül 2010 tarihli OECD raporundan uyarlanmıştır.

Detaylı

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U)

HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) KISA ÖZET

Detaylı

GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA

GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA GTİP 392310: PLASTİKTEN KUTULAR, KASALAR, SANDIKLAR VB. EŞYA TEMMUZ 2009 Hazırlayan: Mesut DÖNMEZ 1 GENEL KOD BİLGİSİ: 392310 GTIP kodunun üst kodu olan 3923 GTİP koduna ait alt kodlar ve ürünler aşağıda

Detaylı

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $)

Tablo 1. Seçilen Ülkeler için Yıllar İtibariyle Hizmetler Sektörü İthalat ve İhracatı (cari fiyatlarla Toplam Hizmetler, cari döviz kuru milyon $) 4.2. HİZMETLER 1. Hizmetler sektörünün ekonomideki ağırlığı bir refah kriteri olarak değerlendirilmektedir (1). (2) tarafından bildirildiği üzere, sanayileşmeyle birlikte, ulaştırma hizmetleri ve belirli

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU EYLÜL 2015 Eylül 2015 A. PETROL PİYASASI 1. Eylül Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1.

Detaylı

Büyüme Rakamları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Tablo 1. En hızlı daralan ve büyüyen ekonomiler 3. 2009'da En Hızlı Daralan İlk 10 Ekonomi

Büyüme Rakamları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Tablo 1. En hızlı daralan ve büyüyen ekonomiler 3. 2009'da En Hızlı Daralan İlk 10 Ekonomi POLİTİKANOTU Mart2011 N201126 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Sarp Kalkan 1 Politika Analisti, Ekonomi Etütleri Ayşegül Dinççağ 2 Araştırmacı, Ekonomi Etütleri Büyüme Rakamları Üzerine

Detaylı

Marmara Üniversitesi Kurumsal İletişim ve Marka Yönetimi Sertifika Programı Marmara University Corporate Communication & Brand Management Program

Marmara Üniversitesi Kurumsal İletişim ve Marka Yönetimi Sertifika Programı Marmara University Corporate Communication & Brand Management Program Marmara Üniversitesi Kurumsal İletişim ve Marka Yönetimi Sertifika Programı Marmara University Corporate Communication & Brand Management Program Amaç Kurumsal iletişim bir kuruluşun hedeflediği kitleye

Detaylı

İŞLETMELERİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY

İŞLETMELERİN EKONOMİDEKİ ÖNEMİ IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY IMPORTANCE OF ENTERPRISES IN THE ECONOMY İşletmelerin bir ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemini, "ekonomik" ve "sosyal" olmak üzere iki açıdan incelemek gerekir. İşletmelerin Ekonomik Açıdan Yeri ve

Detaylı

5 milyon kişi online ticarete 31 milyar lira harcıyor

5 milyon kişi online ticarete 31 milyar lira harcıyor Tarih: 06.10.2013 Sayı: 2013/16 Türkiye de e-ticaret Raporu na göre online alışveriş beş yılda 3 e katlandı 5 milyon kişi online ticarete 31 milyar lira harcıyor İSMMMO nun Türkiye de e-ticaret adlı raporuna

Detaylı

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi. bilgilendirme notu. Sayfa 1 Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği AİFD Türkiye 2006 Yılı İlaç Harcamaları Değerlendirmesi bilgilendirme notu Sayfa 1 İçindekiler: Konu Sayfa Genel Değerlendirme: Türk ilaç piyasasında neler oldu?... 3

Detaylı

Dünya ilk 100 de 10 Türk Tenisçi. Sponsorluk Sunumu

Dünya ilk 100 de 10 Türk Tenisçi. Sponsorluk Sunumu Sponsorluk Sunumu Gökhan Dönmez Tennis Academy Spor Kulübü, yüksek tenis performansına ve kişilerin ihtiyaçlarına odaklanılarak antrenman verilen profesyonel eğitmenler tarafından 2004 yılında İstanbul

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU MART 2015 Mart 2015 A. PETROL PİYASASI : 1. Mart Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1.

Detaylı

TRABZONSPOR RESMİ DERGİSİ

TRABZONSPOR RESMİ DERGİSİ 7 EKİM 2010 7 EKİM 2010 7 EKİM 2010 TRABZONSPOR RESMİ DERGİSİ 6 EKİM 2010 6 EKİM 2010 TRABZON KAZANACAK! Zihni Ağırman /TAKA GAZETESİ Trabzon büyük bir organizasyona hazırlanıyor. Sadece Trabzon değil,

Detaylı

YEREL YÖNETİMLERDE REKREASYON YEREL PROGRAM YÖNETİMLERDE VE REKREASYON

YEREL YÖNETİMLERDE REKREASYON YEREL PROGRAM YÖNETİMLERDE VE REKREASYON YEREL YÖNETİMLERDE REKREASYON YEREL PROGRAM YÖNETİMLERDE VE REKREASYON PROGRAM HİZMETLERİ VE HİZMETLERİ Yrd.Doç.Dr.Ümit KESİM Marmara Üniversitesi BESYO Öğretim Üyesi Yrd.Doç.Dr.Ümit KESİM TMOK ve SBD

Detaylı

Çalışan Devir Oranı Araştırması. İşgücü Analitikleri - Ekim 2012

Çalışan Devir Oranı Araştırması. İşgücü Analitikleri - Ekim 2012 Çalışan Devir Oranı Araştırması İşgücü Analitikleri - Ekim 2012 Araştırma Hakkında 2012 Ekim ayında PERYÖN ve Towers Watson tarafından düzenlenen Çalışan Devir Oranı Araştırması na çeşitli sektörlerden

Detaylı

HALKLA İLİŞKİLER I-II

HALKLA İLİŞKİLER I-II Editörler Yrd.Doç.Dr. Gonca Yıldırım & Seçil Utma HALKLA İLİŞKİLER I-II Yazarlar Yrd.Doç.Dr.Gonca Yıldırım Yrd.Doç.Dr.İlker Özdemir Hasan Çiftçi Hatice Aydoğmuş Özcan Kahraman Koktürk Melis Yalçın Seçil

Detaylı

1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ

1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III Bölüm 1 PAZARLAMA KAVRAMI VE PAZARLAMANIN GELİŞİMİ 11 1.1. İşletme Fonksiyonu Olarak Pazarlama Fonksiyonu 13 1.1.1. Pazarlama Fonksiyonları 14 1.2. Pazarlamanın Tanımı 15 1.3. Pazarlamanın

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU TEMMUZ 2015 Temmuz 2015 A. PETROL PİYASASI 1. Temmuz Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1.

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU AĞUSTOS 2015 Ağustos 2015 A. PETROL PİYASASI 1. Ağustos Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU MAYIS 2015 Mayıs 2015 A. PETROL PİYASASI 1. Mayıs Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1.

Detaylı

ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1

ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1 ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI. Bosad Genel Sekreterliği

KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI. Bosad Genel Sekreterliği KÜRESEL OTOMOTİV OEM BOYALARI PAZARI Bosad Genel Sekreterliği SEKTÖR ANALİZİ Otomotiv OEM boyaları dünyanın en büyük boya segmentlerinden biridir. Otomotiv OEM boyaları, 2011 yılında toplam küresel boya

Detaylı

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU

PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL VE LPG PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ŞUBAT 2015 Şubat 2015 A. PETROL PİYASASI : 1. Şubat Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1.

Detaylı

TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris)

TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris) TEST REHBER İLKELERİ PROGRAMI ULUSAL KOORDİNATÖRLER ÇALIŞMA GRUBU 26. TOPLANTISI (8-11 Nisan 2014, Paris) Dr. A. Alev BURÇAK Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü Sunu Planı OECD Hakkında

Detaylı

2012 Sponsorluk Sunumu

2012 Sponsorluk Sunumu 2012 Sponsorluk Sunumu Kimdir? 2008 yılında Türkiye de motor sporlarının gelişimine ve Türkiye nin yurt dışında tanıtımına katkıda bulunmak amacıyla Borusan Otomotiv tarafından kurulmuştur. Türkiye dışında;

Detaylı

GTİP 3924 Plastikten sofra, mutfak, ev, sağlık veya tuvalet eşyası

GTİP 3924 Plastikten sofra, mutfak, ev, sağlık veya tuvalet eşyası GTİP 3924 Plastikten sofra, mutfak, ev, sağlık veya tuvalet eşyası Haziran 2013 1 Genel kod bilgisi: VII PLASTİK VE PLASTİK ÜRÜNLERİ; KAUÇUK VE KAUÇUK ÜRÜNLERİ 39 Plastikler ve mamulleri 3924 Plastikten

Detaylı

Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi

Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi Büyükdere Cad. No. 106 34394 Esentepe - İstanbul AçıkDeniz Telefon Bankacılığı: 444 0 800 www.denizbank.com Avrupa Birliği ve Türkiye Yerel Yönetimler Analizi 2013 Mali Verileri DenizBank bir Sberbank

Detaylı

YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI

YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI YAPI FUARI TURKEYBUILD İSTANBUL FUARI ZİYARET ORGANİZASYONU SONUÇLARI Övgü PINAR-Nurel KILIÇ Yapı fuarları; mal ve hizmet üreten kuruluşlar ile yine bu sektörde çalışan yöneticiler, mimarlar, mühendisler,

Detaylı

Çalışan Devir Oranı Araştırması İşgücü Analitikleri Eylül 2014

Çalışan Devir Oranı Araştırması İşgücü Analitikleri Eylül 2014 Çalışan Devir Oranı Araştırması İşgücü Analitikleri Eylül 2014 2014 Peryön ve Towers Watson. Tüm hakları saklıdır. Araştırma Hakkında 2014 Temmuz ayında PerYön ve Towers Watson tarafından düzenlenen 2014

Detaylı

TÜRKİYE GOLF FEDERASYONU 2009-2010 YILLARI FAALİYET RAPORU

TÜRKİYE GOLF FEDERASYONU 2009-2010 YILLARI FAALİYET RAPORU TÜRKİYE GOLF FEDERASYONU 2009-2010 YILLARI FAALİYET RAPORU Türkiye Golf Federasyonu nun 2009-10 yılları faaliyet raporu aşağıda bilgilerinize sunulmuştur. ULUSAL SPORTİF FAALİYETLER 2009 Yılı Faaliyetleri

Detaylı

Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri

Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri Dünya Seramik Sektörü Dış Ticareti a) Seramik Kaplama Malzemeleri ÜLKE Dünya Seramik Kaplama Malzemeleri Üretiminde İlk 1 Ülke 29 21 211 212 212 Dünya /212 Üretiminden Aldığı Pay Değişim (%) (%) 1 ÇİN

Detaylı

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 -

BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - BİR BAKIŞTA SAĞLIK -AVRUPA 2010 - (OECD ve Avrupa Birliği işbirliğinde hazırlanan Bir Bakışta Sağlık-Avrupa 2010 adlı yayının özetidir) AĞUSTOS 2011 ANKARA İçindekiler ÖZET 1 BÖLÜM 1- SAĞLIĞIN DURUMU...

Detaylı

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA

VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA VERİ YAPILARI VE PROGRAMLAMA (BIP116) Yazar: Doç.Dr.İ.Hakkı.Cedimoğlu SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir.

Detaylı

5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3]

5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3] Ek Karar 5.1. Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri [2005/3] KARAR NO Y 2005/3 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sistemi Performans Göstergeleri Ülkemizin bilim ve teknoloji performansı, aşağıdaki

Detaylı

Doğruların buluştuğu adres...

Doğruların buluştuğu adres... M E D I A Doğruların buluştuğu adres... İletişim Sanattır Firmaların kıyasıya rekabet ettikleri Etnik Pazar sürekli yeniliklere açıktır. Reklam stratejileri yapılırken hedef kitlenin doğru bir şekilde

Detaylı

HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU

HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU HİDROLİK PNÖMATİK SEKTÖRÜ NOTU Akışkan gücü, basınçlı akışkanların, ister sıvı ister gaz halinde olsun, enerjilerinden faydalanarak elde edilen güçtür. Sıvı veya gaz, yada somut olarak su veya hava, ancak

Detaylı

TÜRKİYE KUPASI MÜSABAKALARI STATÜSÜ

TÜRKİYE KUPASI MÜSABAKALARI STATÜSÜ TÜRKİYE KUPASI MÜSABAKALARI STATÜSÜ MADDE 1- KUPANIN OLUŞUMU ve KATILIM ŞARTLARI (1) TFF nin ulusal düzeyde oynattığı profesyonel lig müsabakalarından sonraki kupa müsabakalarının ismi Türkiye Kupası dır.

Detaylı

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU MAYIS 2014

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU MAYIS 2014 ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU MAYIS 2014 Ankara 2014 1. Mayıs Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1. Uluslararası Piyasalar Ülkemizin

Detaylı

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU EKİM 2014

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU EKİM 2014 ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU EKİM 2014 Ankara 2014 1. Ekim Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1. Uluslararası Piyasalar Ülkemizin

Detaylı

TÜRKİYE JUDO VE KURAŞ FEDERASYONU BAŞKANLIĞI

TÜRKİYE JUDO VE KURAŞ FEDERASYONU BAŞKANLIĞI 2009-2010 YILLARINA AİT FAALİYET RAPORU FEDERASYONUMUZA AİT BAZI TEKNİK BİLGİLERİ, Judo Yapılan Faal İl Sayısı; 2010 yılı itibariyle 63 ilde faal judo yapılmaktadır. Sporcu Sayımız; 2009 yılı lisanslı

Detaylı

TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI

TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI TAMAMLAYICI VE DESTEKLEYİCİ SAĞLIK SİGORTALARI 1 AB de Özel Sağlık Sigortası Uygulamaları Geçtiğimiz dönemlerde sağlık harcamalarında kaydedilen artış, kamu sağlık sistemlerinin sürdürülmesinde sorun yaşanmasına

Detaylı

TÜRKİYE DE 2013 YILINDA ENFLASYON YEŞİM CAN

TÜRKİYE DE 2013 YILINDA ENFLASYON YEŞİM CAN TÜRKİYE DE 2013 YILINDA ENFLASYON YEŞİM CAN KIRKLARELİ-2014 Kırklareli Üniversitesi Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi TÜRKİYE DE 2013 YILINDA ENFLASYON HAZIRLAYAN YEŞİM CAN Adres: Ekonomik ve Sosyal

Detaylı

AVRUPA BİRLİĞİNE ÜYE VE ADAY ÜLKELERDE TEMEL MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER. (Kasım 2011) Ankara

AVRUPA BİRLİĞİNE ÜYE VE ADAY ÜLKELERDE TEMEL MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER. (Kasım 2011) Ankara AVRUPA BİRLİĞİNE ÜYE VE ADAY ÜLKELERDE TEMEL MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER (Kasım 2011) Ankara İÇİNDEKİLER NÜFUS VE İŞGÜCÜ PİYASASI TASARRUFLAR 1. Nüfus 28. Gayri Safi Ulusal Tasarruflar 2. İstihdam 29. Gayri

Detaylı

www.maviperde.com Elektronik ticaret e-ticaret

www.maviperde.com Elektronik ticaret e-ticaret www.maviperde.com 1995 li yıllardan sonra Dünyada ve Türkiye'de elektronik ticaretin ön plana çıkmasıyla ve gelecek yıllarda mekanik perde sistemi pazarının çoğunu elektronik ticaretle olacağı varsayımı

Detaylı

Doç.Dr. Mehmet MARANGOZ İNTERNETTE PAZARLAMA. Beta

Doç.Dr. Mehmet MARANGOZ İNTERNETTE PAZARLAMA. Beta Doç.Dr. Mehmet MARANGOZ İNTERNETTE PAZARLAMA İstanbul - 2014 Beta I Yayın No : 3055 İşletme-Ekonomi Dizisi : 639 1. Baskı - Ocak 2014 - İSTANBUL ISBN 978-605 - 333-082 - 0 Copyright Bu kitab n bu bas s

Detaylı

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101]

5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] 5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] KARAR ADI NO E 2011/101 Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri ĠLGĠLĠ DĠĞER KARARLA R T...... 2005/201 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sisteminin

Detaylı

Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır?

Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır? Sağlık Hizmetlerinde Pazarlamaya Neden İhtiyaç Duyulmaktadır? Alvin Toffler in endüstrinin gelişmesi yaklaşımı Pazarlama nedir? Kullanımı neden önemlidir? Pazarlama olanaklarının kullanımı, eğitim ve geliştirme

Detaylı

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ARALIK 2014

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ARALIK 2014 ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU ARALIK 2014 Ankara 2014 1. Aralık Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1. Uluslararası Piyasalar

Detaylı

Sn. M. Cüneyd DÜZYOL, Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı Açılış Konuşması, 13 Mayıs 2015

Sn. M. Cüneyd DÜZYOL, Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı Açılış Konuşması, 13 Mayıs 2015 Sayın YÖK Başkanı, Üniversitelerimizin Saygıdeğer Rektörleri, Kıymetli Bürokratlar ve Değerli Konuklar, Kalkınma Araştırmaları Merkezi tarafından hazırlanan Yükseköğretimin Uluslararasılaşması Çerçevesinde

Detaylı

KRUVAZİYER TURİZMİ ve DESTİNASYONA KATKISI. Erkunt Öner 2012

KRUVAZİYER TURİZMİ ve DESTİNASYONA KATKISI. Erkunt Öner 2012 KRUVAZİYER TURİZMİ ve DESTİNASYONA KATKISI Erkunt Öner 2012 1 1. Kruvaziyer Endüstrisinin Gelişimi Global olarak kruvaziyer endüstrisi, son 5 yılda turizmin en fazla büyüme gösteren alanı olmuştur. Yapılan

Detaylı

We are experts of. workplace culture. GIFTWORK Modelini Anlamak. greatplacetowork.com.tr

We are experts of. workplace culture. GIFTWORK Modelini Anlamak. greatplacetowork.com.tr We are experts of workplace culture GIFTWORK Modelini Anlamak greatplacetowork.com.tr Great Place to Work Hakkında Great Place to Work Enstitüsü bugün dünyada 53 ülkede faaliyet gösteren, 25 Yıldır işletmeleri

Detaylı

HALKLA İLİŞKİLER YÖNETİMİNDE GÜNCEL KONULAR

HALKLA İLİŞKİLER YÖNETİMİNDE GÜNCEL KONULAR HALKLA İLİŞKİLER YÖNETİMİNDE GÜNCEL KONULAR Editör: Yrd. Doç. Dr. Tuğçe Gürel Yayın No : 2379 İşletme-Ekonomi Dizisi : 405 1. Baskı Ağustos 2010 İSTANBUL ISBN 978-605 - 377 302-3 Copyright Bu kitabın bu

Detaylı

DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü

DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail ÜNVER Mevlana Kalkınma Ajansı, Konya Yatırım Destek Ofisi Koordinatörü KONYA ÖZELİNDE YABANCI SERMAYELİ FİRMALARIN ÜLKE BAZLI ANALİZİ 06.08.2014 1 DEĞERLENDİRME NOTU: İsmail

Detaylı

T.C. BAŞBAKANLIK Sermaye Piyasası Kurulu Ortaklıklar Finansmanı Dairesi Başkanlığı

T.C. BAŞBAKANLIK Sermaye Piyasası Kurulu Ortaklıklar Finansmanı Dairesi Başkanlığı Tarih : 25/12/2012 T.C. BAŞBAKANLIK Sermaye Piyasası Kurulu Ortaklıklar Finansmanı Dairesi Başkanlığı İlgi : 12/12/2012 tarih ve B.02.6.SPK.0.13.00.115.02-2687/11708 sayılı yazınız. İlgide kayıtlı yazınızda

Detaylı

TUTUNDURMA PAZARLAMA İLETİŞİM MODELİ 09.05.2013

TUTUNDURMA PAZARLAMA İLETİŞİM MODELİ 09.05.2013 TUTUNDURMA PAZARLAMA İLETİŞİM MODELİ Tutundurma, mal ya da hizmetleri satışını arttırabilmek için, alıcıları satın almaya ikna edebilmeye yönelik satıcı tarafından başlatılan tüm çabaların koordinasyonu

Detaylı

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ

DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİ SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ Hazırlayan ve Derleyen: Zehra N.ÖZBİLGİN Ar-Ge Şube Müdürlüğü Kasım 2012 DÜNYA SERAMİK KAPLAMA MALZEMELERİNDE ÜRETİM VE TÜKETİM yılında 9.546 milyon

Detaylı

İŞLETMELERDE BİLİŞM SİSTEMLERİ (EMBA523) Yazar: Prof.Dr. Orhan TORKUL S1

İŞLETMELERDE BİLİŞM SİSTEMLERİ (EMBA523) Yazar: Prof.Dr. Orhan TORKUL S1 İŞLETMELERDE BİLİŞM SİSTEMLERİ (EMBA523) Yazar: Prof.Dr. Orhan TORKUL S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir.

Detaylı

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ

DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ DIŞ TİCARETTE KÜRESEL EĞİLİMLER VE TÜRKİYE EKONOMİSİ (Taslak Rapor Özeti) Faruk Aydın Hülya Saygılı Mesut Saygılı Gökhan Yılmaz Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Araştırma ve Para Politikası Genel Müdürlüğü

Detaylı

MARKA EKONOMİSİ. İtalya, İspanya örnekleri ve Türkiye için değerlendirme

MARKA EKONOMİSİ. İtalya, İspanya örnekleri ve Türkiye için değerlendirme MARKA EKONOMİSİ İtalya, İspanya örnekleri ve Türkiye için değerlendirme 1960 larda İtalya, İspanya ve Türkiye 1960 larda İtalya, İspanya ve Türkiye 1960 larda Almanya ya çalışmak için işçi göndermeye başlayan

Detaylı

2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI. (40 Test Sorusu)

2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI. (40 Test Sorusu) ZİRAAT BANKASI 2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI (40 Test Sorusu) 1 ) Aşağıdakilerden hangisi bir kredi derecelendirme kuruluşudur? A ) FED B ) IMF C ) World Bank D ) Moody's E ) Bank

Detaylı

24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL

24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL 24 HAZİRAN 2014 İSTANBUL UNCTAD Dünya Yatırım Raporu Türkiye Lansmanı Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü «UNCTAD» ın Uluslararası Doğrudan Yatırımlara ilişkin olarak hazırladığı Dünya Yatırım

Detaylı

: BİLİŞİM TASARIM VE PROGRAMLAMA HİZMETLERİ

: BİLİŞİM TASARIM VE PROGRAMLAMA HİZMETLERİ GİRİŞİMCİ ADI SOYADI : MÜZAFFER KIZIL İŞ FİKRİ : BİLİŞİM TASARIM VE PROGRAMLAMA HİZMETLERİ İŞLETMENİN ADI : MÜZAFFER KIZIL 1 BÖLÜM 1: GENEL BİLGİLER 1.2 İşletmenin Faaliyet Konusu (Bu kısımda kurduğunuz

Detaylı

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ?

TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan

Detaylı

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1

ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 ELEKTRİK MAKİNELERİ (MEP 112) Yazar: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Turan S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

TEKSTİL MAKİNALARI. Hazırlayan Hasan KÖSE 2006. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi

TEKSTİL MAKİNALARI. Hazırlayan Hasan KÖSE 2006. T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi TEKSTİL MAKİNALARI Hazırlayan Hasan KÖSE 2006 T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi TEKSTİL MAKİNALARI TÜRKİYE DE ÜRETİM Tanımı Tekstil makinaları, tekstil sanayinin

Detaylı

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU TEMMUZ 2014

ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU TEMMUZ 2014 ENERJİ PİYASASI DÜZENLEME KURUMU PETROL PİYASASI FİYATLANDIRMA RAPORU TEMMUZ 2014 Ankara 2014 1. Temmuz Ayında Uluslararası Piyasalarda ve Türkiye de Ürün Fiyatlarının Seyri 1.1. Uluslararası Piyasalar

Detaylı

PLASTİK ÜRÜNLERİ SANAYİİ RAPORU

PLASTİK ÜRÜNLERİ SANAYİİ RAPORU MMP Ön Raporu EK 2E PLASTİK ÜRÜNLERİ SANAYİİ RAPORU MEVCUT DURUM: Dünyada olduğu gibi Türkiye de de plastiğin, geleneksel malzemeler olan demir, cam, kağıt, tahta gibi malzemeye alternatif olarak ortaya

Detaylı

2014 2015 ÖĞRETĠM YILI BEDEN EĞĠTĠMĠ VE SPOR YÜKSEKOKULU ANTRENÖRLÜK EĞĠTĠMĠ BÖLÜMÜ SPOR GEÇMĠġĠ ĠÇĠN ĠSTENEN BELGELER

2014 2015 ÖĞRETĠM YILI BEDEN EĞĠTĠMĠ VE SPOR YÜKSEKOKULU ANTRENÖRLÜK EĞĠTĠMĠ BÖLÜMÜ SPOR GEÇMĠġĠ ĠÇĠN ĠSTENEN BELGELER T.C. EGE ÜNĠVERSĠTESĠ BEDEN EĞĠTĠMĠ VE SPOR YÜKSEKOKULU 2014 2015 ÖĞRETĠM YILI BEDEN EĞĠTĠMĠ VE SPOR YÜKSEKOKULU ANTRENÖRLÜK EĞĠTĠMĠ BÖLÜMÜ SPOR GEÇMĠġĠ ĠÇĠN ĠSTENEN BELGELER Bornova ĠZMĠR 2014 A. ARTĠSTĠK

Detaylı

Etkinlik Bilgi. Sayın Yetkili,

Etkinlik Bilgi. Sayın Yetkili, SPONSORLUK DOSYASI Sayın Yetkili, Boğaziçi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi olarak, 13 Ocak 2016 tarihlerinde üniversitemizde İnşaat Ekonomisi Zirvesi ni gerçekleştiriyoruz. Türkiye nin

Detaylı

DOĞRUDAN PAZARLAMA SEKTÖR ARAŞTIRMASI ÖZET RAPOR

DOĞRUDAN PAZARLAMA SEKTÖR ARAŞTIRMASI ÖZET RAPOR DOĞRUDAN PAZARLAMA SEKTÖR ARAŞTIRMASI ÖZET RAPOR TEMMUZ 2009 Bu araştırma projesi Doğrudan Pazarlama İletişimcileri Derneği için tarafından hazırlanmıştır. Yazılı izin alınmadan çoğaltılamaz ve üçüncü

Detaylı

KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI. Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL

KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI. Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL I KURUMSAL REKLAMIN ANLATTIKLARI Prof. Dr. Müge ELDEN Araş. Gör. Sinem YEYGEL II Yay n No : 1668 flletme Ekonomi : 186 1. Bask - A ustos 2006 - STANBUL ISBN 975-295 - 561-4 Copyright Bu kitab n bu bas

Detaylı

FESTİVAL HAKKINDA. Magical Fest Türkiye'de en çok biletli seyircinin ağırlayacağı bir festival olacak.

FESTİVAL HAKKINDA. Magical Fest Türkiye'de en çok biletli seyircinin ağırlayacağı bir festival olacak. İÇİNDEKİLER Festival Hakkında... 3 Festival Programı... 4 Line Up (1.Gün)... 5 Line Up (2. Gün)... 6 Festival'in Tanıtımı... 7 Rakamlarla MagicalFest... 8 Festival Alanı... 9 Festivalin Mobil Uygulaması...

Detaylı

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu?

Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Avrupa Birliği Lizbon Hedefleri ne UlaĢabiliyor mu? Yrd. Doç. Dr. Elif UÇKAN DAĞDEMĠR Anadolu Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İktisat Bölümü Öğretim Üyesi 1. GĠRĠġ Avrupa Birliği (AB)

Detaylı

İtibar Yönetimi Zirvesi

İtibar Yönetimi Zirvesi SPONSORLUK DOSYASI İtibar Yönetimi Zirvesi Sayın Yetkili, Boğaziçi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi olarak, 3 Aralık 2015 tarihinde üniversitemizde Kurumsal İletişim ve İtibar Yönetimi

Detaylı

BURSA DA İLK 250 ŞİRKET VE İSTİHDAM

BURSA DA İLK 250 ŞİRKET VE İSTİHDAM BURSA DA İLK 250 ŞİRKET VE İSTİHDAM Prof. Dr. Yusuf ALPER 1. GENEL OLARAK İSTİHDAM Ekonomik faaliyetin toplumsal açıdan en önemli ve anlamlı sonuçlarından birini, yarattığı istihdam kapasitesi oluşturur.

Detaylı

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org

Azerbaycan Enerji Görünümü GÖRÜNÜMÜ. Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi. www.hazar.org Azerbaycan Enerji GÖRÜNÜMÜ Hazar Strateji Enstitüsü Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi EKİM 214 www.hazar.org 1 HASEN Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi, Geniş Hazar Bölgesi ne yönelik enerji,

Detaylı

ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1

ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1 ELEKTRONİK TİCARET (OSP254) Yazar: Öğr.Gör. Hakan TUNAHAN S1 SAKARYA ÜNİVERSİTESİ Adapazarı Meslek Yüksekokulu Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Sakarya Üniversitesi ne aittir. "Uzaktan

Detaylı

PAZARLAMA İLETİŞİMİ (PZL304U)

PAZARLAMA İLETİŞİMİ (PZL304U) DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. PAZARLAMA İLETİŞİMİ (PZL304U) 1 KISA

Detaylı

Çok tatil yapan ülke imajı yanlış!

Çok tatil yapan ülke imajı yanlış! Tarih: 19.05.2013 Sayı: 2013/09 İSMMMO nun Türkiye de Tatil ve Çalışma İstatistikleri raporuna göre Türkiye tatil günü sayısında gerilerde Çok tatil yapan ülke imajı yanlış! Türkiye, 34 OECD ülkesi arasında

Detaylı

1 )Herhangi bir iletişim kanalı yardımıyla farklı ortamlarda bulunan kaynak ve alıcının gerçekleştirdiği iletişime ne ad verilir?

1 )Herhangi bir iletişim kanalı yardımıyla farklı ortamlarda bulunan kaynak ve alıcının gerçekleştirdiği iletişime ne ad verilir? 1 )Herhangi bir iletişim kanalı yardımıyla farklı ortamlarda bulunan kaynak ve alıcının gerçekleştirdiği iletişime ne ad verilir? Görsel iletişim Yüz yüze iletişim Sözsüz iletişim Sözlü iletişim Araçlı

Detaylı

GTİP 580610 KADIFE, PELUS VE TIRTIL MENSUCAT, DOKUNABILIR MADDELERDEN KURDELE

GTİP 580610 KADIFE, PELUS VE TIRTIL MENSUCAT, DOKUNABILIR MADDELERDEN KURDELE Avrupa İşletmeler Ağı İstanbul ULUSLARARASI TİCARET MERKEZİ (ITC) ÜRÜN ANALİZLERİ GTİP 580610 KADIFE, PELUS VE TIRTIL MENSUCAT, DOKUNABILIR MADDELERDEN KURDELE MAYIS 2012 Hazırlayan: ÖZGE SARIÇAY İSTANBUL

Detaylı