ÖZET Yüksek Lisans Tezi YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA Gülin DEDE Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Elektronik Mühendisliği Anabilim

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ÖZET Yüksek Lisans Tezi YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA Gülin DEDE Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Elektronik Mühendisliği Anabilim"

Transkript

1 ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA Gülin DEDE ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ANKARA 2008 Her hakkı saklıdır

2 ÖZET Yüksek Lisans Tezi YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA Gülin DEDE Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Elektronik Mühendisliği Anabilim Dalı Danışman: Yrd. Doç. Dr. Murat Hüsnü SAZLI Bu çalışmada Yapay Sinir Ağları konusu incelenmiş ve bir Konuşma Tanıma uygulaması gerçekleştirilmiştir. Yapay sinir ağlarının gelişimindeki kilometre taşlarına değinilmiş ve bu süreçte uygulama alanında öne çıkan eğitim yöntemleri ve ağ yapıları incelenmiştir. Uygulamada kullanılan ağ yapıları olan geri yayılımlı Çok Katmanlı Algılayıcı, Elman Ağı ve Olasılıksal Sinir Ağı yapıları incelenmiş ve ele alınan konuşma tanıma uygulaması her bir ağ modeli ile sınanarak söz konusu yapılar birbirleri ile mukayese edilmiştir. Konuşma tanıma problemine çözüm aranan bu süreçte sinir ağlarının yanı sıra Sayısal Sinyal İşleme konusu da uygulamanın gerektirdiği ölçüde araştırılmış ve kelimelerin özniteliklerinin çıkarılması aşamasında kullanılmıştır. Söz konusu uygulamanın çerçevesi konuşmacıya bağımlı, kelime tabanlı ve izole kelime tanıma özellikleri temel alınarak belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar literatürdeki benzer çalışmalarla kıyaslanmış olup, bu tezde önerilen metotların anılan çalışmalara denk ve hatta daha başarılı sonuçlar verdiği görülmüştür. 2008, 76 sayfa Anahtar Kelimeler: Yapay sinir ağları, sayısal sinyal işleme, izole kelime tanıma i

3 ABSTRACT B.S. Thesis SPEECH RECOGNITION WITH ARTIFICIAL NEURAL NETWORKS Gülin DEDE Ankara University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Electronics Engineering Supervisor: Assist. Prof. Dr. Murat Hüsnü SAZLI In this thesis, Artificial Neural Networks were reviewed and then some Speech Recognition applications were carried out. Milestones in the evolution of neural networks were mentioned. Throughout the study, some prominent training algorithms and network topologies were examined. Widely applied network topologies, i.e. the Multilayer Perceptron trained with back propagation algorithm, Elman Network and Probabilistic Neural Network were scrutinized. Then, speech recognition applications of these networks were compared. In the process of seeking solutions to the speech recognition problem, besides the neural networks, the area of Digital Signal Processing (DSP) were examined within the scope of the thesis. DSP techniques were used for feature extraction from the words. Framework of the application was determined based upon the following specifications: speaker s voice characteristics, word related aspects, and discrete word recognition properties. Results were compared with similar work found in the literature. It was noticed that methods proposed in this thesis yield comparable or even superior results. 2008, 76 pages Key Words: Artificial neural networks, digital signal processing, discrete word recognition ii

4 TEŞEKKÜR Çalışmalarımı yönlendiren, araştırmalarımın her aşamasında bilgi, öneri ve yardımlarını esirgemeyen danışman hocam sayın Yrd. Doç. Dr. Murat Hüsnü SAZLI ya, çalışmalarımı önerileriyle zenginleştiren değerli bölüm başkanımız sayın Doç. Dr. Hakkı Gökhan İLK e, çalışmalarım süresince desteğini daima hissettiğim sevgili eşime ve beni bu günlere getiren aileme en derin duygularla teşekkür ederim. Gülin DEDE Ankara, Temmuz 2008 iii

5 İÇİNDEKİLER ÖZET...i ABSTRACT...ii TEŞEKKÜR...iii SİMGELER DİZİNİ...vi ŞEKİLLER DİZİNİ...vii ÇİZELGELER DİZİNİ...viii 1. GİRİŞ YAPAY SİNİR AĞLARI YSA nın Tanımı YSA nın Tarihsel Gelişimi YSA nın Bileşenleri ve Yapısı Biyolojik nöron Yapay nöron YSA nın yapısı YSA nın Sınıflandırılması Yapılarına göre YSA çeşitleri Öğrenme algoritmalarına göre YSA çeşitleri Kullanılan veri türüne göre YSA çeşitleri YSA nın Eğitilmesi ve Testi YSA nın eğitimi YSA nın testi YSA Modelleri Çok katmanlı algılayıcı Elman ağları Olasılıksal sinir ağları YSA Özellikleri SAYISAL SİNYAL İŞLEME Temel Bilgiler Öznitelik Çıkarımı Kayan pencereleme...31 iv

6 3.2.2 Pencereleme FFT Mel-frekans dönüşümü Kepstrum YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA UYGULAMASI Neden Konuşma Tanıma? Konuşma Tanıma Uygulamalarının Sınıflandırılması Konuşmacı bağımlılığına göre sınıflandırma Temel alınan ses birimine göre sınıflandırma Sesin sürekliliğine göre sınıflandırma Metne göre sınıflandırma Uygulama Çerçevesi Yazılım Geliştirme Yazılım Kullanımı Ağ seçimi Eğitim Test verisi ve test sinyali Test sonucu SONUÇ Performans ve Sonuçlar Literatürdeki Benzer Çalışmalar Değerlendirme...69 KAYNAKLAR...72 ÖZGEÇMİŞ...76 v

7 SİMGELER DİZİNİ AWGN ÇKA FFT GUI LPC MFC NNT OSA PCM SSİ YSA Additive White Gausien Noise Çok Katmanlı Algılayıcı Fast Fourier Transform Graphic User Interface Linear Predictive Coding Mel-Frequency Cepstrum Neural Network Toolbox Olasılıksal Sinir Ağı Pulse Code Modulation Sayısal Sinyal İşleme Yapay Sinir Ağları vi

8 ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil 2.1 İnsan beyninin yapısı...6 Şekil 2.2 Biyolojik nöronun yapısı...7 Şekil 2.3 Yapay nöronun yapısı...8 Şekil 2.4 Çeşitli aktivasyon fonksiyonları (a) Tek kutuplu basamak fonksiyonu, (b) Çift kutuplu basamak fonksiyonu, (c) Doğrusal fonksiyon, (d) Simetrik parçalı doğrusal fonksiyon, (e) Sigmoid fonksiyonu, (f) Tanjant sigmoid fonksiyonu...10 Şekil 2.5 İleri beslemeli ağ yapısı...13 Şekil 2.6 Geri beslemeli ağ yapısı...14 Şekil 2.7 Danışmanlı öğrenme...15 Şekil 2.8 Danışmansız öğrenme...16 Şekil 2.9 Çok katmanlı algılayıcı yapısı...23 Şekil 2.10 Elman sinir ağları yapısı...24 Şekil 2.11 Olasılıksal sinir ağları yapısı...25 Şekil 3.1 MFC blok diyagramı...31 Şekil 4.1 Giriş matrisinin oluşturulması...46 Şekil 4.2 Çıkış matrisinin oluşturulması...47 Şekil 4.3 Konuşma tanıma sistemi uygulama penceresi...49 Şekil 4.4 Eğitim ekranı...50 Şekil 4.5 Geri yayılımlı ÇKA eğitim penceresi...51 Şekil 4.6 Elman ağı eğitim penceresi...52 Şekil 4.7 Test verisi ekranı...53 Şekil 4.8 Sonuç ekranı...54 Şekil 5.1 Ortalama ağ başarımları...61 Şekil 5.2 OSA yapısında kullanılan nöron sayısının, eğitim verisindeki örnek sayısı ile değişimi...64 vii

9 ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 4.1 Konuşma tanıma sistemlerinin sınıflandırılması...35 Çizelge 4.2 MFC hesabında kullanılan parametreler...42 Çizelge 5.1 Geri yayılımlı ÇKA için doğruluk çizelgesi...57 Çizelge 5.2 Elman ağı için doğruluk çizelgesi...58 Çizelge 5.3 OSA için doğruluk çizelgesi...59 Çizelge 5.4 Ağ başarımları...60 Çizelge 5.5 Ortalama ağ başarımları...61 Çizelge 5.6 OSA için geniş veri seti ile doğruluk çizelgesi...63 Çizelge 5.7 OSA için gürültü ilaveli doğruluk çizelgesi...65 Çizelge 5.8 Ağ yapıları arasındaki farklar...67 viii

10 1. GİRİŞ Yapay Zeka, insan beyninin çalışma sistemini anlamak ve bu sistemi taklit etmek üzerine kurulmuş olan ve temelleri orta çağ düşünürlerine kadar uzanan eski bir paradigmadır. Yapay Sinir Ağları ise bu köklü paradigmanın önemli araştırma ve uygulama alanlarından biridir. Yapay Sinir Ağları teknolojisi, 40 lı yıllara dayanan ilk uygulamalarından itibaren sürekli bir gelişim içinde olmuştur. Yapay Sinir Ağlarına atfedilen pek çok çalışmaya ilham veren ve gelişimindeki sürekliliği sağlayan temel husus ise insanoğlunun, günlük hayatında büyük yer tutan bilgisayarlara, kendi yeteneklerini aktarma isteğidir. Bu sebepten ötürüdür ki Yapay Sinir Ağları, üzerinde sıklıkla durulan ve geniş uygulama alanına sahip temel bir disiplin olarak literatürde yerini almıştır. Bu çalışmada, Yapay Sinir Ağları disiplini ile ilgili bilgilerin derlenmesi ve bu bilgiler ışığında bir konuşma tanıma uygulaması yapılması hedeflenmiştir. Tezde ele alınan konular sırasıyla Giriş, Yapay Sinir Ağları, Sayısal Sinyal İşleme, Yapay Sinir Ağları ile Konuşma Tanıma Uygulaması ve Sonuç olmak üzere beş genel başlık altında araştırılmıştır. İkinci bölümde Yapay Sinir Ağları (YSA) ile ilgili genel bilgilere yer verilmiştir. Bu kapsamda YSA nın tanımı, tarihsel gelişimi ile yapısı ve elemanları açıklanmıştır. Daha sonra YSA nın yapılarına, öğrenme algoritmalarına ve kullanılan veri türüne göre sınıflandırılmasından bahsedilmiştir. Bölüm, YSA nın eğitilmesi, test edilmesi, uygulamada kullanılan YSA modelleri ve özelliklerinin açıklanması ile sonlandırılmıştır. Üçüncü bölümde Sayısal Sinyal İşleme (SSİ) konusu ele alınmıştır. Bu bölümde SSİ ile ilgili temel bilgilere yer verilmiştir. Uygulamada kullanılacak olan ses sinyalleri ile ilgili açıklamalar yapılmış ve ses sinyallerinin özniteliklerinin hangi aşamalarla çıkarılabileceği üzerinde durulmuştur. 1

11 Dördüncü bölümde YSA ile bir konuşma tanıma uygulaması yapılması amaçlanmıştır. Bu bölümde öncelikle, uygulama alanı olarak neden konuşma tanıma probleminin seçildiği, literatürdeki konuşma tanıma uygulamalarının sınıflandırılması ve uygulamanın çerçevesi gibi konulara açıklık getirilmiştir. Uygulamada kullanılan YSA modelleri olan Çok Katmanlı Algılayıcı (ÇKA), Elman Ağları ve Olasılıksal Sinir Ağları (OSA) yapıları Matlab programı ile gerçekleştirilmiştir. Ayrıca Matlab GUI (Graphic User Interface) ile bir kullanıcı arayüzü yazılmıştır. Söz konusu yazılımın tasarım ve kullanımı etraflıca anlatılmıştır. Beşinci ve son bölümde ise farklı ağ yapıları ile elde edilen ağ performanslarına ve sonuçlara yer verilmiştir. Bu sonuçlar üzerinde çeşitli değerlendirmeler yapılmıştır. Yanı sıra ilerideki çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur. 2

12 2. YAPAY SİNİR AĞLARI Bu bölümde, Yapay Sinir Ağları (YSA) teknolojisinin gelişimindeki kilometre taşları, YSA nın temel unsurları, çeşitli ağ yapıları ve bahse konu yapıların ne tür sistemlerde kullanıldıkları ile YSA nın özellikleri üzerinde durulmuştur. Yanı sıra, tasarım aşamaları ileriki kısımlarda etraflıca anlatılacak olan konuşma tanıma sistemi benzetiminin çerçevesi oluşturulmuş ve bu uygulamada kullanılacak olan YSA yapıları ön plana çıkarılmıştır. 2.1 YSA nın Tanımı YSA, evrensel bir tanımı olmamakla beraber çoğu bilim adamının bir çok küçük bilgi işleme biriminin bir araya gelmesiyle oluşturulan ağlar olduğu üzerinde uzlaştıkları yapılardır. Yanı sıra YSA, neredeyse her yayında farklı bir özelliği ya da uygulaması öne çıkarılarak yeniden tanımlanmaktadır. Bu çalışmada, YSA nın genel kabul gören ve literatürde sıklıkla rastlanan üç farklı tanımına yer verilmiştir. Teuvo Kohonen Bir YSA, paralel olarak bağlantılı ve çok sayıdaki basit elemanın gerçek dünyanın nesneleriyle biyolojik sinir sistemine benzer yolla etkileşim kuran hiyerarşik bir organizasyondur (Kohonen 1987). DARPA Neural Network Study Bir YSA, paralel olarak çalışan bir çok basit işlem elemanından oluşan ve fonksiyonu, ağ yapısı, bağlantı ağırlıkları ve hesaplama elemanları ya da düğümlerde gerçekleştirilen işlemler tarafından belirlenen bir sistemdir (Widrow 1988). 3

13 Simon Haykin Bir YSA, basit işlem birimlerinden oluşan, deneyimsel bilgi biriktirmeye yönelik doğal bir eğilimi olan ve bunların kullanımına imkan veren, yoğunlukla paralel dağıtılmış bir işlemcidir. Bu işlemci iki şekilde beyne benzer. 1. Bilgi, ağ tarafından bir öğrenme süreciyle çevreden kazanılır. 2. Bilgi biriktirmek için sinaptik ağırlıklar olarak da bilinen nöronlar arası bağlantı güçleri kullanılır (Haykin 1999). Özetle YSA, insan beynini model alan, nöron olarak adlandırılan basit işlem elemanlarından meydana gelen, doğrusal olmayan ve yüksek karmaşıklığa sahip bir bilgi işleme sistemidir. 2.2 YSA nın Tarihsel Gelişimi YSA nın temelleri, McCulloch ve Pitts in 1943 yılında yayınladıkları makale ile atılmıştır. YSA nın dayandığı ilk hesaplama modelinin ortaya koyulduğu bu makaleyi takip eden önemli bir diğer yayın, 1954 yılında Farley ve Clark ın uyarılara adaptif ve tepkisel yaklaşım sergileyen bir ağ modelini konu alan çalışmalarıdır (Farley and Clark 1954). Benzer bir diğer çalışma da 1956 yılında Rochester, Holland, Haibit ve Duda tarafından gerçekleştirilmiştir (Rochester et al. 1956) yılında Rosenblatt ın algılayıcıyı tasarlamasını takiben YSA benzetimlerinde önemli ilerlemeler sağlanmıştır (Rosenblatt 1958). Ancak Minsky ve Papert in, algılayıcının doğrusal olmayan problemlerin çözümünde yetersiz olduğunu ispatlayan çalışmaları bu ilerlemenin önünü nisbeten kapatmıştır (Minsky and Papert 1969). 4

14 Buna rağmen YSA araştırmaları az sayıda bilim adamı tarafından sürdürülmüş ve kısmi ilerlemeler kaydedilmiştir. Örneğin bu durgunluk döneminde Widrow tarafından 1960 yılında algılayıcıya getirilen farklı bir yaklaşımın ürünü olan Adaline (Adaptive Linear Element) ise YSA teknolojisini analog bir elektronik cihaz kadar somutlaştırmıştır (Widrow 1960). 60 ve 70 li yıllar boyunca yeni ağ yapıları ve öğrenme yöntemleri bulunup geliştirilmesi üzerine sürdürülen teorik çalışmalar, 1975 te Fukushima nın Cognitron u tasarlamasından sonra YSA tabanlı uygulamaların gerçekleştirilmesi üzerine yoğunlaşmıştır (Fukushima 1975). Takip eden yıllarda bir kısım bilim adamının birbirlerinden habersiz olarak çok katmanlı algılayıcıyı geliştirmeleri ve 1986 yılında Rumelhart ve arkadaşlarının geri yayılım algoritmasını geliştirmesi ile doğrusal olmayan problemlere de yanıt vermeye ve dolayısıyla daha fazla akademisyenin ilgisini çekmeye başlamıştır (Rumelhart et al. 1986) ten günümüze kadar yapılan çalışmalar ise YSA uygulamalarındaki çeşitliliği arttırmış ve literatüre pek çok kaynak kazandırmıştır. Günümüzde YSA ile gerçekleştirilen uygulamalar arasında tahmin, sistem modelleme ve model sınıflandırma, iyileştirme, otomasyon ve kontrol, adaptif filtreleme, veri ilişkilendirme, veri sıkıştırma, örüntü tanıma ve eşleştirme gibi pek çok karmaşık problem yer almaktadır. 5

15 2.3 YSA nın Bileşenleri ve Yapısı YSA teknolojisinin özü, insan biyolojik sinir sistemini taklit etme çabasıdır. Dolayısıyla YSA ları anlamak, söz konusu sinir sisteminin en temel unsuru olan insan beyninin yapısı ve işleyişini bilmeyi gerektirir. Oysa insan beyni, hala sayısız bilinmeyeni olan hayli karmaşık bir sistemdir ve çözülmesi günümüz teknolojisi ile dahi ulaşılması çok zor bir hedeftir. Bu sebepten, burada sadece genel hatlarıyla insan beyninin yapısına ve bu yapının temel taşları olan sinir hücrelerine değinilecektir. Şekil 2.1 İnsan beyninin yapısı (Haykin 1999) Biyolojik nöron İnsanın biyolojik sinir sisteminin temel iletim elemanları sinir hücreleri, diğer adıyla biyolojik nöronlardır. 6

16 Şekil 2.2 Biyolojik nöronun yapısı (Nabiyev 2003) Şekilde yapısı görülen bir biyolojik nöron, hücre gövdesi (soma), bu gövdeyi çevreleyen dendritler ve gövdeye bağlı aksondan oluşmaktadır. Biyolojik nöronlar, dendritleri vasıtasıyla diğer biyolojik nöronlardan gelen uyarıları alırlar. Bu uyarılar, hücre içindeki elektrokimyasal bağlantıları sağlayan sinapslarla ölçeklendirildikleri şekilde gövdeye iletilirler. Bu iletim sırasında çok çeşitli ve biyokimyasal süreçler gelişir. Örneğin, sinyalin hızı gövde boyunca çeşitli şekillerde arttırılır ve sinyal periyodik olarak tekrarlanır. Yanı sıra, hala tam olarak açıklanamayan bazı biyokimyasal süreçler de iletimde rol oynamaktadır. Sonuç olarak hücre boyunca iletilen sinyaller aksona ulaştığında belirli bir eşik değerinin üzerindeyse nöron aktif, altındaysa nöron pasif olur. 7

17 2.3.2 Yapay nöron 1 Daha önce de bahsedildiği gibi biyolojik sinir sistemine ait en küçük bilgi işleme birimleri biyolojik nöronlardır. Benzer şekilde, bu biyolojik nöronlardan esinlenilerek modellenen yapay nöronlar da YSA nın en küçük bilgi işleme birimleridir. Tasarlanan yapay nöron modellerinde çeşitli farklılıklar olabilmektedir. Ancak, genel itibariyle bir nöronun yapısı ve bileşenleri Şekil 2.3 de gösterildiği gibidir. Şekil 2.3 Yapay nöronun yapısı Girdiler: Girdiler, dış çevreden ya da sistemdeki diğer nöronlardan ulaşan bilgilerdir. Bu bilgiler, ağın öğrenmesi istenen örnekler ile belirlenir. 1 Çalışmanın ilerleyen kısımlarında yapay nöron, kısaca nöron olarak adlandırılacaktır. 8

18 Ağırlıklar: Ağırlıklar, bir nörona etki eden girdilerin matematiksel katsayılarıdır ve bağlantılı oldukları girdilerin nöronu ne ağırlıkta etkileyeceğini belirler. Farklı bağlantı noktaları için farklı ağırlık değerleri atanabilmektedir. Böylece ağırlıklar tüm nöronların girdilerini etkilemiş olur. Birleştirme fonksiyonu: Birleştirme fonksiyonu, toplama fonksiyonu olarak da adlandırılmaktadır. Çünkü birleştirme fonksiyonları genellikle nörona gelen girdiler ile bu girdilere ait ağırlıkların çarpımlar toplamını ifade eder. Bu fonksiyon, çarpımlar toplamının yanı sıra maksimum, minimum, normalizasyon benzeri hesaplamaları içerebileceği gibi ağ tasarımcısının kendi tanımladığı her hangi bir fonksiyon da olabilmektedir. Aktivasyon fonksiyonu: Bu fonksiyon, birleştirme fonksiyonu ile elde edilen sonucu seçilen bir aktivasyon işleminden geçirerek nöronun çıktısını belirler. Aktivasyon fonksiyonları yapı itibariyle doğrusal olabildiği gibi, günlük hayatta karşılaşılan karmaşık ve doğrusal olmayan problemlere çözüm getirilebilmesi için sıklıkla doğrusal olmayan yapıda da olabilirler. Çeşitli aktivasyon fonksiyonları mevcuttur. Şekilde görülen tek ve çift kutuplu basamak fonksiyonları, doğrusal ve simetrik parçalı doğrusal fonksiyonlar, sigmoid fonksiyonu ile tanjant sigmoid fonksiyonu yaygın olarak kullanılan aktivasyon fonksiyonlarıdır (Türksoy 2005). 9

19 Şekil 2.4 Çeşitli aktivasyon fonksiyonları (a) Tek kutuplu basamak fonksiyonu, (b) Çift kutuplu basamak fonksiyonu, (c) Doğrusal fonksiyon, (d) Simetrik parçalı doğrusal fonksiyon, (e) Sigmoid fonksiyonu, (f) Tanjant sigmoid fonksiyonu 10

20 Tasarlanan yapıya en uygun aktivasyon fonksiyonu deneme-yanılma yoluyla en uygun sonucu verecek şekilde seçilmelidir. Çünkü bu fonksiyonlar, birleştirme fonksiyonu sonuçlarını seçilen aktivasyon fonksiyonuna uyarlayarak katmanların çıkışlarını belirli değerlere sınırlandırır ve atandıkları katmandaki tüm nöronlara aynı şekilde etkirler. Çıktılar: Aktivasyon fonksiyonu uygulanmasıyla elde edilen değer, nöronun çıktısıdır. Çıktılar, diğer nöronlara girdi olabileceği gibi dış ortama çıktı olarak da gönderilebilirler. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, bir nöronun birden fazla girdisi olabilmesine rağmen sadece bir çıktısının olmasıdır YSA nın yapısı YSA yapıları, katmanlar halinde birleşen nöronlardan oluşmaktadır. Çeşitli ağırlık ve fonksiyonlarla bir araya gelen nöronların oluşturduğu bu katmanlar da farklı yapılardadır. Genel olarak bir YSA da üç tip katman bulunur. Bunlar giriş katmanı, saklı katman(lar) ve çıkış katmanıdır. Giriş katmanı Giriş katmanı, dış dünyadan gelen bilgilerin alındığı ve ağa sevk edildiği katmandır. Bu katmanda bilgi işleme yapılmamaktadır. Saklı katman(lar) Bu katman(lar), girdi katmanı ile çıktı katmanı arasında yer alır. Giriş katmanından gelen bilgiler, saklı katmanlar boyunca çeşitli algoritmalarla işlenerek çıkış katmanına gönderilir. Bir YSA da, gerçekleştirilmek istenen uygulamanın niteliğine göre bir veya daha fazla saklı katman bulunabilir. Saklı katmanlar çeşitli kaynaklarda gizli katman veya ara katman olarak da adlandırılmaktadır. 11

21 Çıkış katmanı Çıkış katmanı, saklı katman(lar)dan gelen bilgileri işleyerek YSA nın çıkışını oluşturan katmandır. Bir YSA da tek çıkış katmanı bulunur. Özetle YSA yukarıda yapıları açıklanan katmanların farklı uygulamalar için farklı şekillerde tasarlanması ile çeşitlilik kazanırlar. 2.4 YSA nın Sınıflandırılması Ağ mimarisi, kullanılan öğrenme yöntemi, nöronların bağlantı stratejileri vb. farklılıklara sahip çok sayıda YSA yapısı vardır. Genel olarak YSA üç ana kritere göre sınıflandırılmaktadır. Bunlar ağın yapısı, öğrenme algoritması ve kullandığı veri türüdür Yapılarına göre YSA çeşitleri YSA yapılarına göre ileri beslemeli ağlar ve geri beslemeli ağlar olarak sınıflandırılırlar. İleri beslemeli ağlar İleri beslemeli ağlar, adından da anlaşılacağı gibi nöronların ileri yönde işlemlerle sevk edildiği, yani bir katmandaki nöronların gerideki katmanlarda değil, ilerideki katmanlarda bağlantılarının bulunduğu ağ türleridir. İleri beslemeli ağlarda statik bir ağ yapısı söz konusudur. Bu yapılarda döngülere yer verilmez ve sayesinde YSA çıktısı hızla sonuçlandırılabilir. Bu tür YSA da nöronlar katmanlar halinde düzenlenir ve bir katmandaki nöronların çıktıları belirli oranlarda ağırlıklandırılarak bir sonraki katmana iletilir. Bu şekilde saklı katmanlar boyunca iletilen bilgiler çıkış katmanında işlenerek ağın çıktıları oluşturulur. 12

22 İleri beslemeli ağların genel yapısı aşağıdaki şekilde görülmektedir. Şekil 2.5 İleri beslemeli ağ yapısı Geri beslemeli ağlar Geri beslemeli ağlar, nöronların ileri yöndeki işlemlerin yanı sıra geri yönde işlemlere de sevk edildikleri ağ türleridir. Yani bir katmandaki nöronların, yalnız ilerideki katmanlarla değil kendi katmanları ve gerilerindeki katmanlarla da bağlantıları bulunur. Böylece girdiler hem ileri hem de geri yönde iletilmiş olur. Geri beslemeli ağlarda dinamik bir ağ yapısı söz konusudur. Bu tür ağ yapılarının önemli bir özelliği bölgesel dağıtılmış hafızaya sahip olmalarıdır. Şöyle ki, ağın belirli bir andaki çıktısı hem o andaki hem de daha önceki anlardaki girdilere ilişkin veriyi içermektedir. 13

23 Şekil 2.6 Geri beslemeli ağ yapısı Şekil 2.6 da geri beslemeli ağların genel yapısı görülmektedir. Bu ağlarda iletim hızı ileri beslemeli ağlara kıyasla daha düşüktür. Bunun sebebi, geri besleme döngülerinin ağın genelini belirli bir gecikmeye uğratmasıdır Öğrenme algoritmalarına göre YSA çeşitleri YSA da öğrenme, ağda yer alan nöronlar arasındaki ağırlıkların, ağın işlevini yerine getirmek üzere ayarlanmasıdır. Bu ağırlıkların ne şekilde değiştirileceği öğrenme kuralları ile belirlenir. Öğrenme algoritmaları genel olarak iki başlıkta toplanabilir. Bunlar, danışmanlı ve danışmansız öğrenmedir. 14

24 Danışmanlı öğrenen ağlar Danışmanlı öğrenme, YSA nın gerçek çıktısı ile beklenen çıktısı arasındaki farkın, belirlenen bir hata değerine ulaşılana değin azaltılarak ağın nihai çıktısının bulunmasına odaklı bir öğrenme algoritmasıdır. Burada öğrenme algoritmasına ismini veren danışman esas itibariyle ağın beklenen çıktısıdır. Bu algoritmaya göre ilk ağırlık değerleri genelde rassal olarak belirlenir ve hedeflenen farka ulaşılana kadar döngüler halinde değiştirilir. Danışmanlı öğrenen ağlara örnek olarak geri yayılım algoritması ile eğitilen çok katmanlı algılayıcı verilebilir. Şekilde danışmanlı öğrenme gösterilmiştir. Şekil 2.7 Danışmanlı öğrenme 15

25 Danışmansız öğrenen ağlar Danışmansız öğrenme, adından da anlaşılabileceği gibi danışman gereksinimi olmadan, yani ağın gerçekleştirilmesi istenen davranışı kendi kendine öğrenebildiği bir algoritmadır. Danışmansız öğrenen ağlarda girdiler, ağ tarafından daha detaylı yorumlanır ve aralarındaki benzerlikler ortaya çıkarılır. Bu tür ağlar, söz konusu özelliklerinden dolayı genellikle sınıflandırma problemlerinin çözümünde tercih edilir. Danışmansız öğrenme algoritmasında, sadece YSA nın girdileri üzerinde işlem yapıldığı için danışmansız öğrenen ağların hızı, danışmanlı öğrenen ağlara göre daha yüksek olmaktadır. Şekilde yapısı görülen bu ağlara örnek olarak öz örgütlemeli haritalar ve ART (Adaptive Resonance Theory) ağları verilebilir. Şekil 2.8 Danışmansız öğrenme Kullanılan veri türüne göre YSA çeşitleri Bir diğer sınıflandırma da YSA da girdi olarak kullanılan verinin türüne göre yapılmaktadır. Buna göre YSA, niteliksel veri kullanan ağlar ve niceliksel veri kullanan ağlar olarak iki grupta toplanırlar. 16

26 Niteliksel veri kullanan ağlar Niteliksel veri kullanan ağlar, YSA girdilerinde kalitatif veri olarak da adlandırılan niteliksel verinin kullanıldığı ağ türüdür. Bu ağ türü, desen oluşturma ve sınıflandırma problemlerinde kullanılmaktadır. Niceliksel veri kullanan ağlar Niceliksel veri kullanan ağlar, YSA girdilerinde kantitatif veri olarak da adlandırılan niceliksel verinin kullanıldığı ağ türüdür. Bu ağ türü, genelleme ve tahmin problemlerinde kullanılmaktadır. 2.5 YSA nın Eğitilmesi ve Testi Bir YSA nın eğitilmesi ve test edilmesi, tasarlanan ağ yapısının performansının değerlendirilmesi açısından önemlidir. YSA da eğitim işlemi, ağda bulunan nöronlar arasındaki bağlantılara ait ağırlık değerlerinin YSA nın girişindeki veriler doğrultusunda ve ağın çıkışının bulunmasına yönelik olarak ayarlanması şeklinde özetlenebilir. Burada amaç, ağ girdileri için hedeflenen doğru çıktıları verecek ağırlık değerlerinin hesaplanmasıdır. YSA da test işlemi ise, ağ parametrelerinde bir değişiklik yapılmaksızın ağın istenilen davranışı gerçekleştirip gerçekleştiremediğinin sınanması işlemidir. YSA da eğitim ve test işlemlerine ilişkin esaslar ilerleyen başlıklarda açıklanmaktadır. 17

27 2.5.1 YSA nın eğitimi YSA nın istenilen davranışı göstermesi için öncelikle bir veri seti ile eğitilmesi gerektiğinden bahsedilmişti. Ağın girişine uygulanan bu veri seti, eğitim seti olarak adlandırılmaktadır. Eğitim setinin YSA ya öğretildiği bu süreçte önemli rol oynayan bazı eğitim parametreleri ile öğrenme kuralları mevcuttur. Eğitim parametreleri Bir YSA tasarlanırken, ağı tanımlamak üzere çeşitli eğitim parametreleri kullanılır ve bu parametrelere uygun değerler deneme-yanılma yöntemi ile belirlenir. En temel eğitim parametreleri ve açıklamaları aşağıda sunulmuştur. Yineleme sayısı (Epoch) : Yineleme sayısı, YSA nın eğitilebilmesi için giriş verisinin ağdaki çevrim sayısıdır. Hedef (Goal) : YSA nın çıkışında, hedeflenen sonuca ne hata oranı ile yaklaşılacağını belirleyen parametredir. Ağın eğitilmesi işlemi, belirlenen hata oranına ulaşılana kadar sürer. Öğrenme oranı (Lr - Learning rate) : Bu parametre, YSA eğitiminin bir nevi yoğunluğunu ifade eder. YSA da kullanılan öğrenme kuralı ile ilgili olarak belirlenir. Öğrenme kuralları ile ilgili genel bilgiler takip eden başlıkta verilecektir. 18

28 Bir YSA nın eğitiminde iki aşama vardır. İlk aşama, ağın mevcut girişe göre üreteceği çıktının belirlenmesidir. İkinci aşama ise bu çıktının hedeflenen hata değerinden uzaklığına göre ağırlıkların yeniden belirlenmesidir. YSA da eğitim sürecindeki bu belirleyici rolü üstlenen bir takım algoritmalar vardır. Bu algoritmalar öğrenme kuralları olarak adlandırılır. Öğrenme kuralları Nöronlar arasındaki ağırlıkların değiştirilme yöntemi, öğrenme kurallarından hangisinin uygulandığına göre farklılıklar gösterir. Temel öğrenme kuralları Hebb kuralı, Hopfield kuralı, Delta kuralı ve Kohonen kuralıdır. (Öztemel 2006) Hebb kuralı : Hebb tarafından geliştirilen bu öğrenme kuralı biyolojik sinir ağlarının işleyişinden esinlenmektedir (Hebb 1949). Daha sonra geliştirilen çeşitli öğrenme kurallarına esin kaynağı olan bu öğrenme kuralında, bir yapay sinir hücresinin diğer bir yapay sinir hücresinden girdi alması ve her iki hücrenin polaritelerinin aynı olması durumunda söz konusu hücreler arasındaki bağlantı ağırlığı arttırılır. Delta kuralı : Widrow ve Hoff, Hebb kuralını biraz daha geliştirerek Delta kuralını bulmuşlardır (Widrow and Hoff 1960). Yaygın kullanıma sahip bu öğrenme kuralı en küçük kareler (LMS - Least Mean Square) kuralı olarak da adlandırılmaktadır. Buna göre, YSA nın beklenen çıktısı ile mevcut çıktısı arasındaki farkın karesi, bağlantı ağırlıkları değiştirilerek minimize edilmeye çalışılır. Hopfield kuralı : Hopfield kuralı, Hebb kuralına benzer bir algoritmadır. Ancak burada Hebb kuralında olduğu gibi ağırlıkların değiştirilmesine ilaveten yapılacak olan bu değişikliğin miktarı da belirlenmektedir. Her yinelemede ne derece değişiklik yapılacağı ise tasarımcının belirlediği bir öğrenme katsayısı oranınca olur. Girdi ve çıktı nöronlarının her ikisi de aynı polariteye sahipse bağlantı ağırlıkları öğrenme katsayısı kadar arttırılır, farklı polariteye sahipse öğrenme katsayısı kadar azaltılır (Hopfield 1982). 19

29 Kohonen kuralı : Kohonen tarafından geliştirilen bir öğrenme kuralıdır (Kohonen 1982). Bu kural, nöronların YSA ya verilen girdileri öğrenmek üzere birbirleri ile yarışmaları esasına dayanır. Eğitim setinin beklenen çıktısına en uygun sonucu üreten nöronların ağırlıkları ayarlanarak sonuca olan etkileri kuvvetlendirilir. Sonuca yakın nöronların ağırlıkları 1 e yakınsarken sonuca uzak nöronların ağırlıkları 0 a yakınsar. Bir diğer deyişle yarışı ağırlıkları 1 olarak ayarlanan nöronlar kazanır. YSA nın yukarıda sıralanan öğrenme kurallarından veya benzerlerinden birisi ile eğitiminin tamamlanmasından sonra, tasarımın istenilen davranışı gösterip göstermediğinin test edilmesi gerekmektedir YSA nın testi Herhangi bir problemin olası giriş ve çıkışlarının YSA ya öğretilmesinden sonra, söz konusu ağ bu probleme ait bir test seti ile sınanır. Ancak test seti, eğitim setinde yer almayan örneklerden oluşmalıdır. Diğer taraftan; test işleminde, YSA nın ağırlıklarının ayarlandığı eğitim işleminden farklı olarak YSA nın ağırlık değerleri değiştirilmez ve sadece ağın çıktısı hesaplanır. YSA nın iyileştirilmesi YSA yapılarında belirli parametrelerin iyileştirilmesi ile ağın genel performansında daha iyi sonuçlar elde etmek mümkündür. Örneğin bir problem için ağın tasarımında kullanılması gereken saklı katman sayısı ve bu katmanlardaki nöron sayılarının, nispeten karmaşık bir problem için arttırılması uygun bir tercih olacaktır. Ancak YSA daki işlem elemanları arttırılırken ağdaki toplam işlem yükü ve dolayısıyla sistem hızı göz önünde bulundurulmalıdır. 20

30 Bir YSA da kullanılan eğitim ve test verisinin belirlenmesi de en az nöron sayısı kadar önemlidir. Bu veri setleri ile ilgili en önemli nokta, söz konusu verinin yeterli olup olmadığıdır. Eğitim verisinin mümkün olduğunca fazla tutulması YSA nın daha iyi öğrenmesine katkı sağlar. Yanı sıra, ele alınan problemin karmaşıklığı arttıkça kullanılan eğitim setinin büyütülmesi de benzer netice verecektir. Ancak bu veri setleri için yanlış tercihlerin yapıldığı durumlarda aşırı uydurma (overfitting) ve yetersiz uydurma (underfitting) gibi istenmeyen sonuçların ortaya çıkması olasıdır (Haykin 1999). Aşırı uydurma, sinir ağları terminolojisinde aşırı öğrenme (overtraining) olarak da bilinir. Aşırı uydurma : Ağın gereğinden fazla sayıda nöron kullanılarak eğitilmesi durumunda ortaya çıkan ve YSA nın genel performansını olumsuz etkileyen bir durumdur. Ağ, bu durumda eğitilmekten öte eğitim setini ezberler. Yetersiz uydurma : Ağın gereğinden az sayıda yani yetersiz nöron kullanılarak ve dolayısıyla tam anlamıyla eğitilememesi sonucu meydana gelen bir durumdur. Ağ, hedeflenen davranışı yeterince tanıyamadığı için çıkışta kararsızlıklar gözlemlenir. Sonuç olarak bir YSA; hedeflenen sonucu elde etmek üzere, deneme-yanılma yoluyla belirlenen farklı parametrelerle tasarlanabilir ve elde edilen sonuçlara göre sınanan ağ yapılarının hangisinin en iyi olduğuna karar verilir. Zaman zaman aynı parametrelerle farklı sonuçlara ulaşılması ise ağın, bir lokal minimum veya maksimum değerde takılması gibi durumlarla açıklanabilir. 21

31 2.6 YSA Modelleri YSA disiplini geniş bir araştırma alanı olup literatürde 100 den fazla ağ modeli ve bunların kullanıldığı çok çeşitli uygulamalar mevcuttur. Popüler ağ modelleri arasında çok katmanlı algılayıcılar, radyal tabanlı fonksiyonlar, Hopfield ağları, öz örgütlemeli haritalar, ART ağları ve hücresel sinir ağları sayılabilir. Ancak burada yalnızca konuşma tanıma probleminde kullanılan ağ yapılarına yer verilecektir Çok katmanlı algılayıcı YSA teknolojisinin ortaya çıktığı ilk yıllarda en çok eleştirildiği husus gerçek dünyada karşılaşılan problemlerin çoğunlukla doğrusal olmaması ve doğrusal yapıdaki YSA nın bu tür problemlerin çözümü için yetersiz bir teknik olduğuydu. Ancak Rumelhart, Hinton ve Williams tarafından geliştirilen bir ağ yapısı olan Çok Katmanlı Algılayıcı (ÇKA) ile bu sorunun üstesinden gelinmiştir (Rumelhart et al.1986). ÇKA lar, ağın beklenen çıktısı ile ağın ürettiği çıktı arasındaki farkı minimize edecek şekilde eğitilir. Ağın yapısı ileri beslemelidir ve döngü içermez. Dolayısıyla bu yapı ile sonuca hızla ulaşılabilmektedir. Genel olarak ÇKA yapısı bir giriş katmanı, en az bir saklı katman ve bir çıkış katmanından oluşur. Giriş katmanı problemin girdi sayısına bağlı olarak belirlenen sayıda nörondan oluşur. Ağda bulunan saklı katman sayıları ve bu katmanlarda bulunan nöron sayıları ise deneme-yanılma yöntemi ile belirlenir. Şekilde örnek bir ÇKA yapısı görülmektedir. 22

32 Şekil 2.9 Çok katmanlı algılayıcı yapısı Bu ağ modeli birçok öğrenme algoritmasının kullanımına imkan sağlar ve bu sebepten mühendislik uygulamalarında yaygın olarak kullanılır. ÇKA lar özellikle tanıma, veri sınıflandırma ve genelleme problemlerinde başarılı sonuçlar vermektedir Elman ağları Elman ağları, yineleyici (recurrent) YSA yapılarına bir örnek olmakla beraber, temelde iki katmanlı geri yayılımlı ağlardır (Elman 1990). Ancak burada, diğer geri yayılımlı ağlardan farklı olarak ilk saklı katmanın çıkışından yine aynı katmanın girişine doğru bir geri besleme döngüsü mevcuttur. Bu geri besleme döngüsü, Elman ağlarının tahmin, tanıma ve eğri uydurma gibi alanlarda kullanılmasına imkan sağlar. 23

33 Şekil 2.10 Elman sinir ağları yapısı Şekil 2.10 da örnek bir Elman ağ yapısı görülmektedir. Elman ağlarında ilk saklı katman tanjant sigmoid, ikinci katman ise doğrusal transfer fonksiyonlarına sahip nöronlardan oluşmaktadır. Bu nöron kombinasyonu iki katmanlı ağların eğri uydurma problemlerindeki başarımını arttıran özel bir yapıdır. Bu yapı korunarak nöron sayısı uygun şekilde arttırıldığında Elman ağları ile daha karmaşık problemlerin çözümü de mümkün olmaktadır. 24

34 2.6.3 Olasılıksal sinir ağları Olasılıksal Sinir Ağları (OSA), nöronlar arası bağlantı ağırlıklarının olasılık yoğunluk fonksiyonundan istifadeyle hesaplandığı bir YSA yapısıdır (Specht 1988, 1990). İstatistiksel temeli nedeniyle sınıflandırma problemlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Bir OSA; giriş katmanı, iki adet saklı katman ve çıkış katmanı olmak üzere dört katmandan oluşmaktadır. Bu yapıda, ilk saklı katmanda giriş verisinin eğitim verisine olan uzaklığı hesaplanır. İkinci saklı katmanda ise ilk katmanda hesaplanan uzaklıklar toplanır ve net çıkış vektörü olasılıkları bulunur. Bu şekilde model sınıfları oluşturulmuş olur. Çıkış katmanında ise bu model sınıflarından en yüksek olasılığa sahip model sınıfı ile YSA nın çıktısı belirlenir. Şekilde örnek bir OSA yapısı görülmektedir (Makal 2007). Şekil 2.11 Olasılıksal sinir ağları yapısı 25

35 Bu tür ağlarda eğitim aşaması genellikle ÇKA lardan daha hızlı olmakla beraber sınıflandırma işlemi daha uzun sürebilmektedir. Ancak diğer ağlara göre daha kesin sonuçlar elde etmek mümkündür. 2.7 YSA Özellikleri Doğrusal olmama Doğrusal yöntemler, karmaşık problemlerin çözümünde yetersiz kalmaktadır. Ancak YSA teknolojisi gücünü karmaşık problemlere getirdiği basit çözümlerden almaktadır. Bu avantajı sağlayan temel unsur ise YSA nın temel bilgi işleme elemanı olan nöronların ve dolayısıyla ağın bütünün doğrusal olmayan yapısıdır. Öğrenme Alışılagelmiş yöntemlerle çözüm aranan problemler çoğunlukla kendi özelinde çözümlenmeye çalışılmıştır. Oysa bileşenlerinin ilişkileri tam anlamıyla tanımlanamayan problemler de olasıdır. Bu tür durumlarda insan beyninin öğrenme ve öğrenilenler doğrultusunda karar verme yetisi öne çıkmaktadır. YSA da benzer şekilde problemleri eğitim aşamasında ağa verilen bilgilerle çözer. Dolayısıyla çözülecek problemdeki değişiklikler için ağın değil, eğitim verisinin yani YSA ya öğretilenlerin değiştirilmesi yeterlidir. Öğrenme, gerek uygulama kolaylığı gerekse çözüm kabiliyeti olarak ortaya çıkan önemli bir özelliktir. Genelleme Öğrenme, yukarıda bahsedilenlerin yanı sıra YSA ya genelleme yapılabilmesi gibi bir diğer önemli özellik daha kazandırmaktadır. Genellemenin önemi ise YSA ya girilen veride gürültü, hata, eksiklik olması gibi durumlarda dahi YSA çıkışında doğru sonuçlar elde 26

36 edilebilmesidir. Bu özellik sayesinde örüntü tanıma ve sınıflandırma problemleri için başarılı bir teknik olmuştur. Paralellik Bilgi işleme sistemlerinde gözetilmesi gereken önemli bir husus işlem hızıdır. Ancak problem bütününün tüm parçalarının sırasıyla işlendiği seri yöntemler karmaşık işlemler için hayli yavaşlatıcı olmaktadır. Bu sebepten YSA nın paralel bilgi işleme özelliği problemlere getirdiği hızlı çözümler sayesinde büyük önem taşır, çünkü gerçek zamanlı sistemlerin temeli paralel bilgi işleme yöntemlerinde yatmaktadır. Hata toleransı Paralel bilgi işleme sistemlerinde problem, parçalar halinde ele alındığı ve sistemin her bir elemanı ayrı bir parçanın çözümünü gerçekleştirdiği için olası hatalara karşı daha büyük tolerans vardır. Tasarımdaki bu esneklik sayesinde, ağın herhangi bir kısmının zarar görmesi ağın tamamının işlevini yerine getirememesi anlamına gelmediği gibi sadece, işlevselliğini kaybeden nöronlar oranında bir performans kaybıyla tatminkar sonuçlar elde edilebilir. Tasarım ve analiz kolaylığı Tüm YSA tasarımlarının temelinde, YSA nın en küçük yapay bilgi işleme elemanı olan nöronlar yer alır. Daha önce de bahsedildiği gibi nöronlar yaklaşık olarak aynı yapıdadır ve bu benzerlik sayesinde farklı uygulama alanlarında standart ağ yapılarının ve öğrenme algoritmalarının kullanım imkanı vardır. Teoride aynı olan yöntemlerin ise uygulamada tasarım ve analiz kolaylığı sağlaması olağandır. 27

37 3. SAYISAL SİNYAL İŞLEME Sayısal Sinyal İşleme (SSİ) teknolojisi, adından da anlaşıldığı gibi sinyallerin sayısal yöntemlerle işlenmesini konu alır. Bir sayısal sinyal, herhangi bir bilgi katarının sayısal ifadesidir. Bu çerçevede sinyaller bize pek çok şeyi ifade edebilmektedir. Sinyal işleme disiplini ise bahsedilen bu bilgi katarları üzerindeki çalışmaların genel ifadesidir. Ancak sayısal sinyal işleme denildiğinde sinyallerin nümerik hesaplamalar ile işlendiği anlaşılır. 3.1 Temel Bilgiler Bu çalışmada, detaylarına 4. kısımda değinilecek olan konuşma tanıma problemi ele alınmıştır. Bu problem için YSA da kullanılacak veri setleri ses sinyallerinden oluşmaktadır. İlerleyen başlıklarda ses sinyallerinin işlenmesi ve YSA nın girdisi olarak kullanılacak öz nitelik vektörlerinin çıkarımı ile ilgili temel tanımlara kısaca yer verilmektedir. Ses sinyali : Katı, sıvı ya da gaz ortamda bulunan bir ses kaynağı tarafından üretilen titreşimler dizisine ses sinyali denir. İnsana ait ses sinyali ise en basit şekliyle, akciğerlerden havanın dışarı atılması ile oluşan akımın insanın ses sisteminden geçirilmesi sonucu yayılan dalgalardır. Frekans : Periyodik bir sinyalin kendisini tekrarlama süresine frekans denir. Frekansın sembolu f ve birimi Hertz dir. Ses sinyalleri için önemli bir özellik olan frekans, sinyallerin frekans bölgesinde incelenmesi halinde gözetilen temel parametredir. 28

38 Nyquist frekansı : Analog bir ses sinyali örneklenirken, söz konusu sinyalin yeniden oluşturulabileceği şekilde yeterli sayıda örnek ile ifade edilmesi gerekir. Uygun örnekleme frekansının yarı değeri Nyquist frekansı olarak bilinir ve F N ile gösterilir. Bu özelliğin matematiksel ifadesi aşağıda verilmiştir. F S > 2 F N Burada F S, örneklenen sinyale ait örnekleme frekansıdır. Genlik : Sesin bir diğer karakteristiği genliğidir. Bir ses sinyali, kaynağının oluşturduğu basınç değerine göre yumuşak ya da yüksek olabilmektedir. Basınç değerleri, havanın sıkıştırılma gücüne göre değişir. Bu gücün ölçüsü ise decibel birimidir ve db sembolü ile ifade edilir. Desibel hesabı aşağıda görülmektedir. n = 10 log 10 ( P 2 / P 1 ) Yukarıdaki formülde yer alan P 1 ve P 2 değişkenleri sırasıyla, referans noktasının ve ses sinyalinin güç değerleridir. PCM : PCM (Pulse Code Modulation), darbe kod modülasyonu tekniğinin kısaltılmış adıdır. PCM, basit oluşunun yanı sıra yaygın kullanıma sahip bir nicemleme yöntemidir. Bu nicemleme yöntemi tezde kullanılan ses verisinin kaydedildiği.wav formatında da kullanılmaktadır. FFT : FFT (Fast Fourier Transform), hızlı Fourier dönüşümü algoritmasının kısaltılmış adı olup, ayrık Fourier dönüşümü algoritmasının hızlı şeklidir. FFT algoritması, zaman bölgesindeki ses sinyalinin frekans bölgesine dönüşümünü sağlar. 29

39 Spektrum : Spektrum, ses sinyalinin frekans yoğunluğunun belirli aralıklarla alınması ile oluşturulan ifadesidir. Spektrum aynı zamanda periyodogram olarak da adlandırılmaktadır. Bir ses sinyalinin spektrumu çeşitli yöntemlerle hesaplanabilir. FFT ise bu yöntemlerden en önemlisidir. LPC : LPC (Linear Predictive Coding), doğrusal öngörüsel kodlama tekniğinin kısaltılmış adıdır. LPC, insan gırtlağı, ağız yapısı ve ses özelliklerinin modellendiği bir sayısal analiz tekniğidir. Bu teknik, sıradaki örneğin önceki bir dizi örnekten yaklaşık olarak elde edilebileceği prensibine dayanır. LPC analizi ile elde edilen sayılar LPC katsayıları (LPCC) olarak adlandırılır. MFC : MFC (Mel-Frequency Cepstrum), mel frekansı kepstrum tekniğinin kısaltılmış adıdır. MFC, insan kulağının davranışını taklit eden ve FFT tabanlı olarak hesaplanan bir sayısal analiz tekniğidir. Sebebi, bu algoritmanın insan duyma sisteminden esinlenilerek tasarlanmış olan mel frekans ölçeğine göre hesaplanmasıdır. MFC analizi ile elde edilen sayılar MFC katsayıları (MFCC) olarak adlandırılır. 3.2 Öznitelik Çıkarımı 2 Bir konuşma tanıma uygulamasında, ses sinyallerinin tanınabilmesi için öncelikle bu sinyallerin doğru şekilde ifade edilmesi gerekmektedir. Diğer bir deyişle, incelenen ses sinyalinin içinde barındırdığı ve yalnızca tanınması hedeflenen kelimeye ait unsurlar belirlenmelidir. Daha sonra belirlenen bu unsurların bir öznitelik vektörü ile ifade edilmesi gerekir. 2 Öznitelik vektörünün belirlenmesine yönelik bu aşama konuşma tanıma sistemlerinin ön-işleme kısmı olarak da adlandırılmaktadır. 30

40 Ses sinyallerinin özniteliklerinin hesaplanması için çeşitli yöntemler vardır. Bu çalışmada kullanılacak öznitelik vektörü ise MFC katsayıları ile oluşturulacaktır. Söz konusu katsayıların hesaplandığı bir MFC algoritmasının blok diyagramı şekilde görülmektedir. Şekil 3.1 MFC blok diyagramı Yukarıdaki şekilde görülen aşamalar ilerleyen satırlarda açıklanmaktadır Kayan pencereleme Kayan pencereleme işlemi, ses sinyalinin belirli örnek sayılarına göre bölündüğü aşamadır. Birisi diğerinden küçük olacak şekilde belirlenen iki örnek sayısı uyarınca bölümlenen sinyal, bu bölümler üst üste bindirilerek yeni bir forma sokulur. Örneğin ilk pencere M, ikinci pencere ise N örnekle oluşturulduğunda; ikinci çerçeve ilk çerçeveden M örnek kadar sonra başlar ve ilk çerçevenin N-M çerçeve kadar üzerine kaydırılır. Bu şekilde ilerideki aşamalarda ses sinyaline uygulanacak olan FFT için daha uygun bir zemin elde edilir. 31

41 3.2.2 Pencereleme Pencereleme işleminde, bir önceki işlem olan kayan pencereleme ile elde edilen sinyal bir pencereden geçirilerek süreksiz kısımları atılır. Böylece öznitelik vektörüne katkı sağlamayacak katsayıların azaltılması amaçlanmıştır. Yaygın olarak kullanılan pencere yapısı Hamming penceredir. Bu pencerenin tanımlayıcı fonksiyonu aşağıda verilmiştir (Marven 1996). w (n) = cos [2πn/(N-1)], N -1 n FFT Bu aşamada, çerçevelenen ve pencerelenen ses sinyalinin genlik spektrumunun incelenmesi gerekir. Pencerelenmiş sinyalin genlik spektrumu ise FFT kullanılarak elde edilir. N tane örnekle ifade edilen bir sinyal seti için FFT hesaplaması aşağıdaki şekilde yapılır (Marven 1996). Burada X n, FFT si alınmak istenilen sinyal seti, N ise bu sette mevcut örnek sayısıdır. Ayrıca N, örnek sayısının N = 2 m, m Z t eşitliğini sağlaması gereklidir. 32

42 3.2.4 Mel-frekans dönüşümü Mel birimi, insan kulağını taklit edecek şekilde, sübjektif olarak tasarlanmış bir birimdir. Diğer bir deyişle mel birimi doğrusal bir frekans eksenine göre değil, insan kulağının hangi sesi nasıl algıladığına göre geliştirilmiştir (Stevens et al. 1937). Bu birimle oluşturulan doğrusal olmayan seriye ise mel ölçeği denir. Mel ölçeği ile frekans ölçeği arasındaki dönüşüm aşağıda verilen eşitlikle sağlanmaktadır. f mel = 2595 log 10 ( 1 + f doğrusal / 700 ) Buna göre mel ölçeği 1000 Hz. den düşük frekanslar için doğrusal, 1000 Hz. den yüksek frekanslar için ise logaritmik değerlerde dağılım gösterecektir. Bu algısal spektrumu uygulamanın bir yolu mel ölçeğine göre dağılım gösterecek filtreler tasarlamaktır. Söz konusu filtreler sabit mel frekans aralıklarıyla dizilirler. Üçgen ve band geçiren özelliktedirler Kepstrum Son aşama olan kepstrum hesaplamasında sırasıyla, frekans ve zaman bölgelerine geri dönüş söz konusudur. Öncelikle mel frekans dönüşümü ile elde edilen mel filtre bankalarının çıktılarının logaritması hesaplanır. Daha sonra bu sonuçlara ayrık Fourier dönüşümü uygulanarak frekans bölgesinden zaman bölgesine geçiş sağlanır. Böylece incelenen sinyale ait MFC katsayıları elde edilmiş olur. İlerleyen aşamalarda incelecek ses sinyallerine ait öznitelik vektörleri bu katsayılar ile oluşturulacaktır. 33

43 4. YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KONUŞMA TANIMA UYGULAMASI Bu çalışmada, Yapay Sinir Ağları ile bir Konuşma Tanıma uygulaması gerçekleştirilmiştir. 4.1 Neden Konuşma Tanıma? Bu çalışmada konu olarak Yapay Sinir Ağları ile Konuşma Tanıma probleminin tercih edilmesinin çeşitli sebepleri vardır. Bu sebepler özetle aşağıdaki şekilde sıralanabilir. Konuşma tanıma problemi, literatürde geniş yer tutan örüntü tanıma alanının bir alt konusudur ve bu problem özelinde elde edilen sonuçlar tüm literatüre katkı sağlar niteliktedir. Konuşma tanıma, insanların günlük hayatta kolaylıkla gerçekleştirdiği ancak bilgisayarlarla gerçekleştirmek için karmaşık bir problemdir. Konuşma tanıma probleminin çözülmesi, insanlara has bilişsel yeteneklerin bilgisayarlara aktarılması çalışmalarında önemli bir kilometre taşıdır. Konuşma tanıma problemi, YSA nın karmaşık problemlerdeki başarımının değerlendirilmesi açısından önemlidir. Konuşma sinyalleri, çeşitli sayısal sinyal işleme tekniklerinin başarıyla uygulanabileceği bir çalışma alanıdır. Konuşma sinyalleri, YSA da kullanılacak olan veri setlerinin kolaylıkla elde edilebileceği sinyal örnekleridir. Konuşma tanıma, çeşitli otomasyon ve güvenlik sistemlerinde yaygın kullanım alanı olabilecek bir uygulamadır. 34

44 4.2 Konuşma Tanıma Uygulamalarının Sınıflandırılması Literatürde yer alan ses ile ilgili uygulamalar çok çeşitlidir. Şekilde ses sinyalleri ile ilgili olarak yapılan çalışmaların dört ayrı kritere göre sınıflandırılması görülmektedir. Çizelge 4.1 Konuşma tanıma sistemlerinin sınıflandırılması Konuşmacı Bağımlılığına Göre 1. Konuşmacıya bağımlı konuşma tanıma 2. Konuşmacıdan bağımsız konuşma tanıma Temel Alınan Ses Birimine Göre KONUŞMA TANIMA 1. Kelime tabanlı konuşma tanıma 2. Fonem tabanlı konuşma tanıma Sesin Sürekliliğine Göre 1. İzole kelime tanıma 2. Bağlı kelime tanıma 3. Sürekli konuşma tanıma Metne Göre 1. Metne dayalı konuşma tanıma 2. Metinden bağımsız konuşma tanıma 35

45 4.2.1 Konuşmacı bağımlılığına göre sınıflandırma Konuşma tanıma sistemleri; konuşmacı bağımlılığına göre kişiye bağımlı ve kişiden bağımsız tanıma olmak üzere 2 başlıkta sınıflandırılır. Konuşmacıya bağımlı : Bu tür sistemlerde konuşmacıların ses özellikleri de seslendirdikleri kelimelerle birlikte sistemde modellenmektedir. Dolayısıyla kişiye bağımlı sistemlerde farklı bir kişinin seslendirdiği kelimelerin tanınması için sistemde mevcut modellerin aynı konuşmacının seslendirmeleri ile güncellenmesi gerekmektedir. Konuşmacıdan bağımsız : Bu tür sistemlerde konuşmacıların ses özellikleri, seslendirdikleri kelimelere yansıtılmayacak şekilde modellenir. Dolayısıyla kişiden bağımsız sistemlerde farklı bir kişinin seslendirdiği kelimeler de tanınabilmektedir. Ancak kişiden bağımsız sistemler, kişiye bağımlı sistemlere nazaran daha detaylı bir modelleme çalışması gerektirir Temel alınan ses birimine göre sınıflandırma Konuşma tanıma sistemleri; temel alınan ses birimine göre kelime tabanlı ve fonem tabanlı tanıma olmak üzere 2 başlıkta sınıflandırılır. Kelime tabanlı : Bu tür sistemlerde gerçekleştirilen tanıma işleminin en küçük unsuru kelimelerdir. Ancak, uygulamada yüksek doğruluk derecesini beraberinde getiren bu sistemlerde gereksinimler daha fazladır. Bu sebepten kelime tabanlı sistemlerde, kelime kapasitesi kısıtlı tutulur ve komuta kontrol uygulamalarında kullanılırlar. Fonem tabanlı : Bu tür sistemlerde gerçekleştirilen tanıma işleminin en küçük unsuru fonemlerdir. Fon, kelimelerin seslendirilişi esnasında ağızdan çıkan her bir ses, fonem ise bu fonlardan birisinin değiştirilmesi ile anlamı değişen en küçük ses birimidir. 36

46 Temel birim olarak kelimeler yerine fonemler ele alındığında, sistem gereksinimleri azalmakla beraber tasarlanan sistemlerin doğruluk derecesi kelime tabanlı sistemlerden daha düşük olmaktadır. Yanı sıra, fonemlerin başlangıç ve bitişlerinin birbirlerinden ayırdedilebilmesi detaylı ses bilgisi gerektiren, çözülmesi zor bir problemdir (Yalçın 2006) Sesin sürekliliğine göre sınıflandırma Konuşma tanıma sistemleri; sesin sürekliliğine göre izole kelime, bağlı kelime ve sürekli konuşma tanıma olmak üzere 3 başlıkta sınıflandırılır. İzole kelime : Bu tür sistemlerde, konuşmacının seslendirdiği kelimeler arasında belirli sürelerle boşluklar olması beklenir ve bu boşluklar arasında seslendirilen kelimelerin birbirlerinden bağımsız olarak tanınması yoluna gidilir. Kimi zaman her bir kelime üzerinde manuel olarak boşluklar temizlendikten sonra sayısal analiz işlemlerine geçilir. Bağlı kelime : Bu tür sistemlerde, konuşmacının seslendirdiği kelimeler arasında daha kısa boşluklar bırakılması gerekmektedir. Bu tür sistemlerin bir ileri aşaması konuşmacının, seslendirdiği kelimeler arasında beklemediği sürekli konuşma tanıma sistemleridir. Sürekli konuşma : Bu tür sistemlerde, konuşmacı herhangi bir bekleme süresi gözetmeksizin olağan şekilde bir hız ve vurgulama ile konuşur. Sürekli konuşma tanıma, insanlardan bilgisayarlara yönelen sesle iletişim arayüzü olabilecek bir teknoloji olup bilgisayarlara dikte ile yazı yazdırılması konusunda uygulama bulabilmektedir Metne göre sınıflandırma Konuşma tanıma sistemleri; tanınması hedeflenen metne göre metne dayalı konuşma tanıma ve metinden bağımsız konuşma tanıma olmak üzere 2 başlıkta sınıflandırılır. 37

47 Metne dayalı konuşma tanıma : Bu tür sistemlerde kullanılan test verisi, eğitim verisi ile sınırlı tutulur. Yani sistem, eğitimde kullanılan kelimelerin farklı seslendirilişleri ile test edilir. Metinden bağımsız konuşma tanıma : Bu tür sistemler, ağın eğitiminde kullanılan kelimelerin yanı sıra bu kelimelerin eğitim dışı farklı kombinasyonlarına da cevap verebilen yapıdadır. Metinden bağımsız konuşma tanıma sistemlerinde, örneğin ağın eğitiminde bir ve on kelimeleri ile kullanılıyorsa, sistemin onbir kelimesini de tanıması öngörülür. 4.3 Uygulama Çerçevesi İnsan sesi, uzun yıllardır yoğun olarak araştırılmasına rağmen gerek oluşumu gerekse niteliği itibariyle hala pek çok bilinmeyeni olan oldukça karmaşık bir olgudur. Dolayısıyla bu çalışmadaki konuşma tanıma uygulaması belirli bir çerçeve ile sınırlı tutulmuştur. Bu kapsamda: Konuşmacıya bağımlı olma, Kelime tabanlı olma, İzole kelimeler kullanma ve Metne dayalı olma kriterlerine sahip bir Konuşma Tanıma sistemin tasarımı üzerinde durulmuştur. İncelenen konu ve uygulama alanı her ne olursa olsun, niteliksel ve niceliksel karşılaştırma pozitif bilimlerin önemli bir basamağıdır. Dolayısıyla, YSA yapıları ve bu yapıların işleyişi ile ilgili daha iyi bilgi edinilmesi amacıyla, yukarıda kriterleri belirlenen aynı temel konuşma tanıma uygulaması farklı ağ yapıları ile gerçekleştirilmiştir. 38

48 Söz konusu ağ yapıları: Geri yayılımlı ÇKA, Elman ve OSA yapılarıdır. Bu ağ yapılarının tercih edilmesi temelde deneme yanılma yöntemi ile kararlaştırılmıştır. Tasarlanan pek çok ağ yapısı içerisinden; geri yayılımlı ÇKA, Elman ve OSA yapıları, konuşma tanıma problemindeki başarımlarının görece yüksek olmasına dayanılarak tercih edilmiştir. Yanı sıra literatürde örüntü tanıma problemlerinin çözümü için önerilen ağ yapıları incelenmiş ve konunun, bu sonuçları destekler nitelikte olup kabul gören çeşitli makalelerle desteklendiği görülmüştür (Rothkrantz and Nollen 1999, Lin 2000, Azam et al. 2007). 4.4 Yazılım Geliştirme Bu çalışma kapsamında, YSA ile Konuşma Tanıma uygulamasının benzetimi amacıyla bir bilgisayar programı geliştirilmiştir. Yazılım ortamı olarak Matlab 7.0 programı ve anılan programa ait Neural Network Toolbox (NNT) araçları ile Graphic User Interface (GUI) tasarım ortamları kullanılmıştır. Bu yazılım ile Türkçe seslendirilen izole rakamları konuşmacıya bağımlı olarak tanıyan bir sistem hedeflenmiştir. Söz konusu sistem, sayısal sinyal işleme teknikleri kullanılarak ses sinyallerinin özniteliklerinin çıkarılması ve bu özniteliklerin yapay sinir ağları ile sınıflandırılması esasına dayanmaktadır. Takip eden başlıklarda bu esaslar etraflıca anlatılmaktadır. 39

49 Bir konuşma tanıma uygulamasında, ses sinyallerinin tanınabilmesi için öncelikle bu sinyallerin doğru şekilde ifade edilmesi gerekmektedir. Diğer bir deyişle, incelenen ses sinyalinin içinde barındırdığı ve yalnızca tanınması hedeflenen kelimeye ait unsurlar belirlenmelidir. Daha sonra belirlenen bu unsurların bir öznitelik vektörü ile ifade edilmesi gerekir. Dolayısıyla ilk aşama, ses sinyallerinin doğru bir şekilde sayısal olarak kaydedilmesidir. Bu çalışmada bir bayan konuşmacıdan ses örnekleri alınmıştır. Konuşmacıdan, 0 dan 9 a kadar (sıfır, bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi, sekiz, dokuz) olan kelimeleri yirmişer defa seslendirmesi istenmiştir. Bu veri setinin seçilmesinin sebebi, çalışmanın literatürdeki diğer örnekleriyle mukayese edilebilmesi, ayrıca bu kelimelerle gerek yoğunluk gerekse anlam yönüyle uygun bir veri tabanı oluşturulabilmesidir. Bu seslerin kayıt işlemi Goldwave programı ile gerçekleştirilmiştir. Kayıt parametreleri 11,025 khz. frekans değeri ve 16 bit PCM kodlama olarak belirlenmiştir. Literatürde ses kayıtlarının kelimenin uzunluğuna bakılmaksızın 0,8 saniyelik kayıt süreleriyle alındığı çalışmalar vardır (Ahad et al. 2002, Azam et al. 2007). Bu gibi kayıt süresini kısıtlayan tercihler seslerin kaydedilme sürecini büyük ölçüde kolaylaştırsa da bir konuşma tanıma uygulamasının en önemli aşaması olan kayıt işlemini hata yapılmasına açık hale getirmektedir. Çünkü kelimelerin seslendirilişleri ile kayıt işleminin aynı anda başlatılmasında güçlükler yaşanmakta ve çoğunlukla konuşmacı ile kayıtları alan uygulayıcı arasında tam bir senkronizasyon sağlanamamaktadır. Ayrıca seslendirilen kelimenin uzunluğundan dolayı kayıt süresinin aşılması veya kelimeyi ifade eden tüm bileşenlerin kaydedilememiş olması da muhtemel bir hatadır. 40

50 Diğer taraftan, kayıt süresinin arttırılması ile bu gibi olumsuzlukların ortadan kaldırılabileceği akla gelmektedir. Ancak bu durumda da gereğinden uzun süre kayıt alınmasıyla beraber işlenmesi gereken verinin yanı sıra ses kayıtlarından temizlenmesi gereken ve kayıt şartlarından kaynaklanan gürültünün artacağı göz önünde bulundurulmalıdır. İşlenecek olan verinin artması en genel anlamda sistemi olası hatalara karşı daha zayıf kılmakta, ayrıca bilgisayar daha fazla işlem yükü getirerek sistem performansını olumsuz yönde etkilemektedir. Sıralanan tüm nedenlerden dolayı bu çalışmada ses kayıtları kelimelerin uzunlukları ile doğru orantılı sürelerle kaydedilmiştir. Böylece kelimelerin eksik kaydedilmesinin ve kayıt süresinin uzun tutulması ile artacak olan işlem yükünün önüne geçilmesi hedeflenmiştir. Yani sıra kelimelerin başlangıç ve bitişleri sinyallerin enerji kareleri toplamı ile bulunarak daha etkin bir veri alma süreci sağlanmıştır (Rabiner and Samber 1975). Sonraki aşama bu ses sinyallerinin özniteliklerinin hesaplanmasıdır ve bunun için çeşitli yöntemler mevcuttur (Lippmann 1989, Rabiner and Juang 1993). Bu çalışmada kullanılan öznitelik vektörlerinin hesaplanmasında, üçüncü bölümdeki Sayısal Sinyal İşleme başlığı altında detayları verilen MFC katsayıları kullanılmaktadır. Yine aynı bölümde anılan katsayıların hesaplandığı MFC algoritmasının blok diyagramına da yer verilmiştir. Bu blok diyagramda mevcut işlemler Matlab programı ile, her biri için ayrı.m dosyaları hazırlanarak, sırasıyla gerçekleştirilmiştir. Bu işlemlerde kullanılan parametreler Çizelge 4.2 de sunulmaktadır. 41

51 Çizelge 4.2 MFC hesabında kullanılan parametreler Örnekleme hızı Veri seti Konuşmacı 11,025 khz. Türkçe rakamlar 1, bayan Tekrar sayısı 20 Pencere fonksiyonu Hamming Pencere sayısı 256 FFT noktası 512 MFC katsayı adedi 16 Yukarıdaki parametreler kullanılarak, Matlab de oluşturulan MFCC.m dosyası ile her bir kelime için 16 adet Mel-frekans katsayısı belirlenmiştir. Bir kelimenin doğru ifade edilebilmesi için 16 katsayının yeterli olup olmadığı ise, diğer ağ parametrelerinin de benzer şekilde belirlendiği gibi, deneme-yanılma yöntemi ile kararlaştırılmıştır. Daha sonra bu katsayılar kullanılarak ve yine her bir kelime için ayrı ayrı olmak üzere, uzunlukları kelimelerin uzunlukları ile orantılı 10 adet öznitelik vektörü oluşturulmuştur. Takiben, elde edilen öznitelik vektörleri ile kelimelerin modellenmesi ve test edilmek istenen kelimelerin bu modellere göre sınıflandırılması süreci gelmektedir. Bu çalışmanın modelleme ve veri sınıflandırma kısmında, aynı zamanda çalışmanın esas konusunu teşkil eden ve yanı sıra, örüntü tanıma problemlerinde sıklıkla kullanılan başarılı bir sınıflandırıcı olan YSA tercih edilmiştir (Haykin 1999, Öztemel 2006). 42

52 Literatürde çeşitli ağ modellerinin kullanıldığı pek çok çalışma mevcuttur. Ancak bu tür çalışmalarda genellikle tek bir ağ modeli kullanılmakta ve o modelin performansı üzerinde durulmaktadır. Burada diğer çalışmalardan farklı olarak çok katmanlı algılayıcı, Elman ağları ve olasılıksal sinir ağları olmak üzere üç ağ modeli kullanılmıştır. Böylece genel sistem performansının yanı sıra göreceli ağ performanslarının da değerlendirilmesi imkanı doğmuştur. Uygulamada kullanılan geri yayılımlı ÇKA, Elman ve OSA yapıları, Matlab NNT de mevcut olan ve sırasıyla newff, newelm, newpnn komutları ile gerçekleştirilmiştir. Bu ağların seçilmesindeki başlıca kriter yapılan literatür taraması ile ulaşılan bilgilere göre örüntü tanıma problemlerindeki genel başarımları olmuştur. Yanı sıra tasarım ve uygulama kolaylığı, ağın eğitilmesi için gereken sürenin az olması, ağın işlem yükünün hafifliği gibi diğer bazı kriterler de gözetilmiştir. Söz konusu üç ağ türünün konuşma tanımadaki başarımlarına bu tezin sonuç kısmında değinilecektir. Yukarıda sıralanan ağ modellerine ilişkin tasarım parametreleri deneme-yanılma yöntemiyle belirlenmiş ve aşağıdaki başlıklarda verilmiştir. Geri yayılımlı ÇKA Geri yayılımlı ÇKA modelinin tasarımı için Matlab programı work dizininde mevcut egit1.m dosyasında yazılan kod satırları aşağıda sunulmuştur. newff ( [ ], {'tansig', 'tansig', 'tansig, 'purelin'}); NNet_CurveFitting.trainParam.epochs = 200; NNet_CurveFitting.trainParam.goal = 1e-6; 43

53 Kod satırlarında da görüldüğü gibi ağ yapısı üç adet saklı katman ve bir adet çıkış katmanından oluşmaktadır. İlk iki saklı katmanın her birinde 20 şer, üçüncü saklı katmanda 15 ve çıkış katmanında 10 adet nöron kullanılmıştır. Bu nöronlardan saklı katmanlarda yer alanlar tanjant sigmoid, çıkış katmanında yer alanlar ise doğrusal transfer fonksiyonlarına sahiptir. Ayrıca ağın eğitim aşamasında kullanılacak olan yineleme sayısı 200 ve ulaşılması hedeflenen ortalama karesel hata oranı ise milyonda bir olarak tasarlanmıştır. 2 Elman ağı Elman ağının tasarımı için Matlab programı work dizininde mevcut egit2.m dosyasında yazılan kod satırları aşağıda sunulmuştur. newelm ( [ ], {'tansig', 'tansig', 'logsig'}); NNet_CurveFitting.trainParam.epochs = 1000; NNet_CurveFitting.trainParam.goal = 1e-6; Bu satırlarda da görüldüğü gibi ağ yapısı iki adet saklı katman ve bir adet çıkış katmanından oluşmakta ve bu katmanlarda sırasıyla 40, 30 ve 10 adet nöron bulunmaktadır. Ayrıca bu nöronlardan saklı katmanlarda yer alanlar tanjant sigmoid ve doğrusal, çıkış katmanında yer alanlar ise logaritmik sigmoid transfer fonksiyonları kullanmaktadır. Ayrıca ağın eğitim aşamasında kullanılacak olan yineleme sayısı 1000 ve ulaşılması hedeflenen ortalama karesel hata oranı ise milyonda bir olarak tasarlanmıştır. 3 2, 3 Sistem, eğitim aşamasında bu değerlerden hangisine daha önce ulaşırsa o parametre esas alınarak eğitim işlemi sonlandırılmaktadır. 44

54 OSA OSA tasarımı için Matlab programı work dizininde mevcut egit3.m dosyasında yazılan kod satırı aşağıda sunulmuştur. NNet_CurveFitting = newpnn(giris,cikis); Bu ağ yapısı için tasarım işlemi önceki iki ağ yapısından eğitim yönüyle farklıdır. Çünkü burada, ağa verilen ilk giriş-çıkış eşleşmeleri için ağırlıklar belirli bir olasılık fonksiyonu uyarınca değiştirildiğinden kullanıcı ağın eğitimi aşamasını görmemektedir. Bu aşamada ağ, spread olarak tanımlanan ve olasılık fonksiyonunun yoğunluğunu ayarlamaya yardımcı bir dağılım sabitinin uygun değere ayarlanması ile şekillendirilmektedir. Deneme-yanılma yoluyla ağ tasarlanırken, bu değer 0,1 e yakınsa ağın en yakın komşu sınıflandırıcı gibi davrandığı gözlemlenmiştir. Değer 0,1 den arttıkça ise diğer vektörler de ağın çıkışını etkilemeye başlamakta ve çıkışlar daha dağınık olabilmektedir. Kullanılan OSA yapısı, iki adet saklı katman ve bir adet çıkış katmanından oluşmakta ve bu katmanlarda sırasıyla 310, 10 ve 10 adet nöron bulunmaktadır. Dağılım sabiti ise 0,1 alınmıştır. Ağda, 10 olan çıktı sayısı 11 olarak değiştirildiğinde, tanınması hedeflen dışındaki kelimelerle yapılan testlerde sonuç TANIMSIZ olarak alınabilmiştir. Bunun nedeni, herhangi bir durum için olasılıklar toplamının 1 olması ve olasılık fonksiyonun sonuçta bir değere yakınsaması gerekliliğidir. Bu gereklilik, Konuşma Tanıma uygulamasında test edilen 10 kelimeye ilaveten TANIMSIZ olarak kaydedilen bir ses ile sağlanmıştır. Böylece ağa, bu 10 kelimeden birisine adresleyemediği sonuçların tanımsız olarak değerlendirilmesi öğretilebilmiştir. 45

55 Uygulamada kullanılacak olan her üç ağın da yukarıdaki başlıklarda verilen parametrelerle tasarlanmasından sonra, eğitim ve test aşamalarının gereksinimleri yerine getirilmelidir. Seslerin özniteliklerinin çıkarılması aşamasında 10 kelimenin her birinin 20 defa seslendirilmesi sonucu toplam 200 sesten oluşan bir veri tabanı elde edilmiştir. Bu veri tabanındaki seslerden %20 si ağın eğitimi, %80 i ise ağın testi için ayrılmıştır. YSA modellerinin eğitim aşamasında kullanılacak olan ve 40 sesten oluşan veri, aşağıda açıklandığı şekilde düzenlenerek giriş ve çıkış matrisleri oluşturulmuştur. Öncelikle her bir ses sinyali için ayrı ayrı hesaplanan MFC katsayıları tek matriste birleştirilmiş ve giris.mat olarak saklanmıştır. Şekilde, giriş matrisinin oluşturulması için örnek bir form görülmektedir. Şekil 4.1 Giriş matrisinin oluşturulması Sonrasında, her ses sinyalinin MFC katsayılarına karşılık gelecek şekilde 0 ve 1 değerlerinden oluşan çıkış matrisi oluşturulmuş ve cıkıs.mat olarak saklanmıştır. 46

56 Şekil 4.2 Çıkış matrisinin oluşturulması Böylece seslendirilen kelimelerin öz niteliklerinden oluşan giriş ve bu desenlerin sınıflandırıldığı çıkış matrisleri oluşturulmuş ve ağ eğitilmiştir. Test aşamasına gelindiğinde daha önce eğitilmiş olan ağ, aşağıdaki kod satırı ile benzetilmiştir. y = sim(nnet_curvefitting,c5); Bu benzetim neticesinde oluşan çıkış matrisinde, Geri yayılımlı ÇKA için: (y(i,k)<1.50) & (y(i,k)>0.50) aralığında yer alan değerler 1 e ve (y(i,k)<0.50) & (y(i,k)>-0.50) aralığında yer alan değerler 0 a Elman ağları için: (y(i,k)<1.30) & (y(i,k)>0.70) aralığında yer alan değerler 1 e ve (y(i,k)<0.30) & (y(i,k)>-0.30) aralığında yer alan değerler 0 a dönüştürülmüş. 47

57 Tüm satırlardaki 1 adetleri ayrı ayrı hesaplanarak, satırlar birbirleri ile mukayese edilmiştir. En fazla sayıda 1 içeren satırın karşılığı olan kelimenin: En büyük 1 adedi > Öznitelik değerinin uzunluğu/2 kriterini sağlaması durumunda tanıma işlemi tamamlanmış, tanınan kelime, aşağıdaki kod satırı ile hesaplanan başarı yüzdesi ile birlikte kullanıcıya sunulmuştur. (En büyük 1 adedi*100)/tüm satırlardaki toplam 1 adedi Eğer seslendirilen kelimenin tanınması için gerekli kriter sağlanamamışsa, kelime tanıma uygulaması sonucunun TANIMSIZ olduğu ibaresi ile kullanıcı bilgilendirilmektedir. Yazılım, kullanım kolaylığı sağlanması amacıyla Matlab programı GUI modülü ile desteklenmiş ve bir uygulama ara yüzü hazırlanmıştır. Eğitim, Ağ seçimi, Test verisi, Test sinyali ve Test sonucu pencerelerine yer verilen bu ara yüz sayesinde kullanıcının yapılan işlemleri daha kolay takip edebilmesi amaçlanmıştır. Böylece test işlemleri daha kolay gerçekleştirilebilmekte, farklı ağ modelleri ve kelimelere ilişkin sonuçlar birbirleriyle hızla mukayese edilebilmektedir. 4.5 Yazılım Kullanımı Bu tez çalışması kapsamında hazırlanan Konuşma Tanıma programının başlatılması için Matlab programı çalıştırılıp work dizinindeki KONUSMATANIMA.m dosyası açılır. Ekrana gelen editor penceresindeki kod run komutuyla işlenerek ilgili GUI başlatılır. Açılan uygulama penceresi aşağıda görülmektedir. 48

58 Şekil 4.3 Konuşma tanıma sistemi uygulama penceresi Ara yüzdeki diğer kısımlara ilişkin bilgiler uygulamadaki kullanım sırasına göre aşağıda sunulmaktadır Ağ seçimi Açılan pencerede geri yayılımlı ÇKA, Elman ve OSA ağlarına ait işaret kutucuklarından hangisine tıklanırsa o ağ aktif olmakta ve aktif edilen ağ yapısına ait eğitim algoritması kullanılmaktadır. Aşağıdaki Şekil 4.3 te ağ yapısı olarak geri yayılımlı ÇKA ağının seçildiği görülmektedir. 49

59 4.5.2 Eğitim Ağ seçimini takip eden aşama eğitim aşamasıdır. Bu aşamada, bir önceki adım olan ağ seçiminde hangi yapı tercih edilmişse o yapıya uygun şekilde ağın eğitilmesi işlemi gerçekleştirilmektedir. İlerideki aşamalar için de bu ayarlar geçerli olacaktır. Şekil 4.4 Eğitim ekranı 50

60 Eğit butonuna tıklandığında açılan eğitim penceresi ile eğitim işleminin detayları gözlenmektedir. Tasarlanan ağlardan geri yayılımlı ÇKA ve Elman ağları için ekrana gelen eğitim pencereleri sırasıyla aşağıda sunulmuştur. Şekil 4.5 Geri yayılımlı ÇKA eğitim penceresi 51

61 Şekil 4.6 Elman ağı eğitim penceresi Ancak OSA modeli için gerçekleşen eğitim aşaması geri yayılımlı ÇKA ve Elman ağları için gerçekleşen eğitim aşamasından daha farklıdır. Çünkü olasılıksal ağlarda eğitim işlemi ağın tasarlanması aşamasında verilen ilk parametrelerle gerçekleşmektedir. Dolayısıyla ağ eğitimi aşamasında olasılıksal ağlar seçildiğinde uygulamada herhangi bir eğitim penceresi açılmamaktadır. 52

62 4.5.3 Test verisi ve test sinyali Test verisinin seçilmesi ve ağ performansının bu veri ile test edilmesi işlemi test verisi butonuna tıklanıp açılan penceredeki.wav formatlı ses kayıtlarından ilgili olanın seçilmesi ile gerçekleştirilir. Seçilen ses kaydına ait örnekleme sayısına göre genlik grafiği de yine aynı pencerede görülmektedir. Şekil 4.7 Test verisi ekranı Grafiğin sol alt köşesindeki çift ok butonuna tıklanarak seçilen ses kaydının dinlenmesi imkanı da ayrıca mevcuttur. 53

YAPAY SİNİR AĞLARI. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ

YAPAY SİNİR AĞLARI. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ YAPAY SİNİR AĞLARI Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ İÇERİK Sinir Hücreleri Yapay Sinir Ağları Yapısı Elemanları Çalışması Modelleri Yapılarına Göre Öğrenme Algoritmalarına Göre Avantaj ve

Detaylı

Yapay Sinir Ağları. (Artificial Neural Networks) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI

Yapay Sinir Ağları. (Artificial Neural Networks) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Yapay Sinir Ağları (Artificial Neural Networks) J E O L O J İ M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ A. B. D. E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - I DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Yapay Sinir Ağları Tarihçe Biyolojik

Detaylı

Zeki Optimizasyon Teknikleri

Zeki Optimizasyon Teknikleri Zeki Optimizasyon Teknikleri Yapay Sinir Ağları (Artificial Neural Network) Doç.Dr. M. Ali Akcayol Yapay Sinir Ağları Biyolojik sinir sisteminden esinlenerek ortaya çıkmıştır. İnsan beyninin öğrenme, eski

Detaylı

Biyometrik Sistemlerin Örüntü Tanıma Perspektifinden İncelenmesi ve Ses Tanıma Modülü Simülasyonu

Biyometrik Sistemlerin Örüntü Tanıma Perspektifinden İncelenmesi ve Ses Tanıma Modülü Simülasyonu Biyometrik Sistemlerin Örüntü Tanıma Perspektifinden İncelenmesi ve Ses Tanıma Modülü Simülasyonu Gülin Dede 1 Murat Hüsnü Sazlı 2 1 Savunma Bilimleri Enstitüsü, Kara Harp Okulu, Ankara 2 Elektronik Mühendisliği

Detaylı

Esnek Hesaplamaya Giriş

Esnek Hesaplamaya Giriş Esnek Hesaplamaya Giriş J E O L O J İ M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ A. B. D. E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - I DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Esnek Hesaplama Nedir? Esnek hesaplamanın temelinde yatan

Detaylı

ÇİMENTO BASMA DAYANIMI TAHMİNİ İÇİN YAPAY SİNİR AĞI MODELİ

ÇİMENTO BASMA DAYANIMI TAHMİNİ İÇİN YAPAY SİNİR AĞI MODELİ ÇİMENTO BASMA DAYANIMI TAHMİNİ İÇİN YAPAY SİNİR AĞI MODELİ Ezgi Özkara a, Hatice Yanıkoğlu a, Mehmet Yüceer a, * a* İnönü Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Kimya Mühendisliği Bölümü, Malatya, 44280 myuceer@inonu.edu.tr

Detaylı

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BENZER SÜREÇLERDE ÜRETİLEN ÜRÜNLER İÇİN YAPAY ZEKA İLE ZAMAN TAHMİNİ SONER ŞÜKRÜ ALTIN

BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BENZER SÜREÇLERDE ÜRETİLEN ÜRÜNLER İÇİN YAPAY ZEKA İLE ZAMAN TAHMİNİ SONER ŞÜKRÜ ALTIN BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BENZER SÜREÇLERDE ÜRETİLEN ÜRÜNLER İÇİN YAPAY ZEKA İLE ZAMAN TAHMİNİ SONER ŞÜKRÜ ALTIN YÜKSEK LİSANS TEZİ 2011 BENZER SÜREÇLERDE ÜRETİLEN ÜRÜNLER İÇİN YAPAY

Detaylı

Çok Katmanlı Algılayıcı (Multilayer Perceptron) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI

Çok Katmanlı Algılayıcı (Multilayer Perceptron) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Çok Katmanlı Algılayıcı (Multilayer Perceptron) J E O L O J İ M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ A. B. D. E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - I DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Perceptron Rosenblatt (1962): İlk

Detaylı

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ SİVİL HAVACILIK ANABİLİM DALI YENİ DERS ÖNERİSİ/ DERS GÜNCELLEME

ERCİYES ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ SİVİL HAVACILIK ANABİLİM DALI YENİ DERS ÖNERİSİ/ DERS GÜNCELLEME / DERS GÜNCELLEME Dersin Kodu SHA 615 Dersin Adı İSTATİSTİKSEL SİNYAL İŞLEME Yarıyılı GÜZ Dersin İçeriği: Olasılık ve olasılıksal süreçlerin gözden geçirilmesi. Bayes kestirim kuramı. Büyük olabilirlik

Detaylı

WEB SAYFALARINA İLİŞKİN YAPAY SİNİR AĞLARI İLE SINIFLANDIRMA YÖNTEMİ

WEB SAYFALARINA İLİŞKİN YAPAY SİNİR AĞLARI İLE SINIFLANDIRMA YÖNTEMİ WEB SAYFALARINA İLİŞKİN YAPAY SİNİR AĞLARI İLE SINIFLANDIRMA YÖNTEMİ Doç.Dr Erhan Akyazı Marmara Üniversitesi Bilişim Bölümü eakyazi@marmara.edu.tr Şafak Kayıkçı Marmara Üniversitesi Bilişim Bölümü safak@safakkayikci.com

Detaylı

İş Zekası. Hafta 6 Kestirimci Modelleme Teknikleri. Yrd. Doç. Dr. H. İbrahim CEBECİ

İş Zekası. Hafta 6 Kestirimci Modelleme Teknikleri. Yrd. Doç. Dr. H. İbrahim CEBECİ İş Zekası Hafta 6 Kestirimci Modelleme Teknikleri Business Intelligence and Analytics: Systems for Decision Support 10e isimli eserden adapte edilmiştir Bölüm Amaçları Yapay Sinir Ağları (YSA) kavramını

Detaylı

YAPAY SİNİR AĞLARI YÖNTEMİ İLE PAFTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASI ARTIFICIAL NEURAL NETWORKS METHOD FOR MAP DIGITIZATION

YAPAY SİNİR AĞLARI YÖNTEMİ İLE PAFTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASI ARTIFICIAL NEURAL NETWORKS METHOD FOR MAP DIGITIZATION YAPAY SİNİR AĞLARI YÖNTEMİ İLE PAFTALARININ SAYISALLAŞTIRILMASI Y.ŞİŞMAN 1, H. DEMİRTAŞ 2 1 Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Harita Mühendisliği Bölümü, 55139, Samsun/TÜRKİYE ysisman@omu.edu.tr 2 Sağlık Bakanlığı,

Detaylı

İlk Yapay Sinir Ağları. Dr. Hidayet Takçı

İlk Yapay Sinir Ağları. Dr. Hidayet Takçı İlk Yapay Sinir Ağları Dr. Hidayet htakci@gmail.com http://htakci.sucati.org Tek katmanlı algılayıcılar (TKA) Perceptrons (Rosenblat) ADALINE/MADALINE (Widrow and Hoff) 2 Perseptron eptronlar Basit bir

Detaylı

T.C. KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ YAPAY SİNİR AĞLARI. Doç.Dr. Necaattin BARIŞÇI FİNAL PROJESİ

T.C. KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ YAPAY SİNİR AĞLARI. Doç.Dr. Necaattin BARIŞÇI FİNAL PROJESİ T.C. KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ YAPAY SİNİR AĞLARI Doç.Dr. Necaattin BARIŞÇI YAPAY SİNİR AĞLARI İLE KORONER ARTER HASTALIĞI RİSK Öğrenci : SİNEM ÖZDER Numarası : 118229001004

Detaylı

TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER

TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER TIBBİ ENSTRUMANTASYON TASARIM VE UYGULAMALARI SAYISAL FİLTRELER SUNU PLANI Analog sayısal çevirici FIR Filtreler IIR Filtreler Adaptif Filtreler Pan-Tompkins Algoritması Araş. Gör. Berat Doğan 08/04/2015

Detaylı

ROBOTLARIN YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANILARAK DENETİMİ.

ROBOTLARIN YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANILARAK DENETİMİ. ROBOTLARIN YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANILARAK DENETİMİ Murat ŞEKER 1 Ahmet BERKAY 1 EMurat ESİN 1 ArşGör,Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Bilgisayar MühBöl 41400 Gebze mseker@bilmuhgyteedutr aberkay@bilmuhgyteedutr,

Detaylı

YAPAY SĠNĠR AĞLARININ EKONOMĠK TAHMĠNLERDE KULLANILMASI

YAPAY SĠNĠR AĞLARININ EKONOMĠK TAHMĠNLERDE KULLANILMASI P A M U K K A L E Ü N İ V E R S İ T E S İ M Ü H E N D İ S L İ K F A K Ü L T E S İ P A M U K K A L E U N I V E R S I T Y E N G I N E E R I N G C O L L E G E M Ü H E N D ĠS L ĠK B ĠL ĠM L E R ĠD E R G ĠS

Detaylı

Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 423) Ders Detayları

Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 423) Ders Detayları Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 423) Ders Detayları Ders Adı Ders Dönemi Ders Uygulama Laboratuar Kredi AKTS Kodu Saati Saati Saati Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları EE 423 Her İkisi 3 0 0 3 5

Detaylı

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI Lineer Ayrılabilen Paternlerin Yapay Sinir Ağı ile Sınıflandırılması 1. Biyolojik Sinirin Yapısı Bilgi işleme

Detaylı

Karaciğerde Oluşan Hastalıkların Tespitinde Makine Öğrenmesi Yöntemlerinin Kullanılması

Karaciğerde Oluşan Hastalıkların Tespitinde Makine Öğrenmesi Yöntemlerinin Kullanılması Karaciğerde Oluşan Hastalıkların Tespitinde Makine Öğrenmesi Yöntemlerinin Kullanılması 1 Emre DANDIL Bilecik Ş. Edebali Üniversitesi emre.dandil@bilecik.edu.tr +90228 214 1613 Sunum İçeriği Özet Giriş

Detaylı

2.1 Bir Sınıfı Örneklerinden Öğrenme... 15 2.2 Vapnik-Chervonenkis (VC) Boyutu... 20 2.3 Olası Yaklaşık Doğru Öğrenme... 21

2.1 Bir Sınıfı Örneklerinden Öğrenme... 15 2.2 Vapnik-Chervonenkis (VC) Boyutu... 20 2.3 Olası Yaklaşık Doğru Öğrenme... 21 İçindekiler Önsöz İkinci Basım için Önsöz Türkçe Çeviri için Önsöz Gösterim xiii xv xvii xix 1 Giriş 1 1.1 Yapay Öğrenme Nedir?......................... 1 1.2 Yapay Öğrenme Uygulamalarına Örnekler...............

Detaylı

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ Dersin Öğretim Elemanı: Yrd. Doç. Dr. Yasin KABALCI Ders Görüşme

Detaylı

Yapay Sinir Ağlarına Giriş. Dr. Hidayet Takçı

Yapay Sinir Ağlarına Giriş. Dr. Hidayet Takçı Yapay Sinir Ağlarına Giriş Dr. Hidayet Takçı htakci@gmail.com http://htakci.sucati.org Giriş Neden Yapay Sinir Ağları (YSA) Bazı işler insanlar tarafından kolaylıkla yerine getirilirken mevcut bilgisayarlar

Detaylı

KABLOSUZ İLETİŞİM

KABLOSUZ İLETİŞİM KABLOSUZ İLETİŞİM 805540 MODÜLASYON TEKNİKLERİ SAYISAL MODÜLASYON İçerik 3 Sayısal modülasyon Sayısal modülasyon çeşitleri Sayısal modülasyon başarımı Sayısal Modülasyon 4 Analog yerine sayısal modülasyon

Detaylı

Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 505) Ders Detayları

Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 505) Ders Detayları Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları (EE 505) Ders Detayları Ders Adı Ders Dönemi Ders Uygulama Laboratuar Kredi AKTS Kodu Saati Saati Saati Yapay Sinir Ağları ve Uygulamaları EE 505 Her İkisi 3 0 0 3 7.5

Detaylı

TC. GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI ÜRETİM YÖNETİMİ BİLİM DALI

TC. GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI ÜRETİM YÖNETİMİ BİLİM DALI TC. GAZİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI ÜRETİM YÖNETİMİ BİLİM DALI YAPAY SİNİR AĞLARI VE BEKLEME SÜRESİNİN TAHMİNİNDE KULLANILMASI YÜKSEK LİSANS TEZİ Hazırlayan Muhammet DEVECİ

Detaylı

Yapay Sinir Ağları. (Artificial Neural Networks) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - II

Yapay Sinir Ağları. (Artificial Neural Networks) DOÇ. DR. ERSAN KABALCI E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - II Yapay Sinir Ağları (Artificial Neural Networks) J E O L O J İ M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ A. B. D. E S N E K H E S A P L A M A Y Ö N T E M L E R İ - II DOÇ. DR. ERSAN KABALCI Yapay Sinir Ağları Tarihçe Biyolojik

Detaylı

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1. BÖLÜM 2 Frekans Dağılımları 37

İÇİNDEKİLER. BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1. BÖLÜM 2 Frekans Dağılımları 37 İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 Değişkenler ve Grafikler 1 İstatistik 1 Yığın ve Örnek; Tümevarımcı ve Betimleyici İstatistik 1 Değişkenler: Kesikli ve Sürekli 1 Verilerin Yuvarlanması Bilimsel Gösterim Anlamlı Rakamlar

Detaylı

Bilişim Sistemleri. Modelleme, Analiz ve Tasarım. Yrd. Doç. Dr. Alper GÖKSU

Bilişim Sistemleri. Modelleme, Analiz ve Tasarım. Yrd. Doç. Dr. Alper GÖKSU Bilişim Sistemleri Modelleme, Analiz ve Tasarım Yrd. Doç. Dr. Alper GÖKSU Ders Akışı Hafta 10-11. Nesneye Yönelik Sistem Tasarımı Haftanın Amacı Bilişim sistemleri geliştirmede nesneye yönelik sistem tasarımı

Detaylı

İŞARET ve SİSTEMLER (SIGNALS and SYSTEMS) Dr. Akif AKGÜL oda no: 303 (T4 / EEM)

İŞARET ve SİSTEMLER (SIGNALS and SYSTEMS) Dr. Akif AKGÜL oda no: 303 (T4 / EEM) İşaret ve Sistemler İŞARET ve SİSTEMLER (SIGNALS and SYSTEMS) Dr. Akif AKGÜL aakgul@sakarya.edu.tr oda no: 303 (T4 / EEM) Kaynaklar: 1. Signals and Systems, Oppenheim. (Türkçe versiyonu: Akademi Yayıncılık)

Detaylı

İMGE İŞLEME Ders-9. İmge Sıkıştırma. Dersin web sayfası: (Yrd. Doç. Dr. M.

İMGE İŞLEME Ders-9. İmge Sıkıştırma. Dersin web sayfası:  (Yrd. Doç. Dr. M. İMGE İŞLEME Ders-9 İmge Sıkıştırma (Yrd. Doç. Dr. M. Kemal GÜLLÜ) Dersin web sayfası: http://mf.kou.edu.tr/elohab/kemalg/imge_web/odev.htm Hazırlayan: M. Kemal GÜLLÜ İmge Sıkıştırma Veri sıkıştırmanın

Detaylı

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ Dersin Öğretim Elemanı: Yrd. Doç. Dr. Yasin KABALCI Ders Görüşme

Detaylı

DENEY 3. Tek Yan Bant Modülasyonu

DENEY 3. Tek Yan Bant Modülasyonu DENEY 3 Tek Yan Bant Modülasyonu Tek Yan Bant (TYB) Modülasyonu En basit genlik modülasyonu, geniş taşıyıcılı çift yan bant genlik modülasyonudur. Her iki yan bant da bilgiyi içerdiğinden, tek yan bandı

Detaylı

İşaret ve Sistemler. Ders 3: Periyodik İşaretlerin Frekans Spektrumu

İşaret ve Sistemler. Ders 3: Periyodik İşaretlerin Frekans Spektrumu İşaret ve Sistemler Ders 3: Periyodik İşaretlerin Frekans Spektrumu Fourier Serileri Periyodik işaretlerin spektral analizini yapabilmek için periyodik işaretler sinüzoidal işaretlerin toplamına dönüştürülür

Detaylı

Yazılım Mühendisliği Bölüm - 3 Planlama

Yazılım Mühendisliği Bölüm - 3 Planlama 1 Yazılım Mühendisliği Bölüm - 3 Planlama 2 3 4 Planlama 5 Yazılım geliştirme sürecinin ilk aşaması Başarılı bir proje geliştirebilmek için projenin tüm resminin çıkarılması işlemi Proje planlama aşamasında

Detaylı

1. LİNEER PCM KODLAMA

1. LİNEER PCM KODLAMA 1. LİNEER PCM KODLAMA 1.1 Amaçlar 4/12 bitlik lineer PCM kodlayıcısı ve kod çözücüsünü incelemek. Kuantalama hatasını incelemek. Kodlama kullanarak ses iletimini gerçekleştirmek. 1.2 Ön Hazırlık 1. Kuantalama

Detaylı

ESTIMATION OF EFFLUENT PARAMETERS AND EFFICIENCY FOR ADAPAZARI URBAN WASTEWATER TREATMENT PLANT BY ARTIFICIAL NEURAL NETWORK

ESTIMATION OF EFFLUENT PARAMETERS AND EFFICIENCY FOR ADAPAZARI URBAN WASTEWATER TREATMENT PLANT BY ARTIFICIAL NEURAL NETWORK ESTIMATION OF EFFLUENT PARAMETERS AND EFFICIENCY FOR ADAPAZARI URBAN WASTEWATER TREATMENT PLANT BY ARTIFICIAL NEURAL NETWORK ADAPAZARI KENTSEL ATIKSU ARITMA TESĐSĐ ÇIKIŞ SUYU PARAMETRELERĐ VE VERĐM DEĞERLERĐNĐN

Detaylı

ELEKTRİK ENERJİ SİSTEMLERİNDE OLUŞAN HARMONİKLERİN FİLTRELENMESİNİN BİLGİSAYAR DESTEKLİ MODELLENMESİ VE SİMÜLASYONU

ELEKTRİK ENERJİ SİSTEMLERİNDE OLUŞAN HARMONİKLERİN FİLTRELENMESİNİN BİLGİSAYAR DESTEKLİ MODELLENMESİ VE SİMÜLASYONU T.C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELEKTRİK ENERJİ SİSTEMLERİNDE OLUŞAN HARMONİKLERİN FİLTRELENMESİNİN BİLGİSAYAR DESTEKLİ MODELLENMESİ VE SİMÜLASYONU Mehmet SUCU (Teknik Öğretmen, BSc.)

Detaylı

İşaret İşleme ve Haberleşmenin Temelleri. Yrd. Doç. Dr. Ender M. Ekşioğlu eksioglue@itu.edu.tr http://www2.itu.edu.tr/~eksioglue

İşaret İşleme ve Haberleşmenin Temelleri. Yrd. Doç. Dr. Ender M. Ekşioğlu eksioglue@itu.edu.tr http://www2.itu.edu.tr/~eksioglue İşaret İşleme ve Haberleşmenin Temelleri Yrd. Doç. Dr. Ender M. Ekşioğlu eksioglue@itu.edu.tr http://www2.itu.edu.tr/~eksioglue İşaretler: Bilgi taşıyan işlevler Sistemler: İşaretleri işleyerek yeni işaretler

Detaylı

ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ İLETİŞİM LABORATUARI SAYISAL FİLTRELER

ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ İLETİŞİM LABORATUARI SAYISAL FİLTRELER SAYISAL FİLTRELER Deney Amacı Sayısal filtre tasarımının ve kullanılmasının öğrenilmesi. Kapsam Ayrık zamanlı bir sistem transfer fonksiyonunun elde edilmesi. Filtren frekans tepkes elde edilmesi. Direct

Detaylı

Çok katmanlı ileri sürümlü YSA da standart geri yayıyım ve momentum geri yayılım algoritmalarının karşılaştırılması. (Eğitim/Hata geri yayılım)

Çok katmanlı ileri sürümlü YSA da standart geri yayıyım ve momentum geri yayılım algoritmalarının karşılaştırılması. (Eğitim/Hata geri yayılım) Çok katmanlı ileri sürümlü YSA da standart geri yayıyım ve momentum geri yayılım algoritmalarının karşılaştırılması (Eğitim/Hata geri yayılım) Özetçe Bu çalışmada çok katmanlı ve ileri sürümlü bir YSA

Detaylı

DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ

DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ DERS TANIM VE UYGULAMA BİLGİLERİ Dersin Adı Kodu Yarıyılı T+U Saat Kredisi AKTS SAYISAL HABERLEŞME (T.SEÇ.V) 131517600

Detaylı

Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar Mühendisliği Bölümü. Şekil Tanıma Final Projesi. Selçuk BAŞAK 08501008

Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar Mühendisliği Bölümü. Şekil Tanıma Final Projesi. Selçuk BAŞAK 08501008 Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Şekil Tanıma Final Projesi Selçuk BAŞAK 08501008 Not: Ödevi hazırlamak için geliştirdiğim uygulama ve kaynak kodları ektedir.

Detaylı

Dr.Eyyüp GÜLBANDILAR Dr.Eyyüp GÜLBANDILAR

Dr.Eyyüp GÜLBANDILAR Dr.Eyyüp GÜLBANDILAR YAPAY SĐNĐR AĞLARI BĐYOLOJĐK SĐNĐR SĐSTEMĐ Biyolojik sinir sistemi, merkezinde sürekli olarak bilgiyi alan, yorumlayan ve uygun bir karar üreten beynin (merkezi sinir ağı) bulunduğu 3 katmanlı bir sistem

Detaylı

ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DÖNEM PROJESİ İMAR ÖZELLİKLERİNİN TAŞINMAZ DEĞERLERİNE ETKİLERİ. Yeliz GÜNAYDIN

ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DÖNEM PROJESİ İMAR ÖZELLİKLERİNİN TAŞINMAZ DEĞERLERİNE ETKİLERİ. Yeliz GÜNAYDIN ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DÖNEM PROJESİ İMAR ÖZELLİKLERİNİN TAŞINMAZ DEĞERLERİNE ETKİLERİ Yeliz GÜNAYDIN TAŞINMAZ GELİŞTİRME ANABİLİM DALI ANKARA 2012 Her hakkı saklıdır ÖZET Dönem Projesi

Detaylı

ANALOG FİLTRELEME DENEYİ

ANALOG FİLTRELEME DENEYİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ANALOG FİLTRELEME DENEYİ Ölçme ve telekomünikasyon tekniğinde sık sık belirli frekans bağımlılıkları olan devreler gereklidir. Genellikle belirli bir frekans bandının

Detaylı

MAK 210 SAYISAL ANALİZ

MAK 210 SAYISAL ANALİZ MAK 210 SAYISAL ANALİZ BÖLÜM 5- SONLU FARKLAR VE İNTERPOLASYON TEKNİKLERİ Doç. Dr. Ali Rıza YILDIZ MAK 210 - Sayısal Analiz 1 İNTERPOLASYON Tablo halinde verilen hassas sayısal değerler veya ayrık noktalardan

Detaylı

Fonksiyon Optimizasyonunda Genetik Algoritmalar

Fonksiyon Optimizasyonunda Genetik Algoritmalar 01-12-06 Ümit Akıncı Fonksiyon Optimizasyonunda Genetik Algoritmalar 1 Fonksiyon Optimizasyonu Fonksiyon optimizasyonu fizikte karşımıza sık çıkan bir problemdir. Örneğin incelenen sistemin kararlı durumu

Detaylı

ELEKTRONİK ÇİZELGE. Hücreleri Biçimlendirme. Formülleri Kullanma. Verileri Sıralama. Grafik Oluşturma 1) HÜCRELERİ BİÇİMLENDİRME

ELEKTRONİK ÇİZELGE. Hücreleri Biçimlendirme. Formülleri Kullanma. Verileri Sıralama. Grafik Oluşturma 1) HÜCRELERİ BİÇİMLENDİRME Hücreleri Biçimlendirme ELEKTRONİK ÇİZELGE Formülleri Kullanma Verileri Sıralama Grafik Oluşturma 1) HÜCRELERİ BİÇİMLENDİRME Elektronik Çizelge de sayıları; bin ayracı, yüzde oranı, tarih/saat ve para

Detaylı

Dijital Görüntü İşleme (COMPE 464) Ders Detayları

Dijital Görüntü İşleme (COMPE 464) Ders Detayları Dijital Görüntü İşleme (COMPE 464) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Dijital Görüntü İşleme COMPE 464 Her İkisi 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i

Detaylı

Web Madenciliği (Web Mining)

Web Madenciliği (Web Mining) Web Madenciliği (Web Mining) Hazırlayan: M. Ali Akcayol Gazi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Konular Denetimli Öğrenmenin Temelleri Karar Ağaçları Entropi ID3 Algoritması C4.5 Algoritması Twoing

Detaylı

VERĠ HABERLEġMESĠ OSI REFERANS MODELĠ

VERĠ HABERLEġMESĠ OSI REFERANS MODELĠ VERĠ HABERLEġMESĠ OSI REFERANS MODELĠ Bölüm-2 Resul DAġ rdas@firat.edu.tr VERİ HABERLEŞMESİ TEMELLERİ Veri İletişimi İletişimin Genel Modeli OSI Referans Modeli OSI Modeli ile TCP/IP Modelinin Karşılaştırılması

Detaylı

SİNYALLER VE SİSTEMLERİN MATLAB YARDIMIYLA BENZETİMİ

SİNYALLER VE SİSTEMLERİN MATLAB YARDIMIYLA BENZETİMİ SİNYALLER VE SİSTEMLERİN MATLAB YARDIMIYLA BENZETİMİ 2.1. Sinyal Üretimi Bu laboratuarda analog sinyaller ve sistemlerin sayısal bir ortamda benzetimini yapacağımız için örneklenmiş sinyaller üzerinde

Detaylı

Sayısal Sinyal İşleme (EE 306 ) Ders Detayları

Sayısal Sinyal İşleme (EE 306 ) Ders Detayları Sayısal Sinyal İşleme (EE 306 ) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Sayısal Sinyal İşleme EE 306 Bahar 3 0 0 3 8 Ön Koşul Ders(ler)i EE 303 (FD)

Detaylı

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ TEMEL HABERLEŞME SİSTEMLERİ TEORİK VE UYGULAMA LABORATUVARI 1.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ TEMEL HABERLEŞME SİSTEMLERİ TEORİK VE UYGULAMA LABORATUVARI 1. DÜZCE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ TEMEL HABERLEŞME SİSTEMLERİ TEORİK VE UYGULAMA LABORATUVARI 1. DENEY GENLİK MODÜLASYONUNUN İNCELENMESİ-1 Arş. Gör. Osman

Detaylı

BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR

BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR Bölümün Amacı Öğrenci, Analog haberleşmeye kıyasla sayısal iletişimin temel ilkelerini ve sayısal haberleşmede geçen temel kavramları öğrenecek ve örnekleme teoremini anlayabilecektir.

Detaylı

TUĞLA VE KİREMİT FABRİKALARININ HAVA KİRLİLİĞİNE KATKILARININ YAPAY SİNİR AĞI MODELLEMESİ İLE ARAŞTIRILMASI

TUĞLA VE KİREMİT FABRİKALARININ HAVA KİRLİLİĞİNE KATKILARININ YAPAY SİNİR AĞI MODELLEMESİ İLE ARAŞTIRILMASI TUĞLA VE KİREMİT FABRİKALARININ HAVA KİRLİLİĞİNE KATKILARININ YAPAY SİNİR AĞI MODELLEMESİ İLE ARAŞTIRILMASI Merve ARABACI a, Miray BAYRAM a, Mehmet YÜCEER b, Erdal KARADURMUŞ a a Hitit Üniversitesi, Mühendislik

Detaylı

İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve

İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve YAPAY SİNİRAĞLARI İnsan beyni, birbiri ile karmaşık ilişkiler içinde bulunan nöron hücreleri kitlesidir. Tüm aktivitelerimizi kontrol eder, yaradılışın en görkemli ve gizemli harikalarından biridir. İnsan

Detaylı

CETP KOMPOZİTLERİN DELİNMELERİNDEKİ İTME KUVVETİNİN ANFIS İLE MODELLENMESİ MURAT KOYUNBAKAN ALİ ÜNÜVAR OKAN DEMİR

CETP KOMPOZİTLERİN DELİNMELERİNDEKİ İTME KUVVETİNİN ANFIS İLE MODELLENMESİ MURAT KOYUNBAKAN ALİ ÜNÜVAR OKAN DEMİR CETP KOMPOZİTLERİN DELİNMELERİNDEKİ İTME KUVVETİNİN ANFIS İLE MODELLENMESİ MURAT KOYUNBAKAN ALİ ÜNÜVAR OKAN DEMİR Çalışmanın amacı. SUNUM PLANI Çalışmanın önemi. Deney numunelerinin üretimi ve özellikleri.

Detaylı

Okut. Yüksel YURTAY. İletişim : (264) Sayısal Analiz. Giriş.

Okut. Yüksel YURTAY. İletişim :  (264) Sayısal Analiz. Giriş. Okut. Yüksel YURTAY İletişim : Sayısal Analiz yyurtay@sakarya.edu.tr www.cs.sakarya.edu.tr/yyurtay (264) 295 58 99 Giriş 1 Amaç : Mühendislik problemlerinin bilgisayar ortamında çözümünü mümkün kılacak

Detaylı

TEMEL BİLGİSAYAR BİLİMLERİ. Programcılık, problem çözme ve algoritma oluşturma

TEMEL BİLGİSAYAR BİLİMLERİ. Programcılık, problem çözme ve algoritma oluşturma TEMEL BİLGİSAYAR BİLİMLERİ Programcılık, problem çözme ve algoritma oluşturma Programcılık, program çözme ve algoritma Program: Bilgisayara bir işlemi yaptırmak için yazılan komutlar dizisinin bütünü veya

Detaylı

1.Yazılım Geliştirme Metotları 1

1.Yazılım Geliştirme Metotları 1 1.Yazılım Geliştirme Metotları 1 1.1 Klasik Çevrim(Waterfall) 1.2 V Modeli 1.3 Prototipleme/Örnekleme 1.4 Spiral Model 1.5 Evrimsel Geliştirme 1.6 Evrimsel Prototipleme 1.7 Artımlı Geliştirme 1.8 Araştırmaya

Detaylı

BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER

BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER BSM 532 KABLOSUZ AĞLARIN MODELLEMESİ VE ANALİZİ OPNET MODELER Yazılımı ve Genel Özellikleri Doç.Dr. Cüneyt BAYILMIŞ Kablosuz Ağların Modellemesi ve Analizi 1 OPNET OPNET Modeler, iletişim sistemleri ve

Detaylı

Geriye Yayılım ve Levenberg Marquardt Algoritmalarının YSA Eğitimlerindeki Başarımlarının Dinamik Sistemler Üzerindeki Başarımı. Mehmet Ali Çavuşlu

Geriye Yayılım ve Levenberg Marquardt Algoritmalarının YSA Eğitimlerindeki Başarımlarının Dinamik Sistemler Üzerindeki Başarımı. Mehmet Ali Çavuşlu Geriye Yayılım ve Levenberg Marquardt Algoritmalarının YSA Eğitimlerindeki Başarımlarının Dinamik Sistemler Üzerindeki Başarımı Mehmet Ali Çavuşlu Özet Yapay sinir ağlarının eğitiminde genellikle geriye

Detaylı

VERİ MADENCİLİĞİ (Sınıflandırma Yöntemleri) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN kergun@balikesir.edu.tr

VERİ MADENCİLİĞİ (Sınıflandırma Yöntemleri) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN kergun@balikesir.edu.tr VERİ MADENCİLİĞİ (Sınıflandırma Yöntemleri) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN kergun@balikesir.edu.tr Genel İçerik Veri Madenciliğine Giriş Veri Madenciliğinin Adımları Veri Madenciliği Yöntemleri Sınıflandırma

Detaylı

2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics

2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics 2011 Third International Conference on Intelligent Human-Machine Systems and Cybernetics Özet: Bulanık bir denetleyici tasarlanırken karşılaşılan en önemli sıkıntı, bulanık giriş çıkış üyelik fonksiyonlarının

Detaylı

Sürekli-zaman İşaretlerin Ayrık İşlenmesi

Sürekli-zaman İşaretlerin Ayrık İşlenmesi Sürekli-zaman İşaretlerin Ayrık İşlenmesi Bir sürekli-zaman işaretin sayısal işlenmesi üç adımdan oluşmaktadır: 1. Sürekli-zaman işaretinin bir ayrık-zaman işaretine dönüştürülmesi 2. Ayrık-zaman işaretin

Detaylı

YÜKSEK LİSANS TEZİ T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ BİLİŞİM ENSTİTÜSÜ YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ ANABİLİM DALI

YÜKSEK LİSANS TEZİ T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ BİLİŞİM ENSTİTÜSÜ YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ ANABİLİM DALI CEVDET İLKER KOCATEPE YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ ANABİLİM DALI OCAK 2017 T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ BİLİŞİM ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ EKONOMİK ENDEKSLER KULLANILARAK TÜRKİYE'DEKİ ALTIN FİYATINDAKİ DEĞİŞİM

Detaylı

ÖZEL EGE LİSESİ ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN SINAV PERFORMANSI MODELLEMESİNDE YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANIMI

ÖZEL EGE LİSESİ ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN SINAV PERFORMANSI MODELLEMESİNDE YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANIMI ÖZEL EGE LİSESİ ORTAÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİNİN SINAV PERFORMANSI MODELLEMESİNDE YAPAY SİNİR AĞLARI KULLANIMI HAZIRLAYAN ÖĞRENCİLER: Yaren DEMİRAĞ Ege Onat ÖZSÜER DANIŞMAN ÖĞRETMEN: Gülşah ARACIOĞLU İZMİR 2015

Detaylı

Serdar BİROĞUL YÜKSEK LİSANS TEZİ (ELEKTRİK EĞİTİMİ) GAZİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ANKARA

Serdar BİROĞUL YÜKSEK LİSANS TEZİ (ELEKTRİK EĞİTİMİ) GAZİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ANKARA i GENETİK ALGORİTMA YAKLAŞIMIYLA ATÖLYE ÇİZELGELEME Serdar BİROĞUL YÜKSEK LİSANS TEZİ (ELEKTRİK EĞİTİMİ) GAZİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ OCAK 2005 ANKARA ii Serdar BİROĞUL tarafından hazırlanan

Detaylı

Makine Elemanları I. Toleranslar. Prof. Dr. İrfan KAYMAZ. Erzurum Teknik Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü

Makine Elemanları I. Toleranslar. Prof. Dr. İrfan KAYMAZ. Erzurum Teknik Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Makine Elemanları I Prof. Dr. İrfan KAYMAZ Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü İçerik Toleransın tanımı Boyut Toleransı Geçme durumları Tolerans hesabı Yüzey pürüzlülüğü Örnekler Tolerans

Detaylı

Deney 5 : Ayrık Filtre Tasarımı. Prof. Dr. Aydın Akan Bahattin Karakaya Umut Gündoğdu Yeşim Hekim Tanç

Deney 5 : Ayrık Filtre Tasarımı. Prof. Dr. Aydın Akan Bahattin Karakaya Umut Gündoğdu Yeşim Hekim Tanç İ. Ü. Elektrik&Elektronik Müh. Böl. İŞARET İŞLEME ve UYGULAMALARI Deney 5 : Ayrık Filtre Tasarımı Prof. Dr. Aydın Akan Bahattin Karakaya Umut Gündoğdu Yeşim Hekim Tanç Deney 5 : Ayrık Filtre Tasarımı 1.

Detaylı

Ses Komut Tanıma ile Gezgin Araç Kontrolü. Mobile Vehicle Control With Voice Command Recognition

Ses Komut Tanıma ile Gezgin Araç Kontrolü. Mobile Vehicle Control With Voice Command Recognition Ses Komut Tanıma ile Gezgin Araç Kontrolü * 1 Muharrem ÇELEBİ, 2 Ali BULDU 1 Elektronik ve Haberleşme Mühendisliği, Fen Bilimleri Enstitüsü, Kocaeli Üniversitesi, Türkiye 2 Bilgisayar Mühendisliği, Teknoloji

Detaylı

NÖRAL SİSTEMLERE GİRİŞ. Ders Notu

NÖRAL SİSTEMLERE GİRİŞ. Ders Notu NÖRAL SİSTEMLERE GİRİŞ Ders Notu 1 1. GİRİŞ... 4 2. ZEKA... 5 3. YAPAY ZEKA... 5 4. YAPAY ZEKA NIN GELİŞİM SÜRECİ... 5 5. YAPAY ZEKANIN AMAÇLARI... 7 6. YSA TESTLERİ... 7 6.1 Turing Testi... 7 6.2 Çin

Detaylı

Genetik Algoritmalar. Bölüm 1. Optimizasyon. Yrd. Doç. Dr. Adem Tuncer E-posta:

Genetik Algoritmalar. Bölüm 1. Optimizasyon. Yrd. Doç. Dr. Adem Tuncer E-posta: Genetik Algoritmalar Bölüm 1 Optimizasyon Yrd. Doç. Dr. Adem Tuncer E-posta: adem.tuncer@yalova.edu.tr Optimizasyon? Optimizasyon Nedir? Eldeki kısıtlı kaynakları en iyi biçimde kullanmak olarak tanımlanabilir.

Detaylı

İstatistik ve Olasılık

İstatistik ve Olasılık İstatistik ve Olasılık KORELASYON ve REGRESYON ANALİZİ Doç. Dr. İrfan KAYMAZ Tanım Bir değişkenin değerinin diğer değişkendeki veya değişkenlerdeki değişimlere bağlı olarak nasıl etkilendiğinin istatistiksel

Detaylı

KABLOSUZ İLETİŞİM

KABLOSUZ İLETİŞİM KABLOSUZ İLETİŞİM 805540 DENKLEŞTİRME, ÇEŞİTLEME VE KANAL KODLAMASI İçerik 3 Denkleştirme Çeşitleme Kanal kodlaması Giriş 4 Denkleştirme Semboller arası girişim etkilerini azaltmak için Çeşitleme Sönümleme

Detaylı

YAPAY BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ. Arş. Gör. Burcu ÇARKLI YAVUZ

YAPAY BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ. Arş. Gör. Burcu ÇARKLI YAVUZ YAPAY BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ Arş. Gör. Burcu ÇARKLI YAVUZ İnsanoğlu doğadaki müthiş uyumu yıllar önce keşfetmiş ve doğal sistemlerin işleyişini günümüz karmaşık problemlerinin çözümünde uygulayarak, karmaşık

Detaylı

Direnç(330Ω), bobin(1mh), sığa(100nf), fonksiyon generatör, multimetre, breadboard, osiloskop. Teorik Bilgi

Direnç(330Ω), bobin(1mh), sığa(100nf), fonksiyon generatör, multimetre, breadboard, osiloskop. Teorik Bilgi DENEY 8: PASİF FİLTRELER Deneyin Amaçları Pasif filtre devrelerinin çalışma mantığını anlamak. Deney Malzemeleri Direnç(330Ω), bobin(1mh), sığa(100nf), fonksiyon generatör, multimetre, breadboard, osiloskop.

Detaylı

Sinyaller ve Sistemler (EE 303) Ders Detayları

Sinyaller ve Sistemler (EE 303) Ders Detayları Sinyaller ve Sistemler (EE 303) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Sinyaller ve Sistemler EE 303 Güz 3 0 2 4 7 Ön Koşul Ders(ler)i EE 206 (FD),

Detaylı

Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks)

Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks) Mobil ve Kablosuz Ağlar (Mobile and Wireless Networks) Hazırlayan: M. Ali Akcayol Gazi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Ders konuları 2 1 Kodlama ve modülasyon yöntemleri İletim ortamının özelliğine

Detaylı

Dijital Sinyal İşleme (COMPE 463) Ders Detayları

Dijital Sinyal İşleme (COMPE 463) Ders Detayları Dijital Sinyal İşleme (COMPE 463) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Dijital Sinyal İşleme COMPE 463 Bahar 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin

Detaylı

TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME

TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME TRANSİSTÖRLÜ YÜKSELTEÇLERDE GERİBESLEME Amaç Elektronikte geniş uygulama alanı bulan geribesleme, sistemin çıkış büyüklüğünden elde edilen ve giriş büyüklüğü ile aynı nitelikte bir işaretin girişe gelmesi

Detaylı

SÜREKLİ SAKLI MARKOV MODELLERİ İLE METİNDEN BAĞIMSIZ KONUŞMACI TANIMA PARAMETRELERİNİN İNCELENMESİ

SÜREKLİ SAKLI MARKOV MODELLERİ İLE METİNDEN BAĞIMSIZ KONUŞMACI TANIMA PARAMETRELERİNİN İNCELENMESİ Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 12, Sayı 1, 2007 SÜREKLİ SAKLI MARKOV MODELLERİ İLE METİNDEN BAĞIMSIZ KONUŞMACI TANIMA PARAMETRELERİNİN İNCELENMESİ Cemal HANİLÇİ Figen

Detaylı

GÖRSEL YAZILIM GELİŞTİRME ORTAMI İLE BERABER BİR YAPAY SİNİR AĞI KÜTÜPHANESİ TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİMİ

GÖRSEL YAZILIM GELİŞTİRME ORTAMI İLE BERABER BİR YAPAY SİNİR AĞI KÜTÜPHANESİ TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİMİ EGE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ (YÜKSEK LİSANS TEZİ) GÖRSEL YAZILIM GELİŞTİRME ORTAMI İLE BERABER BİR YAPAY SİNİR AĞI KÜTÜPHANESİ TASARIMI VE GERÇEKLEŞTİRİMİ Ahmet Cumhur KINACI Bilgisayar Mühendisliği

Detaylı

MOCKUS HİDROGRAFI İLE HAVZA & TAŞKIN MODELLENMESİNE BİR ÖRNEK: KIZILCAHAMAM(ANKARA)

MOCKUS HİDROGRAFI İLE HAVZA & TAŞKIN MODELLENMESİNE BİR ÖRNEK: KIZILCAHAMAM(ANKARA) MOCKUS HİDROGRAFI İLE HAVZA & TAŞKIN MODELLENMESİNE BİR ÖRNEK: KIZILCAHAMAM(ANKARA) Tunç Emre TOPTAŞ Teknik Hizmetler ve Eğitim Müdürü, Netcad Yazılım A.Ş. Bilkent, Ankara, Öğretim Görevlisi, Gazi Üniversitesi,

Detaylı

YAPAY SİNİR AĞI KULLANARAK DEPREM EĞİLİMİNİN KESTİRİMİ. Umut FIRAT

YAPAY SİNİR AĞI KULLANARAK DEPREM EĞİLİMİNİN KESTİRİMİ. Umut FIRAT YAPAY SİNİR AĞI KULLANARAK DEPREM EĞİLİMİNİN KESTİRİMİ Umut FIRAT ufirat@yahoo.com Öz: Depremler yeryüzünde en çok yıkıma neden olan doğal afetlerdir. Bu durum, depremlerin önceden tahmin edilmesi fikrini

Detaylı

JEODEZİK AĞLARIN OPTİMİZASYONU

JEODEZİK AĞLARIN OPTİMİZASYONU JEODEZİK AĞLARIN OPTİMİZASYONU Jeodezik Ağların Tasarımı 10.HAFTA Dr.Emine Tanır Kayıkçı,2017 OPTİMİZASYON Herhangi bir yatırımın gerçekleştirilmesi sırasında elde bulunan, araç, hammadde, para, işgücü

Detaylı

Tanımlayıcı İstatistikler. Yrd. Doç. Dr. Emre ATILGAN

Tanımlayıcı İstatistikler. Yrd. Doç. Dr. Emre ATILGAN Tanımlayıcı İstatistikler Yrd. Doç. Dr. Emre ATILGAN 1 Tanımlayıcı İstatistikler Yer Gösteren Ölçüler Yaygınlık Ölçüleri Merkezi Eğilim Ölçüleri Konum Ölçüleri 2 3 Aritmetik Ortalama Aritmetik ortalama,

Detaylı

GENETİK ALGORİTMALAR. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ

GENETİK ALGORİTMALAR. Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ GENETİK ALGORİTMALAR Araş. Gör. Nesibe YALÇIN BİLECİK ÜNİVERSİTESİ GENETİK ALGORİTMALAR Genetik algoritmalar, Darwin in doğal seçim ve evrim teorisi ilkelerine dayanan bir arama ve optimizasyon yöntemidir.

Detaylı

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EEM HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ NİĞDE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ EEM3006 - HABERLEŞME TEORİSİ Dersin Öğretim Elemanı: Yrd. Doç. Dr. Yasin KABALCI Ders Görüşme

Detaylı

KAPASİTE KAVRAMI ve KAPASİTE ÇEŞİTLERİ

KAPASİTE KAVRAMI ve KAPASİTE ÇEŞİTLERİ KAPASİTE KAVRAMI ve KAPASİTE ÇEŞİTLERİ Bir işletme için kapasite değerlemesinin önemi büyüktür. Daha başlangıçta kurulacak işletmenin üretim kapasitesinin çok iyi hesaplanması gerekir ve elde edilen verilere

Detaylı

VERİ MADENCİLİĞİ (Veri Önişleme-1) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN

VERİ MADENCİLİĞİ (Veri Önişleme-1) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN VERİ MADENCİLİĞİ (Veri Önişleme-1) Yrd.Doç.Dr. Kadriye ERGÜN kergun@balikesir.edu.tr Genel İçerik Veri Madenciliğine Giriş Veri Madenciliğinin Adımları Veri Madenciliği Yöntemleri Sınıflandırma Kümeleme

Detaylı

Mühendislik Mekaniği Statik. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş

Mühendislik Mekaniği Statik. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş Mühendislik Mekaniği Statik Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş Bölüm 10 Eylemsizlik Momentleri Kaynak: Mühendislik Mekaniği: Statik, R. C.Hibbeler, S. C. Fan, Çevirenler: A. Soyuçok, Ö. Soyuçok. 10. Eylemsizlik Momentleri

Detaylı

Kontrol Sistemlerinin Analizi

Kontrol Sistemlerinin Analizi Sistemlerin analizi Kontrol Sistemlerinin Analizi Otomatik kontrol mühendisinin görevi sisteme uygun kontrolör tasarlamaktır. Bunun için öncelikle sistemin analiz edilmesi gerekir. Bunun için test sinyalleri

Detaylı

BİRİNCİ BASIMA ÖN SÖZ

BİRİNCİ BASIMA ÖN SÖZ BİRİNCİ BASIMA ÖN SÖZ Varlıkların kendilerinde cereyan eden olayları ve varlıklar arasındaki ilişkileri inceleyerek anlamak ve bunları bilgi formuna dökmek kimya, biyoloji, fizik ve astronomi gibi temel

Detaylı

Yapay Sinir Ağları İçin Net Platformunda Görsel Bir Eğitim Yazılımının Geliştirilmesi

Yapay Sinir Ağları İçin Net Platformunda Görsel Bir Eğitim Yazılımının Geliştirilmesi BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ DERGİSİ, CİLT: 5, SAYI: 1, OCAK 2012 19 Yapay Sinir Ağları İçin Net Platformunda Görsel Bir Eğitim Yazılımının Geliştirilmesi Kerim Kürşat ÇEVİK 1, Emre DANDIL 2 1 Bor Meslek Yüksekokulu,

Detaylı

EHM381 ANALOG HABERLEŞME DÖNEM PROJESİ

EHM381 ANALOG HABERLEŞME DÖNEM PROJESİ T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ Elektronik ve Haberleşme Mühendisliği Bölümü EHM381 ANALOG HABERLEŞME DÖNEM PROJESİ MATLAB YARDIMIYLA ANALOG MODÜLASYONLU SİNYALLERİN ÜRETİLMESİ

Detaylı

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI

MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI MAKİNE ELEMANLARI DERS SLAYTLARI TOLERANSLAR P r o f. D r. İ r f a n K A Y M A Z P r o f. D r. A k g ü n A L S A R A N A r ş. G ör. İ l y a s H A C I S A L I H O Ğ LU Tolerans Gereksinimi? Tasarım ve üretim

Detaylı