xiii çindekiler çindekiler 1. ÜN TE

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "xiii çindekiler çindekiler 1. ÜN TE"

Transkript

1 çindekiler iii çindekiler Sunufl... xiii Toksikoloji... 1 TOKS KOLOJ YE G R fi... 3 Toksikolojinin Tarihçesi... 3 Toksikoloji le liflkili Bilim Dallar... 4 Toksikolojinin Alt Gruplar... 4 Çevre Toksikoloji (Ekotoksikoloji)... 4 Besin Toksikolojisi... 5 Endüstriyel Toksikoloji... 5 Klinik Toksikoloji... 5 Forensik Toksikoloji... 5 Biyokimyasal Toksikoloji... 5 Analitik Toksikoloji... 5 Toksisite Oluflumunu Etkileyen Faktörler... 5 Temas Yolu... 5 Akut Toksisite... 6 Subakut Toksisite... 6 Subkronik Toksisite... 6 Kronik Toksisite... 6 Doz... 6 LD50 (Letal Doz 50)... 7 LC50 (Letal Konsantrasyon 50)... 7 TOKS K ETK MEKAN ZMALARI... 7 Reversibl ve Irreversibl Toksik Etkiler... 7 Ksenobiyotiklerin Hücredeki Moleküler Hedefleri... 8 Toksik Etki Mekanizmalar... 8 Reseptörler le Etkileflme... 8 Membran Fonksiyonunu Etkileme... 8 Hücresel Enerji Üretiminin Engellenmesi... 9 Biyomoleküllere Kovalent Ba lanma... 9 Kalsiyum Homeostaz n n Bozulmas... 9 TOKS KOK NET K Absorbsiyon Toksik Maddelerin Absorbsiyonunu Etkileyen Faktörler Toksik Maddenin Verilifl (Maruz Kalma) Yolu Toksik Maddenin Dozu Toksik Maddenin Absorbsiyonunu Etkileyen Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri Membrandan Geçifl fiekilleri Basit Difüzyon Aktif Transport Biyomekanik Geçifl Toksik Maddelerin Organizmadaki Absorbsiyon Yollar Gastrointestinal Yolla Absorbsiyon Akci erlerden Emilim Deriden Emilim ÜN TE

2 iv çindekiler Da l m Kandaki Da l m Dokulardaki Da l m Biyotransformasyon (Metabolizma) Faz I Reaksiyonlar Oksidasyon Reaksiyonlar Redüksiyon Reaksiyonlar Hidroliz Reaksiyonlar (Kopma Reaksiyonlar ) Faz II Reaksiyonlar Ksenobiyotik Biyotransformasyonunda Genetik Faktörlerin Etkisi At l m ( trah) Böbreklerden trah (Renal trah) Glomerüler Filtrasyon Tubuler Salg lanma (Sekresyon) Tubuler Reabsorbsiyon Safra Yoluyla trah Akci erlerden trah Di er At l m Yollar Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar Okuma Parças Yararlan lan Kaynaklar S ra Sizde Yan t Anahtar ÜN TE laç Etkileflmelerine Ba l Toksisite G R fi LAÇLARIN ETK LEfiMELER NE NEDEN OLAN FAKTÖRLER LAÇ ETK LEfi M MEKAN ZMALARI FARMAKOD NAM K ETK LEfiMELER FARMAKOK NET K ETK LEfiMELER Absorpsiyonun De iflimine Ba l Etkileflmeler Da l m Oran n n De iflmesi Biyotransformasyonun De iflmesi Eliminasyonun Etkilenmesi S TOKROM P450 ARACILIKLI TOKS K LAÇ ETK LEfiMELER Varfarin Teofilin Siklosporin Statinler Kalsiyum Kanal Blokerleri Sedatif Hipnotikler ve Anksiyolitik Ajanlar Antidepresanlar β-blokerler Anestezikler Antiepileptikler Karbamazepin Fenitoin Valproik Asit... 30

3 çindekiler v Antineoplastik Ajanlar S TOKROM P450 ARACILIKLI OLMAYAN TOKS K LAÇ ETK LEfiMELER Antidepresan Serotonerjik laçlar ve Sempatomimetikler PDE-5 nhibitörleri ve Organik Nitratl Bileflikler Digoxin Arilamin Sulfonamidler ve Hidrazin Türevi laçlar Merkaptopurin ve Azatiyopirin ALKOL - LAÇ ETK LEfiMELER Alkol - laç Etkileflmelerinin Mekanizmalar Baz Spesifik Alkol - laç Etkileflmeleri Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Genetik Toksikoloji G R fi MUTAJENEZ S Mutasyon Tipleri ve Oluflum Mekanizmalar Nokta Mutasyonlar (Gen Mutasyonlar ) Kromozomal Aberasyonlar Genom Mutasyonlar DNA Onar m KARS NOJENEZ S Kanser Gelifliminde Rol Oynayan Risk Faktörleri Genetik Faktörler Yafl Çevresel Faktörler Co rafi Faktörler Beslenme laçlar ve Medikal Tedaviler nfeksiyonlar nflamatuvar Hastal klar Karsinojenezisin Geliflim Evreleri Bafllang ç Evresi (Initiation) Geliflme Evresi (Promotion) lerleme Evresi (Progression) Karsinojenik Maddelerin S n fland r lmas Genotoksik Karsinojenler Epigenetik Karsinojenler Kanserin Önlenmesi TERATOJENEZ S Teratolojide Genel Prensipler Duyarl Dönemler (Kritik Periyod) Genetik Faktörler Doza Ba ml l k Teratojenik Etki Mekanizmalar Teratojenik Etkiler ÜN TE

4 vi çindekiler Fonksiyonel ve Postnatal Bozukluklar Fertilite Bozukluklar Yap sal Defektler (Malformasyonlar) Geliflim Gerili i ntrauterin Ölüm Di er Etkiler Transplasental Karsinojenezis Gebelik Döneminde laç Kullan m Gebelikte Keyif Verici Maddelerin Kullan m Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças S ra Sizde Yan t Anahtar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar ÜN TE Sistemik Toksikoloji G R fi KARAC ERDE OLUfiAN TOKS K ETK LER Karaci erin Yap ve Fonksiyonlar Karaci er Toksisitesinin Mekanizmalar Karaci er Toksisitesinin Tan s Toksisiteye Ba l Olarak Karaci erde Geliflen Bozukluklar BÖBREK TOKS S TES Böbreklerin Yap ve Fonksiyonlar Böbrek Toksisitesinin Mekanizmalar Böbrek Toksisitesinin Tan s Toksisiteye Ba l Olarak Böbreklerde Geliflen Bozukluklar SOLUNUM S STEM TOKS S TES Solunum Sisteminin Yap s ve Fonksiyonlar Solunum Sistemi Toksisitesinin Mekanizmalar Solunum Sistemi Toksisitesinin Tan s Toksik Maddelere Karfl Solunum Sisteminde Oluflan Genel Reaksiyonlar Solunum Sisteminin Farkl Bölgelerinde Geliflen Toksik Etkiler S N R S STEM TOKS S TES Sinir Sisteminin Yap s ve Fonksiyonlar Nörotoksik Etki Mekanizmalar Nörotoksisitenin Tan s Nörotoksisite Geliflimi Durumunda Ortaya Ç kan Bozukluklar KALP - DAMAR S STEM TOKS S TES KalbinYap s ve Fonksiyonlar Kardiyotoksisite Geliflim Mekanizmalar Kardiyotoksisitenin Tan s Toksisiteye Ba l Olarak Kalpte Meydana Gelen Bozukluklar Damarlar n Yap ve Fonksiyonlar Damar Sisteminde Meydana Gelen Toksik Etkiler ENDOKR N S STEM TOKS S TES Hormon Salg lanmas n n Denetimi Tiroid Bezi Toksisitesi Tiroid Toksisitesi Geliflim Mekanizmalar... 75

5 çindekiler vii Tiroid Toksisitesinin Tan s Tiroid Toksisitesine Ba l Olarak Ortaya Ç kan Bozukluklar Adrenal Bez Toksisitesi Adrenal Bez Toksisitesi Geliflim Mekanizmalar Adrenal Korteks Toksisitesine Ba l Olarak Geliflen Bozukluklar Pankreas Toksisitesi Pankreas Toksisitesi Geliflim Mekanizmalar Pankreas Toksisitesi Geliflimi Durumunda Ortaya Ç kan Bozukluklar Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Zehirlenmeler ve Tedavi Prensipleri...82 ZEH RLENMELER Girifl AKUT ZEH RLENMELERDE TANI Otopsi Tan s Klinik Tan Yaflam Belirtilerinin De erlendirilmesi NÖROLOJ K BULGULAR DERMATOLOJ K BULGULAR GASTRO NTEST NAL BEL RT LER Laboratuar Tan s ZEH RLENMELER N TEDAV S lk Yard m Hastan n Tafl nmas Suni Solunum ve Kalp Masaj leri Tedavi Absorbsiyonun Engellenmesi Antidot ve fielatörlerle Tedavi Absorbe Olan Toksik Maddenin Eliminasyonunun H zland r lmas Semptomatik ve Destekleyici Tedavi ANAFLAKT K fiok Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Madde Ba ml l ve Doping MADDE BA IMLILI I BA IMLILI IN NEDENLER lac n Pekifltiri Yapmas Pozitif Pekifltiri Negatif Pekifltiri Bireysel Psikolojik Nedenler (Predispozisyon) Kiflilik Yap s Genetik Polimorfizm ÜN TE 6. ÜN TE

6 viii çindekiler Al flkanl klar Toplumsal Nedenler PS fi K BA IMLILIK F Z KSEL BA IMLILIK Fiziksel Ba ml l k Derecesini Etkileyen Faktörler Yoksunluk Sendromu (Kesilme Sendromu) TOLERANS Çapraz Tolerans Çapraz Ba ml l k BA IMLILIK T PLER Morfin Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Alkol Tipi Ba ml l k (Alkolizm) Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Barbitürat Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Tütün Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Amfetamin Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Kokain Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Esrar Tipi Ba ml l k Ba ml l n Bafll ca Özellikleri Halusinojen Tipi Ba ml l k Khat Tipi Ba ml l k Uçucu Solvent Tipi Ba ml l k DOP NG VE DOP NG AMACIYLA KULLANILAN MADDELER DOP NG KULLANIMININ NEDENLER YARIfiMA VE YARIfiMA DIfiINDA KULLANIMI YASAK OLAN MADDELER Anabolik Steroidler Hormon ve Benzerleri Beta-2 Agonistler Antiöstrojenik Aktivite Gösteren Maddeler Diüretik ve Di er Siliciler KULLANIMI YASAKLI OLAN YÖNTEMLER Oksijen Transferini Artt ranlar Kimyasal ve Fiziksel Uygulamalar Gen Dopingi YARIfiMADA KULLANIMI YASAK OLAN MADDELER Stimülanlar Narkotik Analjezikler Kannabinoidler Glukokortikoidler Alkol Beta- Adrenerjik Blokörler Özet Kendimizi S nayal m

7 çindekiler ix Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Okuma Parças Yararlan lan Kaynaklar Besin Güvenli ine Girifl ve Besin Ö eleri BES N GÜVENL NE G R fi BES N KONTROLLER N N AMACI: BES NLERE UYGULANAN KAL TE KONTROL YÖNTEMLER : BES N Ö ELER : ANORGAN K TUZLAR VE ELEMENTLER: Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Besin Katk Maddeleri ve Besin Kirleticileri BES NLERDEK K MYASAL MADDELER BES N KATKI MADDELER Uluslararas Numaraland rma Sistemi ve E Kodu BES NLERE KATILACAK BES N KATKI MADDELER N N BEL RLENMES BES N KATKI MADDELER N N NSAN SA LI I ÜZER NDE ETK LER Besin Katk Maddelerinin Türkiye deki Kullan m BES N K RLET C LER Önemli G da Kirleticisi Maddeler a-polihidroksi Aromatik Hidrokarbonlar (PAH) b- Poliklorlu Dibenzo-p-Dioksinler ve Poliklorlu Dibenzofuranlar (PCDD/F) c-a r Metaller d-su Dezenfeksiyon Yan Ürünleri d- Radyoaktivite Kal nt lar Özet Kendimizi S nayal m S ra Sizde Yan t Anahtar Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Besin Güvenli inde Sertifikasyon BES N DENET MLER NE GENEL B R BAKIfi BES N DENET MLER N N TAR HSEL GEL fi M BES N GÜVENL NDE SERT F KASYON Sertifikasyon un Önemi ULUSLAR ARASI BES N GÜVENL VE KAL TES LE LG L STANDARTLAR Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar ÜN TE 8. ÜN TE 9. ÜN TE

8 x çindekiler S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ÜN TE 11. ÜN TE Besin Sanitasyonu ve Hijyeni BES N GÜVENL BES N SAN TASYONU BES N K RL L NE YOL AÇAN VE BES N GÜVENL N BOZAN ETMENLER BAKTER LER VE ÖZELL KLER BAKTER LER N BULAfiMA KAYNAKLARI POTANS YEL TEHL KEL BES NLER POTANS YEL TEHL KEL OLMAYAN BES NLER Bakterilerin Bulaflma Yollar Nelerdir? BES N GÜVENL N SA LAMA YOLLARI K fi SEL H JYEN Kiflisel Hijyeni Sa lamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Hijyenik Yönden Uygun El Y kama Aflamalar BES N H JYEN Sat n Alma Besinlerin Depolanmas Genel Depolama lkeleri Haz rlama ve Piflirme Besinleri Haz rlarken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Besinleri Piflirirken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar So utma ve Yeniden Is tma Besinleri So uturken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Servis Servis Sonras Bulafl klar n Y kanmas Çöplerin Kald r lmas Uygun Bir Çöp Bidonu Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Çevre Sa l na Girifl ÇEVRE TANIMI ÇEVREN N CANLILAR ÜZER NE ETK S ÇEVRE B L NC Çevre Bilinci ve Günlük Yaflant m zdaki Uygulamalar ÇEVRE K RL L Çevre Kirlili i Nedenleri ÇEVRE K RL L N N YOL AÇTI I OLUMSUZLUKLAR Hava Kirlili inin Nedenleri Gürültü Kirlili i Su Kirlili i Yeralt Suyu Kirlili i Su Kirlili inin Nedenleri

9 çindekiler xi Toprak, Hava ve Su Kirlili ine Karfl Al nabilecek Önlemler Kimyasal Kirleticiler ATIKLARIN GER DÖNÜfiÜMÜ GER DÖNÜfiÜMÜN YARARLARI Geri Dönüflebilen Maddeler Geri Dönüflüm Sembolleri ve Kodlar GER DÖNÜfiÜM YÖNTEMLER Baz Çevre Koruma Önlemleri Özet Kendimizi S nayal m S ra Sizde Yan t Anahtar Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar Yararlan lacak ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Çevre Sa l ve Ekoloji G R fi EKOLOJ N N TANIMI VE EKOLOJ K KAVRAMLAR Ekoloji Bilim Dal n n Tan m Ekolojik Kavramlar Çevre Habitat ve Biyotop Ekolojik Nifl Popülasyon Komünite Ekolojik Valans Biyolojik Çeflitlilik ve Önemi Sürdürülebilirlik Minimum Yasas EKOS STEM Ekolojik liflkiler Ekosistemlerin Fonksiyonlar Enerji Ak fl Madde Döngüsü Popülasyon Denetimi EKOLOJ K FAKTÖRLER Abiyotik Faktörler klimsel Abiyotik Faktörler klimsel Olmayan Abiyotik Faktörler Biyotik Faktörler KENTSEL EKOLOJ Kent Kavram Kentsel Ekoloji ve Sürdürülebilirlik Kent ve Do al Yaflam Kentlerde Ekolojik Alanlar n Gereklili i Kentlerde Yeflil Alanlar n Etkileri Ekolojik Etkileri Genel Sa l k Durumu ve Ruh Sa l Üzerine Etkileri Ekonomik Etkileri Kentleflme Etkileri ÜN TE

10 xii çindekiler Kent- Do al Yaflam Birlikteli ine Yönelik Çabalar Ekolojik Tasar m Yaklafl mlar Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Sözlük

11 Sunufl xiii Sunufl Anadolu Üniversitesi Uzaktan E itim Sistemi içinde yer alan Eczane Hizmetleri Program için haz rlanan bu kitapta; toksikoloji, çevre sa l ve besin güvenli i alanlar n n mesle inizle ilgili konular nda temel bilgilerin verilmesi amaçlanm flt r. Her kimyasal n doza ba ml olarak toksik etki gösterebilmesi gerçe i, toksikolojinin u rafl konusunu ilaç, kozmetik, pestisit, besin katk maddeleri, ev temizlik malzemesi ve endüstriyel kimyasallar olarak çok genifl bir alana yaymaktad r. Bir yandan kimyasallar n yaratt tehlikeler, di er taraftan modern yaflam n sürdürülmesinde bunlar n artan miktarlarda kullan lma gereklili i kimyasallar n üretim öncesi ve sonras zarars zl k limitlerini belirleyen bir bilim dal olarak toksikolojinin önemini artt rm flt r. Yaflam n sürdürülebilmesi ve sa l n korunmas yeterli ve dengeli beslenme ile mümkündür. Bu nedenle güvenli besin tüketimi bir zorunluluktur. Yaflam m - z n temel maddesi olan besinler, üretimden tüketime kadar geçen aflamalarda hijyenik koflullar n yeterince sa lanamamas veya katk maddeleri nedeniyle zararl hale gelebilmekte ve sa l m z için gizli bir tehlike oluflturabilmektedir. Bir tüketici olarak besin güvenli ini sa lamada bize de baz görevler düflmektedir. Her fleyden önce besin güvenli i konusunda tüketici bilincine sahip olmam z gerekmektedir. Günümüzde dünya üzerinde yaflayan türlerin birbirleriyle ve çevreleriyle karmafl k flekilde olan iliflkileri ekolojik yaklafl mlarla yorumlanabilmektedir. Ekosistemin parças olarak hayat n devam ettiren insanlar n sa l kl ve mutlu yaflayabilmesi için, do ada bulunan canl ve cans z varl klar aras nda var olan dengenin korunmas gerekmektedir. Önceki yüzy llarda çevre problemleri yoktu veya bu kadar gelece i ya da günümüzdeki gibi insan ve canl sa l n tehdit eder boyutlara ulaflmam flt. Günümüzde teknoloji ve sanayinin geliflmesi ile çevre sorunlar artm flt r. Ayr ca insanlar n bu konuda bilinçsiz olmalar ndan kaynaklanan birçok çevre problemi yaflanmaktad r. Kitab n ilgili ö renciler, meslek sahipleri ve konuya ilgi duyanlar için yararl olaca inanc yla eme i geçen tüm yazarlara içten teflekkürlerimi sunar, tüm toplumumuzun güvenli yar nlara ulaflmas n dilerim. Editör Doç.Dr. Bülent ERGUN

12 1TOKS KOLOJ, BES N GÜVENL VE ÇEVRE SA LI I Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Toksikolojinin görevlerini ve u rafl alanlar n aç klayabilecek Toksisiteyi etkileyen faktörleri özetleyebilecek Toksik etki mekanizmalar n aç klay p bu mekanizmalara örnekler verebilecek Toksikokinetik parametreleri yorumlayabilecek Ksenobiyotiklerin toksikokinetik profilinin toksisite geliflimindeki önemini de erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Toksikoloji Toksisite Reversibl toksik etkiler rreversibl toksik etkiler Absorbsiyon Da l m Biyotransformasyon trah. çerik Haritas Toksikoloji,Besin Güvenli i Ve Çevre Sa l Toksikoloji TOKS KOLOJ TOKS S TE TOKS K ETK MEKAN ZMALARI TOKS KOK NET K

13 Toksikoloji TOKS KOLOJ YE G R fi Toksikoloji kelime anlam olarak zehir bilimini ifade eder ve maddelerin canl organizmalar üzerine istenmeyen, zararl ve olumsuz etkilerini inceleyen bir bilim dal olarak tan mlan r. Her y l endüstriyel, ilaç, kozmetik ve g da katk maddesi olarak üretilen pek çok kimyasal madde bir yandan yaflam m z için avantaj sa larken bir yandan da daha çok kimyasal maddeye maruz kalmam za neden olmaktad r. Bu maddeler az veya çok oranda toksik etki meydana getirebilirler ve sa l m z için tehlikeli sonuçlar oluflturabilirler. Bu kimyasal maddelerin etkilerini bilmek ve onlara toksik düzeyde temas önlemek toksik etki oluflum riskini azaltmaktad r. Bu anlamda zararl etkenlerden korunmak, olas riskleri belirlemek ve bilgilendirmek ve zehirlenmelerde yeni tedavi yaklafl mlar gelifltirmek toksikolojinin u rafl alanlar aras nda say labilir. Kimyasal maddeler (g dalar dahil) ve radyasyon formunda fiziksel ajanlar gibi bütün yabanc maddeler yani ksenobiyotikler toksikolojinin ilgi alan na girer. Ksenobiyotik, organizman n normal metabolizmas için gerekli olmayan çeflitli yollarla d flar dan al nan ilaçlar dahil tüm yabanc maddeleri tan mlar. Hormonlar, baz aminoasitler gibi canl organizmalar için endojen olan veya vücut için gerekli vitaminler, mineraller gibi ekzojen kaynakl maddeler de yüksek dozlarda toksik etki gösterirler ve bu nedenle toksikolojinin araflt rma alan na girerler. Ksenobiyotiklerin biyolojik sistemlerde oluflturduklar olumsuz, istenmeyen etkileri toksik etki olarak tan mlan r. Toksisite ise ksenobiyotiklerin toksik etki oluflturmas d r. Aminoasit: Proteinleri oluflturan temel yap tafl. Hormon: ç salg bezleri taraf ndan salg lan p kana verilerek vücudun baflka bölgesindeki hücre ya da hücre gruplar n faaliyete geçiren ve genellikle protein yap s tafl yan madde. Endojen: Bir organizmada üretilen veya ondan kaynaklanan. Ekzojen: Organizmada üretilmeyen d fl kaynakl. Toksikolojinin görevleri nelerdir say n z. SIRA S ZDE Toksikolojinin Tarihçesi DÜfiÜNEL M Toksikoloji, günümüzde çok yeni ve geliflen bir bilim dal olmas na ra men, M.Ö. ki y llara ait kaynaklarda bile zehirler ile ilgili bilgilere rastlanmaktad r. M.Ö lü y llara ait Ebers papirüslerinde akonitin, opium metaller (kurflun, SORU bak r, antimon) dahil pek çok zehir ile ilgili bilgi bulunmaktad r. Eski ça lardan beri zehirleyerek öldürmek insanlar taraf ndan bilinen ve kullan lan bir yöntemdi. Roma imparatoru Nero nun (37-68) üvey babas n n zehirli bir D KKAT mantar olan Amanita phalloides ile ve üvey kardeflinin siyojenik glikozitler ile ze- SIRA S ZDE 1 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT SIRA S ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

14 4 Toksikoloji, Besin Güvenli i ve Çevre Sa l Paracelsus: ( ) sviçreli doktor ve kimyager. 16. yüzy l n önemli bilim adamlar ndan ve modern t bb n kurucular ndan biri oldu u kabul edilir. Bundan baflka modern farmakolojinin de babas olarak nitelendirilebilir. hirlenerek öldürüldü ü bilinmektedir. Kleopatra (M.Ö ) kobra y lan n n zehiriyle intihar girifliminde bulunmufl ve ölmüfltür. Rönesans n geç dönemlerinde Paracelsus, toksikolojinin bilimsel temellerini, toksisitenin göreceli bir kavram oldu unu ve doza ba l oldu unu ifade eden bir bilim adam olarak karfl m za ç kmaktad r. Doz-cevap kavram n, toksik etki-kimyasal yap iliflkilerinden, çevresel faktörlerden ve mesleki toksikolojiden söz eden ilk kiflidir. Paracelsus un günümüzde de geçerlili ini her geçen gün artt ran Bütün maddeler zehirdir, hiçbir madde yoktur ki zehir olmas n; lac zehirden ay ran do ru dozudur sözü toksikoloji literatürünün temelini oluflturmaktad r. Toksikolojinin farkl bir bilim dal olarak geliflmesinin temelleri 18. ve 19. yüzy llarda at lm flt r. Zehirlerin belirlenmesi, ilaç ve di er kimyasal maddelerin toksik etkilerinin araflt r lmas için hayvan çal flmalar yap lm flt r. Bonaventure Orfila ( ), modern toksikolojinin babas olarak kabul edilir. Do al ajanlar n toksisitesi konusunda ilk ana kitab yazm flt r (1815). Toksikolojiyi farmakoloji ve klinik t ptan ay rarak ba ms z bir disiplin olarak ele alan ilk kiflidir. Deneysel toksikolojiye önemli katk sa layan Magendi ( ) ve ö rencisi Claud Bernard ( ) emetin, striknin ve siyanürün etki mekanizmalar n araflt rm fllar ve bu maddelerin toksikokinetik özelliklerini bulmufllard r. Ayn zamanda Claud Bernard karbonmonoksitin etki mekanizmas n aç klam flt r. Modern toksikoloji 20. yüzy lda h zla geliflmeye bafllam flt r. I. Dünya savafl nda fosgen ve mustard n savafl gaz olarak kullan lmas n takiben, II. Dünya savafl y llar nda pestisitlerin, ilaçlar n, sentetik fiberlerin ve endüstriyel kimyasallar n üretiminin artmas yla, 1960 y l nda talidomit facias yla ilaçlarda toksikolojik araflt rman n öneminin bir kez daha gözler önüne serilmesiyle toksikoloji popüler hale gelmifltir. Dünyan n birçok ülkesinde son y llarda toksikoloji dernekleri ve toksikoloji dergi ve kitaplar n n say s her geçen gün artmaktad r. Bu geliflmeler ile yaflam ve sa l tehdit eden kimyasal maddeler ile mücadelede her geçen gün daha fazla yol al nmaktad r. Toksikoloji le liflkili Bilim Dallar Toksikoloji, toksik maddelerin mekanizmalar n n ve etkilerinin araflt r lmas nda tüm temel t p, biyoloji ve kimya bilimleri ile birlikte çal flmaktad r ve multidisipliner bir alan olarak geliflimini sürdürmektedir. Farmakoloji, patoloji, fizyoloji, biyokimya, analitik kimya, halk sa l ve mikrobiyoloji toksikoloji ile ortak çal flma içerisinde olan bilim dallar olarak say labilir. Toksikolojinin Alt Gruplar Toksikoloji geliflme sürecinde olan bir bilim dal oldu u için alt dallar say ca ve kapsam olarak de iflim göstermektedir y l nda Loomis toksikolojiyi çevre toksikolojisi, ekonomik toksikoloji ve forensik toksikoloji olarak 3 gruba ay rm flt r y l nda ise bu s n flama Hodgson taraf ndan çevre toksikolojisi, besin toksikolojisi, endüstriyel toksikoloji, klinik toksikoloji ve forensik toksikoloji olarak yeniden düzenlenmifltir. Günümüzde bu say y artt rmak mümkündür. Çevre Toksikoloji (Ekotoksikoloji) Çevre toksikolojisi, çevrede bulunan kimyasal maddelerin yay l mlar n ve canl lar ve ekosistem üzerindeki zararl etkileri ile bu zararl etkilerin önlenmesi konusunda çal flmalar yapan toksikolojinin alt dal d r.

15 1. Ünite - Toksikoloji 5 Besin Toksikolojisi Besinlerde bulunabilecek toksik maddelerin (siyanojenetik glikozitler, aflatoksinler, pestisit kal nt lar ) biyolojik sistemlerdeki etkilerini araflt r r. Endüstriyel Toksikoloji flyerlerinde çal flan kiflileri maruz kald klar kimyasal maddelerin zararl etkilerinden korumak için faaliyet gösteren toksikoloji dal d r. Çal flma ortam ndaki kimyasal maddelerin müsaade edilebilir düzeylerini belirler ve bunun takibini yapar. Klinik Toksikoloji Zehirlenmelerde, zehirlenme etkeninin tan mlanmas ve ölçümü, zehirlenen kiflinin tan ve tedavisinin düzenlenmesi ile ilgilenen toksikoloji dal d r. Forensik Toksikoloji Kimyasal maddelerin zararl etkilerinin t bbi ve yasal yönleri ile ilgilenir. Yasal amaçlarla toksikolojinin kullan m d r. Adli Toksikoloji olarak da adland r l r. Günümüzde ba ml l k yapan maddeler de dahil olmak üzere adli t bb n konusuna giren zehirlenme olaylar nda analitik toksikoloji yöntemleri kullan larak vücut s v ve dokular nda yap lan analizler ile adalete fl k tutulmaktad r. Biyokimyasal Toksikoloji Ksenobiyotiklerin toksikokinetik özelliklerini ve hücresel etkilerini (DNA, enzim gibi) belirlemek için in vitro ve in vivo araflt rmalar yapan toksikolojinin alt dal d r. Analitik Toksikoloji Ksenobiyotiklerin kalitatif ve kantitatif tayinleri için analitik kimya yöntemlerini uygulayarak vücut s v ve dokular nda analizini konu alan bilim dal d r. Aletli analiz yöntemlerindeki h zl geliflme çok küçük miktarlar n bile analizine imkan sa lamaktad r. Analitik toksikoloji yöntemleri toksikolojinin tüm alanlar nda kullan - lan yard mc yöntemlerdir. Toksisite Oluflumunu Etkileyen Faktörler Canl organizmalara zarar veren mineral, bitkisel, hayvansal ya da sentetik maddeler toksik madde ve bu maddelerle organizman n geçici ya da sürekli olarak bozulmas toksisite (zehirlenme, intoksikasyon) olarak tan mlanmaktad r. Tüm ksenobiyotikler uygun yol ve uygun dozda canl organizmaya verildi inde toksik etki oluflturma potansiyeline sahiptir. Toksisite oluflumunu etkileyen faktörler; 1. Temas Yolu 2. Temas Süresi ve s kl 3. Doz n vivo: Canl varl k içinde anlam na gelen deyim. Organizman n içinde gerçekleflen her türlü fizyolojik olay veya reaksiyon için kullan l r. n vitro: Organizma d fl nda yapay bir ortamda yap lan her çeflit deney ve araflt rmalar ifade etmek için kullan l r. Kalitatif: Bir bilefli i oluflturan bileflen ya da elementlerin her birinin yap s n n belirlenmesi. Kantitatif: Bir maddeyi oluflturan elementlerden her birinin do as n n ve miktar n n belirlenmesi. Temas Yolu Toksik maddelerin vücuda girifl yollar oral, inhalasyon, dermal ve paranteral yollard r. Toksik maddeler genel olarak en h zl etkiyi intravenöz yol ile vücuda al nd klar nda meydana getirirler. Di er girifl yollar için s ralama flu flekildedir; intravenöz > inhalasyon > intraperitonal > subkutan > intramuskuler > intradermal > oral > dermal.

16 6 Toksikoloji, Besin Güvenli i ve Çevre Sa l Temas Süresi ve S kl Toksik maddeler ile meydana gelen zehirlenmeler, toksik maddeye maruz kalma süresi ve s kl na ba l olarak; a. Akut toksisite b. Subakut toksisite c. Subkronik toksisite d. Kronik toksisite olarak 4 gruba ayr l r. Akut Toksisite Akut toksisite, ksenobiyoti in toksik dozuna bir kere veya 24 saatten az bir süre içinde birçok kere maruz kalma sonucu meydana gelir. Akut maruz kalma sonucu maddeye ait akut toksisite belirtileri k sa bir süre içerisinde ortaya ç kar. Radyasyona akut maruz kalma sonucu karsinojenik etkinin maruziyetten y llar sonra ortaya ç kmas gibi istisnai durumlarda vard r. Bu flekilde akut maruziyete ra men toksik etkinin daha sonra görülmesine gecikmifl akut toksiksisite denir. Benzolizm, benzene kronik maruziyet sonucu görülen meslek hastal. Silikozis, özellikle maden iflçilerinde silikaya (SiO 2 ) kronik maruziyet sonucu görülen meslek hastal. Plumbizm, kurflun veya kurflun tuzlar na kronik maruziyet sonucu görülen meslek hastal. Lösemi, akyuvarlar n normalin üzerinde ço almas ile kendini gösteren bir kanser türüdür. Subakut Toksisite 1 ay veya daha az süre içerisinde toksik etki oluflturabilecek miktarda ksenobiyoti in vücuda girmesi ile oluflan toksisiteye subakut toksisite denir. Pestisitlerin özellikle organik fosforlu inseksitisitlerin tar mda uygulanmas s ras nda bu tip zehirlenme olaylar na s k rastlan r. Subakut toksisite belirtileri akut toksisite belirtilerine çok benzerdir. Subkronik Toksisite Ksenobiyoti e temas süresi subakut ile kronik süre (1-3 ay) aras ndad r. Toksisite belirtileri kronik toksisiteye daha yak nd r. Kronik Toksisite Vücutta birikme özelli ine sahip olan ksenobiyotiklere 3 ay veya daha uzun süre maruz kalma sonucu ortaya ç kan zehirlenmelerdir. Genel olarak bir maddenin vücuttan at l m h z absorbsiyon h z na göre daha yavafl ise bu madde vücutta birikebilir bu duruma kümülasyon denir. Kronik toksisite endüstride kimyasal maddelere maruz kalan iflçiler için önemlidir. Kronik zehirlenme sonucu benzolizm, silikozis, plumbizm gibi birçok meslek hastal oluflmaktad r. Ayr ca hava, su, besin maddesi yoluyla çevre kirleticilerine maruz kalma sonucu görülen kronik zehirlenmelerde oldukça önemlidir. Kronik toksisitede bafllang çta bazen akut toksisite benzeri ancak daha hafif fliddette belirtiler ve uzun dönem sonunda maddeye ait kronik toksisite belirtileri görülmektedir. Toksik maddelerin akut toksisite belirtileri ile kronik toksisite belirtileri birbirinden farkl d r. Akut benzen zehirlenmesinde bafll ca toksik etki, santral sinir sisteminin depresyonu iken kronik benzen zehirlenmesinde ortaya ç kan bafll ca toksik etki lösemidir. Doz Toksisiteyi belirleyen temel faktördür. Bir maddenin ne kadar toksik oldu unu ifade etmek için yani toksisite derecesini ifade etmek için akut toksisite letalite birimi olan LD50 ifadesi kullan l r.

17 1. Ünite - Toksikoloji 7 LD50 (Letal Doz 50) LD50, solunum yolu d fl nda di er tüm yollarla vücuda girerek etki gösteren kat veya s v haldeki kimyasal maddelerin belirli koflullarda bir kez verildi inde bir gruptaki deney hayvanlar n n % 50 sini öldüren dozunu ifade eder ve bu de er mg/kg olarak belirtilir. Ksenobiyotik vücuda hangi yol ile giriyorsa o yoldan deney hayvanlar na uygulanmas daha stabil LD50 de eri elde edilmesine olanak sa lar. LD50 de eri maddelerin toksik etki oluflturma potansiyellerini karfl laflt rmay sa lar ve bu ifade ile bir maddenin hangi dozlarda zararl oldu unu anlamak mümkündür. LC50 (Letal Konsantrasyon 50) LD50 solunum yolu ile vücuda girerek etkisini gösteren maddelerin akut toksisite ölçüsünü tan mlar. Belli koflullarda solunum yolu ile vücuda verildi inde bir gruptaki deney hayvanlar n n % 50 sini öldüren konsantrasyondur ve birim olarak ppm veya mg/mm 3 olarak ifade edilir. TOKS K ETK MEKAN ZMALARI Toksik etkiler, toksik madde ve/veya onlar n metabolitleri ile organizman n belli yap lar aras nda biyokimyasal etkileflim sonucunda meydana gelir. Bu toksik cevaplar n ço u hücre ölümü ve kritik bir organ n hasar fleklinde oldu u gibi, hücre ölümüne neden olmayan fakat normal fizyolojik süreçlerdeki biyokimyasal ve fizyolojik dengenin bozulmas fleklinde de ortaya ç kabilir. Ksenobiyoti in toksik etkisinde tek bir spesifik süreç veya etki yerinden bahsetmek ço u kez zordur. Toksisite Derece S n f Hemen hemen toksik olmayan >15 gr/kg > 1L Az Toksik 5-15 gr/kg 500 ml- 1L Orta Toksik gr/kg ml Çok Toksik mg/kg 30 ml- 1çay kafl Son derece Toksik 5-50 mg/kg 1çay kafl -7 damla fiiddetli toksik < 5 mg/kg < 7 damla Reversibl ve Irreversibl Toksik Etkiler Toksik maddeler ile meydana gelen etkiler, e er organizma bu maddeye düflük konsantransyonda ve/veya k sa süre maruz kalm fl ise genelde reversibld r. rreversibl toksik etkiler ise maddeye daha uzun süre ve/veya daha yüksek konsantrasyonlarda maruziyet sonucu meydana gelir. Toksik maddelerin reversibl etkileri, maddeye maruziyet kesildikten sonra kaybolurken irreversibl etkiler maruziyet dursa bile devam eder ve hatta ilerler. Karsinomalar, mutasyonlar, nöron hasar ve karaci er sirozu gibi etkiler irreversibld r. Baz etkiler ise maddeye maruziyet kesildikten bir süre sonra yok olsa da irreversibl olarak de erlendirilir. Örne in irreversibl asetilkolin esteraz inhibisyonuna neden olan insektisidler bu enzimin aktivitesini enzim yeniden sentezleninceye kadar inhibe ederler.

18 8 Toksikoloji, Besin Güvenli i ve Çevre Sa l Reversibl, geriye dönebilir, eski haline gelebilir. rreversibl, geriye döndürülemez, de ifltirilemez. Nöron, sinir hücresi. Steatozis, hücre içinde ya toplanmas, ya l dejenerasyon. Oksidatif fosforilasyon, oksijenli solunumun son evresidir. Nekroz, bir veya daha fazla say da hücrenin ya da doku bölümü veya organ n irreversibl hasar ndan kaynaklanan patolojik ölüm. Apoptiz, programl hücre ölümüne ba l belirli bir moleküler ifllem serisinin sonunda meydana gelen organizman n yaflam döngüsü için gerekli tek bir hücre ölümü. Ligand, reseptöre ba lanan hücre d fl nda bir bileflik. Reversibl etkiler; oksidatif fosforilasyonda azalma, ATP sentezinde azalma, protein sentezinde azalma, iyon konsantrasyon de ifliklikleri ve su al m sonucu hücresel fliflme, steatozisdir. rreversibl etkiler; nekroz, apoptoz Ksenobiyotikler, hem nekrotik hem de apoptotik hücre ölümünü konsantrasyon, maruz kalma süresi, spesifik doku ve hücre tipine ba l olarak tetikleyebilir. Ksenobiyotiklerin Hücredeki Moleküler Hedefleri Ksenobiyotikler hücrede protein (reseptörler, enzimler, tafl y c lar ve yap sal proteinler), lipit ve nükleik asit moleküllerini hedef al r ve bu moleküller ile etkileflmeleri sonucu toksik etkiler meydana gelir. Toksik Etki Mekanizmalar 1. Reseptörler ile etkileflme 2. Membran fonksiyonunu etkileme 3. Hücresel enerji üretiminin engellenmesi 4. Biyomoleküllere kovalent ba lanma 5. Kalsiyum homeostaz n n bozulmas olarak s n fland r l r. Reseptörler le Etkileflme Reseptörler, plazma membran nda, sitoplazmada veya çekirdekte yerleflim gösteren fiziksel veya kimyasal sinyallerin hücreye aktar m na arac l k eden makromoleküllerdir. Reseptöre ba lanan ligand agonist veya antagonist olabilir. Agonist reseptörün fizyolojik fonksiyonunu indüklerken, antagonist ise reseptör fonksiyonunu bloke eder. Reseptörler etkileflti i toksik maddelere kimyasal yap bak m ndan seçicilik gösterirler. Birçok toksik madde yap sal olarak sinir sisteminde nöronlar aras nda iletimi sa layan nörotransmitterlere benzedi i için reseptörler ile etkileflebilir. Örne in zehirli bir mantar olan Amanita muscaria da bulunan muskarin asetilkoline yap ca benzeyen bir toksindir. Asetilkolin reseptörlerine ba lan r ve kolinerjik zehirlenme belirtileri (diyare, idrar ç k fl nda arma, miyozis, bronfliyal sekresyonlarda artma, emezis, lakrimasyon, salivasyon) meydana gelir. Membran Fonksiyonunu Etkileme Hücre membran bütünlü ünün bozulmas farkl tipteki toksik maddelere maruziyet sonucu meydana gelebilir. Eter ve halotan gibi genel anestezikler ve di er pek çok lipofilik madde hücre membran nda birikir ve hücre içine oksijen ve glukoz tafl yan transport ile hücre içine girer, bu yüzden hücrelere oksijen ve glukoz tafl nmas azal r. Membran ayr flmas, organik solventler ve deterjanlar ile temas sonucu meydana gelir. Civa ve kadmiyum iyonlar fosfolipitler ile kompleks yapar ve membran yüzey alan n geniflletir ve sonuç olarak onlar n fonksiyonlar n n de iflmesine neden olur. Kuvvetli asit ve bazlar hücre membranlar ndaki proteinlerin denatürasyonuna yol açar. Benzeri etkiler tüm korozif maddeler ile görülebilir. Karbontetraklorür gibi birçok toksik maddenin nekrotik etkisinin mekanizmas n hücre membron fonksiyonunu etkileme oluflturur. Hücre membran bütünlü ünün bozulmas na ba l olarak hücre fonksiyonu durur.

19 1. Ünite - Toksikoloji 9 Hücresel Enerji Üretiminin Engellenmesi Birçok ksenobiyotik toksik etkisini, hücresel enerji oluflumunu engelleyerek gösterir. ATP formundaki yüksek enerjili fosfat, hücrenin pek çok yap m ve y k m reaksiyonlar için gereklidir. ATP iki yolla üretilir; oksidatif fosforilosyon (aerobik yol) ve glikolitik yol (anaerobik yol). Memeli hücrelerinde önemli olan oksidatif fosforilasyondur. Hemoglobindeki demir-2-iyonunun (ferro), nitritler gibi oksidan maddelerle demir-3- iyonuna (ferri) yükseltgenerek methemoglobin oluflturmas dokulara oksijen tafl nmas n engeller. Karbonmonoksit (CO) hemoglobindeki ferro k sm na ba larak oksijenin yerini al r ve nitritler gibi dokularda oksijen yetersizli ine neden olur. Siyanür, kükürt hidrojen ve sodyum azid gibi maddeler sitokrom oksidaz enzimini inhibe ederek, dokularda oksijen kullan m n engellerler. Biyomoleküllere Kovalent Ba lanma Ksenobiyotiklerin elektrofilik metabolitleri, nükleofilik gruplara kovalent ba lanarak onlarla irreversibl olarak reaksiyona girebilirler. Bu nükleofilik hedefler hücredeki protein, DNA ve lipit gibi makromoleküllerdir. Proteinler ile toksik maddelerin etkileflmesi enzimin, tafl y c n n ve yap sal proteinin inaktivasyonuna neden olur. Karbonmonoksitin bir tafl y c protein olan hemoglobine ba lanmas dokulara oksijen tafl nmas n n durmas na neden olur. Kollajen gibi ekstraselüler yap sal proteinlerin toksik maddelerden etkilenmesi pek mümkün de ildir. Ancak ozon ve asbest gibi baz toksik maddeler akci erlerde kollajen depolanmas nda art fla neden olabilirler. ntraselüler yap sal proteinler arsenik ve paraquat gibi toksik maddeler taraf ndan hasara u rayabilir. Toksik maddeler, enzimleri yar flmal (kompetitif) veya yar flmas z (nonkompetitif) olmak üzere iki flekilde inhibe eder. Yar flmal inhibisyonda, substrata yap ca benzeyen toksik madde, enzimin ayn aktif bölgesi için substratla yar fl r. Toksik madde enzim kompleksi e er kovalent bir ba de ilse reversibldir. Örne in karbamat grubu insektisitler asetilkolinesteraz enzimini reversibl olarak inhibe eder. Yar flmas z inhibisyonda, toksik madde enzimin hidroksil (-OH), sülfidril (-SH), amino (-NH 2 ), imidazol gruplar na ba lan r. Bu durumda enzim normal substrat ile birleflse de enzim fonksiyonu durmufl olur. Yar flmas z inhibisyon ço u kez irreversibldir. nhibe olan enzimin fonksiyonu, yeni enzim sentezine kadar durur. Civa, arsenik, kurflun, bak r ve siyanür gibi çeflitli maddeler sülf dril grubu içeren enzimleri yar flmas z flekilde inhibe ederek toksik etki gösterirler. Organofosforlu insektisitlerde asetilkolinesteraz enzimini irreversibl olarak inhibe ederler. Toksik maddeler (alkilleyici ajanlar gibi) ile DNA ve RNA aras ndaki kovalent ba lanma kanser, mutasyon ve teratojenezise neden olabilir. Aminopterin ve metotreksat gibi antimetabolitler DNA ve RNA ile birleflebilir ve sonra onlar n replikasyonlar na kat l rlar. Sigara duman nda bulunan 3,4-benza[a]piren DNA ya kovalent ba lanarak mutasyona neden olur ve karsinojenezisi indükler. Korozif, afl nd r c. Substrat, enzimin etkiledi i madde. Kalsiyum Homeostaz n n Bozulmas Hücresel kalsiyum homeostaz hücresel fonksiyonlar n yerine getirilmesi için oldukça önemlidir. Ekstraselüler Ca +2 seviyesi sitoplazma konsantrasyondan 10 kat daha fazlad r. Bu iyonik farkl l k plazma membran na yerleflmifl Ca +2 tafl y c AT- Paz, endoplazmik retikulm, mitokondri ve nükleusta intraselüler kalmoduline ba lanarak depo edilmesi ile korunur. Hücre içinde Ca +2 art fl hücreye potansiyel zararl etkilere sahip çok say da enzimi aktif hale geçirir. Kalsiyumun aktive etti i en-

20 10 Toksikoloji, Besin Güvenli i ve Çevre Sa l zimler fosfolipazlar (membran hasar na yol açar), proteazlar (membran ve hücre iskeleti proteinlerini parçalar), ATP azlar (ATP tüketilmesini h zland r r), endonükleaz lard r (kromatin parçalanmas ). Bu enzimler hücresel hasara neden olurlar. Sitoplazmada Ca +2 art fl farkl mekanizmalar yolu ile meydana gelir. Örne in karbontetraklorür ve bromobenzen Ca +2 ATPaz inhibe eder, asetaminofen ve karbontetraklorür plazma membran hasar ile kadmiyum ise mitokondriden Ca +2 sal verilmesi ile sitoplazmada Ca +2 un artmas na neden olur. TOKS KOK NET K Toksikokinetik, vücudun al nan toksik maddeyi nas l ve ne ölçüde etkiledi i sorusunun cevab ile ilgilenir. Vücuda herhangi bir yol ile al nan toksik maddenin absorbsiyon, da l m, metabolizma ve at l m h z ile bu parametreler aras ndaki iliflkinin de erlendirilmesi toksikokineti in konusudur. Toksik bir maddenin toksikokinetik profilini belirleyen 4 parametre vard r. Bunlar, 1. Absorbsiyon 2. Da l m 3. Metabolizma (Biyotransformasyon) 4. At l m ( trah) Baz kaynaklar metabolizma ve at l m eliminasyon bafll alt nda aç klar. Eliminasyon toksik madde etkinli inin sonland r lmas anlam na gelir. Etkinin sonlanmas nda metabolizma ve at l m olaylar rol oynar. Absorbsiyon Toksik maddelerin vücut membranlar ndan geçerek kan dolafl m n girmesi absorbsiyon olay d r. Toksik maddelerin, toksik etkisini gösterebilmesi için belirli bir konsantrasyonda membranlardan geçip, etki yerine ulaflmas gerekir. Toksik Maddelerin Absorbsiyonunu Etkileyen Faktörler a. Toksik maddenin verilifl (maruz kalma) yolu b. Toksik maddenin dozu c. Toksik maddenin kimyasal ve fiziksel özellikleri Hücre membran, temel olarak her iki yüzünde birer protein tabakas ile kapl çift katmal tabakadan oluflur. Toksik Maddenin Verilifl (Maruz Kalma) Yolu Toksik maddenin vücuda verildi i bölgedeki kan ak m, yüzey geniflli i ve geçirgenli i ne kadar fazla ise absorbsiyon o kadar h zl olur. Toksik Maddenin Dozu Toksik maddenin uyguland yerdeki konsantrasyonu ne kadar fazla olursa absorbsiyonu genellikle o kadar h zl olur. Toksik Maddenin Absorbsiyonunu Etkileyen Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri Molekül büyüklü ü: Molekülü büyük olan toksik maddelerin absorbsiyon h z küçük moleküllü maddelere göre daha yavaflt r. Lipid çözünürlü ü (Lipofilite): Maddenin ya da çözünme e iliminin ölçüsü yani lipofilitesi lipid / su partisyon katsay s ile ifade edilir. Maddenin lipid / su partisyon katsay s ne kadar büyükse hücre membran ndan absorbsiyonu o kadar fazla olur.

21 1. Ünite - Toksikoloji yonizasyon derecesi: Maddelerin ço u zay f asit veya zay f baz niteli indedir. Zay f asit veya zay f bazlar n sulu ortamda iyonize olma oranlar, ortam n ph s ve maddenin pka de eri ile ilgilidir. Maddelerin noniyonize formlar fazla lipid çözünürlü e sahip oldu u için membranlardan daha kolay geçer. yonize formlar n ise lipid çözünürlü ü az oldu u için membranlar kolayl kla aflamaz. Yani bir madde hangi ortamda ne kadar noniyonize formda ise en fazla oradan emilir. Buna göre; asidik maddeler asit ortamda, bazik maddeler bazik ortamda noniyonize olurlar ve daha fazla emilirler. 11 ph, hidrojen konsantrasyonunun kologoritmas olarak tan mlanabilir, çözeltinin asitlik veya bazl k derecesini tarif eder. Hangi fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip toksik maddeler vücut SIRA membranlar ndan S ZDE geçerek etki yerlerine ulaflabilir? Membrandan Geçifl fiekilleri Basit Difüzyon DÜfiÜNEL M Toksik maddelerin % 90 vücut membranlar n bu yolla geçer. SORU Filtrasyon ve osmozda bir pasif difüzyon olay d r. Maddeler, konsantrasyonlar n n yüksek oldu u ortamdan düflük oldu u ortama geçer. Enerji gerektirmeyen bir olayd r. Her iki ortamda da konsantrasyon eflitleninceye kadar devam D KKAT eder. 2 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT Aktif Transport SIRA S ZDE Basit difüzyonun tam tersi flekilde düflük konsantrasyondan yüksek konsantrasyona do ru geçifl vard r. ATP gerektiren bir olayd r. Tafl ma için hücre membran na yerleflmifl olan tafl y c lar toksik maddeleri hücre içine tafl r. Tafl y c lar n tafl ma kapasitesi doygunlu a ulaflabilir ve bu sebeple ksenobiyotik konsantrasyonu ne olursa olsun ortamda tafl y c molekül olmad için tafl ma durur. K T A P Kolaylaflt r lm fl difüzyon; basit difüzyon gibi yüksek konsantrasyondan düflük konsantrasyona do ru geçifl olur, ortamda tafl y c moleküller vard r, ATP gerektirmeyen bir olayd r. Kolaylaflt r lm fl difüzyon basit difüzyondan daha h zl olur ve TELEV ZYON daha büyük moleküllerin hücre membranlar ndan geçiflini sa lar. SIRA S ZDE AMAÇLARIMIZ Filtrasyon, membrandaki AMAÇLARIMIZ porlardan süzme olay d r. Osmoz, suyun geçiflini ifade eder. K T A P TELEV ZYON Biyomekanik Geçifl Molekül a rl 1000 daltondan yüksek olan büyük moleküllerin NTERNET geçifllerinde önemlidir. Enerji ve membranda özel veziküller olmas n gerektiren bir tafl ma fleklidir. Fagositoz (kat maddelerin hücre içine al m ) ve pinositoz (s v maddelerin hücre içine al m ) olarak tan mlan r. Toksik Maddelerin Organizmadaki Absorbsiyon Yollar Gastrointestinal Yolla Absorbsiyon Toksik maddelere ba l zehirlenmeler en çok a z yoluyla al nan maddelerle oldu- u için gastrointestinal yol ile absorbsiyon önem tafl maktad r. A z yolu ile al nan maddelerin absorbsiyon yeri ince barsaklard r. Yüzey alan, geçirgenlik, kan ak m ve geçifl süresi gibi faktörler asidik, bazik ve nötral yap daki tüm ksenobiyotiklerin barsaklardan emiliminin daha h zl olmas n sa lar. Mide yüzey alan n n küçük olmas ve ksenobiyotiklerin midede daha k sa süre kalmas midenin absorbsiyondaki etkinli ini k s tlar. Toksik maddelerin gastrointestinal kanaldan absorbe olma h z n n belirlenmesinde fiziksel özelliklerin katk s büyüktür. Kat haldeki toksik maddeler mide barsak kanal nda önce ufak taneciklerine parçalan r (desentegrasyona), daha sonra bu tanecikler mide barsak suyunda çözünür (dissolüsyon) ve absorbe olurlar. NTERNET Dalton (Da), molekül büyüklü ü birimi.

22 12 Toksikoloji, Besin Güvenli i ve Çevre Sa l Gastrointestinal sistem, mide-barsak sistemini ifade eder. Gastrointestinal Absorbsiyonu Etkileyen Faktörler 1. Ksenobiyoti in fizikokimyasal özellikleri: pka, molekül büyüklü ü, lipit çözünürlü ü. 2. Ksenobiyoti in stabilitesi: Midenin asit ortam na ve di er ph lara dayan kl l. 3. Ksenobiyoti in farmasötik flekli: Çözünürlü ü az olan farmasötik flekillerin absorbsiyonu zor olur. 4. Gastrointestinal kanal n boflalma zaman : Gastrik boflalma zaman, mide içeri inin yar ya inmesi için geçen süreyi ifade eder. A z yoluyla al nan bir ksenobiyoti in ince barsa n sonuna eriflmesi için geçen süre ortalama 5 saattir ve sa l kl yetiflkin bireylerde bu sürenin yaklafl k 1 saat kadar midede geçer. Beslenme flekli ve baz hastal k durumlar gastrik boflalma zaman n etkileyerek ksenobiyotiklerin as l absorbsiyon yeri olan barsaklara ulaflma zaman n de ifltirir ve buna ba l olarak absorbsiyonu h zland rabilir veya yavafllatabilir. Gastrik boflalmay geciktiren durumlar diyabet, ülser, gebelik, yafll l k, ya l besinler, a r egzersiz, çok s cak besinler, h zland ran durumlar aras nda ise so uk içecekler, hafif egzersiz, sa yana yatma say labilir. Enterohepatik Siklus Karaci er taraf ndan metabolize edilen ksenobiyoti in bir k sm n n safra yoluyla ince barsa a at lmas, barsaktan tekrar emilerek karaci ere gelmesi ve döngünün giderek azalan flekilde devam etmesi olay d r. Bu durum ksenobiyoti in etki süresinin uzamas na neden olur. Enterohepatik siklus özellikle karaci er için toksik etkisi olan ksenobiyotiklerin etkisini fliddetlendiren bir durumdur. Enterohepatik siklusa kat lan ksenobiyotiklere digoksin, steroid hormonlar, morfin, kloramfenikol, oral kontraseptifler, diazepam gibi ilaçlar, DDT gibi organik klorlu insektisitler, pentaklorofenol gibi fungusitler, hekzakloro-1,3-butadien gibi halojenli hidrokarbonlar örnek olarak verilebilir. Akci erlerden Emilim Solunum havas yla al nan toksik maddeler, irritan ve kostik etkileriyle solunum yolunda zararl lokal etkilere neden olabildi i gibi akci erlerden absorbe olup önemli sistemik toksik etkilere de yol açabilmektedir. Gazlar, aeresoller ve tanecikler akci er alveollerinden emilirler. Akci er alveolar epitelin çok ince ve yüzey alan n n çok genifl olmas, fazla kanlanan bir organ olmas akci erleri vücuttaki etkin emilim alanlar ndan birisi yapar. Solunum yollar d fl ortama maruz kalan en büyük epitelyal yüzeyi oluflturdu u için solunum havas yla birlikte giren çok say da toksik maddenin hem lokal hem de sistemik etkilerini önlemek için ortamdan uzaklaflt r lmas gerekir. Bu amaçla burundan alveollere kadar karmafl k bir savunma sistemi mevcuttur. Solunum sisteminin sahip oldu u bu savunma mekanizmas ksenobiyotiklerin % 80 inin akci- erlerden uzaklaflt rlmas n sa lar. Ancak büyüklü ü 2 mikrometreden küçük olan toksik maddeler alveollere ulafl p absorbe olur. Daha büyük olan toksik maddeler üst solunum yollar nda (burun, a z, yutak, g rtlak) tutulurlar, bu maddelerin bu bölgelerdeki absorbsiyonlar önemsizdir, ancak buralarda birikerek toksik etki gösterirler. Silikat, asbest ve kömür tozlar n n bu flekilde birikimleri ile kronik fibrozis tablosu oluflur.

23 1. Ünite - Toksikoloji Deriden Emilim Epidermik bir bariyer olan stratum korneum tabakas birçok ksenobiyoti in deriden absorbsiyonunu önlemektedir. Ancak epidermiste meydana gelen bir zedelenme, inflamasyon veya deri kan ak m n n artmas ksenobiyotiklerin deriden absorbsiyonunun artmas na neden olur. Deriden absorbsiyonu fazla olan maddelere organofosforlu insektisidler, iyot, a r metal tuzlar, sinir gaz, nikotin, baz hormonlar, vitaminler, metanol örnek olarak verilebilir. Da l m Absorbsiyon sonucunda kana geçen ksenobiyotikler, k lcal damarlardan d flar geçerek interstisyel s v ya ve etki yerine da l rlar. Baz toksik maddeler buradan hücre içine de girebilir. Doku kan ak m, ph, ksenobiyotiklerin fizikokimyasal özellikleri, protein ve dokulara ba lanma afinitesi ve fizyolojik engeller (kan-beyin engeli, plesantal engel) da l m etkileyen faktörler aras nda say labilir. Kandaki Da l m Tüm ksenobiyotikler de iflik oranlarda plazma proteinlerine ba lanarak etki yerlerine tafl n rlar. Ksenobiyotiklerin ço u için bu protein albumindir. Bundan baflka, α 1 -asit glikoprotein, mmunglobulinler ve lipoproteinler de ksenobiyotikleri ba layarak etki yerlerine tafl rlar. Yaln zca proteinlere ba lanmam fl serbest maddeler plazmadan etki yerine ulaflabilir ve orada etkisini gösterebilir. Plazma proteinlere ba lanmada t pk aktif transportta oldu u gibi doygunlu a ulaflabilen bir süreçtir. Plazma proteinlerine ba lanan iki ilaç ayn anda kullan ld nda plazma proteinlerine afinitesi daha fazla olan ilaç di erinin plazma konsantrasyonun artmas na neden olur. Bu durum çoklu ilaç kullan m nda ilaç etkileflimleri aç s ndan oldukça önemlidir. Albumin daha çok asidik özellikteki maddeleri ba larken α 1 -asit glikoproteinler ise daha çok bazik ilaçlar ba lar. Dokulardaki Da l m Baz toksik maddeler dokularda hücre içi veya hücre d fl yap lara ba lanarak depo edilirler. Böylece afinitelerinin fazla oldu u dokularda ksenobiyotikler birikir. Karaci er ve böbrek toksik maddelerin ba lanmas nda da önemli bir kapasiteye sahiptir. Böbrek ve karaci erde kadmiyumu ba layan metallothionein proteini bulunur. Flor, kurflun, tetrasiklinler kemikte birikir. Paraquat akut zehirlenmelerde bafll ca akci erlerde toplan r. yot ve iyodürler tiroid bezinde, arsenik saç, k l, t rnak gibi keratince zengin dokularda, karbonmonoksit özellikle kandaki hemoglobinde birikir. Organofosforlu insektisitler gibi lipofilik özelli i fazla olan toksik maddeler ise ya dokusunda depolan rlar. Biyotransformasyon (Metabolizma) Vücuda giren toksik maddelerin enzimlerin etkisi ile kimyasal de iflikli e u rayarak y k m ürünlerine (metabolit) dönüflmesine biyotransformasyon denir. Biyotransformasyon için en önemli organ karaci er olmakla birlikte akci er, mide, barsaklar da biyotransformasyon yapan organlard r. Biyotransformasyon sonucunda toksik maddelerden etkisiz metabolitler oluflabildi i (detoksikasyon) gibi maddenin nsektisit, böcek ve ilgili türleri öldürmek için kullan l n bileflikler. 13 Kostik, dokular afl nd ran maddeler için kullan lan bir terimdir. Fibrozis, bir organ veya dokunun normal bir bileflenini oluflturan fibröz dokunun aksine tepkisel bir mekanizma veya olaya ba l fibröz doku oluflumu. nterstisyel s v, dokular meyadana getiren hücreler aras ndaki s v d r. Afinite, ilgi, çekim analam na gelen t p terimi.

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015

Hücre zedelenmesi etkenleri. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Hücre zedelenmesi etkenleri Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Homeostaz Homeostaz = hücre içindeki denge Hücrenin aktif olarak hayatını sürdürebilmesi için homeostaz korunmalıdır Hücre zedelenirse ne olur? Hücre

Detaylı

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her

D VİTAMİNİ TARİHSEL BAKI 01.11.2008. 25-D vitamini miktarına göre değişir. öğünde uskumru yesek de, böbrekler her VİTAMİN BİYOKİMYASI D VİTAMİNİ BU BÖLÜMDE ANLATILACAK KONULAR: Tarihsel Bakış D vitamininin kimyasal ve biyolojik fonksiyonları Besin kaynakları Hazırlayan: V. Murat BOSTANCI Toksisite 1 2 TARİHSEL BAKI

Detaylı

İÇİNDEKiLER. Önsöz...,... v BÖLÜM I. TOKSiKOLOJi'YE GiRiŞ

İÇİNDEKiLER. Önsöz...,... v BÖLÜM I. TOKSiKOLOJi'YE GiRiŞ İÇİNDEKiLER Önsöz...,... v BÖLÜM I TOKSiKOLOJi'YE GiRiŞ 1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 2. 2.1 2.2 2.3 3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 Toksikoloji de Temel Kavramlar...2 Toksikoloji'nin alt birimleri...2 Zehir ve Toksik

Detaylı

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar

www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar www.mercedes-benz.com.tr Mercedes-Benz Orijinal Ya lar Kazand ran Güç Mercedes-Benz orijinal ya lar arac n z üreten uzmanlar taraf ndan, gelifltirilmifltir. Mercedes-Benz in dilinden en iyi Mercedes-Benz

Detaylı

Proteinler. Fonksiyonlarına göre proteinler. Fonksiyonlarına göre proteinler

Proteinler. Fonksiyonlarına göre proteinler. Fonksiyonlarına göre proteinler Proteinler Canlılarda miktar olarak en çok bulunan biyomoleküllerdir. Amino asit birimlerinden oluşurlar Yapısal ve işlevsel olabilirler Genlerle aktarılan kalıtsal bilginin ortaya çıktığı moleküllerdir.

Detaylı

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR

ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR ÇOCUK ve ERGENL KTE GUATR GUATR NED R? Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Tiroid bezi Guatr Tiroid

Detaylı

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D Vitamin D ve İmmün Sistem İnsülin Sekresyonuna Etkisi Besinlerde D Vitamini Makaleler Vitamin D, normal bir kemik gelişimi ve kalsiyum-fosfor homeostazisi için elzem

Detaylı

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar

Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Merkezi Sterilizasyon Ünitesinde Hizmet çi E itim Uygulamalar Hmfl. Sevgili GÜREL Emekli, Ac badem Sa l k Grubu Ac badem Hastanesi, Merkezi Sterilizasyon Ünitesi, STANBUL e-posta: sgurkan@asg.com.tr H

Detaylı

TÜRKİYE İLAÇ VE TIBBİ CİHAZ KURUMU KOZMETİK ÜRÜNLERDE AĞIR METAL SAFSIZLIKLARINA İLİŞKİN KILAVUZ

TÜRKİYE İLAÇ VE TIBBİ CİHAZ KURUMU KOZMETİK ÜRÜNLERDE AĞIR METAL SAFSIZLIKLARINA İLİŞKİN KILAVUZ TÜRKİYE İLAÇ VE TIBBİ CİHAZ KURUMU KOZMETİK ÜRÜNLERDE AĞIR METAL SAFSIZLIKLARINA İLİŞKİN KILAVUZ Amaç MADDE 1- (1) Bu Kılavuz, kozmetik ürünlerde bulunması muhtemel ağır metal safsızlıklarına ve bu safsızlıkların

Detaylı

İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri

İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri Prof. Dr. Öner Süzer Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Farmakoloji ve Klinik Farmakoloji Anabilim Dalı www.onersuzer.com Son güncelleme: 10.03.2009

Detaylı

1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.-

1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.- 1-GİRİ 1.1- BİYOKİMYANIN TANIMI VE KONUSU.- Biyokimya sözcüğü biyolojik kimya (=yaşam kimyası) teriminin kısaltılmış şeklidir. Daha eskilerde, fizyolojik kimya terimi kullanılmıştır. Gerçekten de Biyokimya

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. çindekiler

Detaylı

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM

ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE D YABETLE YAfiAM D YABETLE YAfiAMAK Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org Diyabet,

Detaylı

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I

ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I ÇOCUKLUKTA ve ERGENL KTE KEM K SA LI I Bu kitapç n içeri i Çocuk Endokrinolojisi ve Diyabet Derne i nin web sitesinden faydalan larak haz rlanm flt r. www.cocukendokrindiyabet.org ÇOCUKLUK ve ERGENL KTE

Detaylı

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER

K MYA 8 ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER ÜN TE III KARBON H DRATLAR 3. 1. GENEL YAPILARI VE ADLANDIRILMALARI 3. 2. MONOSAKKAR TLER 3. 3. D SAKKAR TLER 31 BU ÜN TEN N AMAÇLARI Bu üniteyi çal flt n zda; Karbon hidratlar n genel yap lar n, adland

Detaylı

6 MADDE VE ÖZELL KLER

6 MADDE VE ÖZELL KLER 6 MADDE VE ÖZELL KLER TERMOD NAM K MODEL SORU 1 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER MODEL SORU 2 DEK SORULARIN ÇÖZÜMLER 1. Birbirine temasdaki iki cisimden s cakl büyük olan s verir, küçük olan s al r. ki cisim bir

Detaylı

GÜVENLİK BİLGİ FORMU (DAP DİAMONYUM FOSFAT)

GÜVENLİK BİLGİ FORMU (DAP DİAMONYUM FOSFAT) 1. MADDE / MÜHTAHZARIN TANIMI Diamonyum Fosfat (DAP), : 67/548/EEC Direktiflerine göre zararlı sınıfında değildir. 2.İNSAN SAĞLIĞI Deriyle Temasta Gözle temasta Yutulduğunda Uzun Süreli Etkileri : Gübreler

Detaylı

Fen ve Teknoloji VÜCUDUMUZDAK S STEMLER Ünite 1

Fen ve Teknoloji VÜCUDUMUZDAK S STEMLER Ünite 1 BOfiALTIM S STEM Besinlerin hücrelerimizde kullan lmas sonucu karbondioksit, amonyak, üre, ürik asit, madensel tuz gibi vücut için zararl maddeler oluflur. Bu zararl maddelerin vücuttan uzaklaflt r lmas

Detaylı

4- Solunum Sisteminin Çalışması : Solunum sistemi soluk (nefes) alıp verme olayları sayesinde çalışır.

4- Solunum Sisteminin Çalışması : Solunum sistemi soluk (nefes) alıp verme olayları sayesinde çalışır. SOLUNUM SİSTEMİ Canlılar yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek için enerjiye ihtiyaç duyarlar. İhtiyaç duyulan bu enerji besinlerden karşılanır. Hücre içerisinde besinlerden enerjinin üretilebilmesi için,

Detaylı

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL

2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL 2007 YILI VE ÖNCES TAR H BASKILI HAYVANCILIK B LG S DERS K TABINA L fik N DO RU YANLIfi CETVEL NOT: Düzeltmeler bold (koyu renk) olarak yaz lm flt r. YANLIfi DO RU 1. Ünite 1, Sayfa 3 3. DÜNYA HAYVAN POPULASYONU

Detaylı

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNĐTE 1 : VÜCUDUMUZDA SĐSTEMLER (MEB)

ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNĐTE 1 : VÜCUDUMUZDA SĐSTEMLER (MEB) ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT ÜNĐTE 1 : VÜCUDUMUZDA SĐSTEMLER (MEB) B- BOŞALTIM SĐSTEMĐ (6 SAAT) BOŞALTIM SĐSTEMĐMĐZ VÜCUDUMUZDAN ATIKLARI UZAKLAŞTIRIR 1- Boşaltım Sistemi 2- Boşaltım Sistemi Organları

Detaylı

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul KISA ÜRÜN BİLGİSİ 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MEDOTİLİN 1000 mg/4ml İ.M./İ.V. enjeksiyonluk çözelti içeren ampul 2. KALİTATİF VE KANTİTATİF BİLEŞİM Etkin Madde: Her bir ampul 1000 mg Kolin alfoskerat a

Detaylı

T.C. TURGUT ÖZAL ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü İş Sağlığı ve Güvenliği Anabilim Dalı Başkanlığı

T.C. TURGUT ÖZAL ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü İş Sağlığı ve Güvenliği Anabilim Dalı Başkanlığı İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ İSG 500 Lisansüstü Proje (Zorunlu) İSG 501 İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku (Zorunlu) İSG 502 İş Sağlığı (Zorunlu) İSG 503 İş Güvenliği

Detaylı

www.boren.com.tr / info@boren.com.tr

www.boren.com.tr / info@boren.com.tr www.boren.com.tr / info@boren.com.tr YAŞAM da BOR BOR/B; Yeryüzünde bileşikler halinde, toprak, kaya ve suda az miktarlarda fakat yaygın olarak bulunan bir elementtir. Yer kabuğunda 10-20 ppm, deniz ve

Detaylı

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL

GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Hasta Rehberi Say 7 GENÇ YET fik NLERDE BÜYÜME HORMONU EKS KL Orta kolayl kta okunabilir rehber Genç Yetiflkinlerde Büyüme Hormonu Eksikli i - Say 7 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading

Detaylı

Serbest radikal. yörüngelerinde) eşleşmemiş tek. gösteren, nötr ya da iyonize tüm atom veya moleküllere denir.

Serbest radikal. yörüngelerinde) eşleşmemiş tek. gösteren, nötr ya da iyonize tüm atom veya moleküllere denir. Superoxide Dismutase Hazırlayanlar: Funda İLHAN (050559017) Ebru KORKMAZ (050559021) Mehtap BİRKAN (050559008) Nihan BAŞARAN (050559007) Prof. Dr. Figen ERKOÇ Gazi Eğitim Fakültesi GAZİ İ ÜNİVERSİTESİİ

Detaylı

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar.

Hart Walker, gövde deste i ve dengeli tekerlek sistemi sayesinde, geliflim düzeyi uygun olan çocuklar n, eller serbest flekilde yürümesini sa lar. Cerebral palsi gibi hareket ve postüral kontrol bozukluklar na yol açan hastal klar olan çocuklar, hastal klar n n derecesine ba l olarak yürüme güçlü ü çekmekte veya hiç yürüyememektedir. Hart Walker,

Detaylı

Doğada yaşayan canlıların tamamı hücrelerden oluşmuştur. Canlılardan bazıları tek bir

Doğada yaşayan canlıların tamamı hücrelerden oluşmuştur. Canlılardan bazıları tek bir CANLILIK HÜCREYLE BAŞLAR 1- Canlıların Ortak Özellikleri : Çevremizdeki varlıklar canlı ve cansız varlıklar olarak iki grupta toplanırlar. Cansız varlıklar katı, sıvı ve gaz halindeki maddelerden oluşur.

Detaylı

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir.

LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENFOMA LENFOMA NEDİR? Lenfoma lenf dokusunun kötü huylu tümörüne verilen genel bir isimdir. LENF SİSTEMİ NEDİR? Lenf sistemi vücuttaki akkan dolaşım sistemidir. Lenf yolu damarlarındaki bağışıklık hücreleri,

Detaylı

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama

Araflt rma modelinin oluflturulmas. Veri toplama 21 G R fi Araflt rman n amac na ba l olarak araflt rmac ayr ayr nicel veya nitel yöntemi kullanabilece i gibi her iki yöntemi bir arada kullanarak da araflt rmas n planlar. Her iki yöntemin planlama aflamas

Detaylı

Deomed Medikal Yay nc l k

Deomed Medikal Yay nc l k Deomed Medikal Yay nc l k Schiltenwolf / Henningsen Muskuloskeletal A r lar Biyopsikososyal Yaklafl mla Tan ve Tedavi Türkçe Editörü / M. Sar do an Çeviri / A. Kasabal gil 16.5 x 24 cm, XVI + 320 Sayfa

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Birinci Bölüm. HİJYEN ve SANİTASYON. (Yrd. Doç. Dr. Emre Özgür BULDUK)

İÇİNDEKİLER. Birinci Bölüm. HİJYEN ve SANİTASYON. (Yrd. Doç. Dr. Emre Özgür BULDUK) İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm HİJYEN ve SANİTASYON (Yrd. Doç. Dr. Emre Özgür BULDUK) Hijyen ve Sanitasyon... 1 İdeal Bir Dezenfektanın Özellikleri... 5 Dezenfektan Kullanımında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar...

Detaylı

1.2)) İLAÇLARIN VÜCUTTAKİ ETKİSİ

1.2)) İLAÇLARIN VÜCUTTAKİ ETKİSİ 10.Sınıf Meslek Esasları ve Tekniği 9.Hafta ( 10-14 / 11 / 2014 ) 1.)İLAÇLARIN VÜCUTTAKİ ETKİSİ 2.) İLAÇLARIN VERİLİŞ YOLLARI VE ETKİSİNİ DEĞİŞTİREN FAKTÖRLER Slayt No : 13 1.2)) İLAÇLARIN VÜCUTTAKİ ETKİSİ

Detaylı

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac

Ders 3: SORUN ANAL Z. Sorun analizi nedir? Sorun analizinin yöntemi. Sorun analizinin ana ad mlar. Sorun A ac Ders 3: SORUN ANAL Z Sorun analizi nedir? Sorun analizi, toplumda varolan bir sorunu temel sorun olarak ele al r ve bu sorun çevresinde yer alan tüm olumsuzluklar ortaya ç karmaya çal fl r. Temel sorunun

Detaylı

TOKSİKOLOJİ BİLİM DALI Toksikoloji Programı

TOKSİKOLOJİ BİLİM DALI Toksikoloji Programı TOKSİKOLOJİ BİLİM DALI Toksikoloji Programı Programa Kabul Koşulları: Yüksek Lisans: Eczacılık Fakültesi (8 yarıyıllık fakülte mezunu), Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji ve Kimya bölümleri, Mühendislik Fakültelerinin

Detaylı

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON

Tarifname. MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname MADDE BAĞIMLILIĞININ TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK OLUġTURULMUġ BĠR Teknik Alan FORMÜLASYON Buluş, madde bağımlılığının tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/7 Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: DONA KLOR 60 Ürünün uygulama alanı: Havuz Kimyasalı Üretici/Tedarikçi:UKM Uğur Kimya Makina Bilgi merkezi: UKM Uğur Kimya Makina

Detaylı

KLİNİK TOKSİKOLOJİ EĞİTİMİNİN ÖNEMİ. Prof. Dr. Arzu Denizbaşı

KLİNİK TOKSİKOLOJİ EĞİTİMİNİN ÖNEMİ. Prof. Dr. Arzu Denizbaşı KLİNİK TOKSİKOLOJİ EĞİTİMİNİN ÖNEMİ Prof. Dr. Arzu Denizbaşı Tanım Toxicon = Zehir Logos =Bilgi Sizde iki kolay dersle bir toksikolog olabilirsiniz. Ancak bu derslerin her biri 10 yıldır. Arnold Lehman,1955

Detaylı

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ 05-06 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 0: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ Ders Kurulu Başkanı: / Başkan Yardımcıları: / Histoloji Embriyoloji Yrd. Doç. Dr. Bahadır Murat Demirel / Üyeler: / Tıbbi / Dersin AKTS

Detaylı

İ Ç İ NDEKİ LER. Çevre Mühendisliği ve Bilimi İçin Kimyanın Temel Kavramları 1. Fiziksel Kimya ile İlgili Temel Kavramlar 52.

İ Ç İ NDEKİ LER. Çevre Mühendisliği ve Bilimi İçin Kimyanın Temel Kavramları 1. Fiziksel Kimya ile İlgili Temel Kavramlar 52. İ Ç İ NDEKİ LER Ön Söz xiii K I S I M 1 Çevre Mühendisliği ve Bilimi İçin Kimyanın Temel Kavramları 1 BÖLÜM 1 Giriş 3 1.1 Su 4 1.2 Atık Sular ve Su Kirliliği Kontrolü 5 1.3 Endüstriyel ve Tehlikeli Atıklar

Detaylı

Tuz-Klor Jeneratörleri. [ Tuzun Tarihi ]

Tuz-Klor Jeneratörleri. [ Tuzun Tarihi ] Tuz-Klor Jeneratörleri [ Tuzun Tarihi ] TUZUN TAR H Tuz, hava ve su ile birlikte insan vücudunun düzgün çal flmas için gerekli üç temel unsurdan biridir. Dünyada, yeralt ndaki tuzlu kaynak sular içinde,

Detaylı

KISA ÜRÜN BĐLGĐSĐ 1. BEŞERĐ TIBBĐ ÜRÜNÜN ADI. LACDIGEST 2250 u/tab Çiğneme Tableti 2. KALĐTATĐF VE KANTĐTATĐF BĐLEŞĐM

KISA ÜRÜN BĐLGĐSĐ 1. BEŞERĐ TIBBĐ ÜRÜNÜN ADI. LACDIGEST 2250 u/tab Çiğneme Tableti 2. KALĐTATĐF VE KANTĐTATĐF BĐLEŞĐM 1. BEŞERĐ TIBBĐ ÜRÜNÜN ADI KISA ÜRÜN BĐLGĐSĐ LACDIGEST 2250 u/tab Çiğneme Tableti 2. KALĐTATĐF VE KANTĐTATĐF BĐLEŞĐM Etkin madde: Her bir çiğneme tableti 2250 ünite tilaktaz içerir. Yardımcı maddeler:

Detaylı

Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir.

Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir. METABOLİZMA ve ENZİMLER METABOLİZMA Hücrelerde gerçekleşen yapım, yıkım ve dönüşüm olaylarının bütününe metabolizma denir. A. ÖZÜMLEME (ANABOLİZMA) Metabolizmanın yapım reaksiyonlarıdır. Bu tür olaylara

Detaylı

S. 1) Aşağıdakilerden hangisi biyolojik mücadele ye örnektir? A) Üreaz enziminin üretimi. B) Sadece böcekleri hasta eden virüs üretimi.

S. 1) Aşağıdakilerden hangisi biyolojik mücadele ye örnektir? A) Üreaz enziminin üretimi. B) Sadece böcekleri hasta eden virüs üretimi. S. 1) Aşağıdakilerden hangisi biyolojik mücadele ye örnektir? A) Üreaz enziminin üretimi. B) Sadece böcekleri hasta eden virüs üretimi. C) Tek hücre proteini üretimi. D) Melez bitkilerle bitki türünün

Detaylı

Besinsel Yağlar. Besinde Lipitler. Yağ ihtiyacı nereden karşılanır? Besinsel lipitlerin fonksiyonu nedir? 09.03.2016

Besinsel Yağlar. Besinde Lipitler. Yağ ihtiyacı nereden karşılanır? Besinsel lipitlerin fonksiyonu nedir? 09.03.2016 Besinsel Yağlar 1. Trigliseritler (%90) 2. Kolesterol (serbest ya da yağ asitlerine bağlı halde) 3. Serbest Yağ Asitleri 4. Fosfolipitler 5. Yağda Çözünen Vitaminler (A,D,E,K) Besinde Lipitler Suda çözünmezler

Detaylı

ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER

ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER ÜN TE III ORGAN K K MYA HAKKINDA GENEL B LG LER 3.1. ORGAN K K MYANIN TAR HÇES VE KONUSU 3.2. ORGAN K MADDELERDE C, H, O ve N ARANMASI a. Organik Maddelerde C ve H Aranmas b. Organik Maddelerde N Aranmas

Detaylı

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ

KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Hasta Rehberi Say 6 KONJEN TAL ADRENAL H PERPLAZ Orta kolayl kta okunabilir rehber Konjenital Adrenal Hiperplazi - Say 6 (A ustos 2006 da güncellenmifltir) Bu rehber Reading Üniversitesi, Sa l k Bilimleri

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLİK BİLGİ FORMU 91 / 155 / EEC, 93 / 112 / EC, 2001 / 58 / EC ye göre

ÜRÜN GÜVENLİK BİLGİ FORMU 91 / 155 / EEC, 93 / 112 / EC, 2001 / 58 / EC ye göre Düzenleme tarihi 01/12/2012 1. Ürün ve Firma Tanıtımı Ürün Adı FAGOR SY 820 Ürün Tanımı Alkali Köpüğü Kontrollü Şişe Yıkama Maddesi Ürün Kodu FH-017 Ürünün Uygulama Alanı Gıda Hijyeni Üretici/Tedarikçi

Detaylı

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu

Girifl Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) Ecz. Neslihan Güleno lu G R fi Girifl Bu kitapç k Marmara Üniversitesi Eczac l k Fakültesi Farmakoepidemiyoloji Araflt rma Birimi (MEFEB) taraf ndan, befleri t bbi ürünlerin güvenlili inin izlenmesi ve de erlendirilmesi hakk

Detaylı

1.MADDE/MÜSTAHZAR VE RKET/ SAH B N N TANITIMI

1.MADDE/MÜSTAHZAR VE RKET/ SAH B N N TANITIMI Sayfa No:1/5 1.MADDE/MÜSTAHZAR VE RKET/ SAH B N N TANITIMI Müstahzar kodu ve ad 401 01, BTM SHINGLE Ürün Grubu - Madde/müstahzar n kullan m Çat kaplama ve su yal t m membran d r. Firman n Tan t m BTM A..

Detaylı

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir.

OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. OYUNCA IN ADI Akl nda Tut YAfi GRUBU 4-6 yafl OYUNCU SAYISI Oyun bir çocuk taraf ndan oynanabilece i gibi, farkl yafl gruplar nda 2-6 çocuk ile de oynanabilir. GENEL KURALLAR Çocuklar n görsel belle inin

Detaylı

Ödem, hiperemi, konjesyon. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015

Ödem, hiperemi, konjesyon. Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 Ödem, hiperemi, konjesyon Doç. Dr. Halil Kıyıcı 2015 1 Hemodinamik bozukluklar Ödem Hiperemi / konjesyon Kanama (hemoraji) Trombüs / emboli İnfarktüs Şok 2 Hemodinamik bozukluklar Ödem 3 Ödem Tanım: İnterstisyel

Detaylı

Tarifname BCL2 BASKILAMA İŞLEVİYLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTERMEYE YÖNELİK BİR FORMÜLASYON

Tarifname BCL2 BASKILAMA İŞLEVİYLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTERMEYE YÖNELİK BİR FORMÜLASYON 1 Tarifname BCL2 BASKILAMA İŞLEVİYLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTERMEYE Teknik Alan YÖNELİK BİR FORMÜLASYON Buluş, bcl2 baskılama işleviyle anti-karsinojenik etki göstermeye yönelik oluşturulmuş bir formülasyon

Detaylı

Çakmak Mah. Balkan Cad. No:53 34770 Ümraniye - İSTANBUL Tel : (0216) 528 36 00 Fax : (0216) 5287 87 00

Çakmak Mah. Balkan Cad. No:53 34770 Ümraniye - İSTANBUL Tel : (0216) 528 36 00 Fax : (0216) 5287 87 00 Yayın Tarihi: 08.07.2009 Sayfa 1/6 1. Madde / Müstahzar ve Şirket / İş Sahibinin Tanıtımı : Kullanım amacı : Üretici Firma: Şirket Merkezi : Larvasit Makteshim Chemical Works. Ltd. PO Box 60 Beer Sheva

Detaylı

İlaçların Etkisini Değiştiren Faktörler

İlaçların Etkisini Değiştiren Faktörler İlaçların Etkilerini Değiştiren Faktörler, ve İlaç Etkileşimleri Prof. Dr. Öner Süzer Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Farmakoloji ve Klinik Farmakoloji Anabilim Dalı www.onersuzer.com Son güncelleme: 17.04.2008

Detaylı

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ)

I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3 KREDİ) T.C. İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ BİYOKİMYA ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS İÇERİKLERİ I. YARIYIL TEMEL BİYOKİMYA I (B 601 TEORİK 3, 3

Detaylı

HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI. Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı

HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI. Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı Hava kirliliğinin kaynakları Solunum yolu enfeksiyonları ile ilişkili

Detaylı

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM)

Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle HIV/AIDS. Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada ve Türkiye de Güncel Verilerle /AIDS Dr. Aygen Tümer Hacettepe Üniversitesi AIDS Tedavi ve Araflt rma Merkezi (HATAM) Dünyada /AIDS Dünya Sa l k Örgütü (DSÖ)/UNAIDS taraf ndan Aral k 2010 tarihinde

Detaylı

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z

MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z MALAT SANAY N N TEMEL GÖSTERGELER AÇISINDAN YAPISAL ANAL Z Nisan 2010 ISBN 978-9944-60-631-8 1. Bask, 1000 Adet Nisan 2010 stanbul stanbul Sanayi Odas Yay nlar No: 2010/5 Araflt rma fiubesi Meflrutiyet

Detaylı

Solunum Sistemi. Anahtar Kavramlar alveol diyafram bronş bronşçuk. Soluk al p verme olay s ras nda hava vücudumuzda nas l bir yol izler?

Solunum Sistemi. Anahtar Kavramlar alveol diyafram bronş bronşçuk. Soluk al p verme olay s ras nda hava vücudumuzda nas l bir yol izler? Solunum Sistemi Anahtar Kavramlar alveol diyafram bronş bronşçuk Soluk al p verme olay s ras nda hava vücudumuzda nas l bir yol izler? Mert, televizyonda deniz altı dünyasını tanıtan bir belgesel izliyordu.

Detaylı

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON

Tarifname BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON 1 Tarifname Teknik Alan BÖBREKÜSTÜ BEZĠ YETMEZLĠĞĠNĠN TEDAVĠSĠNE YÖNELĠK BĠR FORMÜLASYON Buluş, böbreküstü bezi yetmezliğinin tedavisine yönelik oluşturulmuş bir formülasyon ile ilgilidir. Tekniğin Bilinen

Detaylı

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi

Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Otomasyon Sistemleri E itiminde Animasyon Tabanl Uygulamalar n Yeri ve Önemi Murat Ayaz Kocaeli Üniversitesi Teknik E itim Fakültesi, Elektrik E itimi Koray Erhan Kocaeli Üniversitesi, Teknoloji Fakültesi,

Detaylı

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler

Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba

Detaylı

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA PROGRAM KOORDİNATÖRÜ Prof. Dr. Güldal MEHMETÇİK, gmehmetcik@neu.edu.tr YÜKSEK LİSANS DERSLERİ EBM 600 Uzmanlık Alanı Dersi Z 4 0 4 EBM 601 Biyokimya I S 3 0 3 EBM 602 Biyokimya I Laboratuvar S 0 3 1 EBM

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/6 ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: DONA TOZ TOPAKLAYICI Ürünün uygulama alanı: Havuz Kimyasalı Üretici/Tedarikçi:UKM Uğur Kimya Makina

Detaylı

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Özel Formülasyon DAHA İYİ DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX! Özel Formülasyon DAHA İYİ Yumurta Verimi Kabuk Kalitesi Yemden Yararlanma Karaciğer Sağlığı Bağırsak Sağlığı Bağışıklık Karlılık DAHA DÜŞÜK MALIYETLE DAHA SAĞLIKLI SÜRÜLER VE DAHA FAZLA YUMURTA IÇIN AGRALYX!

Detaylı

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1

Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Deomed Medikal Yay nc l k Okumufl / Mete (Ed.) Anne Babalar için Do uma Haz rl k / Sa l k Profesyonelleri için Rehber 16.5 x 24 cm, XIV + 210 Sayfa ISBN 978-975-8882-31-1 Birinci bask Deomed, 2009. 62

Detaylı

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü

Mehmet TOMBAKO LU* * Hacettepe Üniversitesi, Nükleer Enerji Mühendisli i Bölümü Nükleer Santrallerde Enerji Üretimi ve Personel E itimi Mehmet TOMBAKO LU* Girifl Sürdürülebilir kalk nman n temel bileflenlerinden en önemlisinin enerji oldu unu söylemek abart l olmaz kan s nday m. Küreselleflen

Detaylı

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen

Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen Öğretim Üyeleri İçin Ön Söz Öğrenciler İçin Ön Söz Teşekkürler Yazar Hakkında Çevirenler Çeviri Editöründen ix xiii xv xvii xix xxi 1. Çevre Kimyasına Giriş 3 1.1. Çevre Kimyasına Genel Bakış ve Önemi

Detaylı

TOKSİDROMLAR. Dr. Hasan KILIÇ Malatya Devlet Hastanesi. 18. Acil Tıp Sempozyumu, Klinik Toksikoloji Kahramanmaraş, 2015

TOKSİDROMLAR. Dr. Hasan KILIÇ Malatya Devlet Hastanesi. 18. Acil Tıp Sempozyumu, Klinik Toksikoloji Kahramanmaraş, 2015 TOKSİDROMLAR Dr. Hasan KILIÇ Malatya Devlet Hastanesi 18. Acil Tıp Sempozyumu, Klinik Toksikoloji Kahramanmaraş, 2015 Toksidrom tanım Toksidrom (=toksik sendrom) kelimesi, zehirlenmelerde tanı ve ayırıcı

Detaylı

Buzağılarda Protein Beslemesi ve Buzağı Mamasının Önemi. Sayı:2013/Rm-37 Sayfa:205-210

Buzağılarda Protein Beslemesi ve Buzağı Mamasının Önemi. Sayı:2013/Rm-37 Sayfa:205-210 Buzağılarda Protein Beslemesi ve Buzağı Mamasının Önemi Sayı:2013/Rm-37 Sayfa:205-210 KONU İLGİ Buzağılarda Protein Beslemesi ve Buzağı Mamasının Önemi Besleme TERCÜME VE DERLEME Ürün Müdürü Esra ÇINAR

Detaylı

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i

DR. NA L YILMAZ. Kastamonulular Örne i I DR. NA L YILMAZ HEMfiEHR K ML Kastamonulular Örne i II Yay n No : 2039 Sosyoloji : 1 1. Bas - Ekim 2008 - STANBUL ISBN 978-975 - 295-936 - 1 Copyright Bu kitab n Türkiye deki yay n haklar BETA Bas m

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir.

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir. KULLANMA TALİMATI AMBREKS PEDİATRİK şurup Ağızdan alınır. Etkin madde: 5 ml (1 ölçek) şurup solüsyonu, 15 mg ambroksol HCl içerir. Yardımcı maddeler: Sorbitol % 70 solüsyonu, metil paraben, propil paraben,

Detaylı

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r.

Hepatit B. HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. Hepatit B HASTALIK Hepatit B nin etkeni nedir? Hepatit B hepatit B virüsü (HBV) ile meydana getirilen bir hastal kt r. HBV nas l yay l r? Hepatit B, hepatit B li kiflilerin kan veya vücut s v lar yoluyla

Detaylı

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm)

Tablo 3.3. TAKV YES Z KANAL SAC KALINLIKLARI (mm) 3. KANAL KONSTRÜKS YONU Türk Standart ve fiartnamelerinde kanal konstrüksiyonu üzerinde fazla durulmam flt r. Bay nd rl k Bakanl fiartnamesine göre, bas nç s - n fland rmas na ve takviye durumuna bak lmaks

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLİK BİLGİ FORMU 91 / 155 / EEC, 93 / 112 / EC, 2001 / 58 / EC ye göre

ÜRÜN GÜVENLİK BİLGİ FORMU 91 / 155 / EEC, 93 / 112 / EC, 2001 / 58 / EC ye göre ÜRÜN GÜVENLİK BİLGİ FORMU Düzenleme tarihi 1/12/2012 1. Ürün ve Firma Tanıtımı Ürün Adı FAGOR DEZ-930 Ürün Tanımı Perasidik asit bazlı temizlik maddesi Ürün Kodu FH-024 Ürünün Uygulama Alanı Gıda Hijyeni

Detaylı

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU

ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Sayfa 1/6 ÜRÜN GÜVENLĐK BĐLGĐ FORMU Düzenlenme tarihi: 26.09.2007 1 Ürün ve firma tanıtımı Ürün adı: EDOSĐL Sıvı Mineralli Ovma Ürünü Ürünün uygulama alanı: Genel temizlik/bakım hijyeni ürünü Üretici/Tedarikçi:

Detaylı

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün

Veri Toplama Yöntemleri. Prof.Dr.Besti Üstün Veri Toplama Yöntemleri Prof.Dr.Besti Üstün 1 VERİ (DATA) Belirli amaçlar için toplanan bilgilere veri denir. Araştırmacının belirlediği probleme en uygun çözümü bulabilmesi uygun veri toplama yöntemi

Detaylı

Doç. Dr. Orhan YILMAZ

Doç. Dr. Orhan YILMAZ Yazar Ad 151 Doç. Dr. Orhan YILMAZ İnsanda iletişimin en önemli araçlarından biri olan ses, kişinin duygusal yapısını yansıtan bir olaydır. Yaş ilerledikçe tüm organlarda görülebilen yaşlanma konuşma

Detaylı

BALIK YAĞI MI BALIK MI?

BALIK YAĞI MI BALIK MI? BALIK YAĞI MI BALIK MI? Son yıllarda balık yağı ile ilgili kalp damar hastalıklarından tutun da romatizma, şizofreni, AIDS gibi hastalıklarda balık yağının kullanılmasının yararları üzerine çok sayıda

Detaylı

BİYOLOJİK AJANLARIN DİĞER İLAÇLARLA ETKİLEŞİMLERİ. Mustafa ÖZGÜROĞLU Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı

BİYOLOJİK AJANLARIN DİĞER İLAÇLARLA ETKİLEŞİMLERİ. Mustafa ÖZGÜROĞLU Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı BİYOLOJİK AJANLARIN DİĞER İLAÇLARLA ETKİLEŞİMLERİ Mustafa ÖZGÜROĞLU Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı İki ilaç etkileşime girdiği zaman ne tür ürünle karşımıza gelebilirler? Pozitif etkileşim

Detaylı

Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit

Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit www.printo.it/pediatric-rheumatology/tr/intro Romatizmal Ateş ve Streptokok Enfeksiyonu Sonrası Gelişen Reaktif Artrit 2016 un türevi 1. ROMATİZMAL ATEŞ NEDİR? 1.1 Nedir? Romatizmal ateş, streptokok adı

Detaylı

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir.

KULLANMA TALİMATI. Bu ilacı kullanmaya başlamadan önce bu KULLANMA TALİMATINI dikkatlice okuyunuz, çünkü sizin için önemli bilgiler içermektedir. KULLANMA TALİMATI CASODEX 150 mg film tablet Ağız yoluyla alınır. Etkin madde: 150 mg bikalutamid Yardımcı maddeler: Laktoz monohidrat, magnezyum stearat, polividon, sodyum nişasta glikolat, hipromelloz,

Detaylı

Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları

Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları A. Mayoz Bölünme Mayoz ve Eşeyli Üreme Biyoloji Ders Notları Eşeyli üremenin temelidir. Eşey ana hücrelerinden (2n), eşey hücrelerini (n) oluşturan özelleşmiş bölünme şeklidir. Mayoz I ve II olarak birbirini

Detaylı

YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM. Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar 24 Mart 2016 PERŞEMBE Resmî Gazete Sayı : 29663 YÖNETMELİK ANKARA ÜNİVERSİTESİ YABANCI DİL EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin

Detaylı

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ

İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ BİLGİSAYAR SİSTEMLERİ LABORATUARI YÜZEY DOLDURMA TEKNİKLERİ Deneyde dolu alan tarama dönüşümünün nasıl yapıldığı anlatılacaktır. Dolu alan tarama

Detaylı

AZOT (N) amonyum (NH + 4 ) nitrat (NO3 )

AZOT (N) amonyum (NH + 4 ) nitrat (NO3 ) AZOT (N) Azot tüm yaşayan canlıların temel yapı taşıdır. Bitki gen, enzim ve klorofilinin temel bileşenidir. Proteinin yapısının %16 sı azottur. Toprağı oluşturan materyalde azot bulunmadığı için, ayrıca

Detaylı

GÜVENLİK BİLGİ FORMU 1907/2006 No'lu Yönetmeliğe (AB) göre

GÜVENLİK BİLGİ FORMU 1907/2006 No'lu Yönetmeliğe (AB) göre GÜVENLİK BİLGİ FORMU Revize Edildiği Tarih 05.07.2010 1. Kimyasal maddenin/preparatın ve şirketin/üstlenenin kimlikleri Ürün hakkında bilgi Kimyasal maddenin/preparatın kullanımı PVD (fiziksel buhar tortulanma)

Detaylı

KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI

KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI KAPLAMA TEKNİKLERİ DERS NOTLARI PVD Kaplama Kaplama yöntemleri kaplama malzemesinin bulunduğu fiziksel durum göz önüne alındığında; katı halden yapılan kaplamalar, çözeltiden yapılan kaplamalar, sıvı ya

Detaylı

Boru S zd rmazl k ve Boflluk Doldurma

Boru S zd rmazl k ve Boflluk Doldurma TR Tesisat Ürünleri Boru S zd rmazl k ve Boflluk Doldurma Loctite 511 Düflük mukavemet boru s zd rmazl Su ve gaz tafl yan sistemlerde kullan lan, s kça sökülmesi gereken metal diflli boru ba lant lar için

Detaylı

Hava Kalitesi Bülteni

Hava Kalitesi Bülteni Hava Kalitesi Bülteni Aralık, 2015 İÇİNDEKİLER 1. Genel Bilgiler... 1 2. Aralık Ayı Ölçüm Sonuçları... 1 3. Geçmiş Yıllara Göre Kıyaslama... 1 4. Bizden Haberler... 1 T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı

Detaylı

Toprak kirliliğini tanımlamadan önce toprak kalitesi vurgulanmalı

Toprak kirliliğini tanımlamadan önce toprak kalitesi vurgulanmalı Toprak Kirliligi Toprak kirliliğini tanımlamadan önce toprak kalitesi vurgulanmalı Toprağın maruz kaldığı en önemli tehdit unsurları Toprak kirliliği Olağan şartlarda toprak ortamında bulunmayan madde

Detaylı

3- Kayan Filament Teorisi

3- Kayan Filament Teorisi 3- Kayan Filament Teorisi Madde 1. Giriş Bir kas hücresi kasıldığı zaman, ince filamentler kalınların üzerinden kayar ve sarkomer kısalır. Madde 2. Amaçlar İnce ve kalın filamentlerin moleküler yapı ve

Detaylı

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 3. FARMASÖTİK FORMU Film tablet Beyaz ile beyazımsı renkte, yuvarlak, konkav film tabletlerdir.

KISA ÜRÜN BİLGİSİ. 3. FARMASÖTİK FORMU Film tablet Beyaz ile beyazımsı renkte, yuvarlak, konkav film tabletlerdir. KISA ÜRÜN BİLGİSİ 1. BEŞERİ TIBBİ ÜRÜNÜN ADI MENOCTYL 40 mg Film Tablet 2. KALİTATİF VE KANTİTATİF BİLEŞİM Etkin madde: Otilonyum bromür 40 mg Yardımcı maddeler: Laktoz monohidrat 28 mg Yardımcı maddeler

Detaylı

DOZAJ UN TELER VE POMPALARI Ç N ÜRÜNLER. S hhi Su Sistemleri için Kireç Tafl ve Korozyon. Önleyici Ürünler 4DOZAJLAMA ÜN TELER

DOZAJ UN TELER VE POMPALARI Ç N ÜRÜNLER. S hhi Su Sistemleri için Kireç Tafl ve Korozyon. Önleyici Ürünler 4DOZAJLAMA ÜN TELER 4DOZAJLAMA ÜN TELER DOZAJ UN TELER VE POMPALARI Ç N ÜRÜNLER S hhi Su Sistemleri için Kireç Tafl ve Korozyon Önleyici ler Kireç tafl ve korozyon önleyici ürünler, teknik kullan mda kristal formda polifosfat

Detaylı

Bovilis Bovipast RSP ile benzersiz koruma

Bovilis Bovipast RSP ile benzersiz koruma Bovilis ile benzersiz koruma Özel kombinasyon Çift adjuvan IRP teknolojisi Erken koruma Maternal antikor varl nda da etkinlik Güvenlik Önerilen afl lama program : Antikor titresi 1. afl lama Bovilis Rapel

Detaylı

HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR

HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR HEPATİT C SIK SORULAN SORULAR Hepatit C nedir? Hepatit C virüsünün neden olduğu karaciğer hastalığıdır. Hepatit C hastalığı olarak bilinir ve %70 kronikleşir, siroz, karaciğer yetmezliği, karaciğer kanseri

Detaylı