YOĞUN BAKIMDA YATAN HASTALARDA SEMPTOM DEĞERLENDİRİLMESİ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "YOĞUN BAKIMDA YATAN HASTALARDA SEMPTOM DEĞERLENDİRİLMESİ"

Transkript

1 T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YOĞUN BAKIMDA YATAN HASTALARDA SEMPTOM DEĞERLENDİRİLMESİ Hemşire Canan KAŞ YÜKSEK LİSANS TEZİ İSTANBUL, 2012

2 T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YOĞUN BAKIMDA YATAN HASTALARDA SEMPTOM DEĞERLENDİRİLMESİ Hemşire Canan KAŞ Tez Danışmanı Yard. Doç. Dr. Semiha AKIN YÜKSEK LİSANS TEZİ İSTANBUL, 2012

3 BEYAN Bu tez çalışmasının kendi çalışmam olduğunu, tezin planlanmasından yazımına kadar tüm aşamalarda etik dışı hiçbir davranışımın olmadığını, tezimdeki bütün bilgileri akademik ve etik kurallar içinde elde ettiğimi, bu tez çalışması sonucu elde edilmeyen bütün bilgi ve yorumlar için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynakları da kaynaklar listesine aldığımı, yine bu tezin çalışması ve yazımı sırasında patent ve telif haklarını ihlal edici bir davranışımın olmadığını beyan ederim. Canan KAŞ

4 İÇİNDEKİLER Sayfa No 1. ÖZET.1 2. SUMMARY 2 3. GİRİŞ VE AMAÇ GENEL BİLGİLER KANSERİN TANIMI KANSER EPİDEMİYOLOJİSİ KANSER VE SINIFLANDIRILMASI KANSERİN NEDENLERİ KANSERİN ETKİLERİ KANSERDEN KORUNMA KANSERDE TARAMA VE TANI YÖNTEMLERİ KANSER TEDAVİSİ KANSERDE HEMŞİRELİK BAKIMI Semptom Kontrolü Ağrı Kontrolü Psikososyal Destek Kanser ve Beslenme Kanser ve Cinsel Yaşam Rehabilitasyon KEMOTERAPİNİN YAN ETKİLERİ, SEMPTOM KONTROLÜ MEKANİK VENTİLASYON Mekanik Ventilasyondan Ayırma Mekanik Ventilasyondan Ayırma Teknikleri Ventilatörden Ayırmada Hemşirelik Bakımı MATERYAL VE YÖNTEM ARAŞTIRMA AMACI VE NİTELİĞİ ARAŞTIRMADA YANITLARI ARANAN SORULAR ARAŞTIRMANIN YERİ ARAŞTIRMANIN EVRENİ VE ÖRNEKLEMİ.45 4

5 5.5. VERİLERİN TOPLANMASI VERİ TOPLAMA ARAÇLARI VERİLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ BULGULAR HASTALARIN HASTALIK VE TEDAVİ ÖZELLİKLERİNE AİT BULGULAR HASTALARIN HASTALIK VE TEDAVİ ÖZELLİKLERİNE AİT BULGULAR HASTALARIN SEMPTOMLARINA İLİŞKİN HASTA VE HEMŞİRESİ TARAFINDAN YAPILAN DEĞERLENDİRMELER HASTALARIN DENEYİMLEDİĞİ SEMPTOMLAR İLE İLİŞKİLİ DEĞİŞKENLER TARTIŞMA HASTALARIN KİŞİSEL ÖZELLİKLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI HASTALARIN HASTALIK VE TEDAVİ ÖZELLİKLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMISI SEMPTOM DEĞERLENDİRMEYE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI HASTALARIN DENEYİMLEDİĞİ SEMPTOMLARA İLİŞKİN YAPILAN DEĞERLENDİRMELER İLE İLİŞKİLİ DEĞİŞKENLERİN TARTIŞILMASI SONUÇ TEŞEKKÜR KAYNAKLAR.90 EKLER 5

6 SİMGE VE KISALTMALAR ARDS: BT: CA: cgy: DNA: DSÖ: Akut Respiratuar Distres Sendromu ( Akut Solunum Sıkıntısı Sendromu) Bilgisayarlı Tomografi Kanser Centigray Deoksiribonükleik Asit Dünya Sağlık Örgütü E: Ekspiriyum (nefes verme) ESTÖ: Gy: HPV: Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği Gray Human Papilloma Virüs I: İnspiryum (nefes alma) KT: KİT: KLL: KML: KOAH: MKC: MR: PEEP: PET: RT: Kemoterapi Kemik İliği Transplantasyonu Kronik Lenfositik Lösemi Kronik Miyeloid Lösemi Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı Meme Koruyucu Cerrahi Manyetik Rezonans Pozitif End Ekspirasyon Basınç Pozitron Emisyon Tomografi Radyoterapi Araştırma Projesi No: HEM/

7 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil No Şekil Adı Sayfa No Şekil 4-1: Kanserin Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımı 7 Şekil 4-2: Türkiye de Kanserin Bölgesel Dağılımı 8 Şekil 4-3: Kimyasal Kanserojenler 10

8 TABLOLAR LİSTESİ Tablo No Tablo Adı Sayfa No Tablo 4-1: Kansere Neden Olan Etkenler ve Geliştirdiği Kanserler 11 Tablo 4-2: Beden Kitle İndeksi Kategorileri 13 Tablo 4-3: Sık Görülen Kanserlerde Önemli Risk Faktörleri 22 Tablo 4-4: Amerikan Kanser Birliği nin Tarama ve Testleri İçin Önerisi 24 Tablo 5-1: Hasta ve Hemşireye Göre Edmonton Semptom Tanılama Ölçeğnde (ESTÖ) Yer Alan Maddelerin Toplam Madde Korelasyon Puanları ve Chronbach s Alfa Güvenilirlik Katsayıları 48 Tablo 5-2: Verilerin Analizinde Kullanılan İstatistiksel Testler 49 Tablo 6-1: Hastaların Kişisel Özellikleri (N=60) 51 Tablo 6-2: Hastaların Kişisel Özelliklerine İlişkin Bulguların Dağılımı (N=60) 53 Tablo 6-3: Tanımlama Yapan Hemşirelerin Kişisel Özellikleri (N=8) 53 Tablo 6-4: Tablo 6-5: Tablo 6-6: Tablo 6-7: Tablo 6-8: Hastaların Sağlık Durumu ve Hastalığına İlişkin Özellikleri (N=60) Hastaların Hastane Yatışına İlişkin Bulguların Dağılımı (N=60) Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Toplam Puan Ortalamaları (N=60) Hasta ve Hemşirenin Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) den Aldıkları Ortalama Puanların Karşılaştırılması (N=60) Cinsiyet Değişkeni Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60)

9 Tablo 6-9: Tablo 6-10: Tablo 6-11: Tablo 6-12: Tablo 6-13: Tablo 6-14: Tablo 6-15: Yaş Grupları Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Medeni Durum Değişkeni Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Sağlık Kontrollerini Sürdürme Alışkanlığı Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Hastaların Sigara Kullanma Durumu Değişkeni Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Kronik Hastalık Öyküsü Değişkeni Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Hastalık Evresi Değişkeni Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60) Kemoterapi Alma Durumu Yönünden Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) Semptomlarının Karşılaştırılması (N=60)

10 1. ÖZET Bu çalışma major cerrahi girişim sonrası yoğun bakım ünitesinde tedavi gören onkoloji hastalarının ventilatöre bağlı kaldıkları süre içerisindeki yaşadıkları semptomları değerlendirmek ve bakım gereksinimlerini belirlemek amacıyla tanımlayıcı nitelikte planlanmış bir araştırmadır. Araştırmanın örneklemi İstanbul da özel bir hastanede major cerrahi sonrası, 1-12 saat arasında ventilatörde kalan ve sedasyon uygulanmayan, bilinci açık ve görüşmeye istekli 60 kanser hastası ve bu hastalarından bakımından sekiz hemşireden oluşmaktadır. Araştırma Nisan-Temmuz 2011 tarihleri arasında gerçekleştirildi. Veriler araştırmacı tarafından Hasta Bilgi Formu ve Edmonton Semptom Tanılama Ölçeği (ESTÖ) kullanılarak toplandı. Hasta örneklemin yaş ortalaması 62,28 ± 15,02 (dağılım: 27-86) olup, %60 ı (n=36) erkek, %66,7 si (n=40) evlidir. Hastaların %16,7 si (n=10) pankreas kanseri, %13,3 ü (n=8) kolon kanseri, %13,3 ü (n=8) mide kanseri tanısı ile kemoterapi (%26,7) gördüğü belirlendi. Çoğunlukla evre II (%41,7) ve evre III (%40) kanser tanısı alan hastalardan oluşmaktadır. Hasta tarafından doldurulan ESTÖ toplam puan ortalama değeri 55,17 ± 26,16 (dağılım: ) bulundu. Hastaların yaşadıkları semptomlara ilişkin hemşireler tarafından doldurulan ESTÖ toplam puan ortalama değeri 55,48 ± 27,13 (dağılım: 7 120) bulundu. Hastaların semptom algıları ile hemşirelerin hasta semptomlarına ilişkin algıları karşılaştırıldığında, Ağrı semptomu dışındaki diğer semptomlar yönünden hasta ve hemşirelerin algıları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı (p > 0,05). Hastaların hemşirelere kıyasla daha şiddetli düzeyde Ağrısı olduğu saptandı (Z = - 2, 311, p = 0,021). Çalışma bulguları kemoterapi alan hastaların bakımının sistematik yaklaşımla ölçeklerle değerlendirilerek hasta kayıtlarının bir parçası haline getirilmesi, onkoloji bölümünde çalışan hemşirelerin hastalık ve tedavinin yol açtığı semptomların düzenli şekilde tanılanmasına gereksinim olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelime: Yoğun bakım, semptom değerlendirme, ventilatör. 1

11 2. SUMMARY The aim of the study was to assess the symptoms of cancer patients during mechanical ventilation, who were being treated at the intensive care following major surgical intervention, and to determine the care needs of the cancer patients in intensive care units. The study adopted a descriptive design. The sample was comprised of 60 cancer patients who were mechanically ventilated for 1-2 hour(s), who were not being sedated, who were conscious and who were willing to participate into the study. A total 8 nurses, who provided direct care to the patient sample, were included in to study. The study was conducted at one private hospital in Istanbul. In addition to patients reports, the nurse sample rated their perceptions about their patients symptoms. The study was done between April and July The data were gathered using Patient Information Form and Edmonton Symptom Assessment Scale. Mean age of the sample was ± (range: 27-86), 60% (n = 36) were males, and 66.7% (n = 40) were married. More than fifteen percent of the sample (16.7%) were diagnosed with pancreas cancer, 13.3% (n=8) colorectal cancer, and 13.3% (n=8) stomach cancer, 26.7% (n=16) underwent chemotherapy. Sample was predominantly diagnosed with stage II cancer (41.7%) or stage III cancer (40%). Patients mean scores of Edmonton Symptom Assessment Scale were ± (range: ). Nurses assessments scores of Edmonton Symptom Assessment Scale were ± (range: 7 120). Study found no statistical differences between scores of patients symptom assessments and nurses assessments regarding patients symptoms, except Pain symptom (p > 0.05). Patients had higher pain scores than nurses perceptions regarding pain in patients (Z = , p = 0.021). Study showed that systematic and close symptom assessments in cancer patients undergoing chemotherapy should be an integral part of the nursing reports, and it is very important for nurses working at oncology units to assess patients symptoms related to the cancer itself or treatment. Keywords: Intensive care, symptom assessment, ventilator. 2

12 3. GİRİŞ VE AMAÇ Kanser günümüzün en önemli sağlık sorunlarından birisidir. Tanı yöntemleri ve tedavideki yenilikler, sağlık kuruluşlarından yararlanma olanaklarının artması, diğer hastalıkların tedavisindeki gelişmeler ve buna bağlı ortalama yaşam süresinin uzaması gibi çeşitli nedenlerle kanserin önemi günümüzde giderek artmakta, her yıl daha çok sayıda kanserli hastaya tanı konabilmektedir. Kanser vücudun belli bir bölgesindeki hücrelerin kontrölsüz olarak çoğalıp, o bölgenin dışına yayılmasından ileri gelen hastalıkların genel adıdır. Kanser kelimesi belli bir hastalığı değil, aşırı hücre çoğalmaları ve doku büyümeleri şeklinde kendini belli eden çeşitli bozuklukları anlatır (1). Batı toplumlarında her yıl kişiden biri kansere yakalanmaktadır. Ülkemizde kesin istatistikler bulunmamakla birlikte insidans bunun yarısı kadar tahmin edilmektedir. 60 yaşın üzerindeki grupta ise kanser insidansı artmakta, 300 kişide yaklaşık dört-beş kişiye yükselmektedir (2). Kanser insidansının artmasının önemli sonuçlarından biri, bu hastalık nedeniyle sağlık sektörünün ve ülkenin yüz yüze kalacağı ekonomik yükün artmasıdır. Bilindiği üzere kanser hastalığının teşhisi ve tedavisi yüksek tıbbi teknolojiyi gerektirmekte, bu da sağlık harcamalarının ve toplumsal kaynaklar üzerindeki baskının artmasına neden olmaktadır (3). Kanserin vücuda verdiği zararların yanısıra kanser tedavi yöntemlerinin de vücut üzerine yan etkileri vardır. Bu tedavi yöntemlerinden birisi kemoterapidir. Kemoterapi ilaçlarının veriliş amacı, hızla bölünen kanserli hücrenin bölünmesini engellemektir. Ancak ilaç, hızlı olarak bölünen malign hücreler ile ağız boşluğu, gastrointestinal sistem, kemik iliği ve kıl folüküllerinde bulunan normal hücreler arasında bölünmeyi engelleme açısından da bir ayırım yapmaz. Bu nedenle kemoterapi ilaçları tedavi etmenin yanı sıra ağrı, yorgunluk, bulantı-kusma, ruhsal değişiklikler, iştahsızlık, nefes darlığı, cillte ve tırnaklarda değişiklikler, ağızda yara, ellerde uyuşma gibi yan etkilere yol açar (4). Kanser tedavisi sonucu görülen bu yan etkiler, hastanın bu konuyu konuşmada yaşadığı rahatsızlıklar, bu yan etkileri ifade etmedeki yetersizlikleri nedeni ile gözden kaçabilmektedir. Oysa ki, hastalarda görülen bu önemli semptomlar ve yan etkiler etkin ve bilinçli hemşirelik girişimleri ile önlenebilir ya da azaltılabilir (5, 6). 3

13 Bu verilerden yola çıkarak bu araştırma yoğun bakım ünitesine majör cerrahi girişim sonrası yatan onkoloji hastalarında, ventilatörde kaldıkları süre içerisindeki semptom değerlendirmeyi belirlemek ve azaltıcı önlemlerin alınmasına katkıda bulunmak için tanımlayıcı olarak planlandı. Ayrıca kanserli hastalarda semptom kontrolünü değerlendirmek, bunları etkileyen sosyo-demografik ve hastalıkla ilgili özellikleri belirlemek, uygun hemşirelik uygulamalarını geliştirmede rehber olacak öneriler oluşturmak amacıyla planlandı. 4

14 4. GENEL BİLGİLER 4.1. KANSER TANIMI Kanser, bütün dünyada olduğu gibi Türkiye de de önemli bir sağlık problemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Kanser, vücudun herhangi bir bölümünü etkileyebilen 100 den fazla sayıda hastalığın yer aldığı grup için kullanılan jenerik bir isimdir. Kullanılan diğer terimler ise malign tümörler ve neoplazmlardır. Kanserin betimleyici bir özelliği, kendi sınırları dışına doğru büyüyen ve metastaz olarak adlandırılan ve diğer organlara da yayılma ihtimali bulunan anormal hücrelerin sayısında artış meydana gelmesidir (7). İnsan vücudunda (doku ve organlarda) gelişen tümörler; iyi huylu (selim) veya kötü huylu (habis) olabilir. Habis tümörler kaynak aldıkları hücrelere göre; kanser (epitel hücrelerinden kaynağını alır) veya sarkom (mezenkim hücrelerinden kaynağını alır) olarak isimlendirilir (8). Kanser, erken tanı ve tedavi edilmediği takdirde çoğunlukla ölüme yol açan ciddi bir sağlık sorunudur. Özellikle gelişmiş ülkelerdeki ölümlerin %25 ini oluşturmakta ve tüm ölüm nedenleri arasında iskemik kalp hastalığından sonra ikinci sırada yer almaktadır (9, 10). Hücreler, belli bir kontrol altında, ihtiyaca göre bölünerek çoğalırlar. Hücreler bir taraftan programlı ölüm (apoptoz) denilen olay ile yok olurken, diğer taraftan da büyüme faktörlerinin etkisi ile çoğalırlar. Büyüme faktörleri DNA daki çeşitli genlerin etkisiyle oluşan proteinlerdir. Bu genler mutasyona uğrayarak hücrelerin aşırı büyümesine neden olurlarsa, o zaman kanser oluşur ve bu genlere onkogen adı verilir. Onkogenler kansere sebep olurken, antionkogenler (tümörü baskılayan genler) kanseri önleyen genlerdir. Bunlar, mutasyona uğramamış hallerinde iken, hücre bölünmesini ve çoğalmasını durduran genlerdir (örneğin; P53 geni) (11). Kanser hücreleri; hücrenin aktivitesini kontrol eden DNA molekülündeki hasarlardan dolayı ortaya çıkar. Çoğu zaman vücut hasar gören DNA yı tamir edebilecek mekanizmaya sahiptir. Fakat hücrelerde meydana gelen DNA hasarının onarılmamasına bağlı olarak kanser olgusu ortaya çıkar (12). 5

15 4.2. KANSER EPİDEMİYOLOJİSİ Teknolojik ve bilimsel gelişmelerin sonucunda kronik hastalığı olan birey sayısı giderek artmaktadır. 65 yaş ve üstü olan birey sayısının 1989 ile 2030 yılları arasında iki katına çıkacağı tahmin edilmektedir (13). Dünya Sağlık Örgütü ne (DSÖ) göre 1996 yılında 10 milyondan fazla kişiye yeni kanser tanısı konmuş, en az 6 milyon kişi bu hastalık nedeniyle ölmüştür. DSÖ 2021 yılında 15 milyon yeni kanser olgusu ve 12 milyon kişinin de kanserden öleceğini tahmin etmektedir (14, 15). Amerikan Kanser Topluluğu nun (American Cancer Society-ACS) 2012 verilerine göre en sık görülen kanser türlerinden erkeklerde ilk sırada %29 oranıyla prostat kanseri yer almakta olup, bunu sırasıyla akciğer, kolo rektal ve mesane kanserleri izlemektedir. Kadınlarda ise en sık görülen kanser türlerinden ilk sırada %29 oranıyla meme kanseri yer almakta olup, bunu sırasıyla akciğer, kolo rektal ve uterus kanserleri izlemektedir. Aynı yıl verilerine göre her iki cinste de en fazla mortalite nedeni erkeklerde %29, kadınlarda %26 oranıyla akciğer kanseri olarak bildirilmektedir (16). Kanser epidemiyolojisinde, kanser tiplerinin yaş, cinsiyet, etnik grup, ekonomik, coğrafik, ırk özelliklerine göre dağılımı ve sağ kalım farklılıkları gösterdiği saptanmıştır (17). Yaş: Yaş artmasına bağlı olarak kanser görülme sıklığının arttığına dair görüşler vardır. Bunu, yaşam boyunca kanserojen maddelere maruz kalınması ve bunların vücutta birikmesi şeklinde açıklayabiliriz. Yaşa göre kanser olgularının dağılımı Şekil 4-1 de gösterilmektedir. Buna göre her iki cinste de 65 yaş üstü kanserin en sık görüldüğü yaş olarak bildirilmiştir (17, 18). Cinsiyet: Erkeklerde tüm anatomik bölgelerde yaşlara göre kanser görülme sıklığının yüksek olduğuna dair görüşler vardır. Fakat meme kanseri kadınlarda en sık rastlanan kanser tipi olması nedeniyle bu genellemeye uymaz. Cinsiyete göre 2000 yılı kanser olgularının dağılımı Şekil 4-1 de gösterilmektedir. Buna göre 50 yaş üstündeki erkeklerde kanser görülme sıklığının, aynı yaş grubu kadınlar arasında görülenden oldukça yüksek olduğu gözlenmiştir (17). 6

16 Şekil 4-1:Kanserin Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımı. Hançer F. (2006). Akciğer Kanserinde Metabolik Polimorfizmin (Gstp1 Ala114val) İlaç Rezistansındaki Rolü, Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara Bölgesel farklılıklar: Yapılan araştırmalar sonucunda, kanser görülme sıklığının bölgelere göre farklılıklar gösterdiği görülmüştür. Örnek olarak Türkiye de, Sağlık Bakanlığı nın 2001 yılı verilerine göre Ege Bölgesi 111,53 ile kanserin en sık görüldüğü bölge olarak belirlenmiştir (%28). Marmara Bölgesi nde kanser görülme sıklığı 59,53 (%15), İç Anadolu Bölgesi nde 56,05 (% 14,5), Doğu Anadolu Bölgesi nde 53,52 (%14), Akdeniz Bölgesi nde 50,23 (%13), Karadeniz Bölgesi nde 39,49 (%10) ve Güney Doğu Anadolu Bölgesi nde 21,47 (%5) olarak belirlenmiştir (Şekil 4-2). 7

17 Şekil 4.2: Türkiye de Kanserin Bölgesel Dağılımı. Hançer, F. (2006). Akciğer Kanserinde Metabolik Polimorfizmin (Gstp1 Ala114val) İlaç Rezistansındaki Rolü, Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara 4.3. KANSER VE SINIFLANDIRILMASI Kanser, hücrelerin kontrolsüz büyümesi ve anormal şekilde yayılımı ile karakterize hastalık grubunu tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Kanser hücresel genlerde gerçekleşen somatik ve kalıtsal mutasyonlardan ve biriken genetik değişiklerden kaynaklanır ve genellikle yaşamı tehdit eden, tedavisindeki önemli gelişmelere rağmen tüm hastalıklar arasında en korkulanıdır (5, 19). Kanserin sınıflandırılması; kanser tanısı kesinleştikten sonra, hastalığının boyutlarını tanımlamanın yanında, tedavinin planlanmasında, prognozun belirlenmesinde ve değişik tedavi yaklaşımlarının kararlaştırılmasında yardımcı olan bir süreçtir (20). Amerikan Kanser Ortak Komisyonun önerdiği Tümör, Lenf, Metastaz (TNM) kalsifikasyonu, hastalığın boyutlarını belirlemede en sık kullanılan sınıflamadır. T tümörün anotomik büyüklüğünü, N lenf nodu katılımını, M ise metastaz durumunu ifade eder (21). Doğru kanser sınıflandırılması hastada uygulanacak uygun tedavi yönteminin belirlenmesinde çok önemlidir. Kanser iki yol izlenerek sınıflandırılır. Sınıflandırma, tümörün morfolojisi ve vücutta bulunduğu yere göre yapılır (12). 8

18 Karsinom: Karsinom epitel hücrelerden kaynaklanan bir malign kanser türüdür ve tüm kanser türleri içerisinde yaklaşık olarak görülme oranı %80 dir. Karsinomlar organ ve salgı bezlerinde gelişirse adenokarsinom, skuamöz epitelden gelişirse skuamöz hücre karsinomu olarak adlandırılırlar (14). Adenokarsinomlar genellikle mukus membranlarda oluşur. Bulundukları yumuşak doku boyunca kolayca yayılırlar. Çoğu karsinom salgı yapan doku ve organlarda gelişir örneğin süt salgılayan göğüste, mukus salgılayan akciğerde, kolonda veya prostatta oluşur (12). Sarkoma: Sarkoma kemik, tendon, kıkırdak, kas ve yağ dokusu gibi bağ destek dokusunda oluşur. Genellikle genç yetişkinlerde görülen sarkoma kemikte ağrı yapar. Bulunduğu dokuya göre adlandırılır (12). Miyeloma: Kemik iliğindeki plazma hücrelerinden gelişen kansere miyeloma denir (12). Lösemi: Kan kanseri de denilen lösemi kemik iliği ve lenf düğümlerinden kaynak alır. Bu kanser türü sıklıkla gelişmesini tam olarak tamamlamamış akyuvar hücreleriyle alakalıdır. Bu akyuvarlar bağışık yanıtta gerekli görevlerini göremedikleri için hastalar her türlü enfeksiyona karşı savunmasız kalırlar (12). Lenfoma: Lenfoid dokudan gelişen bir kanser türüdür. Lenfoma, Hodgkin lenfoması ve Hodgkin olmayan lenfoma olarak kendi içinde iki gruba ayrılır. Buradaki fark ise Reed-Sternberg hücrelerinin varlığına dayanır (12, 14) KANSERİN NEDENLERİ Kanserin nedeni ve oluş mekanizması tam bilinmemekle birlikte son yıllarda yapılan çalışmalarla kanser hakkında önemli bilgiler elde edilmiştir. Kanserin etyolojisinde birden fazla etken rol oynamaktadır (22, 23). İnsanlardaki kanserlerin 1/3 nde nedenler bilinmemekte ve çoğu kanserlerin ortaya çıkışında çevresel faktörlerin rolü olduğu düşünülmektedir. Ayrıca genetik faktörlerinde kanser oluşumunda rol oynadığı bilinmektedir (4, 24). Deney hayvanlarına uygulandığında, neoplazmaların bir veya daha fazla histogenetik tiplerinde istatiksel olarak anlamlı bir artışa neden olan ajanlara karsinojenik maddeler denir. Karsinojenik maddeler kimyasal, fiziksel, biyolojik ve genetik karsiojenler olarak 4 sınıfa ayrılmaktadır (25). 9

19 1) Kimyasal karsinojenler Organik Kimyasallar İnorganik Kimyasallar Diğer Polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) Dialkilnitrozaminler Nitrit Arsenik Kadmiyum Nikel Kurşun Berilyum Alkol Sigara Eksoz Diet Hormonlar Şekil 4-3:Kimyasal Karsinojenler Hossfeld DK, Sherman CD, Love RR, Bosch FX. Manual Of Clinical Oncology. 5. Baskı, New York, USA, ) Kimyasal karsinojenler 2) Fiziksel karsinojenler: Güneş ısınları, Ultraviole ışınlar 3) Biyolojik karsinojenler: Virüsler (Retrovirüs, Hepadna virüs, Papilloma virüs, Herpes virüs) 4) Genetik karsinojenler: DNA dizi polimorfizmi (genetik yapı), anormal kromozom onkogenler insanlarda, kansere neden olduğu düşünülen faktörlerdendir. Kansere neden olan etkenler ve yol açtığı kanser çeşitleri Tablo 4-1 de gösterilmiştir (25). 10

20 Tablo 4-1: Kansere Neden Olan Etkenler Ve Geliştirdiği Kanserler Etken Sigara içimi Yüksek kalori diyet Diyetteki yağlar Asbestoz Alkol Neden olduğu kanserler Akciğer, mesane, özofagus, larenks, ağız kanserleri Tüm kanserler Prostat, kolon, uterus, meme kanserleri Akciğer, uterus, meme kanserleri Ağız, farenks, özofagus, karaciğer kanserleri Hançer F. (2006). Akciğer Kanserinde Metabolik Polimorfizmin (Gstp1 Ala114val) İlaç Rezistansındaki Rolü, Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara Genel olarak kanser etyolojisinde yer alan nedenler bazı alt gruplar altında incelendiğinde; Enfeksiyöz Ajanlar: Malign dönüşümün fizyopatolojisi belli olmamakla beraber; çeşitli enfeksiyöz ajanlar kanser gelişimine zemin hazırlarlar. Helicobacter pylori ile mide kanseri, Epstein- Barr virüsü ile Burkitt lenfoması, Hepatit B virüsü ile hepatosellüler karsinom ve insan papilloma virüsü (HPV) 16 ve 18 ile servikal kanser arasındaki ilişki özgün bir enfeksiyonla kanser ilişkisine örneklerdir (26). Fiziksel Faktörler: Bu grup içinde iyonize radyasyon; X ışınları (röntgen), noniyonize radyasyon (solar), güneşteki ultraviyole (mor-ötesi ışınlar), radyoaktif etkenler (Alpha, beta, gama ışınları), kronik irritasyon veya inflamasyon ile tütün kullanımı sayılabilir (27). İyonize Radyasyon: İyonize radyasyona kaza ile veya sağaltım sırasında maruz kalmak kanser riskini arttırır. Başta lösemiler ve epitelyal kanserler olmak üzere iyonize radyasyonun çeşitli kanserlere yol açtığı, Japonya ya atılan atom bombasına maruz kalanlarda, ankilozan spondilit sağaltımı nedeniyle radyasyon verilenlerde ve diğer nedenlerle radyasyon alanlarda gösterilmiştir (24). 11

21 Ultraviyole Işınları: Deri kanserlerinin büyük bir kısmı aşırı ultraviyole ışınlarına maruz kalma sonucu gelişmektedir. Deri kanseri insidansı özellikle beyaz tenlilerde artış göstermektedir. Deri kanseri çocukluk çağı için de risk faktörüdür ve çocukluk çağından itibaren güneşten korunma davranışlarının geliştirilmesi bu bakımdan önemlidir (23). Çevresel Faktörler: Çeşitli alışkanlıklar ve çevresel ajanlar kanser riskini arttırmaktadır. Hava kirliliğinin tek başına veya sigara içilmesi ile birlikte akciğer kanserlerinin yaklaşık %10 nda rol oynadığı bilinmektedir (27). Sigara ve Kimyasal Karsinojenler: Kanserden ölümlerin %30 undan sigara içme tek başına sorumludur. Akciğer kanseri ile sigara ilişkisi kesin olarak kanıtlanmış olup, sigara ayrıca larenks, ağız boşluğu, mesane ve pankreas kanseri riskini de arttırmaktadır. Çeşitli mesleklerde çalışan insanların katran ve kömürün yanma ürünleri, benzen, naftilaminler, asbest, vinil klorür, krom vb. maddelerle temaslarının kanser oluşumuna yol açtığı bilinmektedir. Benzene maruz kalmak lösemi riskini arttırır. Asbest lifleri, özellikle de sigara içenlerde olmak üzere mezoteliyoma ve akciğer kanseri riskini arttırır (26, 27). Alkol: Çok miktarda ve uzun süreli alkol kullanımı ağız, trakea ve özefagus kanseri riskini arttırmaktadır. Genellikle alkol ve sigaranın birlikte sık olarak kullanılmasından doğan risk, her birinin ayrı ayrı kullanımı ile ortaya çıkan riskin çarpımları kadar yükselmektedir (26, 27). Cinsel Sağlık ve Doğurganlık: Serviks kanseri riski evli kadınlarda, erken evlenenlerde, birden fazla erkekle ilişkisi olanlarda, sık ve erken cinsel ilişkisi olanlarda artmaktadır. Meme kanseri riski; geç evlenmiş, geç doğum yapmış veya hiç doğum yapmamış kadınlarda daha fazladır. Erken menarş, geç menarş ve ovulasyonsuz menstürel dönemin sıklığı meme kanseri riskini arttırmaktadır (17, 26, 27). Genetik ve Ailesel Özellikler: Birçok kanserde genetik yapı etkisinin, aynı çevreyi paylaşma, yaşam biçimi gibi ortak faktörlerden kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. Anormal kromozom, fazla kromozom veya kromozom lokalizasyonunda değişiklik ile 12

22 kanser arasında ilişki olduğu da bilinmektedir. İnsanda genetik ağırlıklı kanserlere örnek olarak; retinoblastom, kolon poliposisi, Gardner sendromu, feokromasitoma, nodüler tiroid kanseri sayılabilir. Genel olarak genetik bazı faktörlerin zemininde çevresel karsinojenlerin rolü olduğu ileri sürülmektedir (17, 26, 27). Beslenme Faktörleri: Diyet ile kanser arasında önemli ilişki vardır; ancak özgün ajanlar ve moleküler mekanizmalar ortaya konamamıştır. İkinci derecedeki kanıtlar, diyetteki yağın, kolon, prostat ve meme kanserlerinin gelişiminde rol oynadığını göstermektedir. Sindirim sistemi kanserleri belirli beslenme alışkanlıkları ile ilişkilidir. Besinlerin ızgara, közleme, turşu yapımı gibi işlemler sırasında hazırlanmasına bağlı oluşan nitroze bikarbonatın da kanser oluşumunda etkili olduğu bildirilmektedir (26). Beden Kitle İndeksi; Hastanın vücut ağırlığının, boyunun karesine bölünmesiyle hesaplanan bir obezite ölçütüdür (Kg/m2). Dünya Sağlık Örgütü nün belirlediği kriterlere göre beden kitle indeksi aşağıdaki gibi kategorize edilmiştir (28). Tablo 4-2: Beden Kitle Indeksi Kategorileri Beden Kütle İndeksi (Kg/m 2 ) <18,5 Düşük Kilolu 18,5-24,9 Normal 25-29,9 Evre 1 obezite (fazla kilo lu) 30-39,9 Evre 2 obezite >40 Evre 3 obezite Mousa, (2008). Erken Evre Meme Kanserinde Beden Kütle İndeksiyle Hastalık Prognozu İlişkisi, Ankara Üniversitesi, Uzmanlık Tezi, Ankara Beslenmede kanser riskini arttıran maddeler; yağ (hayvansal yağ tüketiminin fazla olması meme, kolon, endometrium, over, pankreas, prostat kanseri riskini arttırır), alkol, tuz, tütsülenmiş, tuzlanmış, yanmış et, nitrat ve nitrit içeren besinler, yüksek kalorili diyet, A, C ve E vitaminlerinden eksiklik ve lifli besinlerin az tüketimi, yüksek proteinli besinler 13

23 şeklinde sıralanmaktadır (20). Beslenmede kanser riskini azaltan maddeler; lifli/posalı besinler, A ve B grubu vitaminler (yeterli düzeyde alınması mitotoksinlerin zararlı etkisini azaltarak kanser riskini azaltır), indol içeren; lahana, brokoli, karnabahar, Brüksel lahanası, soya filizi, karatonoidlerden; havuç, domates, ıspanak, kayısı, şeftali, koyu yeşil ve sarı sebze ve meyveler, E-C vitamin, çinko ve selenyum olarak sıralanmaktadır (19). Hormonal Faktörler: Yapılan çalışmalar hormonal denge bozuklukları ile tümör oluşumu ve büyümesi arasında ilişki olduğunu göstermiştir. Örneğin; meme, prostat ve uterus kanserinin hormon düzeyine bağlı arttığı, gebelik sayısının artması ile meme, endometrium ve over kanseri riskinin azaldığı bilinmektedir (1). İmmunolojik Faktörler: İmmun sistem yetersizliği ile kanser arasında bir ilişki olduğu bilinmektedir. Otoimmun kökenli hastalıklarda kanser görülme sıklığı ile yaşlılık dönemi gibi immun sistemin zayıf olduğu dönemlerde kanser sıklığının artması buna örnek verilebilir (22, 23) KANSERİN ETKİLERİ Kanser görülme sıklığı ve ölüm nedenleri arasında ön sıralarda yer alması nedeniyle bir sağlık sorunu olmanın ötesinde topluma getirdiği sosyal ve ekonomik yük nedeni ile bir toplum sorunudur. Kanserin hasta ve aile üzerine fiziksel, psikolojik ve ekonomik etkileri bulunmaktadır (29). Fiziksel Etki: Kanser deneyimi sürecinde hastada fiziksel değişiklikler olabilir. Tanı öncesinde hastada iç organlarda değişiklikler veya şekil bozuklukları görülebilir. Hastalarda kanser sağaltımına bağlı olarak yapılan işleme göre, memenin çıkarılması veya bir ekstremitenin ampüte edilmesi gibi organ kayıpları yaşanabilir. KT ve/veya RT uygulamaları sırasında veya sonrasında yorgunluk, dispne, öksürük, bulantı, kusma, diyare, konstipasyon, deri değişiklikleri, alopesia, kilo kaybı ve deride pigmentasyon değişiklikleri gözlenebilir (22, 30). Bu nedenle hastalar; sadece hastalığın kendisine bağlı olarak değil, tedavinin sonuçları ile ilgili sorunlarla da karşılaşmaktadırlar. Kansere bağlı olarak görülen bu değişiklikler hastaların öz-benlik kavramını, öz-saygısını ve duygularını olumsuz 14

24 etkilemektedir. Hastalarına bakım veren aile üyelerinin de fiziksel fonksiyonları olumsuz yönde etkilenebilmektedir (27). Psikolojik Etki: Bazı kültürlerde kanser sözcüğü tabudur ve tartışılamaz. Kansere bağlı ölümler çok fazla konuşulmaz ve başka nedenlere bağlanır. Kanser, ölümü ve yaşam üzerindeki kontrolün sınırlılığını sembolize eden kronik bir hastalıktır. Kişinin kendi bedeninin kendini yok etmesini simgeler. Bilinmeyen bir tehlikenin, ızdırap ve acının, suçluluk ve utanç duygusunun, izolasyonun, kaos ve kaygının sembolüdür (24, 31). Çoğu kişi hala kanseri ölüm ve acı çekme veya şekil bozukluğu ile birleştirmektedir (32). Kanser hastalığının adı, adının verdiği korku, gelecek kaygısı, hastalık ve tedavi sürecinde yaşanabileceklerin yarattığı stres, hasta ve hasta yakınlarını hiçbir hastalık grubunda olamayacak kadar çok olumsuz etkilemektedir (33). Hastaların kansere karşı tutumları dünyanın değişik bölgelerinde kültürel, etnik, sosyal, ekonomik ve eğitim gibi etmenlere bağlı olarak önemli ölçüde değişiklik gösterir. Kanser olgusu tıbbi-fiziksel bir hastalık olduğu kadar, ruhsal ve psikososyal bileşkeleri yoğun bir sorundur. Kanser hastaları tanı, tedavi, bakım, tedavi sonrası tekrarlama ve terminal dönemlerde çeşitli ruhsal ve davranışsal reaksiyonlar geliştirirler (32, 34). Gyllensköld e (1999) göre kanser: Doğrudan doğruya ölümle ilişkili olduğu; Sinsice hareket ettiği; Nedenlerinin pek açıklanamadığı; Zamanla kontrolü güçleştiği, kontrolden çıktığı ve büyük ızdıraplara neden olduğu; Bireyi sosyal yönden damgaladığı ve izole ettiği için diğer hastalıklardan daha korkunç ve tehdit edici olarak algılanır (31, 35). Kansere ilişkin en önemli ve belirgin duygu korkudur. Kanser korkusu, ölüm korkusu, sakatlığa neden olabilecek ameliyat korkusu, şiddetli ağrıların neden olabileceği acı korkusu, sağaltım ve yan etkilerin olabileceği korkusu gibi değişik korkular vardır. Bu gibi korkular sıklık, şiddet ve hastanın bunlara vereceği tepki açısından farklılıklar gösterir (36). Kanser tanısı alan hastalarda sosyal desteğin yetersiz olması psikolojik sorunlar yaşama olasılığını arttırmakta ve kanserin kontrolünü güçleştirmektedir (37). Elizabeth Kubler Ross, kanserde psikolojik aşamaları; inkar, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme olarak tanımlamıştır. Gren ve arkadaşlarına (2004) göre kanser hastalarının sergilediği; savaşma ruhu, çaresizlik, umutsuzluk, bunaltıcı aşırı uğraş, kaderci kabulleniş, kaçınma ve inkar gibi duyguların içinde bulunduğu bu tepkilerin bir kısmı 15

25 normal hatta uyuma dönüktür. Bu tür tepkiler sağlık ekibi ve hastanın ailesi tarafından anlayışla karşılanmalı ve desteklenmelidir. Kişinin kanser olgusuna uyumunda hastalığı, kişiliği, yaşı, deneyimleri ve destek sistemleri önemlidir. Kanserde psikososyal yaklaşım, sağaltım ve bakımın bütünleyici ve ayrılmaz bir parçasıdır (34). Kanser, bireyi ve yakınlarını ağır biçimde etkileyen önemli uyum sorunlarına veya bozukluklarına yol açabilen bir hastalıktır (32). Kanserli bireyler ve aileleri üzerinde yapılan çalışmalarda; kansere ait psikososyal yanıtlar incelenmiş ve baş etme davranış tipleri tanımlanmıştır. Bireylerin verdikleri psikososyal yanıtların kendi değerleri, inançları, davranışları, içsel, dışsal kaynakları ve baş etme mekanizmalarına bağlı olarak değişmekte olduğu bildirilmektedir. Anksiyete ve depresyon kanserli hastalar ve ailelerinde görülen en yaygın psikososyal reaksiyonlardır (35, 38). Ekonomik Etki: Kanser incelemeleri ve sağaltımı oldukça pahalı yöntemler olması nedeniyle bireye getirdiği yükün yanı sıra, ülke ekonomisine de önemli bir yük getirmektedir. Ayrıca uzun süreli bir hastalık olması nedeniyle oluşturduğu iş gücü kaybı bunu daha da arttırmaktadır. Kanserlerin çoğunluğu kişilerin aktif çalışabileceği yaşlarında görüldüğünden bu bireysel olarak ailenin maddi durumunu olumsuz etkilemektedir (27). Kanser sağaltımının çok pahalı olması nedeniyle hastaların bu sorunlarına çözüm olarak sosyal güvence sistemlerinin yaygınlaştırılması gerekmektedir. Bireyin sağlık sigortası olsa bile, birey astronomik rakamlara ulaşan bir maliyetle karşı karşıya kalabilir. Sosyal güvenceden yoksun hastalar kanser sağaltımının en önemli noktalardan olan düzenli tedavi alabilme şanslarını kullanamamaktadırlar. Hasta bireyin ailesinin ekonomik yönden geçirdiği sarsıntı hastanın sağlığını ve diğer aile üyelerini de doğrudan etkilemektedir. Hastalığın kendisinden kaynaklanan sorunlara bir de ekonomik sorunlar eklenince durum daha da güçleşmektedir (26, 39). Kanserin Birey ve Aileye Etkileri: Kanser, başta hasta birey olmak üzere tüm aileyi etkileyen önemli bir hastalıktır. Geleneksel amacı yaşam süresini uzatmak ve kalitesini yükseltmenin yanı sıra acı çekmeyi önlemek olan kanser sağaltımı ve bakımı oldukça başarılı olmasına karşın, hastanın yaşamının fiziksel, psikososyal ve ekonomik alanını zorlayıcı etkileri olduğu belirtilmektedir. Bu tür olumsuz etkilerle başa çıkma çabası içinde 16

26 olan hastanın dayanma gücünü desteklemek, biyo-psikososyal bütünlüğünü sürdürmesine, tanı ve sağaltımına ilişkin uygulama/işlemleri tolere etmesine yardımcı olmak önemlidir (40). Kanser nedeni ile hasta ve ailesi; hastalığın evresine göre korku, umutsuzluk, suçluluk, çaresizlik, dayanılmaz ağrılar, terk edilme ve ölüm gibi duygular yaşarlar ve farklı reaksiyonlar gösterirler. Hastalara kanserle birlikte yaşamayı öğretmede genel ilke ve yöntemler arasında hastanın bireysel bakımı, rol işlevleri yönünden özerkliğinin korunması, ruhsal ve toplumsal uyum sorunlarının çözümlenmesi, her hasta için bireysel destek sistemlerinin (aile, arkadaş, iş) ortaya konması ve işlevselliğinin arttırılması gibi yaklaşımlara yer verilmelidir (27). Kanser karşısında hastanın yaşadığı korkular evrensel olarak 6 D şeklinde tanımlanmıştır, bu korkular aile ve çevreyi de etkilemektedir. Bunlar; Death (Ölüm), Dependency (Aile, eş ve sağlık bakım ekibine hastanın bağlılığı), Disfigurement (Vücut görünümünün kötüleşmesi ve öz yeterlilikte azalma), Disability (İş, okul ve sosyal düzende yetersizlik), Disruption (Sosyal ilişkilerde bozulma) ve Discomfort (Rahatsızlık ve ağrı) konularına ilişkin korkulardır (1, 27). Biyopsikososyal bir varlık olan insanın, yaşamını sürdürmesinde önemli olan bu ölçütler arasındaki dengenin bozulması sonucu ortaya çıkan hastalığa adaptasyon; stres ve adaptasyonu içeren bir süreçte gerçekleşir. Başa çıkma yöntemlerinin etkili olduğunun bir göstergesi olarak, stres veya stresin emosyonel reaksiyonu ortadan kaldırıldığında veya kontrol altına alındığında, stres yaratan sorunda olumlu yönde bir değişiklik gözlendiğinde yada sorun hasta tarafından kabul edildiğinde adaptasyon meydana gelir. Bireyin strese bağlı olarak bozulan biyo psikososyal dengesinin yeniden kazanıldığının ifadesi olan adaptasyon, hastada fiziksel, psikolojik ve sosyal açıdan olumlu değişikliklerin olduğunu gösterir (40). Kanser, birey ve aile üzerinde olumsuz yönde değişiklikler yaratmakta, zaman içinde giderek artan sorunlar, başta hasta bireyin ve ailesinin yaşam şeklini ve beklentilerini kötü yönde etkilemekte kısacası bireyin ve ailenin yaşam kalitesini tehdit etmektedir (27). Hastanın bakımı konusunda bakım verenlerin yükü pek çok farklı boyutta ortaya çıkabilir. Bakımın ortaya çıkardığı sorunlar hastalıktan kaynaklanan direkt bakım gereksinimleri, normal ev rutininin bozulması, rollerin değişmesi, aile içindeki yapının 17

27 değişmesi, hastalığın bakımı için gereken para ve çalışamama nedeniyle gelir kaybından kaynaklanan parasal sorunlar, hastalığın ortaya çıkardığı duygusal sorunlar gibi yüklerdir. Aile yükü; tipik olarak aile üyelerinden birisinin hastalığını takiben, ailenin yaşadığı tüm güçlükler olarak tanımlanabilir (41, 42). Yapılan bir çalışmada, kanserli hastalarına bakım veren ailelerin %20 sinde bir aile üyesinin işten ayrılmak zorunda kaldığı, ailelerin %31 nin edinmiş oldukları mal varlıklarının çoğunu kaybettikleri bildirilmiştir (29). Grov ve ark. (2005) yaptıkları bir çalışmada, kanserli hasta yakınlarının fiziksel yaşam kalitelerini her iki cinste de anlamlı derecede yüksek bulmuş ancak mental yaşam kalitesinin erkeklerde önemli derecede düşük olduğunu saptamışlardır. Her iki cinsin anksiyete düzeyleri de önemli derecede yüksek bulunmuştur (38). Özkan (2001) çalışmasında, kanser tanısı alan hasta ailelerinin bazı dönemlerde depresif belirtiler gösterdiklerini belirtmiştir (43). Işıkhan ve ark. (2001) yaptıkları çalışmada, kanser hastalarının yaşam kalitesi üzerinde; hastalığın sağaltım şeklinin, erken tanının, hastalığı kabul etme sürecinin, ağrı, ruhsal sıkıntı yaşama ve bakım veren bireylerin etkili olduğunu göstermişlerdir (44). Kanser; bireyi ve aileyi her yönüyle etkileyen bir hastalık olması nedeniyle, hastalarda istenen yaşam kalitesine ancak başta bakım verenin olmak üzere hasta ailesinin yaşam kalitesinin de beklenen düzeyde olması ile ulaşılabilir. Bu durum uzun süreli ve zor bir süreçtir (45). 18

28 4.6. KANSERDEN KORUNMA Dünya Sağlık Örgütü, kanser kontrol programlarının altı alanda ele alınmasını öngörmektedir. Bunlar: Primer korunma, Sekonder korunma, zamanında ve uygun tedavi, izleme, tedavi sonrası bakım ve rehabilitasyondur (21). Bu sıralanan alanlarda yapılacak çalışmalar ile kanser kontrol programları başarıya ulaşacaktır. Bu programa göre: Birincil korunma kapsamında gereken sağlık eğitiminin yapılması, önlemlerin alınması, İkincil korunma kapsamında; tüm toplum ve yüksek risk altında olanlar için sitolojik tarama programlarının uygulaması Kanserli hasta bakımında disiplinler arası bakım uygulamalarının yapılması, rekonstrüktif cerrahi, beslenme, öz bakım gücünün geliştirilmesi, psikolojik destek gibi alanlarda rehabilitasyon hizmetlerinin yürütülmesi Terminal dönem hastaları için gereken palyatif cerrahi, radyoterapi, ağrı kontrolü, psikolojik yardım gibi konularda gereken uygulama ve bakım hizmetlerinin verilmesi Kansere ilişkin olarak gerekli demografik, hastalıkla ilgili bilgilerin ve ölüm bilgileri ile ilgili kayıtların sağlıklı tutulması Bakım, eğitim, erken tanı, klinik yöntemlerin değerlendirilmesi, tekniklerin geliştirilmesi ve bunların uygulamaya girmesinin sağlanması Yapılan çalışmaların etkinliğinin ve maliyetinin değerlendirilmesi Kanser alanında çalışan tüm sağlık disiplinlerini kapsayacak eğitim programlarının uygulanması gibi hizmetlerin yer alması gerekir (20, 46). Birçok hastalıkta olduğu gibi kanserden korunma, sosyal ve ekonomik nedenlerle önceliklidir. Günümüzde kanser, dünyada erken ölümlere ve önemli kayıplara yol açması bakımından bu önceliğini korumaktadır. Kanserden korunma Primer korunma, Sekonder korunma ve Tersiyer korunma şeklinde üç başlıkta toplanabilir (20). Primer Korunma: Kanser oluşumu mekanizmasını tetikleyecek karsinogenezis işlemini başlatabilecek olan her türlü kanser yapıcı madde ve oluşumla teması 19

29 engellemektir. Teması engellemede sağlık eğitimi ile hemşirelere önemli sorumluluklar düşmektedir. Hemşireler sağlık danışmanlığı yapabilir, iyi sağlık alışkanlıkları kazandırabilir, sigara ya da sağlıksız beslenme gibi kötü alışkanlıkları azaltma ve bırakma konusunda bireylere yardımcı olabilir. Kanserde sağlık eğitimi, özellikle kanserle ilgili olduğu düşünülen risk etmenleri ve bu etmenlerle karşılaşmayı azaltma ya da önlemeyi içermelidir (47, 46). Birincil korunmada öncelikle hedeflenen tüm toplumun kanser konusunda bilinçlendirilmesidir. Toplumun önemsediği devletin üst yöneticileri, politikacılar, bakanlık temsilcileri, özel sektör ve sanatçıların, yazılı/görsel medya aracılığı ile; kanser ve korunmanın önemini belirtilmeli, konuya toplumun dikkati çekilmeli, korunmanın yaşam güvencesi olduğu önemsetilmeli, bireyleri ücretsiz ve sosyal destekli tarama programlarına yönlendirilmeli, kanserden korunmaya yönelik doğru ve etkili mesajlar verilmelidir (48, 24). Birincil korunmanın temelini bireysel çabalar ve eğitim oluşturmaktadır. Özellikle bireyin öz bakım uygulamaları, sağlığının korunması ve yükseltilmesinde etkin faktörler olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle aile ve toplumun kanser konusunda dikkatlerinin çekilmesi, bilgilendirilmesi, risk tanılaması, endişe ve korkuya yer vermeyecek biçimde, öneriden çok paylaşıma öncelik verilerek uyarılmaları birincil korunmanın ana hedeflerindendir (48). Bireylerin bilgilendirilmeleri sırasında; barsak ve mesane alışkanlıklarında değişim, iyileşmeyen yaralar, vücut boşluklarından drenaj ya da olağan dışı kanamalar, meme ya da diğer bölgelerde yumru ya da sertlikler, yutmada ya da hazmetmede güçlük, ben ya da siğillerde görülür bir değişim, rahatsız edici öksürük ya da ses kısıklığının kanserin 7 uyarıcı belirtisi olacağı vurgulanırken bu belirtilerin varlığının kesin kanser anlamında ele alınmaması konusu açıklanmalıdır (23). Sekonder Korunma: Tarama ve erken tanı yoluyla olgularda kanseri erken yakalayıp iyileşme şansını arttırmaktır. Burada amaç kanseri erken dönemde belirleyerek yaşamın korunması ve kalitesinin yükseltilmesidir (46). Hemşireler, sekonder korunmanın temelini oluşturan erken tanı süreci sırasında bireylere destek ve yardım sağlamadaki etkinliklerinin yanı sıra tanı konulduğunda, hastanın olduğu kadar ailenin de bilgilendirilmesi ve katılımında rol alabilirler. Tüm tanı işlemlerini açıklama, 20

30 bilgilendirilmiş onamı sağlama ve iletişim yolunu açık olarak sürdürmede hemşireler önemli bir rol üstelenerek, korku ve endişeyi en aza indirmeye yardımcı olurlar (48). Tersiyer Korunma: Kanser hastasının optimum tedavisini yaparak, sakatlıkları azaltmak ve rehabilitasyonu sağlamak veya tedavi komplikasyonlarına bağlı olarak beklenenden erken ölmesini önlemektir (49). 21

31 4.7. KANSERDE TARAMA VE TANI YÖNTEMLERİ Kanserde Tarama: İnsanlarda herhangi bir belirti oluşmadan kanserin araştırılmasına tarama denilmektedir. Tarama, hiçbir belirtisi olmayan ve çoğunda kanser tanısı almayacak olan bireylerin basit test ve muayenelerinin yapılmasını içerir (47, 49). Sık görülen kanserlerde önemli risk faktörleri Tablo 4-3 te verilmiştir Tablo 4-3: Sık Görülen Kanserlerde Önemli Risk Faktörleri Ağız -Aşırı sigara ve alkol kullanmak. -Kötü ağız hijyeni Mide -Ailede mide kanseri öyküsü, -Turşu, salamura, közleme vb. besinlerin tüketimi. Kolon-Rektum -Rektal polip öyküsü. -Ailede polip öyküsü. -Ülseratif kolit öyküsü. -40 yaş üstü, şişmanlık Akciğer -50 yaş üzerinde olmak. Sigara içmek. -15 yaşından önce sigara kullanmaya başlamak -Mesleki nedenlerle Asbestoza maruz kalmak. Cilt -Fazla güneşte kalmak. Açık tenli renkte olmak. -Kömür katranı -Zift ve katran özü ile çalışıyor olmak. Doğuştan ben ya da Melenom olma. Meme -Kitle ya da meme başı akıntısı. -Meme kanseri öyküsü. -Yakın akrabalarda meme kanseri öyküsünün bulunması -35 yaş üzerinde olmak. -Çocuk doğurmamış olmak. -İlk çocuğu 30 yaşın üzerinde doğurmak. -Erken menarş ve menapoz. Over -Ailede over kanseri öyküsü -50 yaş üstü, hiç doğum yapmamış olmak. Uterus, serviks, endometrium -Olağan dışı kanama ve akıntı. -Düşük sosyo-ekonomik durum. -Gebelik ya da sonrası yetersiz bakım. -Geç menapoz (55 yaş ve üzeri). -Hipertansiyon. -Obezite. -Çoçuk doğurmama. Prostat -60 yaş üstü. -Kadıniyum ile çalışma (mesleki nedenler). 22

32 Sadırlı Kurt S. (2008). Kanserli Hastalarda Semptom Kontrolünün Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Hemşirelik Anabilim Dalı İç Hastalıkları Hemşireliği Yüksek Lisans Programı, Edirne. Tanı Yöntemleri: Kansere karşı verilen zorlu mücadelede erken tanı büyük önem taşımaktadır. Tanı yöntemleri öykü ve fizik muayene, labratuvar incelemeleri, sitolojik incelemeler, endoskopik incelemeler, röntgen çalışmalarını içerir (20). Amerikan Kanser Birliği nin Tarama Testleri için Önerileri Tablo 4-4 te verilmiştir. 23

33 Tablo 4-4: Amerikan Kanser Birliği nin Tarama ve Testleri İçin Önerisi Test Cinsiyet Yaş Sıklık Sigmoidoskopi Dışkıda gizli kan E-K E-K >50 >50 İki negatif muayeneden sonra her 3-5 yılda bir Her yıl Rektal tuşe E-K >40 Her yıl RAP test Pelvik muayene Endometrial biyopsi K K K 18 yaşına gelmiş seksüel olarak aktif her kadın 18 yaşına gelmiş seksüel olarak aktif her kadın İnfertilite, obesite, Nonovulatuar siklusu Olanlar, östrojen kullanımı Öyküsü olan riskli gruplar Her yıl (3 yıl ya da daha fazla ard arda (-) sonuç verirse, hekim kararına göre seyrek yapılabilir. Her yıl (3 yıl ya da daha fazla ard arda (-) sonuç verirse, hekim kararına göre seyrek yapılabilir. Her yıl Meme (KKM Muayenesi) K >20 Her ay Meme fizik muayenesi K >40 Her 3 yılda Her yıl Mamografi K >50 Bir kez kontrol Her yıl Genel sağlık kontrolü E-K >20 Her 3 yılda bir Kanser Check-up (Troid, testis, prostat, ovaryum, lenf ganglionları, ağız ve cilt kanserleri araştırmaları dahil) E-K >40 Her yıl 24

34 Akdemir N, Birol L. (2004). İç Hastalıkları Ve Hemşirelik Bakımı. Ankara: Sistem Ofset; Nolte SA, Walczak JR. (2000). Screening and Prevention Of Gynecologic Malignancies. Almadrones L A, Erikson J H, Gossfeld L M Et Al. (Eds.). Women and Cancer. Canada: Jones and Bartlett Publishers Öykü ve Fizik Muayene: Yaş, cinsiyet, çalışma koşulları, aile öyküsü gibi faktörler bireyin risk altında olup olmadığı hastanın hikayesinin tam olarak öğrenilmesi ve baştan aşağı tam bir fizik muayene ile mümkündür. Çünkü bazı gizli kalmış kanserler sadece hikayesi ve o andaki sağlık durumu sayesinde öğrenilebilir (21). Labratuvar İncelemeleri: Hastadan alınan kan örneklerinde çeşitli maddelere bakılarak tanı belirlenmeye çalışılır. Rutin kan ve idrar incelemeleri (tam kan sayımı, kan şekeri, lipid, kolesterol gibi), karaciğer enzimleri, bazı kanserlere özel enzimler, tümör belirleyicileri (tumour markers) yapılır (21, 50). Tümör Belirleyiciler: İlgili tümörler tarafından üretilen biyokimyasal ya da immünokimyasal yöntemlerle ölçümleri yapılan maddelerdir (51). Sitolojik İncelemeler: Sitoloji; serviks akıntıları, balgam, mide yıkama sıvıları, plevra sıvısı ve idrar gibi çeşitli vücut sekresyonlarına atılan veya dökülen müköz membranlardan kazınarak alınmış hücrelerin mikroskop altında incelenmesidir. Pap-smear yöntemi bu amaçla 1943 yılında George N. Papanicolaou tarafından bulunmuş günümüzde de halen önemini koruyan ve serviksin institu ve erken kanserlerinin tanısında çok yararlıdır. Ayrıca bazı durumlarda hastaların kemoterapi ve radyoterapi yanıtları da biyopsi ile değerlendirilir (20, 52). Biyopsi: Dokudan parça alınarak incelenmesi yöntemidir. İç organlardan biyopsi alınması endoskopik işlemlerle birlikte gerçekleştirilir (22, 53). Endoskopik İncelemeler: Ucunda ayna, mercek ve forseps sistemi olan endoskop ile vücut boşluklarına girilerek gözle inceleme yapılması, gerekirse doku parçası ve sıvı alınması işlemidir. Tanısal amaçlı cerrahi girişimler; ameliyathanede alınan biyopsiden sonra kesin tanı ve cerrahi girişim şeklinin belirlenmesi için kullanılan girişimlerdir. Tanısal amaçlı bir başka cerrahi yöntem arayıcı laparotomi dir. Bu yöntemde açıklanamayan abdominal 25

35 sorunlarda kanser olup olmadığını kesinleştirmek amaçlanmaktadır. Bu yöntemde; metal bir alet ile göbek altından küçük bir insizyon yapılarak batına girilmesi ve gözle incelenmesi söz konusudur (47, 53). Röntgen Çalışmaları: Kanser tanılamasında direkt röntgen filmi, Manyetik Rezonans (MR), Bilgisayarlı Tomografi (BT), floroskopi, ultrasonografi, radyoizotoplarla inceleme, Pozitron Emisyon Tomografi (PET) gibi çalışmalar yapılmaktadır (20, 24) KANSER TEDAVİSİ Kanser halk arasında tedavisi mümkün olmayan bir hastalık olarak bilinmektedir. Hastalığın böyle tanınması, tanı ve tedavide gecikmelere yol açmakta bu durum da tedaviyi güçleştirmektedir. Kanser tedavisinde başarı kanserin cinsi, yaygınlığı ve tedavinin düzenli yapılmasına bağlıdır. Kanser tedavisinde kullanılan başlıca yöntemler; cerrahi, radyoterapi, kemoterapi ve immunoterapidir (7). Cerrahi: Bugün kanserden iyileşen hastaların büyük kısmında cerrahi (%75-80) ilk tedavi olarak yerini korumaktadır. Cerrahi tedavi kanserde değişik amaçlarla kullanılmaktadır. Bunlar tanısal cerrahi, önleyici cerrahi, küratif (radikal) cerrahi ve palyatif cerrahidir (26). Radyoterapi: Radyoterapide (RT) iyonize radyasyonun hücre bölünmesi üzerindeki etkisi kullanılır. Amaç çevresindeki normal dokuya kalıcı zarar vermeden tümöre en yüksek doz radyasyonu verebilmektir. Bir tümörün ve normal dokuların radyasyona duyarlılıklarını belirleyen pek çok faktör vardır. Bu duyarlılık, radyasyon alan hücrenin oksijenasyonu, birim zamanda dokunun aldığı radyasyonun dozu, radyasyona maruz kalındığı sırada hücre döngüsünün duyarlı fazındaki hücre oranı, tümörün tipi ve boyutları ile değişikliğe uğrayabilir. Radikal RT ye örnek olarak beyin tümörlerinde cerrahiden sonra RT uygulanması ve servikste gelişen kanserler örnek verilebilir. Palyatif RT ameliyat şansını yitirmiş hastalarda veya operasyon riski yüksek hastalarda kanama, ağrı, organ tıkanıklıkları gibi durumları düzeltmek amacı ile 26

Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri...

Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri... Kanser Nedir? Kanserin sebebi, belirtileri, tedavi ve korunma yöntemleri... Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından birisi. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk

Detaylı

KANSER TANIMA VE KORUNMA

KANSER TANIMA VE KORUNMA KANSER TANIMA VE KORUNMA Uzm. Dr Dilek Leyla MAMÇU Sunum İçeriği Genel Bilgiler Dünyada ve Ülkemizdeki son durum Kanser nasıl oluşuyor Risk faktörleri neler Tedavi seçenekleri Önleme mümkün mü Sorular/

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

KANSER NEDIR? TARAMA YÖNTEMLERI NELERDIR? BURSA HALK SAĞLIĞI MÜDÜRLÜĞÜ KANSER ŞUBE DR.AYŞE AKAN

KANSER NEDIR? TARAMA YÖNTEMLERI NELERDIR? BURSA HALK SAĞLIĞI MÜDÜRLÜĞÜ KANSER ŞUBE DR.AYŞE AKAN KANSER NEDIR? TARAMA YÖNTEMLERI NELERDIR? BURSA HALK SAĞLIĞI MÜDÜRLÜĞÜ KANSER ŞUBE DR.AYŞE AKAN 2005 DEN 2030 A DÜNYADA KANSER 7 milyon ölüm 17 milyon 11 milyon yeni vaka 27 milyon 25 milyon kanserli kişi

Detaylı

Vücutta dolaşan akkan sistemidir. Bağışıklığımızı sağlayan hücreler bu sistemle vücuda dağılır.

Vücutta dolaşan akkan sistemidir. Bağışıklığımızı sağlayan hücreler bu sistemle vücuda dağılır. HODGKIN LENFOMA HODGKIN LENFOMA NEDİR? Hodgkin lenfoma, lenf sisteminin kötü huylu bir hastalığıdır. Lenf sisteminde genç lenf hücreleri (Hodgkin ve Reed- Sternberg hücreleri) çoğalır ve vücuttaki lenf

Detaylı

HODGKIN DIŞI LENFOMA

HODGKIN DIŞI LENFOMA HODGKIN DIŞI LENFOMA HODGKIN DIŞI LENFOMA NEDİR? Hodgkin dışı lenfoma (HDL) veya Non-Hodgkin lenfoma (NHL), vücudun savunma sistemini sağlayan lenf bezlerinden kaynaklanan kötü huylu bir hastalıktır. Lenf

Detaylı

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI RAPOR BÜLTENİ İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI Tarih: 10/09/2015 Sayı : 8 Dünya Lenfoma Farkındalık Günü 15 Eylül 2015 Hazırlayan Neşet SAKARYA Birkaç dakikanızı ayırarak ülkemizde 2011

Detaylı

Kan Kanserleri (Lösemiler)

Kan Kanserleri (Lösemiler) Lösemi Nedir? Lösemi bir kanser türüdür. Kanser, sayısı 100'den fazla olan bir hastalık grubunun ortak adıdır. Kanserde iki önemli özellik bulunur. İlk önce bedendeki bazı hücreler anormalleşir. İkinci

Detaylı

Kelime anlamı olarak kanser, bir organ veya dokudaki hücrelerin düzensiz bir şekilde bölünüp çoğalmasıyla ortaya çıkan kötü urlara denir.

Kelime anlamı olarak kanser, bir organ veya dokudaki hücrelerin düzensiz bir şekilde bölünüp çoğalmasıyla ortaya çıkan kötü urlara denir. Kelime anlamı olarak kanser, bir organ veya dokudaki hücrelerin düzensiz bir şekilde bölünüp çoğalmasıyla ortaya çıkan kötü urlara denir. Genel anlamda ise kanser, hücrelerde DNA'nın hasarı sonucu hücrelerin

Detaylı

KANSER GELİŞİMİ VE RİSK FAKTÖRLERİ DR BURÇAK ERKOL HAYDARPAŞA NUMUNE EAH TIBBİ ONKOLOJİ 05.02.2014

KANSER GELİŞİMİ VE RİSK FAKTÖRLERİ DR BURÇAK ERKOL HAYDARPAŞA NUMUNE EAH TIBBİ ONKOLOJİ 05.02.2014 KANSER GELİŞİMİ VE RİSK FAKTÖRLERİ DR BURÇAK ERKOL HAYDARPAŞA NUMUNE EAH TIBBİ ONKOLOJİ 05.02.2014 Tümör Kötü huylu-iyi huylu tümörler İyi huylu tümörler genellikle yayılma sıçrama yapmazlar Kötü huylumaligntümörlerin

Detaylı

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER

T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER T.C. ÜSKÜDAR ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMLARI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL ZORUNLU DERSLER PSH 501 - Ruh Sağlığı ve Psikiyatri Hemşireliği Temelleri

Detaylı

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065

MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 MERVE SAYIŞ 04150019305 TUĞBA ÇINAR 04140033048 SEVİM KORKUT 04140033017 MERVE ALTUN 04140019065 TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ HAYAT PROGRAMI (2014 2017) TÜRKİYE SAĞLIKLI BESLENME VE HAREKETLİ

Detaylı

KEMOTERAPİ NASIL İŞLEV GÖRÜR?

KEMOTERAPİ NASIL İŞLEV GÖRÜR? KEMOTERAPİ NEDİR? Kanser hücrelerini tahrip eden kanser ilaçları kullanılarak yapılan tedaviye kemoterapi denir. Bu tedavilerde kullanılan ilaçlara antikanser ilaçlar da denir. Kanserin türüne göre kemoterapinin

Detaylı

(İnt. Dr. Doğukan Danışman)

(İnt. Dr. Doğukan Danışman) (İnt. Dr. Doğukan Danışman) *Amaç: Sigara ve pankreas kanseri arasında doz-yanıt ilişkisini değerlendirmek ve geçici değişkenlerin etkilerini incelemektir. *Yöntem: * 6507 pankreas olgusu ve 12 890 kontrol

Detaylı

1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir? VÜCUT BAKIMI 1. İnsan vücudunun ölçülerini konu edinen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir? A) Anatomi B) Fizyoloji C) Antropometri D) Antropoloji 2. Kemik, diş, kas, organlar, sıvılar ve adipoz dokunun

Detaylı

MEME KANSERİ VE KENDİ KENDİNE MEME MUAYENESİ İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2009

MEME KANSERİ VE KENDİ KENDİNE MEME MUAYENESİ İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2009 MEME KANSERİ VE KENDİ KENDİNE MEME MUAYENESİ İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2009 KANSER NEDİR? Kanser; Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak

Detaylı

Beyin tümörü, beyni oluşturan üç bölgeden birinden -beyin, beyincik ve beyin sapıkaynaklanabilir.

Beyin tümörü, beyni oluşturan üç bölgeden birinden -beyin, beyincik ve beyin sapıkaynaklanabilir. BEYİN TÜMÖRÜ BEYİN TÜMÖRÜ NEDİR? Beyin tümörü beyinde anormal hücrelerin çoğalması sonucu gelişen bir kitledir. Bazı beyin tümörleri iyi huylu (örneğin meningiom), bazıları ise kötü huylu kitlelerdir.

Detaylı

Genellikle 50 yaş üstünde görülür ancak seyrekte olsa gençler de de görülme olasılığı vardır.

Genellikle 50 yaş üstünde görülür ancak seyrekte olsa gençler de de görülme olasılığı vardır. Erkek üreme sisteminin önemli bir üyesi olan prostatta görülen malign (kötü huylu)değişikliklerdir.erkeklerde en sık görülen kanser tiplerindendir. Amerika'da her 5 erkekten birinde görüldüğü tespit edilmiştir.yine

Detaylı

KANSER İSTATİSTİKLERİ

KANSER İSTATİSTİKLERİ 1 KANSER İSTATİSTİKLERİ Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından biridir. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk sağlığı sorunudur. Tanı olanaklarının gelişmesi ve

Detaylı

Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN. SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU. Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi

Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN. SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU. Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi DİYABET HASTALARININ HASTALIK ALGI DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ Melek ŞAHİNOĞLU, Ümmühan AKTÜRK, Lezan KESKİN SUNAN: Melek ŞAHİNOĞLU Malatya Devlet Hastanesi Uzman Diyabet Eğitim Hemşiresi Amaç: TURDEP-2

Detaylı

Endometriozis. (Çikolata kisti)

Endometriozis. (Çikolata kisti) Endometriozis (Çikolata kisti) Bugün Neler Konuşacağız? Endometriozis Nedir? Belirtileri Nelerdir? Ne Sıklıkta Görülür? Hangi Sorunlara Neden Olur? Nasıl Tanı Konur? Nasıl Tedavi Edilir? Endometriozis

Detaylı

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor.

Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Çocuğunuzun ilk doğduğu günden itibaren gençlik çağlarına gelinceye kadar çeşitli kontroller ve sağlıklı çocuk izlemleri yapılması gerekiyor. Sağlıklı çocuk izlemi: Çocuğun yaşına uygun ruhsal, fiziksel

Detaylı

Meme Kanseri: Uyarıcı işaretler, memede herhangi bir sertlik veya kitle ve meme uçlarından gelen akıntı veya kan.

Meme Kanseri: Uyarıcı işaretler, memede herhangi bir sertlik veya kitle ve meme uçlarından gelen akıntı veya kan. Kanserde erken tanı için, vücudumuzun verdiği uyarıcı belirtileri gözlemlemenin, olası risk faktörlerini göz ardı etmemenin önemli olduğunu belirten uzmanlar, kanser oluşumunun önceden yakalanması için

Detaylı

LENFATİK VE İMMÜN SİSTEM HANGİ ORGANLARDAN OLUŞUR?

LENFATİK VE İMMÜN SİSTEM HANGİ ORGANLARDAN OLUŞUR? LENFOMA NEDİR? Lenfoma, diğer grup onkolojik hastalıklar içinde yaşamın uzatılması ve daha kaliteli yaşam sağlanması ve hastaların kurtarılmaları açısından daha fazla başarı elde edilmiş bir hastalıktır.

Detaylı

YAŞLILIK VE KANSER. Kanser Nedir?

YAŞLILIK VE KANSER. Kanser Nedir? YAŞLILIK VE KANSER ------------------------------------------------ Doç Dr M Mahir ÖZMEN Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Genel Cerrahi Kliniği-ANKARA -----------------------------------------------

Detaylı

HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI NA GİRİŞ KOŞULLARI : Sağlık Bilimleri Fakültesi, Sağlık veya Hemşirelik Yüksekokulları, Hemşirelik, Sağlık Memurluğu ve Ebelik Programları mezunu

Detaylı

Kanserli Hasta Yönetiminde Danışman Hemşirenin Rolü

Kanserli Hasta Yönetiminde Danışman Hemşirenin Rolü Kanserli Hasta Yönetiminde Danışman Hemşirenin Rolü Yük. Hem. Gül Şav Özaydemir Danışman Hemşire EUKAM E.Ü.T.F. Radyasyon Onkolojisi ABD XIX. Ege Onkoloji Günleri 6-7 Nisan 2015 İzmir «Kanserle mücadele

Detaylı

İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.

İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA. Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu. İŞYERİNDE SAĞLIĞI GELİŞTİRME ve PROGRAM PLANLAMA Prof.Dr.Ayşe Beşer Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ayse.beser@deu.edu.tr 1 HEDEFLER.Sağlığı, koruma ve geliştirme kavramlarını bilme İşyerlerinde

Detaylı

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem.

KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem. Onkoloji Okulu İstanbul /2014 SAĞLIK NEDİR? Sağlık insan vücudunda; Fiziksel, Ruhsal, Sosyal

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı. VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI ve VEREM HAFTASI VEREM EĞİTİM VE PROPAGANDA HAFTASI Geleneksel olarak her yıl Ocak ayının ilk Pazar gününden

Detaylı

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182

HEPATİTLER (SARILIK HASTALIĞI) VE 0212 5294400 2182 KRONİK BÖBREK HASTALIKLARI VE 0212 5294400 2182 İSTANBUL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ 2013 YILI HASTA OKULU PLANI HASTANE ADI TARİH SAAT KONU EĞİTİM YERİ HASTA OKULU PROGRAMI İÇİN HASTA VE YAKINLARININ İLETİŞİM KURABİLECEKLERİ TELEFON NUMARASI HASEKİ 28/01/2013

Detaylı

Kanser Taraması. Dr. P. Fulden Yumuk Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi İçHastalıkları ABD. Tıbbi Onkoloji BD. 5Aralık 2015

Kanser Taraması. Dr. P. Fulden Yumuk Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi İçHastalıkları ABD. Tıbbi Onkoloji BD. 5Aralık 2015 Kanser Taraması Dr. P. Fulden Yumuk Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi İçHastalıkları ABD. Tıbbi Onkoloji BD. 5Aralık 2015 2005 ve 2030'da KANSER *IARC 11 milyon Yeni Vaka 27 milyon 7 milyon Ölüm 17 milyon

Detaylı

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları Dr Fikri İçli AÜTF Onkoloji Birimleri Tıbbi Onkoloji BD Cerrahi Onkoloji BD Radyasyon Onkolojisi AnaBD Pediatrik Onkoloji BD Onkoloji Uygulama ve Araştırma

Detaylı

TÜRK KOLON ve REKTUM CERRAHİ DERNEĞİ ANALKANS

TÜRK KOLON ve REKTUM CERRAHİ DERNEĞİ ANALKANS TÜRK KOLON ve REKTUM CERRAHİ Sİ DERNEĞİ ANALKANS ER TÜRK KOLON ve REKTUM CERRAHĠSĠ DERNEĞĠ ANAL KANSER NEDİR? Vücudumuzdaki normal hücrelerin çoğalması sırasındaki kontrol mekanizmalarının değişmesi (genetik

Detaylı

Beyin Omurilik ve Sinir Tümörlerinin Cerrahisi. (Nöro-Onkolojik Cerrahi)

Beyin Omurilik ve Sinir Tümörlerinin Cerrahisi. (Nöro-Onkolojik Cerrahi) Beyin Omurilik ve Sinir Tümörlerinin Cerrahisi (Nöro-Onkolojik Cerrahi) BR.HLİ.018 Sinir sisteminin (Beyin, omurilik ve sinirlerin) tümörleri, sinir dokusunda bulunan çeşitli hücrelerden kaynaklanan ya

Detaylı

ULUSAL KONGRESİ. Türk Veteriner Jinekoloji Derneği. 15-18 Ekim 2015. Liberty Hotels Lykia - Ölüdeniz / Fethiye - Muğla AMAÇ

ULUSAL KONGRESİ. Türk Veteriner Jinekoloji Derneği. 15-18 Ekim 2015. Liberty Hotels Lykia - Ölüdeniz / Fethiye - Muğla AMAÇ KÖPEK MEME TÜMÖRLERİNDE TEDAVİ SEÇENEKLERİ AMAÇ Yaşam kalitesini ve süresini uzatmak Nüks veya yeni tümör oluşumlarını engellemek Yrd.Doç.Dr. Nilgün GÜLTİKEN Metastaz oluşumunu engellemek Tümör dokusunda

Detaylı

AKCİĞER KANSERİ. Doç.Dr.Filiz Koşar

AKCİĞER KANSERİ. Doç.Dr.Filiz Koşar AKCİĞER KANSERİ Doç.Dr.Filiz Koşar Akciğer Kanseri Nedir? Kanserler genellikle ilk ortaya çıktığı dokuya göre adlandırılır. Akciğer kanseri ilk önce akciğerde başlar Akciğerler göğüs boşluğumuzun büyük

Detaylı

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu

ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ. Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu ADOLESANA VERİLMESİ GEREKEN KORUYUCU SAĞLIK HİZMETLERİ Doç Dr Müjgan Alikaşifoğlu Sağlık Hizmetlerinin Özellikleri Ergenin yaşına, gelişim düzeyine uygun Bireysel, kültürel ve sosyoekonomik farklılıklara

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK TANILAMASI (HEM 601 TEORİK 2, 2

Detaylı

MEME KANSERİ. Öğr.Gör.Dr.Aylin ERDİM M.Ü. SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ CERRAHİ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ ANABİLİM DALI

MEME KANSERİ. Öğr.Gör.Dr.Aylin ERDİM M.Ü. SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ CERRAHİ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ ANABİLİM DALI MEME KANSERİ Öğr.Gör.Dr.Aylin ERDİM M.Ü. SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ CERRAHİ HASTALIKLARI HEMŞİRELİĞİ ANABİLİM DALI KANSER Cancer İngilizce yengeç YENGEÇ düşmanını kıstırdıktan sonra sıkıca tutuyor, yavaş

Detaylı

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM

ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM 9.11.2015 ERKEN ÇOCUKLUKTA GELİŞİM Konular Doğum öncesi gelişim aşamaları Zigot Doğum öncesi çevresel etkiler Teratojenler Doğum Öncesi G elişim Anneyle ilgili diğer faktörler Öğr. Gör. C an ÜNVERDİ Zigot

Detaylı

MENOPOZ. Menopoz nedir?

MENOPOZ. Menopoz nedir? MENOPOZ Hayatınızı kabusa çeviren, unutkanlık, uykusuzluk, depresyon, sinirlilik, halsizlik şikayetlerinin en büyük sebeplerinden biri menopozdur. İleri dönemde idrar kaçırma, kemik erimesi, hipertansiyona

Detaylı

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır.

Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. ŞİŞMANLIK (OBEZİTE) Şişmanlık (obezite); sağlığı bozacak düzeyde vücutta yağ miktarının artmasıdır. Yağ dokusunun oranı; Yetişkin erkeklerde % 12 15, Yetişkin kadınlarda %20 27 arasındadır. Bu oranların

Detaylı

Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri. Sena Aydın 0341110011

Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri. Sena Aydın 0341110011 Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri Sena Aydın 0341110011 PATOFİZYOLOJİ Fizyoloji, hücre ve organların normal işleyişini incelerken patoloji ise bunların normalden sapmasını

Detaylı

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak

İNME. Yayın Yönetmeni. TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü. Prof. Dr. Rana Karabudak İNME Yayın Yönetmeni Prof. Dr. Rana Karabudak TND Beyin Yılı Aktiviteleri Koordinatörü Türk Nöroloji Derneği (TND) 2014 Beyin Yılı Aktiviteleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Tüm hakları TND ye aittir. Kaynak

Detaylı

BAŞ BOYUN KANSELERİ. Uyarıcı işaretlerin bilinmesi:

BAŞ BOYUN KANSELERİ. Uyarıcı işaretlerin bilinmesi: BAŞ BOYUN KANSELERİ Uyarıcı işaretlerin bilinmesi: Bir yılda 55000 Amerikalıda baş ve boyun bölgesinde kanser tesbit edildiğini, bunların 13000 ünün öldüğünü ve yine bunların önlenebileceğini biliyor muydunuz?

Detaylı

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI

T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Tüberküloz Daire Başkanlığı VEREM HASTALIĞI VEREM (TÜBERKÜLOZ) NEDİR? Verem hastalığı; verem mikrobunun solunum yolu ile alınmasıyla oluşan bulaşıcı bir

Detaylı

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon

Obezite Nedir? Harun AKTAŞ - Trabzon Obezite Nedir? Obezite günümüzde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin en önemli sağlık sorunları arasında yer almaktadır. Obezite genel olarak bedenin yağ kütlesinin yağsız kütleye oranının aşırı artması

Detaylı

YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR?

YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR? YETERLİ VE DENGELİ BESLENME NEDİR? Vücudun, büyümesi yenilenmesi çalışması için gerekli olan enerji ve besin öğelerinin yeterli miktarda alınmasıdır. Ş. İKİBUDAK BİYOLOJİ ÖĞRETMENİ SAĞLIKLI BİR Y AŞAMIN

Detaylı

RADYOTERAPİYE BAĞLI KANSERLER

RADYOTERAPİYE BAĞLI KANSERLER RADYOTERAPİYE BAĞLI KANSERLER Dr. Ahmet Dirier Gaziantep Üniversitesi Tıp Fakültesi Gaziantep Onkoloji Hastanesi Radyasyon Onkolojisi AD TOD-;14 Haziran 2008 RADYASYONUN GEÇ ETKİLERİ Toplumda kanser oranının

Detaylı

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1

VÜCUT KOMPOSİZYONU 1 1 VÜCUT KOMPOSİZYONU VÜCUT KOMPOSİZYONU Vücuttaki tüm doku, hücre, molekül ve atom bileşenlerinin miktarını ifade eder Tıp, beslenme, egzersiz bilimleri, büyüme ve gelişme, yaşlanma, fiziksel iş kapasitesi,

Detaylı

MEME KANSERİ ve ERKEN TEŞHİS. Dr.Koray Öcal Mersin Tıp Fak.Genel Cerrahi AD.Meme-Endokrin Cerrahisi Grubu

MEME KANSERİ ve ERKEN TEŞHİS. Dr.Koray Öcal Mersin Tıp Fak.Genel Cerrahi AD.Meme-Endokrin Cerrahisi Grubu MEME KANSERİ ve ERKEN TEŞHİS Dr.Koray Öcal Mersin Tıp Fak.Genel Cerrahi AD.Meme-Endokrin Cerrahisi Grubu MEME KANSERİ NEDİR? Meme süt bezleri ve burada üretilen sütü meme başına taşıyan kanallardan oluşan

Detaylı

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI

İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI RAPOR BÜLTENİ İSTATİSTİK, ANALİZ VE RAPORLAMA DAİRE BAŞKANLIĞI Tarih :11.09.2015 Kanser Vakaları ve Kanserden Ölüm Oranları Sayı :10 Hazırlayan H. Erkin SÜLEKLİ Katkıda Bulunanlar Saadet TURHAL Nurdan

Detaylı

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri 1 Öğrenim Hedefleri Toplumsal cinsiyet ayrımcılığının, yaşam dönemlerine göre kadın sağlığına olan etkilerini açıklar, Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ile kadına

Detaylı

Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları

Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları Palyatif Bakım Hastalarında Sık Gözlenen Ruhsal Hastalıklar ve Tedavi Yaklaşımları Doç. Dr. Özen Önen Sertöz Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri AD Konsültasyon Liyezon Psikiyatrisi Bilim Dalı Ankara,

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK BİLİMLERİNDE KURAM VE MODELLER Sağlık

Detaylı

DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER A) BİYOLOJİK ETMENLER KALITIM İÇ SALGI BEZLERİ B) ÇEVRE A) BİYOLOJİK ETMENLER 1. KALITIM Anne ve babadan genler yoluyla bebeğe geçen özelliklerdir.

Detaylı

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK

BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK BESLENME İLKELERİ BESLEME, BESİN ÖĞESİ VE SAĞLIK Beslenme İle İlgili Temel Kavramlar Beslenme: İnsanın büyümesi, gelişmesi, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması, Yaşam kalitesini artırması için

Detaylı

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h)

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Sağlık Sisteminde Karışıklığa Yol Açabilecek Gelişmeler Bekleniyor Sağlık harcamalarında kısıtlama (dünya

Detaylı

Yrd. Doç. Dr. Ayda ÇELEBİOĞLU Proje Araştırmacısı

Yrd. Doç. Dr. Ayda ÇELEBİOĞLU Proje Araştırmacısı Yrd. Doç. Dr. Ayda ÇELEBİOĞLU Proje Araştırmacısı Proje kapsamında verilerin elde edileceği hastanede onkoloji hastaları ile çalışan tüm hemşireleri içine alan bir program yapılması kararlaştırıldı. Hemşirelerle

Detaylı

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER

TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER TİP 2 DİYABETLİ BİREYLERDE UYKU KALİTESİ, GÜNDÜZ UYKULULUK HALİ VE İLİŞKİLİ FAKTÖRLER Doç.Dr. Belgüzar Kara*, Özge KILIÇ** *GATA Hemşirelik Yüksekokulu, **GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları

Detaylı

BÖBREK HASTALIKLARI. Prof. Dr. Tekin AKPOLAT. Böbrekler ne işe yarar?

BÖBREK HASTALIKLARI. Prof. Dr. Tekin AKPOLAT. Böbrekler ne işe yarar? BÖBREK HASTALIKLARI Prof. Dr. Tekin AKPOLAT Böbrekler ne işe yarar? Böbreğin en önemli işlevi kanı süzmek, idrar oluşturmak ve vücudun çöplerini (artık ürünleri) temizlemektir. Böbrekte oluşan idrar, idrar

Detaylı

SAĞLIKLI OBEZLERDE FİZYOTERAPİ VE REFLEKSOLOJİ UYGULAMALARININ ZAYIFLAMAYA ETKİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

SAĞLIKLI OBEZLERDE FİZYOTERAPİ VE REFLEKSOLOJİ UYGULAMALARININ ZAYIFLAMAYA ETKİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ SAĞLIKLI OBEZLERDE FİZYOTERAPİ VE REFLEKSOLOJİ UYGULAMALARININ ZAYIFLAMAYA ETKİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ HAZIRLAYAN:FZT.MELTEM ERASLAN DANIŞMAN:PROF.DR.İSMET MELEK Obezite (şişmanlık),vücutta aşırı ölçüde

Detaylı

Göğüs Cerrahisi Kuthan Kavaklı. Göğüs Cerrahisi. Journal of Clinical and Analytical Medicine

Göğüs Cerrahisi Kuthan Kavaklı. Göğüs Cerrahisi. Journal of Clinical and Analytical Medicine Journal of Clinical and Analytical Medicine Göğüs Cerrahisi Kuthan Kavaklı Göğüs Cerrahisi Akciğer Kanserinde Anamnez ve Fizik Muayene Bulguları Giriş Akciğer kanseri ülkemizde 11.5/100.000 görülme sıklığına

Detaylı

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler

Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler Zihinsel yetersizlik üç ölçütte ele alınmaktadır 1. Zihinsel işlevlerde önemli derecede normalin altında olma 2. Uyumsal davranışlarda yetersizlik gösterme 3. Gelişim

Detaylı

Türkiye de Kanser Kontrolü 2013. Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com

Türkiye de Kanser Kontrolü 2013. Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com Türkiye de Kanser Kontrolü 2013 Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com Türkiye de ve Dünyada Kanser 1 2005 den 2030 a Dünyada Kanser 11 milyon yeni vaka 27 milyon

Detaylı

Kolon Kanseri Nedir? Prof. Dr Tahsin ÇOLAK. MEÜ Tıp Fakültesi. Kolorktal Cerrahi Ünitesi. Genel Cerrahi AD

Kolon Kanseri Nedir? Prof. Dr Tahsin ÇOLAK. MEÜ Tıp Fakültesi. Kolorktal Cerrahi Ünitesi. Genel Cerrahi AD Kolon Kanseri Nedir? Nasıl Tanıyacağız? Prof. Dr Tahsin ÇOLAK MEÜ Tıp Fakültesi Genel Cerrahi AD Kolorktal Cerrahi Ünitesi Kolorektal Kanser (CRC) 1. Dünyadaki dağılımı ve yaygınlığı (Epidemiology) 2.

Detaylı

HİPOFARİNKS KANSERİ DR. FATİH ÖKTEM

HİPOFARİNKS KANSERİ DR. FATİH ÖKTEM HİPOFARİNKS KANSERİ DR. FATİH ÖKTEM Nadirdir!!! Üst aerodijestif sistem malinitelerinin % 5-10 u, tüm malinitelerin ise %0.5 i hipofarinks kanserleridir. Kötü seyirlidir!!! İleri evrede başvurmaları ve

Detaylı

ERKEK SAĞLIĞI 18.11.2015 İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER

ERKEK SAĞLIĞI 18.11.2015 İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER ERKEK SAĞLIĞI İÇİNDEKİLER 1.ERKEK SAĞLIĞININ TANIMI 2.ERKEK SAĞLIĞINI ETKİLEYEN 2.1. Genetik Faktörler 2.2. Sosyo-Kültürel Faktörler 2.3. Çevresel Faktörler İÇİNDEKİLER 2.4. Davranışsal Faktörler; 2.4.1.

Detaylı

Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın?

Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın? Beslenme desteğinde hangi içerik kime, ne zaman, hangi yolla uygulansın? Dr. Beste Atasoy Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyasyon Onkolojisi Anabilim Dalı & Sağlık Bakanlığı-Marmara Üniversitesi Pendik

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK DOKTORA PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK BİLİMLERİNDE KURAM VE MODELLER (HEM 701

Detaylı

Meme ve Over Kanserlerinde Laboratuvar: Klinisyenin Laboratuvardan Beklentisi

Meme ve Over Kanserlerinde Laboratuvar: Klinisyenin Laboratuvardan Beklentisi Meme ve Over Kanserlerinde Laboratuvar: Klinisyenin Laboratuvardan Beklentisi Dr. Handan Onur XXI. Düzen Klinik Laboratuvar Günleri, Ankara, 23 Ekim 2011 MEME KANSERİ Meme Kanseri Sıklıkla meme başına

Detaylı

KANSER ERKEN TEŞHİS TARAMA ve EĞİTİM MERKEZİ HEMŞİRE GÜLBAHAR GÜNEŞ OKUDUCU

KANSER ERKEN TEŞHİS TARAMA ve EĞİTİM MERKEZİ HEMŞİRE GÜLBAHAR GÜNEŞ OKUDUCU KANSER ERKEN TEŞHİS TARAMA ve EĞİTİM MERKEZİ HEMŞİRE GÜLBAHAR GÜNEŞ OKUDUCU Sunum Planı Ketem Kuruluş ve Amaçları İdari ve Teknik Yapılanması Ketem Faaliyetleri Ketem Çalışma programları Hedefler KURULUŞ

Detaylı

KANSER VE AİLE. Dr. Hayriye Elbi Ege üniversitesi Psikiyatri A. D. Konsültasyon Liyezon Bilim Dalı

KANSER VE AİLE. Dr. Hayriye Elbi Ege üniversitesi Psikiyatri A. D. Konsültasyon Liyezon Bilim Dalı KANSER VE AİLE Dr. Hayriye Elbi Ege üniversitesi Psikiyatri A. D. Konsültasyon Liyezon Bilim Dalı Kanserle karşılaşan aile Hastalık döneminde Krizle başa çıkma, duygusal destek Bakım verme Mali ve sosyal

Detaylı

GÖZ HIRSIZI GLOK M (=GÖZ TANSİYONU)

GÖZ HIRSIZI GLOK M (=GÖZ TANSİYONU) Op.Dr. Tuncer GÜNEY Göz Hastalıkları Uzmanı GÖZ HIRSIZI GLOK M (=GÖZ TANSİYONU) HASTALIĞINI BİLİYOR MUSUNUZ? Glokom=Göz Tansiyonu Hastalığı : Yüksek göz içi basıncı ile giden,görme hücrelerinin ölümüne

Detaylı

KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ. Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi

KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ. Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi KANSER TEDAVİSİ SIRASINDA VERİLEN EĞİTİMİN YAŞAM KALİTESİNE ETKİSİ Doç. Dr. Özgül Karayurt Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi İçerik Yaşam kalitesi kavramı Kanser hastalarının bilgi gereksinimleri

Detaylı

KOLONOSKOPİK TARAMA VE KOLONOSKOPİ

KOLONOSKOPİK TARAMA VE KOLONOSKOPİ KOLONOSKOPİK TARAMA VE KOLONOSKOPİ KOLONOSKOPİ HAKKINDA ÖZET BİR REHBER OP. DR. ŞABAN BEYAZPINAR GENEL CERRAHİ UZMANI www.cerrahiklinik.com BU SUNUMDA KULLANILAN VERİLER, 2004 YILINDA YAPILAN DÜNYA CERRAHLAR

Detaylı

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü 10 Ekim 2014 nbilir@hacettepe.edu.tr Sunum Planı Sağlık Hizmetlerinin Gelişmesi

Detaylı

OKUL ÇAĞINDA BESLENME

OKUL ÇAĞINDA BESLENME OKUL ÇAĞINDA BESLENME Doç. Dr. Yeşim ÖZTÜRK Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Gastroenteroloji, Beslenme ve Metabolizma Ünitesi Nisan 2008-İZMİR ADÖLESAN DÖNEM 1. Biyolojik değişim BÜYÜME

Detaylı

Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı

Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı Sigara sağlığa zararlı olmasına rağmen birçok kişi bunu bile bile sigara kullanmaktadır. En yaygın görülen zararlı alışkanlıkların içinde en başı çeken sigara vücuda birçok zarar vermekte ve uzun süre

Detaylı

Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Pestisit Uygulama Davranışları ve Sağlık Etkilerine İlişkin Bilgi Durumu

Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Pestisit Uygulama Davranışları ve Sağlık Etkilerine İlişkin Bilgi Durumu Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Pestisit Uygulama Davranışları ve Sağlık Etkilerine İlişkin Bilgi Durumu Z. Ş İ M Ş E K, C. D E M İ R, Z. KEKLİK, B. K A R A, M. A K B A B A Toplumların üretim biçimi, erken

Detaylı

DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler

DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler DİYABET NEDİR? Özel Klinik ve Merkezler Diyabet nedir? Diyabet hastalığı, şekerin vücudumuzda kullanımını düzenleyen insülin olarak adlandırdığımız hormonun salınımındaki eksiklik veya kullanımındaki yetersizlikten

Detaylı

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy

YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR. Prof. Dr. Mehmet Ersoy YAŞLILIKTA SIK GÖRÜLEN HASTALIKLAR Prof. Dr. Mehmet Ersoy DEMANSA NEDEN OLAN HASTALIKLAR AMAÇ Demansın nedenleri ve gelişim sürecinin öğretmek Yaşlı bireyde demansa bağlı oluşabilecek problemleri öğretmek

Detaylı

30.12.2014. Özel Muayene ve Tanı Yöntemleri. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Özel Muayene ve Tanı Yöntemleri

30.12.2014. Özel Muayene ve Tanı Yöntemleri. 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı. Özel Muayene ve Tanı Yöntemleri 10.Sınıf Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Bakımı 16.Hafta ( 29.12-02.01 / 01 / 2015 ) ÖZEL MUAYENE VE TANI YÖNTEMLERİ Slayt No: 26 4 4.)) ÖZEL MUAYENE VE TANI YÖNTEMLERİ 1.) Smear alma 2.) Vajinal kültür

Detaylı

HEMŞİRELERİN HASTALARA VERDİKLERİ EĞİTİMLERİN ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ

HEMŞİRELERİN HASTALARA VERDİKLERİ EĞİTİMLERİN ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ HEMŞİRELERİN HASTALARA VERDİKLERİ EĞİTİMLERİN ETKİNLİĞİNİN BELİRLENMESİ Zelha Türk*, Serpil Türker **, Pelin Gökoğlu***,Eda Ulutaş**** *Fulya Acıbadem Hastanesi Sorumlu Hemşire, **Fulya Acıbadem Hastanesi

Detaylı

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ

KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ KADIN VE AİLE SAĞLIĞI HİZMETLERİ İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ SAĞLIK VE SOSYAL HİZMETLER DAİRE BAŞKANLIĞI SAĞLIK VE HIFZISSIHHA MÜDÜRLÜĞÜ MENOPOZ DÖNEMİ BU EĞİTİMDE NELER PAYLAŞACAĞIZ? Menopoz nedir?

Detaylı

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker****

YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ. Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** YOĞUN BAKIM HEMŞİRELERİNİN İŞ YÜKÜNÜN BELİRLENMESİ Gülay Göçmen*, Murat Çiftçi**, Şenel Sürücü***, Serpil Türker**** *Fulya Acıbadem Hastanesi Sorumlu Hemşire, **Fulya Acıbadem Hastanesi Yoğun Bakım Sorumlu

Detaylı

Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri

Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri Doç.Dr.Berrin Karadağ Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları ve Geriatri Hastalıkların tedavisinde kat edilen yol, bulaşıcı hastalıklarla başarılı mücadele, yaşam koşullarında düzelme gibi

Detaylı

ÇOCUKLUK ÇAĞI KANSERLERİ

ÇOCUKLUK ÇAĞI KANSERLERİ Sİ ALTIN KURDELE ÇOCUKLUK ÇAĞI KANSERİNİN SİMGESİDİR UR ÇOCUKLUK ÇAĞI KANSERLERİ S KLU ÇOCUKLUK ÇAĞI KANSERI NEDIR? Kanser vücutta bir dokunun anormal şekilde çoğalmasıyla ortaya çıkan, çıktığı dokuyu

Detaylı

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri

Kansız kişilerde görülebilecek belirtileri Kansızlık (anemi) kandaki hemoglobin miktarının yaş ve cinsiyete göre kabul edilen değerlerin altında olmasıdır. Bu değerler erişkin erkeklerde 13.5 g/dl, kadınlarda 12 g/dl nin altı kabul edilir. Kansızlığın

Detaylı

Genital Siğiller Risk Faktörler: Belirtiler:

Genital Siğiller Risk Faktörler: Belirtiler: HPV ( Human Papilloma virus) 60 tan fazla virüse verilen ortak addır. Bu virüsler vücudun herhangi bir yerinde siğillere sebep olabilirler.ancak bazıları cinsel yola bulaşır ve condyloma acuminata veya

Detaylı

MEME KANSERİ Erken tanı konulduğunda şifa şansı son derece yüksek bir kanser türüdür.

MEME KANSERİ Erken tanı konulduğunda şifa şansı son derece yüksek bir kanser türüdür. MEME KANSERİ { Erken tanı konulduğunda şifa şansı son derece yüksek bir kanser türüdür. Meme Kanserinde Erken Tanı İçin Ne Yapılmalı? 20 yaşından sonra tüm kadınlar ayda bir kez memenin yumuşak olduğu

Detaylı

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir.

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENFOMA LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENF SİSTEMİ NEDİR? Lenf sistemi vücuttaki akkan dolaşım sistemidir. Lenf yolu damarlarındaki bağışıklık hücreleri,

Detaylı

MEME KANSERİ TARAMASI

MEME KANSERİ TARAMASI MEME KANSERİ TARAMASI Meme Kanseri Taramanızı Yaptırdınız Mı? MEME KANSERİ TARAMASI NE DEMEKTİR? Kadınlarda görülen kanserlerin %33 ü ve kansere bağlı ölümlerin de %20 si meme kanserine bağlıdır. Meme

Detaylı

GEBELİK VE MEME KANSERİ

GEBELİK VE MEME KANSERİ GEBELİK VE MEME KANSERİ Doç. Dr. Ramazan YILDIZ Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı, 27 Kasım 2014, Ankara Gebelikte Kanser Gebelikte kanser insidansı % 0.07-0.1 arasında Gebelik

Detaylı

TC. SAĞLIK BAKANLIĞI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ OMURİLİK YARALANMALARI HASTA BİLGİLENDİRME BROŞÜRÜ

TC. SAĞLIK BAKANLIĞI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ OMURİLİK YARALANMALARI HASTA BİLGİLENDİRME BROŞÜRÜ TC. SAĞLIK BAKANLIĞI SAKARYA ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ OMURİLİK YARALANMALARI HASTA BİLGİLENDİRME BROŞÜRÜ Omurilik yaralanmaları, omurganın içinde bulunan sinir dokusunun, travma ya da

Detaylı

SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ. Prof. Dr. Erdal ZORBA

SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ. Prof. Dr. Erdal ZORBA SAĞLIKLI YAŞAM VE EGZERSĐZ Prof. Dr. Erdal ZORBA GEÇMĐŞTEN GÜNÜMÜZE SAĞLIK Geçmişte sağlığın tanımı; hastalıklardan uzak olma diye ifade edilirdi. 1900 lerin başında ölümlerin büyük bir kısmı bakteri ve

Detaylı

KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir? KOAH NE DEMEKTİR? KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir? Hastalar için özet bilgiler KOAH nedir? KOAH, hastalığın belli başlı özelliklerinin tanımını içinde barındıran Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı teriminin

Detaylı

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ

T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ T. C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ HEMŞİRELİK YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL (ZORUNLU) SAĞLIK TANILAMASI (HEM 601 TEORİK 2, 2

Detaylı

Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com

Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com Türkiye de Kanser Kontrolü 2014 Doç. Dr. Murat Gültekin Kanser Daire Başkanı 0 532 256 09 51 mrtgultekin@yahoo.com Dünyada Kanser DÜNYADA ÖLÜM NEDENLERİ Kanser İskemik Kalp Hastalığı İnme Alt Solunum Yolu

Detaylı