Ünite 5 EN UZUN YÜZYIL ( )

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "Ünite 5 EN UZUN YÜZYIL (1800 1922)"

Transkript

1 Ünite 5 EN UZUN YÜZYIL ( )

2 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) EN UZUN YÜZYIL ( ) XIX. YüZYıL BŞLRıN SY VE VRUP vrupa evletlerinin Genel Politikaları İNGİLTERE XIX. yüzyılın en güçlü devleti olan İngiltere, büyük bir sömürge imparatorluğu kurmuştu. Çok uluslu yapıya sahip devletlerin parçalanmasının sömürgelerindeki egemenliğini güçlendireceğine inandığı için ulusçuluk hareketlerini destekleyen politikalar izlemiştir. VUSTURY XVIII. Yüzyılda, Rusya ile birlikte hareket ederek Osmanlı evleti nin Balkan topraklarını ele geçirmeye çalıştı. Fransız İhtilali sonrasında, Osmanlı toprak bütünlüğünün korunmasından yana bir politika izledi. Balkanlarda, Panislavizm ve Pangermenizm politikalarının çatışmasından dolayı Rusya ile ters düşmüştür. vusturya, çok uluslu bir yapıya sahip olduğundan ulusçuluk hareketlerini desteklememiştir. vusturya XIX. yüzyılın ikinci yarısında lman birliğini kurmaya çalışan Prusya ile de mücadele etmiştir. Meşruti Krallık Kralların ülkeyi halkın temsilcile da İngiltere İnsan Haklarını kabul ederek demokrasiye katkı sunmuşsa da sömürgeci pilitikası bu durumu gölgelemiştir. RUSY Rus dış politikasının hedefleri, XVIII. yüzyılın başlarında I. Petro tarafından belirlenmişti. Rusya, Boğazları ele geçirme ve sıcak deniz- rinden oluşan bir lere inme amaçlarına ulaşmak için Osman- parlamento (meclis) ile birlikte yönettiği devlet şeklidir. FRNS İngiltere kadar olmasa da, oldukça geniş sömürgelere sahip olan Fransa, zengin kaynaklara sahip, Osmanlı topraklarını ele geçirmek amacıyla çeşitli ittifaklara katılmıştır. Bu arada Mısır topraklarının egemenliği için en çok İngiltere ile mücedele etmiş bu mücadeleyi İngiltere kazanmıştır. lı evleti yle sık sık savaşırken, Boğazların egemenliği konusunda İngiltere ve Fransa ile ters düşmüş diğer yandan da Orta sya da bulunan Türk İslam ülkeleri üzerinde yayılma politikası izlemiştir. Rusya bu tutumuyla Orta sya pamuğunu ele geçirmeyi ve yeni sömürgeler elde etmeyi amaçlamıştır. Fransa da 1848 ihtilali sonrasında ikinci kez Rusya nın, Orta sya da yayılma politikasına cumhuriyet ilan edilerek herkese oy verme karşı Yaka, Yamud ve İmralı gibi Türkmen hakkı tanınmıştır. boyları ittifak kurmuşlardır. vrupa da Mutlak Krallıklar yıkılırken Meşruti yada Cumhuriyet yönetimlerine geçilmiş ayrıca ilk kez işçi sınıfı kendisi için sınıf olma bilincine kavuştu. İşçiler sendikalar ve sosyalist partilerde örgütlenmeye başladı. Ölüm cezaları ve köle ticareti kalktı. İtalya, Prusya, Hollanda, Belçika da anayasalar kabul edildi. Ulusal hareketler yaygınlaştı. lmanya ve İtalya Ulusal devletlerinin temellerini attı. Kuşid Han ın liderliğini yaptığı Türkmenler, 1879 da Rusları yenmelerine rağmen başarılarını uzun süre devam ettiremeyerek Çarlık Rusyası nın egemenliğini kabul etmek zorunda kaldılar. Sovyetler Birliği önemi nde de Rus baskısına uğrayan Türkmenler, 1991 yılında Sovyetler Birliği nin dağılması üzerine bağımsızlıklarını kazandılar. 162

3 OSMNLI EVLETİ XIX. yüzyılda siyasi, sosyal ve ekonomik alanlarda büyük sorunlar yaşayan Osmanlı evleti, iç ve dış sorunlarını çözebilmek için vrupa devletleri ile çeşitli ittifaklar kurmuştur. Bu durum, Osmanlı evleti nin uluslararası alanda etkinliğinin sarsılmasına ve vrupa devletlerinin Osmanlı evleti nden çeşitli ekonomik ve siyasi çıkarlar elde etmelerine ortam hazırlamıştır. İngiltere başta olmak üzere, vrupa devletleri, Sanayi İnkılabı sonrasında ortaya çıkan ham madde ve pazar ihtiyacını karşılamak için zengin kaynaklara sahip Osmanlı topraklarına göz dikmişlerdir. Osmanlı evleti, bu dönemde denge politikası izleyerek topraklarını korumaya çalışmıştır. Osmanlı evleti nde yaşanan otorite boşluğu sonucunda nadolu ve Rumeli de yan adı verilen kişiler ortaya çıkmıştı. yanların başlarına buyruk hareket etmelerinden rahatsız olan II. Mahmut, lemdar Mustafa Paşa aracılığıyla ayanlarla görüşerek Senediittifak ı imzalamıştır. II. Mahmut u tahta çıkaran lemdar Mustafa Paşa, Nizamıcedit in yerine Sekbanıcedit adıyla yeni bir ocak kurdu. Yeniçeri Ocağı nı ıslah ederek, yeniçerilere talim mecburiyeti getirdi. yanlarla Senediittifak ın imzalanmasını sağladı II. Mahmut un saltanatında 3 ay 18 gün sadrazamlık yapan lemdar Mustafa Paşa, Yeniçeri Ocağı ndan yetişmiştir. Bayraktar olarak katıldığı savaşlarda gösterdiği yararlılıktan dolayı lemdar (Bayraktar) unvanı ile anılmıştır. Sekbanıcedit Ocağı nı İngiltere nin emokrasi Hareketi İngiliz Kralı Yurtsuz Jan 1215 de Magna Carta (Büyük Şart) denilen belge ile kendi yetkilerini ilk kez kısıt- ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. MHMUT ÖNEMİ ISLHTLRI kurması yeniçerilerin tepkisine neden olmuştur. Yeniçerilerin, Babıali yi basmaları üzerine lemdar, barut mahzenini ateşleyerek içeri girmeye çalışan 600 yeniçeriyle birlikte yaşamına son vermiştir. ladı. Bu belge dünyada nayasal sisteme geçişin ilk esaslı belgesi oldu. Zamanla bazı İngiliz Kralları bu şart- Sened i İttifak a göre, lara uymadıklarından İngiliz halkının müca- yanlar; padişah, sadrazam delesi ile siller (Lordlar Kamarası), şehirli ve devletin kasabalı milletvekilleri II. Mahmut maç : evleti dağılmaktan kurtarmaktır. SENE İ İTTİFK (1808) maç : yanların desteği ile merkezi otoriteyi güçlendirmek kanunlarına bağlı kalacaklar, halka haksızlık yapanları devlete bildirerek bu durumun önlenmesine çalışacaklardı. (vam Kamarası)nı oluşturarak 1295 İngiliz Parlementosunu ortaya çıkardılar dolayısıyla ilk meşruti yönetimi kuruldu. II. Mahmut un tahta çıkmasında rol sahibi olan Rusçuk yanı lemdar Mustafa Paşa, taht değişikliğinin ardından sadrazamlık makamına getirilmiştir. Sened i İttifak 163

4 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. MHMU yanlık haklarının babadan oğula geçmesi kabul edilecekti. yanlar, vergi ve asker toplamada devlete yardımcı olacaklar, yapılan yeniliklere ve devletin eyaletlerden asker almasına karışmayacaklardı. Padişaha karşı bir isyan çıkarsa, ayanlar İstanbul a yardıma geleceklerdi. Padişah aşırı vergi koyamayacak, eşit ve adaletli vergi alacaktı. yanlar, devletin kanunlarına uygun olarak, kendi bölgelerinde hazine gelirlerini toplayacaklardı. lemdar Mustafa Paşa nın ölümünden sonra bizzat II. Mahmut ıslahat hareketlerini yürüttü. Özellikle Yeniçeri Ocağı nın kaldırılması ile yenilikler daha kolay gerçekleştirilmiştir. II. Mahmut, kendinden önceki padişahlardan farklı olarak değişik alanlarda yenilikler yapmıştır. ) Yönetim lanında Yapılan Islahatlar ivanıhümayun kaldırılarak yerine Bakanlıklar (Nazırlıklar) Vekiller Heyeti, Meclis i Has kurulmuştur. Memurlar dahiliye (iç işleri) ve hariciye (dış işleri) olarak ikiye ayrılmıştır. nnesi : Nakşidil Sultan Babası : I. bdulhamid Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Sened i İttitak Sözleşmesi nin önemi Osmanlı evleti, ayanların (yerel güçlerin) varlığını resmen tanımıştır. Padişah ilk kez kendi otoritesi dışında bir gücü kabul etmiştir. evlet hizmetinde çalışanların mallarına el konulması demek olan müsadere (zor alım) usulü kaldırılmıştır. Böylece özel mülkiyet hakkının korunması konusunda önemli bir adım atılmıştır. Kişisel Özelliği : Büyük bir dev- İlk defa padişahın yetkileri sınırlanmışsada rimci ruh taşıyordu. indar ve muhafazakâr değildi. Yaşam enerjisi yüksek ufku genişti. Hemen her alanda düzeltim çabası içine girmiş irade ve sabırla başarılı olmuştu. Zevk ve sefaya yaşamında makul düzeyde yer veren II. Mahmut bir şair, III. Selim e yakın bir bestekârdı. dli mahlası ile şiirleri ve klasik Türk musikisinin değerli eserleri arasında sayılan mükemmel besteleri vardır. Savaşa gitmemekle beraber halk arasına girer onlar üzerinde sevgi ve saygı uyandırırdı. Bütün bu özellikleriyle güçlü bir kişilik olduğunu gösteren II. Mahmud, Kanuni den önceki büyük padişahlar cinsinden olmamakla beraber Osmanoğullarının büyüklerinden biri ve Kanuni den sonra gelen padişahların en büyüğüdür. padişahın yetkilerinin ayanlar tarafından kullanılması ve halkı sıkıntıya sokması açısıdan bir demokratikleşme çabası sayılmamıştır. yanları padişaha bağlamayı, böylece padişahın gücünü artırmayı amaçlayan bu sözleşme lemdar ın ölümü ve merkezi otoritenin güçlenmesiyle unutulmuştur. Sened i İttifak, Osmanlı evleti nin ayanlara söz geçiremeyecek kadar zayıf durumda olduğunu göstermektedir. lemdar ın kapatılan Nizam-ı Cedit in yerine kurduğu Sekbanıcedit in güçlenmesi, yeniçerileri endişeye düşürdü ve yeniçeriler ayaklanarak lemdar ın ölümüne neden oldular (1808). Memurlar için rütbe ve nişan kabul edilmiştir. Eyaletler küçültülerek illere dönüştürülmüştür. İller merkeze bağlanmış, ayanlık kaldırılmıştır. Tımar ve zeamet kaldırılmış, memurlara maaş bağlanmıştır. yanlar, etkisiz hale getirilerek köy ve mahallelerde muhtarlıklar kurulmuştur. Vergi ve askerlik işlerini düzenlemek amacıyla nadolu ve Rumeli de nüfus sayımı yapılmıştır. (skeri ve mali amaçlı olduğu için sadece erkekler sayılmıştır.) İstanbul için vize uygulaması getirilerek, şehrin nüfusunun artmasıyla ortaya çıkacak sosyal ve ekonomik sorunların önlenmesi amaçlanmıştır. Posta ve polis teşkilatları kurulmuştur. Yurtdışı seyahatlerde pasaport uygulaması getirilerek yurda giriş ve çıkışlar kontrol altına alınmıştır. 164

5 Merkez Örgütlenmesindeki üzenlemeler Eskiüzen Yeni üzenleme Günümüzdeki Karşılıkları ivanıhümayun Nazırlıklar Bakanlıklar ÜNİTE 5 Sadrazamlık Başvekalet Başbakanlık Relsülküttablık Hariciye Nezareti ışişleri Bakanı Sadaret Kethüdası ahiliye Nezareti İçişleri Bakanı arphane Hazinesi Maliye Nezareti Maliye Bakanı Vakıflar Evkafı Nezaretii Vakıflar Genel Müdürlüğü Şeyhülislamlık Babımeşihat airesi iyanet İşleri Başkanlığı B) skeri landa Yapılan Islahatlar Böylece, padişahlar devlet üzerindeki güçlerini yeniden artırmış ve yenilik hareketlerinin önündeki en önemli engel ortadan kalkmıştır. lemdar Mustafa Paşa nın otorite tanımayan davranışları II. Mahmut u kızdırdığı için Yeniçerilerin, lemdar a karşı ayaklanmalarında lemdar a yanrdım edilmediği gibi Yeniçeriler saray çevrelerince desteklenmişlerdir. EN UZUN YÜZYIL ( ) Yeniçeri Ocağı nın kaldırılmasıyla; Padişahlar, devlet üzerindeki güçlerini yeniden artırmıştır. Yenilik hareketlerinin önündeki en önemli engel kaldırılmıştır. lemdar ın ölümünden sonra II. Mahmut, yeniliklerini sürdürmüştür. Eşkinci Ocağı II. Mahmut, Sekbanıcedit in yerine yeniçerilerden seçilen askerlerle Eşkinci Ocağı nı kurmuştur. Vakayihayriye Olayı Eşkinci Ocağı na kaydedilen yeniçeriler, Biz talim yapmayız. diyerek ayaklandılar. II. Mahmut, bunun üzerine Yeniçeri Ocağı nı kaldırmaya karar verdi. Sancak açma (Yapılacak şeyde halkın desteğini alma) girişimi ile ulema ve halkın da katılması ile yeniçeri kışlaları topa tutularak Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Bu olaya Osmanlı tarihinde Vakayıhayriye (Hayırlı Olay) denilmiştir (1826). Yeniçeri Ocağı nın yerine vrupa tarzında bir ordu olan sakirimansureimuhammediye ordusu kurulmuş (1826), ordunun eğitimi için Prusya dan subaylar getirilmiştir. Ordunun subay ihtiyacını karşılamak için Mektebi Harbiye (Harp Okulu) 1831 kurulmuştur. Savaş yöntemlerini öğrenmek için vrupa ya subaylar gönderilmiştir. C) Eğitim ve Kültür lanında Yapılan Islahatlar Medreselerin yanında vrupa tarzında yeni okullar açılmıştır. Bu durum Osmanlı ülkesinde kültür çatışmasına ortam hazırlamıştır. İlköğretim kız ve erkek çocuklar için İstanbul da zorunlu hale getirilmiştir. Yüksek öğretime öğrenci yetiştirmek üzere Rüştiye ve Mektebiulumuedebiye gibi orta dereceli okullar açılmıştır. Enderun un yerine devlet adamı yetiştirmek için Mektebimaarifiadliye açılmıştır. Tercüme odaları kurulmuştur. Osmanlı padişahları dağılma döneminde yaptıkları askeri amaçlı yenilikler sonucunda; Nizam ı Cedit Sekban ı Cedit Eşkinci Ocağı kurulurken Yeniçeri Ocağı kapatıldıktan sonra sakir i Mansure i Muhammediye Ordusu kurulmuştur. 165

6 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Mekteb i Harbiye Mektebi Harbiye, Mektebi Tıbbiye (1826) ve Mızıkayıhümayun gibi yüksek okullar açılmıştır. İlk defa vrupa ya öğrenci gönderilmiştir. Başta Rusya olmak üzere vrupalı devletlerin Osmanlı azınlıklarını kışkırtması Mahalli yöneticilerin halka karşı yanlış politikalar izlemesi Bazı toprakların savaş alanına dönüşmesi ve savaşlar sırasında el değiştirmesi Merkezi otoritenin sarsılması ayaklanmaların çıkmasında etkili olmuştur. Milliyetçilik Hareketleri Karşısında evletlerin Tutumları Osmanlı evleti Fransız ihtilali ni, Fransa nın iç sorunu olarak gören Osmanlı evleti, bu devletle geçmişten gelen iyi ilişkilerini sürdürmeye çalışmıştır. Osmanlı yöneticileri, Fransız İhtilali nin ortaya attığı dü- Takvimivakayi adıyla ilk resmi gazete çıkarıl- şüncelerin çok uluslu yapıya sahip Osmanlı mıştır (1831). ülkesinde doğuracağı tehlikeleri göremedik- Kıyafet değişikliği yapılarak memurlara fes, ceket ve pantolon giyme şartı getirilmiştir. lerinden ilk dönemlerde herhangi bir önlem alma yoluna gitmemişlerdir. İstanboli, bu giysiyi topluluğuna verilen ad. Osmanlı evleti nin, Fransız İhtilali ile ortaya çıkan ulusçuluk ve özgürlük düşüncelerinden Panslavizm: Slav ırkından olan milletlerin (Rus, Sırp, Hırvat, Karadağlı, Leh, Çek, Ukrayna ve Bulgarlar) Rusya nın liderliğinde bir bayrak altında toplanmalarını amaçlayan siyasi harekete Panslavizm ) Ekonomi lanında Yapılan Islahatlar Ticaret Nezareti kurularak tarım ve ticaret işlerinin düzenli işlemesi amaçlanmıştır. Ülke dışına para çıkışını engellemek için yerli malı kullanımı teşvik edilmiş, yeni kurulan ordunun elbise ihtiyacını karşılamak için Bakırköy de bez fabrikası, fes ihtiyacını karşılamak için feshane kurulmuştur. Yerli tüccarların, kapitülasyonlar nedeniyle az gümrük vergisi ödeyen yabancı tüccarlarla rekabet edebilmeleri için gümrük vergilerinde kolaylık (indirim) sağlanmıştır etkilenmesi, batılılaşma çabaları sırasında gerçekleşmiştir. Rusya Panslavizm politikası uygulayarak Osmanlı evleti nin Balkan topraklarında yaşayan Ortodoks ve Slav toplulukları kışkırtıp isyanlar çıkaran Rusya; Balkan uluslarını Osmanlı dan ayırıp kendi etkisi altına alarak kdeniz e inmeyi amaçlamıştır. Panslavizm politikası ve vrupa devletleri arasında sömürgeciliğin hızlanması, Osmanlı ülkesindeki ulusçuluk isyanları üzerinde belirleyici olmuştur. denilmiştir. İngiltere Osmanlı ülkesindeki Hristiyan ulus- II. MHMUT ÖNEMİ SİYSİ OLYLRI ların çıkardığı isyanları destekleyen İngiltere, MİLLİYETÇİLİK HREKETLERİ VE İSYNLR Fransa ile birlikte hareket ederek Osmanlı topraklarının parçalanması için milliyetçilik Osmanlı evleti nde XIX. yüzyılda milliyet- akımını bir araç olarak kullanmıştır. çilik düşüncesinin etkisiyle isyanlar çıktı. Osmanlı evıeti nde milliyetçilik isyanlarının çıkmasında, vusturya sınırları içinde Slav ırkından uluslar barındıran vusturya, Rusya nın Balkan Slavlarını kışkırtmasından olumsuz yönde et- Fransız İhtilali, sonucunda ortaya çıkan milliyetçilik akımının Osmanlı ülkesinde yaşayan azınlıklar arasında yaygınlaşması kilenmiştir. vusturya, Rusya nın Panslavizm politikasına karşı Osmanlı evleti nin toprak bütünlüğünü savunmuştur 166

7 ULUSL YKLNMLR 1) Sırp İsyanı ( ) Fatih önemi nden itibaren, Osmanlı egemenliğinde yaşayan Sırplar din, dil ve eko- ÜNİTE 5 nomi gibi her alanda özgürlüğe sahiplerdi. Fakat XIX. yüzyıl başlarında Osmanlı evleti ne karşı ayaklandılar. Sırpların ayaklanmasında; XVIII. yüzyıldaki Osmanlı - vusturya savaşlarında Sırp topraklarının savaş alanına dönüşmesi ve iki devlet arasında el değiştirmesi Sırbistan da görev yapan yeniçerilerin, halka baskı yapması 1797 de almaçya kıyılarını ele geçiren Fransa nın, Sırplar arasında ulusçuluk düşüncesini yayması Miloş Obronoviç Böylece ulusçuluk hareketleri sonucunda imtiyaz (ayrıcalık) elde eden ilk toplum Sırplar oldu. Sırplar, yeni ayrıcalıklar isteyince üzerlerine ordu gönderilerek Belgrad geri alındı (1813). Sırplar bir süre sonra Miloş Obronoviç önderliğinde yeniden ayaklandılar. Osmanlı evleti, Sırplara yeni bazı haklar vererek isyanın genişlemesini engellemeye çalıştı. II. Mahmut önemi nde başlayarak Osmanlı ülkesinde vrupa tarzında eğitim gören aydın bir zümre yetişmiştir. Bu zümre kişilere göre sürekli değişen bir EN UZUN YÜZYIL ( ) Balkanlara yerleşmek isteyen vusturya ve Rusya nın Sırpları kışkırtmaları etkili olmuştur. Sırplar, Osmanlı evleti nin Rusya ile yaptığı ve kaybettiği savaşlardan sonra imzalanan Edirne ntlaşması ile özerk (iç işlerinde serbest yönetim yerine, hukuka dayalı, kurumları olan yeni bir yönetimin kurulması için çalışmıştır. dış işlerinde Osmanlı evleti ne bağlı) bir prenslik haline gelmiş (1829), Berlin ntlaşması ile de bağımsız olmuşlardır (1878). Bu durum Sırpların kendi çabalarından çok, Rusya nın desteğiyle bağımsızlıklarına kavuştuklarını gösterir. II. Mahmut un ödünsüz Kara Yorgi Sırp Bağımsızlığının şamaları sürdürdüğü düzeltim çaba- Ulusçuluk akımının etkisi ve Rusların kışkırtmaları ile ilk isyan Sırbistan da çıkmıştır. Kara Yorgi adlı tüccarın etrafında topla- I 1812 Bükreş İmtiyaz/ayrıcalık II 1829 Edirne Muhtariyet/Özerklik ları Tanzimat önemi için uygun ortam oluşturmuştur. nan Sırplar tarafından çıkarılan ayaklanma (1804) sırasında isyancılar, Belgrad ı ele III 1878 Berlin İstiklal/Bağımsızlık geçirdiler Osmanlı - Rus Savaşı, isyanın bastırılmasını geciktirdi. Sırplar sürekli olarak Rusya dan yardım alıyoriardı. Rusya ile yapılan Bükreş ntlaşması nda Sırplara ayrıcalıklar tanıyan bir madde yer aldı. 2) Yunan İsyanı Fatih önemi nden itibaren Osmanlı egemenliğinde yaşayan Rumlar, azınlıklar içerisinde en ayrıcalıklı yere sahiplerdi. evlet hizmetinde görev alabilen Rumlar, Sırplardan sonra ikinci ayaklanmayı çıkarmışlardır. 167

8 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. Mahmut tüm bu çabalara karşın ekonomik alanda gözle görülür bir başarı sağlayamamış- XIX. yüzyılda Rumların ayaklanmasında aşağıdaki nedenler etkili olmuştur: Rumlar arasında, ulusçuluk akımının yaygınlık göstermesi Rusların kışkırtmaları Rumların, ticaret sayesinde zenginleşmeleri Rumlar, zenginleşerek bir ideale yöneldiler. Megali (Megalo) idea (Büyük Hedef) denilen bu ideal için okullar açtılar. Okullarında Rum gençlerine Yunan tarihini okutarak milliyetçi düşünceler aşıladılar. Etnikieterya Cemiyeti nin, Rumları örgütleyerek Osmanlı evleti ne karşı kışkırtması Rumlar, ideallerine ulaşabilmek için 1814 te Odesa da Etnikieterya Cemiyeti ni kur- Mora isyanı 1821 de başladı. isyan kısa sürede büyüdü. vrupalılar isyana büyük ilgi gösterdiler. Rumlara yardım için Mora ya gönüllüler geldi. Rumlar, eski Yunanların torunları olarak değerlendirilmeye başlandı. Bu düşünceye sahip kişiler, Rumların bağımsız olmasını istiyorlardı. iğer taraftan da Türk düşmanlığı giderek artıyordu. Hatta İngiliz Şair Lord Byron, Yunan isyanı sırasında Osmanlılara karşı savaşmıştır. İngiliz bankaları isyancı Rumlara para yardımında bulundular. Bu durumun ortaya çıkmasında vrupa devletlerinin Yunanlarla aynı dinden olmaları etkili olmuştur. Bu da vrupa diplomasisinde din unsurunun etkin bir rol oynadığına kanıt olarak gösterilebilir. tır. yrıca Mısır ve Boğazlar Sorunu gibi dış sorunlarda İngilizlerin siyasi desteğini alabilmek için onlarla 1838 Balta Limanı Ticaret Sözleşmesi ni imzalamış ve İngilizlere çok büyük ticari ayrıcalıklar verilmiştir. Bunun sonucunda Osmanlı ülkesi açık pazar ve yarı sömürge durumuna düşmüştür. dular. Rus Çarı tarafından kurdurulan Etnikieterya nın amacı, Ortodoks Patriği nin yönetiminde Bizans İmparatorluğu nu yeniden kurmaktı. Yunan isyanlarını organize eden bu cemiyetin başkanı olan leksander İpsilanti Rus Çarı nın yaveriydi. Cemiyet kısa sürede çeşitli şubeler açarak ihtilal düşüncesini yaymaya çalıştı. Fener Rum Patrikhanesi nin kışkırtmaları İsyan bastırılamayınca II. Mahmut, Mora ve Girit valiliklerini vadederek Mısır Valisi Mehmet li Paşa dan yardım istedi. Mehmet li Paşa, oğlu İbrahim Paşa yı Mora üzerine gönderdi. İbrahim Paşa nın kuvvetleri isyanı kısa sürede bastırdı ise de olaya vrupa devletleri müdahale etti. Bu durum, Osmanlı evleti nin bir iç sorununun vrupa sorunu haline geldiğinin göstergesidir. İngiltere, Rusya ve Fransa kendi aralarında bir antlaşma yaptılar (1827). Buna göre; Yunanistan özerk bir prenslik olacak ve Türkler Yunanistan dan çıkarılacaktı. Bu durum Fransa, vusturya ve Prusya ya bildirildi vusturya ve Prusya, bu teklifi kabul etme- Mora İsyanı vrupalıların, Yunanlara hayranlık duymaları Rumlar, Eflak tan sonra bu kez de di. vusturya, Yunanistan ın bağımsızlığının milliyetçilik akımının ve Rusya nın başarısı olacağı görüşündeydi Osmanlı evleti bu durumu içişlerine karışma olarak değerlendi- Morada ayaklandılar. Yanya valisi Tepe- rerek onaylamadı. Üç devlet isteklerini kabul delenli li Paşa nın çeşitli nedenlerle II. Mahmut a karşı isyan etmesi ve idam edilmesi, Rumlara büyük bir fırsat hazırladı. ettirmek amacıyla harekete geçerek Navarin limanında bulunan Osmanlı ve Mısır donanmalarını yaktılar. (1827). 168

9 onanma Baskınları İnebahtı Baskını (Haçlılar 1571) Çeşme Baskını Rusya(1770) Prut Nehri Osmanlı evleti ile Rusya arasında sınır kabul edildi. Osmanlı evleti, Rusya ya savaş tazminatı ödeyecekti. ÜNİTE 5 Navarin Baskını Rusya İngiltere ve Fransa (1827) Sinop Baskını (Rusya 1853) Osmanlı evleti yakılan donanmasının karşılığı olarak tazminat isteyince, muhatapları suçu Osmanlı denizcilerine attılar. Fransızlar Mora ya asker çıkardılar. İngilizler, Mısır kuvetlerinin Mora dan çekilmesi için gemi gönderdiler. Rusya da Osmanlı evleti ne savaş açtı. Osmanlı - Rus Savaşı ( ) Ruslar, Eflak ve Boğdan ı işgal ederek Tuna ya doğru ilerlediler. oğu da da Kars ve rdahan ı ele geçirdiler yılında Erzurum u aldılar. Batıda ise Silistre yi alarak Edirne ye kadar geldiler. Osmanlı evleti barış isteyerek Rusya ile Edirne ntlaşması nı imzaladı (1829). Osmanlı evleti ni parçalayarak tarihi emellerine ulaşmak isteyen Rusya, Yeniçeri Ocağı nın kaldırılması ve Navarin de Osmanlı donanmasının yakılmasını fırsat bilerek Osmanlı topraklarına saldırdı. Edirne ntlaşması(1829) Mora Yarımadası nda bağımsız Yunan evleti kuruldu. Ulusçuluk hareketi sonucunda Osmanlı evleti nden bağımsızlık kazanan ilk azınlık Yunanlar olmuştur. Yunanistan ın bağımsızlığı diğer Balkan uluslarına örnek olmuştur. Rus ticaret gemileri, Boğazlardan serbestçe geçebilecekti. Eflak, Boğdan ve Sırbistan özerk hale getirildi. Eflak, Boğdan ve Sırbistan a özerklik tanınması, Osmanlı evleti nin Balkanlardaki egemenliğinin iyice zayıflamasına yol açmıştır. Edirne ntlaşması, Küçük Kaynarca ntlaşması ndan sonra imzalanan en ağır şartlı antlaşmadır. Mora nın kaybedilmesi, Mehmet li Paşa sorununun çıkmasında etkili olmuştur. Yunanistan ın bağımsızlığı ile oğu kdeniz deki dengelerin bozulduğunu ileri süren Fransa 1830 da Cezayir i işgal etmiştir. Cezayir Sömürgecilik nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu ndan koparılan bir topraktır. Pontus İddiaları ve Gerçeği Grek ve Latin kaynaklarında Karadeniz e, Pontus adı verilmiştir. Pontus bazen Yeşilırmak, Kızılırmak ve Kelkit Havzası için söylenirken bazen de Kafkasya dan başlayarak Sinop u içine alan bölge için söylenmiştir. ilk olarak Fenikeliler Karadeniz kıyılarında koloniler kurmuşlar, daha sonra bölgede İyon ve Grek (Yunan) kolonileri kurulmuştur Bu koloniler döneminde bölgeye Pontus Euxinos denilmiştir. Pontus, Grekçe de deniz; Euxinos Pers dilinde karanlık anlamında kullanılmıştır. Türkler bu adlandırmadan esinlenerek bölgeye Karadeniz adını vermişlerdir. İran uygarlıklarından Perslerin, Medlerin siyasi varlığına son vermeleri ile birlikte bölge Perslerin egemenliğine girdi. Yunan İsyanı, Sırp İsyanı ndan daha sonra çıkmasına karşın Yunanlar Sırplardan önce bağımsızlıklarına ulaşmışlardır. Bu durumun gerçekleşmesinde, vrupa devletlerinin Rumları eski Yunan uygarlığını kuranların torunları kabul ederek onlarla daha yakından ilgilenmeleri ve desteklemeleri etkili olmuştur. EN UZUN YÜZYIL ( ) 169

10 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Persler daha sonra Medler, oğu Karadeniz ile Kızılırmak yayı içinde kalan bölgeye Pont Satraplığı adını verdiler. Bölgedeki kişi ve yer adları bu bölgede tarih boyunca farklı ulusların hakimiyet kurduğunu göstermiştir. Bu adların Grek ya da Rumlarla ilgisi yoktur. oğu Karadeniz de ilk devlet, Pontus Satrabı nın oğlu tarafından kurulan Pontus Krallığı dır. Roma İmparatoru Pompe MÖ 66 da bölgeyi ele geçirmiş, Roma İmparatorluğu nun ikiye ayrılmasıyla bölge oğu Roma sınırları içinde kalmakla birlikte Venedik ve Ceneviz kolonileri varlıklarını sürdürmeye devam etmişlerdir. Yunanistan ın nadolu da Yayılmacı Emelleri Osmanlı evleti nin, siyasi ve askeri gücünün zayıflamasından yararlanan Yunanistan; İngiltere, Fransa ve Rusya gibi vrupa devletlerinin de desteğiyle Bizans İmparatorluğu nu yeniden canlandırmak ve büyük Yunanistan ı kurmak istiyordu. Yunanistan ın Megali İdea (Büyük Hedef) adını verdiği bu amacını gerçekleştirme girişimlerini; I. ünya Savaşı Öncesi, I. ünya Savaşı Yılları ve I. ünya Savaşı Sonrası olmak üzere üç bölümde incelemek mümkündür. IV. Haçlı Seferi ile Latinler İstanbul u işgal edince Bizans hanedanından leksios Komnenos, Trabzon da devlet kurdu ( ). Sınırlarını Karadeniz Ereğlisi nden Batum a kadar genişleten bu devletin, tarihteki Pontus evleti ile hiç bir bağı olmamıştır. Fatih in 1461 yılında Trabzon u ele geçirmesinin ardından Karamanoğulları Beyliği I. ünya Savaşı Öncesi Yunanistan, Batum dan İnebolu ya kadar uzanan bölgede Pontus evleti kurmak için faaliyetlerde bulunmuştur. Yunanistan bu hedefini gerçekleştirmek için bölgeye sistemli bir şekilde Yunanistan dan göçler yaptırmış, daha önceden kurulmuş olan Etnikieterya nın dışında halkının bir kısmının ve nadolu ya gelen Mavri Mira ve Pontus Rum Cemiyetleri ni Türkmenlerin bölgeye yerleştirilmesiyle Türk nüfusun Ortodoks nüfusa göre üstünlüğü sağlanmıştır. Osmanlı hoşgörüsü sayesinde, kendi kültürlerini yaşamaya devam eden Ortodoks halkın konuştuğu dil, hiçbir zaman Yunanca olmamıştır. Bölgeyi ziyaret eden Latin gezginler, Ortodoks halkın konuştuğu kurdurmuştur. Rum okullarının İzci örgütleri ve Yunan Kızılhaçı da bu cemiyetleri desteklemişlerdir. Kiliseleri silah deposu haline getiren Rum çeteleri, isyan çıkarmanın dışında nadolu da tam bir anarşi ortamı oluşturmuşlardır. dil için Trabzon dili ya da Trabzon Yunancası ifadesini kullanmışlardır. oğu Karadeniz Bölgesi nin tarihi, siyasi ve nüfus yapısı yönüyle Yunanistan ile ilgisi yoktur. Buna rağmen Yunanistan, bölgede kurulan ilk devlet olan Pont Krallığı ile 1204 te kurulan Trabzon Krallığı tarihini birbirine bağlayarak bölgenin kendi toprağı olduğunu iddia etmiştir. Bu amaçla XX. yüzyıl başlarında oğu Karadeniz de Pontus Rum evleti kurma hayallerini sürdürmüştür. I. ünya Savaşı Yılları I. ünya Savaşı sırasında Rusların Trabzon u işgal etmeleri üzerine Yunanlar, bölgedeki faaliyetlerini hızlandırdılar. Yeni çeteler kurarak halka karşı saldırılarda bulunan Yunanlar bu durumu vrupa kamuoyuna Türklerin Rumlara saldırıları olarak yansıttılar. Bir yandan da bölgede Rum nüfusun çoğunlukta olduğu konusunda abartılı nüfus istatistikleri yayınladılar. 170

11 I. ünya Savaşı Sonrası : Osmanlı ordusunun, Mondros teşkesi ile terhis edilmesi ve İngilizlerin Samsun u işgal etmeleri, Rum çetelerin saldırılarının artma- başkanlık ettiği kongrede; İngiltere, Rusya, vusturya ve Prusya aralarında anlaşarak örtlü İttifak Grubu nu kurmuşlardır. ÜNİTE 5 sına neden oldu. Paris Barış Konferansı nda alınan karar doğrultusunda Yunan Parlementosu 15 Mayıs 1919 da İzmir i işgal etti. ncak işgali kabullenmeyen halkın direnişe geçmesi üzerine Yunan başbakanı Venizelos un emri ile Rum çeteleri isyanları hızlandırdılar. TBMM Hükümeti, isyanları bastırmak üzere 20 bin kişilik merkez ordusu kurdu yılında harekete geçen merkez ordusu, Milli Mücadelede en uzun süren ayaklanma olan Pontus ayaklanmasını 1923 yılında bastırmıştır. 19 Mayıs gününü Pontus Soykırımını nma Günü ilan eden bir yasa çıkaran Yunanistan, 1985 yılından itibaren Pontus ayaklanmasını bir soykırım olarak gündeme getirmeye çalışmakta ve Türklerin Rum u öldürdüğünü ileri sürmektedir. Viyana Kongresi(1815) Viyana Kongresi nde, Fransa nın, ihtilalden önceki sınırlarına çekilmesi ve vrupa daki mutlak krallıkların korunması kararlaştırılmıştır. Meternic Sistemi adı verilen bir politika oluşturulmuştur. Bu politika gereğince, vrupa yı Fransız ihtilali nin etkilerinden korumak için vrupa nın neresinde ayaklanma çıkarsa vrupa devletleri birlikte hareket ederek ayaklanmaları bastıracaklardı. vrupa devletlerinin sınırları yeniden çizil- Klemens von Metternich ( ) Metternich sistemi Viyana Kongresi ne (1815) katılan Büyük Britanya, vusturya, Rusya ve Prusya nın vrupa da statükoyu korumak için ortaya koydukları sistemdir. Sisteme adını veren EN UZUN YÜZYIL ( ) EGİŞEN KOŞULLR GÖRE VRUP EVLETLERİNİN OSMNLI POLİTİKSI Viyana Kongresi (1815) 1804 te kendini Fransa İmparatoru ilan eden Napolyon; sınırlarını genişletmek için vusturya, İngiltere ve Rusya ile yaptığı savaşlarda ilk zamanlarda başarılı olmasına rağmen ilerleyen dönemlerde bu başarısını devam ettiremeyerek Waterloo Bozgunu ile yenilgiyi kabul etmek zorunda kalmıştır. vrupa da bozulan sınırlar ile siyasi dengeyi yeniden düzenlemek ve vrupa nın geleceğini belirlemek amacıyla Viyana da bir kongre toplandı (1815). Viyana Kongresi ne 90 kadar devlet katılmışsa da kongre kararlarına, Fransa nın yenilmesinde etkili olan İngiltere, Rusya, vusturya ve Prusya düşünceleri ege- miştir. ncak sınırların çizilmesinde milliyet, din ve dil faktörleri önemsenmediğinden vrupa da barış ve huzur sağlanamamıştır. vrupa da, Viyana Kongresi nden (1815), Navarin Olayı na (1827) kadar geçen süre yeniden düzenlemek anlamına gelen Restorasyon önemi olarak adlandırılmıştır. vrupa devletleri, monarşik yapılarını korumak için ulusçu ayaklanmalara karşı sert önlemler alırken, Osmanlı evleti ndeki azınlık isyanlarını desteklemekten de geri durmamışlardır. Bu durum, Viyana Kongresi nde alınan kararların her devlete eşit uygulanmadığını ve vrupa devletlerinin çıkarları doğrultusunda hareket ettiklerini gösterir. Rusya, Şark Sorunu nu ortaya atarak Osmanlı evleti nin paylaşılmasını istemiş an- vusturya Başbakanı Metternich, statükonun silah gücüyle korunmasını savunuyordu. Ona göre ulusçuluk hareketlerinin acımasızca bastırılması ve ulus-devletlerin dağıtılması gerekiyordu te Viyana da kurulan sistem, vusturya ve Rusya nın Balkanlar daki işbirliğine, Prusya nın Fransa ve Rusya yı dengelemesine ve Kıta vrupası na bir ülkenin tek başına egemen olmamasına dayanıyordu. men olmuştur. vusturya başbakanı Meternic in cak aradığı desteği bulamamıştır. 171

12 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) HST M Hasta dam deyimi ilk olarak, 9 Ocak 1853 de St. Petersburg ta düzenlenen bir konserde Rus Çarı I. Nikola tarafından kullanılmıştır. Rus Çarı, Osmanlı evleti ni hasta adam a benzeterek topraklarını paylaşmayı İngiliz elçisi Sir Hamilton Seymour a teklif etmiştir. İngiliz sömürgelerine giden en kısa yollar, zayıflamış olan Osmanlı topraklarından Şark Meselesi (Sorunu) İlk olarak Viyana Kongresi nde siyasal bir terim olarak kulanılan Şark Meselesi deyimi; vrupa devletlerinin Osmanlı evleti ile olan ilişkilerini ifade etmektedir. ynı zamanda, Türklerin nadolu ya yerleşmeye başladıkları 1071 den 1923 yılına kadar geçen dönemde vrupa devletlerinin Türk İslam devletlerine karşı izledikleri politikaları içermektedir. Şark Meselesi, XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı toprak bütünlüğünün korunması anlamında kullanılırken; İkinci yarısında vrupa da bulunan Osmanlı topraklarının paylaşılması ve İstanbul un alınarak Bizans İmparatorluğu nun yeniden canlandırılması anlamında kullanılmış; XX. yüzyılda ise Osmanlı evleti nin bütün topraklarının paylaşılması anlamında kullanılmıştır. MISIR SORUNU VE KVLLI MEHMET Lİ PŞ İSYNI Osmanlı evleti ndeki Nizamıcedit Islahatlarından etkilenen Mehmet li Paşa, Mısır ın kalkınması için çeşitli ıslahatlar yaptı. vrupa dan getirttiği uzmanlarla kendine güçlü bir ordu ve donanma kurdu. Vahhabi ayaklanmasını bastırdı. Mısır daki Memluk egemenliğine kesin olarak son verdi. Osmanlı evleti nden önce vrupa ya öğrenci gönderdi. Mora İsyan ını bastırmasındaki yardımlarından dolayı Girit valiliğini alan ancak Yunanistan ın bağımsız olması nedeniyle Mora valiliğini alamayan Mehmet li Paşa, II. Mahmut tan Mora ya karşılık Suriye valiliğini de istemiştir. Bu isteği reddedilen Mehmet li Paşa, oğlu İbrahirn Paşa komutasındaki bir orduyu Osmanlı evleti üzerine göndermiştir. Mısır kuvvetleri, üzerlerine gönderilen Osmanlı ordularını yenerek Kütahya ya kadar ilerleyince II. Mahmut, İngiltere ve Fransa dan yardım alamadığı için enize düşen yılana sarılır. diyerek Rusya dan yardım istemiştir. Fransa, Mısır sorunu sırasında Mehmet li Paşa yı destekleyen bir politika izlemiştir. geçtiğinden, sömürge yollarının güvenliğini sağlamak isteyen İngiltere, Osmanlı topraklarının vrupa devletleri arasında paylaşılmasına karşıydı. İngiliz elçisi bu nedenle Rusya nın teklifini, Hasta adamın Kavalalı Mehmet li Paşa Rusya bu isteğe olumlu cevap vererek donanmasını İstanbul a göndermiştir. Rusya nın Boğazlar üzerinde egemenlik kurarak kdeniz e inmesinden endişe duyan İngiltere ve Fransa, Mehmet li Paşa ya baskı yaparak Osmanlı evleti ile Kütahya ntıaşması nı yapmasını sağlamışlardır (1833). ölmesini beklemektense neden iyileştirmeyi düşünmüyoruz. iyerek o günün koşullarında reddetmiştir. Kavalalı Mehmet li Paşa 1769 yılında, günümüzde Yunanistan sınırları içinde yer alan Kavala da dünyaya geldi. Napolyon un Mısır ı işgaline karşı Osmanlı tarafından Mısır a gönderilen orduda görev aldı ve kısa zamanda komutanlığa yükseldi. Vali Hüsrev Kütahya ntlaşması na göre, Mehmet li Paşa ya Mısır ve Girit valiliklerine ek olarak Şam valiliği verildi. Oğlu lbrahirn Paşa ya da Cidde valiliği ile dana valiliği verildi. Paşa ya karşı düzenlenen ayaklanmadan yararlanarak 1805 te Mısır valisi oldu. 172

13 Osmanlı evleti nin, bir valisine bile boyun eğecek kadar zayıfladığı anlaşılmıştır. Balta Limanı Ticaret ntlaşması(1838) Osmanlı evleti, Mısır Sorunu nun çözümünde İngiltere nin diplomatik desteğini almak için İngiltere ile Balta Limanı Ticaret ntlaşması nı ÜNİTE 5 Mısır Meselesi, geçici olarak çözülmüştür. İç sorun olarak başlayan Mehmet li Paşa İsyanı, vrupa devletlerinin müdahalesi ile bir vrupa sorununa dönüşmüştür. II. Mahmut, Mehmet li Paşa nın yeni bir saldırı ihtimaline karşı, Osmanlı evleti ne karşı sürekli ikiyüzlü politika izleyen Fransa ve İngiltere ye güvenemediğinden Rusya ile Hünkar İskelesi ntlaşması nı imzaladı (1833). imzalamıştır (1838). İngiltere nin amacı ise; Osmanlı evleti nin içinde bulunduğu kötü durumdan yararlanarak, ticari ayrıcalıklar elde etmektir. Balta Limanı Ticaret ntlaşması na göre, Osmanlı gümrüklerindeki vergi oranları : ihracat için %12, ithalat için %5 olarak belirlendi. İngiliz tüccarlar, Osmanlı ülkesinde her türlü malı hem iç hem de dış ticaret amacıyla alıp satabilecerdi(tekeller kalkmıştır.). Notlar EN UZUN YÜZYIL ( ) Hünkar İskelesi ntlaşması na (1833) göre, Osmanlı evleti, bir saldırıya uğrarsa Rusya askeri yardım gönderecek, ancak masrafları Osmanlı evleti tarafından karşılanacaktı. Osmanlı evleti, gerekli hallerde Rusya nın isteğiyle Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapayacaktı. ntlaşma, 8 yıl süre ile geçerli olacaktı. İngiliz tüccarlar, için iç gümrük uygulaması kaldırıldı. İngilizlerden mal alım ve nakli için belge istenmeyecekti. Yabancı mallar Boğazlardan serbestçe geçebilecekti. ntlaşma sürekli olacak ve tüm vrupa devletleri bu durumdan yararlanabilecekti. Hünkar İskelesi ntlaşması ile, Rusya Karadeniz de güvenliğini artırırken; İngiltere ve Fransa nın kdeniz de çıkarları tehlikeye düşmüştür. Bu durum İngiltere ve Fransa nın, Hünkar İskelesi ntlaşması na tepki göstermelerine neden olmuştur. Osmanlı evleti, Mehmet li Paşa nın yeniden saldırısına karşı kendisini güvenceye almıştır. Osmanlı evleti, Boğazlar üzerindeki ege- Yabancı mallarla rekabet şansı olmayan Osmanlı evleti nin imalat sektörü çöktü. Osmanlı evleti sanayileşmiş devletlerin açık pazarı konumuna geldi. Mısır Sorunu nun Çözümü Kütahya ntlaşması ne Osmanlı evleti ni ne de Mehmet li Paşa yı memnun etdi. Meh- menlik hakkını son defa tek başına kullanmıştır. Boğazlar sorunu ortaya çıkmıştır. met li Paşa, ödemesi gereken vergileri göndermediği gibi bağımsızlığını da ilan edince II. Mahmut, Mehmet li Paşa ya savaş açtı. 173

14 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Mehmet li Paşa, Nizip Savaşı nda Osmanlı ordusunu mağlup etti. Bu sırada II. Mahmut öldü, yerine I. bdülmecit padişah oldu (1839). Rusya nın Hünkar İskelesi ntiaşması na göre İstanbul Boğazı na donanma göndermesinden çekinen İngiltere, Mısır sorununu uluslararası platforma (zemine) taşıdı.londra da bir konferans topladı. Konferansa İngiltere, Prusya, Rusya, vusturya ve Osmanlı evleti katıldı. Mehmet li Paşa yı destekleyen Fransa bu konferansa katılmamıştır. Görüşmeler sonunda Londra Konferansı imzalandı (1840). Londra Konferansı(1840) Londra Konferansı nın (1840) Önemi : Mısır sorunu, kesin olarak uluslararası platformda çözümlenmiştir. Mısır, özerk bir eyalet haline gelmiştir. İngiltere, Mehmet li Paşa yı zayıflatırken, Rusya yı boğazlar bölgesinden uzaklaştırmış ve sömürge yolları üzeride güçsüz bir Osmanlı evleti bırakmıştır. Yerli tüccar için iç gümrük uygulaması XIX. Yüzyılın sonlarında kaldırılacaktır. BOGZLR SORUNU İngiltere bu konferans sırasında Osmanlı evleti ni destekledi. Mısır sorunu sırasında imzalanan, Hünkar İskelesi ntlaşması ile Rusya nın Boğazlar üzerinde etkinlik kazanması, Boğazlar sorununun ortaya çık- Mısır hukuki yönden, Osmanlı evleti ne bağlı olacaktı. Mısır valiliği babadan oğula geçmek koşulu ile Mehmet li Paşa ve soyundan gelen kişilere bırakılacaktı. masına neden olmuştur. ntlaşmanın sekiz yıllık süresinin dolmasından sonra Boğazlar konusunu görüşmek üzere Londra da uluslararası bir konferans toplanmıştır. Bu konferansa; İngiltere, Rusya, vusturya, Prusya, Fransa ve Osmanlı evleti nin temsilcileri katılmış, yapılan görüşmeler sonun- Mısır da vergiler padişah adına toplanacak ve 1/5 e İstanbul a gönderilecekti. da Londra Boğazlar Sözleşmesi imzalanmıştır. (1841). Suriye, Girit, dana ve Cidde valilikleri Osmanlı evleti ne geri verilecekti. Mehmet li Paşa, Fransa ya güvenerek Londra Konferansı nın hükümlerini kabul etmedi. Fakat Osmanlı ve İngiliz donanmaları Mısır ı abluka altına alınca Mehmet li Paşa durumu kabul etmek zorunda kaldı. Böylece Mısır sorunu çözülmüştür. Londra Boğazlar Sözleşmesi ne göre, Boğazlar, Osmanlı evleti nin egemenliğinde olacaktı. Barış zamanında Boğazlar bütün savaş gemilerine kapalı olacaktı. Ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecekti. 174

15 Londra Boğazlar Sözleşmesi nin (1841) Önemi Boğazlar, ilk kez uluslararası bir statü kazanarak uluslararası hukuka tabi olmuştur. İngiltere ve Fransa bu antlaşmadan kazançlı çıkmıştır. Rusya, Hünkar İskelesi ntlaşması ile elde ettiği hakları kaybetmiş dolayısı ile kdeniz e inmesi engellenmiştir. Osmanlı evleti nin, Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona ermiş dolayısı ile boğazlarla ilgili tek başına karar vermeyecek duruma getirilmiştir. SNYİ İNKILBI NIN OSMNLI EVLETİ NE ETKİSİ Sanayi İnkılabı (evrimi) Osmanlı evleti nde, vrupa dan gelen ucuz mallar karşısında rekabet edemeyen küçük el tezgahları ve atölyelerin kapanması İşsizliğin artmasına İthal malların kullanımının artması nedeniyle dış ticarette dengenin bozulmasına Ekonomik alanda vrupa ya bağlılığın artması vrupa da ham madde ve pazar bulmanın önemli bir sorun haline gelmesi sonucunda, vrupa devletlerinin Osmanlı topraklarına göz dikmesi gibi sonuçlar ortaya çıkarmıştır. O S M N L I E K O N O M İ S İ N İ E T K İ L E Y E N G E L İ Ş M E L E R İpek ve Baharat Yollarının Osmanlı evleti nin kontrolüne geçmesi Coğrafi Keşifler sonucunda kdeniz ticaretinin önemini kaybetmesi 1535 yılında Fransa ya kapitülasyonların verilmesi Fransa ya verilen kapitülasyonların 1740 yılından itibaren sürekli hale getirilmesi Sanayi İnkılabı nın (evrimi) başlaması 1838 Balta Limanı Ticaret ntlaşması ile Osmanlı ülkesinin İngiltere nin açık pazarı haline gelmesi Kırım Savaşı sırasında ilk kez dış borç alınması (1854) 1875 yılında Osmanlı maliyesinin iflas etdiğini açıklaması vrupa dan gelen ucuz mallar karşısında Osmanlı ülkesinde yerli üretimin çökmesi 1881 yılında üyunuumumiye idaresi nin kurularak Osmanlı gelirlerine el konulması Sanayi evrimi : O güne kadar el tezgahlarında insan gücüne dayalı olan üretimin yeni kurulan fabrikalar da makinalarla seri üretim gerçekleştirilmesidir. ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 175

16 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) I. BÜLMECİT TNZİMTTN MEŞRUTİYETE Osmanlı evleti XIX. yüzyılda, askeri ve siyasi gücünü yeniden kazanmak amacıyla geniş çaplı bir reform politikası izlemiştir. Osmanlı evleti XIX. yüzyılda, skeri alanda yenilikler yaparak, toprak kayıplarını engellemek vrupalı devletlerin, yardım ve desteğini sağlamak vrupa devletlerinin, iç işlerine karışmasını engellemek (Rusya, Ortodoksları, Fransa Katolikleri, İngiltere de Protestanları koruma bahanesiyle Osmanlı evleti nin iç işlerine II. Mahmut önemi nde başlayan Tanzimat hazırlıklarına I. bdülmecit döneminde hız verilmiş, Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanan Tanzimat Fermanı, I. bdülmecit in onayı ile Gülhane Parkı nda okunmuştur (3 Kasım 1839). Bu nedenle Tanzimat Fermanı na Gülhane Hattıhümayunu da denilmektedir. karışıyordu.) nnesi : Bezmialem Valide Sultan zınlıkların, ulusçuluk akımından etkilenerek imparatorluktan ayrılmalarını engellemek vrupa daki gelişmeler doğrultusunda devle- Tanzimat Fermanı nın ilanında etkili olan iç ve dış nedenler Babası : II. Mahmut tin modernleşmesini ve demokratikleşmesini sağlamak İç Nedenler Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Çocukluğunu sarayda huzur içinde geçirdi. Ekonomik sorunları çözmek amaçları doğrultusunda yenilikler yapmıştır. TNZiMT FERMNI (3 Kasım 1839) Ulusçuluk hareketi karşısında, İmparatorluğun toprak bütünlüğünü korumak amacıyla Osmanlı egemenliğindeki tüm toplulukları din, dil, ırk farkı gözetmeksizin kaynaştırmak ve yeni bir Osmanlı toplumu meydana getirmek (Osmanlıcılık) Eğitimine özel bir önem verildi. Yenilik ruhu ve çağdaş kültür ile donatıldı yılında babasının ölümü üzerine onaltı yaşında pa- vrupa daki gelişmeler doğrultusunda, devletin modernleşmesini ve demokratikleşmesini sağlamak dişah oldu. İradesiz, enerjisizdir. Kadınlara ve ış Nedenler içkiye düşkünlüğü son padişahlar arasında birincidir. Buna karşın kibar ve görgülüdür. Mustafa Reşit Paşa başta olmak üzere etrafındakilerin iyi ve nitelikli olması kendisinin de onları serbest bırakması bir dizi yeniliğin yaşama geçmeside etkili olmuştur. Tanzimat Fermanı nın Mustafa Reşit Paşa Londra elçiliğinden, Hariciye Nazırlığı na getirilen Mustafa Reşit Paşa,devletin kurtulmasının vrupalı büyük devletlerin desteğinin sağlanması ile mümkün olabileceğini ileri sürmüş ve öncekilerden farklı bir yenilik yapılması gerektiğini savunmuştur. Bu da vrupa da uygulanan uluslar arası hukuk kanun ve sistem ve uygulamalarının kabul edilmesiydi Londra Konferansı nda azınlık sorununun gündeme gelmesini engellemek ve Mehmet li Paşa İsyanı nda Osmanlı evleti nin lehine karar alınmasını sağlamak vrupalı devletlerin azınlıkları koruma bahanesiyle Osmanlı evleti nin iç işlerine karışmalarını engelleyerek Rusya nın Balkanlardaki etkisini kırmak 176

17 Tanzimat Fermanı nın Önemli Maddeleri Herkes, mal ve mülküne sahip olacak ve bunları miras olarak bırakabilecektir. Mahkemeler, herkese açık olacak ve hiç kimse yargılanmadan cezalandırılmayacaktır. skere alımlar ve terhisler belirli kurallara göre düzenlenecek Osmanlı toplumunun erkek nüfusu için askerlik yükümlülüğü olacaktır. Herkes yasalar önünde eşit sayılacaktır. Müslüman, Hristiyan herkesin can ve mal güvenliği devletin güvencesi altındadır. Herkesten, gelirine göre vergi alınacaktır. Rüşvet ve adam kayırma kaldırılacak bu konuda ciddi önlemler alınacaktır. Tanzimat önemi nde Yenilikleri bdülmecit in ilan ettiği Tanzimat Fermanı ile başlayan ve Birinci Meşrutiyet e kadar süren döneme Tanzimat önemi ( ) denilmiştir. Bu dönem yenilikleri daha çok toplumsal ve hukuksal alanda yoğunlaşmıştır. ) Yönetim lanında 1. Meclis i hkâm ı dliye : vrupa hukukundan yararlanarak çok sayıda yeni yasa çıkarıldı. (Ceza, ticaret vb.) 2. Mecelle : yılları arasında hmet Cevdet Paşa başkanlığında bir komisyon tarafından hazırlanan Osmanlı Medeni Kanunu dur. bdülmecit 1861 yılında Ihlamur Köşkü nde verdiği ziyafetten sonra ansızın hastalandı ve öldü. mezarı İstanbul da Yavuz Sultan Camisi ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Tanzimat Fermanı nın Önemi Osmanlı evleti nde, anayasal düzene geçişin ilk aşamasıdır. Osmanlı vatandaşlarına hakların tanınması B ve Fransa daki gibi halk hareketi sonucunda değil, padişahın kendi isteği sonucunda gerçekleşmiştir Osmanlı padişahı, ilk kez kendi gücünün üstünde kanun (yasa) gücü olduğunu kabul etmiştir. Padişahın yetkileri, (mutlak otoritesi) yasa gücü ile kısıtlanmıştır. Herkesten, gelirine göre vergi alınacak olması (aha önceden gayri Müslimlere göre daha az vergi veren Müslümanlar bu maddeye tepki göstermişlerdir.) Kaynağı, İslâm dininin Hanefi mezhebidir (Hukukudur). Laik değildir. (Bu nedenle toplumsal yaşamda eşitlik sağlayamamıştır.) yılları arasında yürürlükte kaldı. (1926 da laik esaslı, Türk Medeni Kanunu nun kabulü ile yürürlükten kaldırıldı.) 3. âr ı Şura yı Bâb ı l i (anıştay) : anıştay; idari mahkemeler sınıfındadır. evlet memurları ile iktidar arasındaki sorunları çözümler. 4. Nizamiye (dliye) Mahkemeleri: Osmanlı evleti ndeki ilk laik mahkemelerdir. bahçesindeki 4. sandukalı türbesindedir. İstanbul da Mecidiyeköy, Hırka ı Şerif, Ortaköy ve Teşvikiye Camilerini; olmabahçe Sarayı nı, Ihlamur ve Küçüksu kasırlarını yaptırdı. Osmanlı evleti nde, vrupa hukuk kuralları geçerli olmaya başlamıştır. skerlik vatan hizmeti haline getirilerek süresi 5 yıl olarak belirlenmiş, gayrimüslimlerin de askerlik yapmaları kararlaştırılmıştır. (Bu madde gayrimüslimler tarafından tepkiyle karşılanmıştır.) Osmanlı evleti nde Yargı Şeriat Mahkemeleri (insel hukuku uygular.) Cemaat Mahkemeleri (1856 Islahat Fermanı ile) Osmanlı evleti nde hukuk ve yargı birliği yoktur. (Teokra- Vatandaşların temel hakları (ırz, can, mal ve namus) devlet garantisi altına alınmıştır. (insan hakları) Batılılaşma hareketleri artmıştır. (Batılı devletlerin etkisi açıkça görülür.) Konsolosluk Mahkemeleri (Kapitülasyonlar/dli) Nizamiye Mahkemeleri (Tanzimat önemi/laik) tik yapının sonucu) 177

18 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Mülkiye Mektebi nin açılması ile Enderun okulu önemini yitirdi ve 1907 de tamamen kaldırıldı. 5. İl Meclisleri Kuruldu : 1856 Islahat Fermanı ile azınlıklar da il meclislerine atanabiliyorlardı. İl meclislerinini üyeleri seçimle iş başına geldiğinden Osmanlı tarihinde ilk kez halk yerel yönetimde seçme ve seçilme hakkına sahip oldu. B) Maliye lanında İltizam Sistemi kaldırıldı. Osmanlı Kaimesi (Kağıt parası) piyasayasürüldü. vrupa dan ilk kez dış borç alındı. (1854 Kırım Savaşı) I. Mahmut önemi nden itibaren vrupa ya eğitim almaya giden öğrenciler, döndüklerinde ülke sorunlarını ön plana çıkararak çağdaş uygulamaların ülkemizde de gerçekleşmesine öncülük etmişlerdir. İlk demiryolları ve telgraf hatları döşendi. İlk özel, Türk gazetesi çıkarıldı. ış borçlarla büyük bir donanma inşa edildi. Osmanlı enge Politikası Batı düşüncesine enge Politikası: Haklarını veya topraklarını sahip Osmanlı aydınlarının yetiştiği okullar (Meşrutiyet ve laik yönetim kavramları bu okullar ile yaygınlaştı.) Harbiye Tıbbıye Mülkiye Tanzimat önemi nde eğitm kurumlarındaki batılılaşma eski kurumlar ile birlikte yürütüldüğünden öğretim birliği sağlanamamış ve kültürel alanda çatışma yaşanmıştır. C) Eğitim lanında Rüştiyeler çoğaldı (Ortaokullar) İdâdi ve sultaniler açıldı (Lise) Kız öğrenciler için ilk öğretim başladı (1845) Üniversite (arülfunun) açıldı (1870) Mülkiye Mektebi açıldı (Siyasal Bilimler Fakültesi) (1859) )) iğer Gelişmeler Edebiyat alanında; makale, tiyatro, roman, hikaye, eleştiri ve hatıra (anı) gibi yeni yazı türleri görülmeye başlamıştır. önemin yazar ve şairleri, devletin bütünlüğüne, kişi haklarına, milli ve manevi değerlere vurgu yaparak devletin çöküşünü engellemeye çalışmışlardır. Maarif Nezareti kurularak, dini ilimlerin okutulduğu medreseler hariç, vrupa tarzında eğitim veren okullar bu kuruma bağlanmıştır. Osmanlı ülkesinde farklı eğitim anlayışla- dışarıdan gelen saldırılara karşı koruyamayan devletlerin başka devletlerin yardımıyla varlığını sürdürme politikasına denge politikası denir. Osmanlı evleti ilk kez XVIII. yüzyılın sonunda Mısır ı işgal eden Fransa ya karşı İngiltere ve Rusya nın desteğini alarak denge politikası izlemeye başlamıştır. Osmanlı evleti, 1798 den sonraki süreçte vrupalı devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanarak bu politika ile varlığını devam ettirmeye çalışmıştır. Osmanlı evleti nin; toprak kayıpları yaşaması, kaybedilen toprakları geri alamaması ve topraklarını tek başına koruyamaması, devleti denge politikası izlemeye yöneltmiştir. Osmanlı evleti ni enge Politikası İzlemeye İten Gelişmeler Karlofça ntlaşması (1699) vrupa da ilk kez büyük Osmanlı evleti nin ölçüde toprak kaybetmesi rıyla faaliyet gösteren okulların bulunması, değer yargıları ve dünya görüşleri bakımından birbiriyle uzlaşamayan bireylerin yetişmesine dolayısıyla toplumda kültür çatışmasına neden olmuştur. Prut ntlaşması nın (1711) kaybedilen topraklann geri alınabileceği düşüncesinin oluşması 178

19 Pasarofça ntlaşması (1718) Küçük Kaynarca ntlaşması (1774) Fransa nın Mısır ı işgali (1798) Kaybedilen toprakların geri alınamayacağının anlaşılarak eldeki toprakların korunması yoluna gidilmesi Kırım ın kaybedilmesi ve yeni toprak kayıplannın yaşanması Fransa ya karşı Rusya ve İngiltere ile ittifakyapılarak denge politikasına ilk adım atılması Çar I. Nikola, vrupa nın 1848 İhtilalleri nden dolayı karışıklık içinde bulunmasından yararlanma düşüncesiyle harekete geçti. Hasta adam olarak değerlendirdiği Osmanlı evleti ni paylaşmak amacıyla İngiltere ye teklif götürdü. İngiitere, sömürge yolları üzerinde güçlü bir Rusya nın olmasını istemediğinden bu teklifi reddetti. İngiltere, Balta Limanı Ticaret ntlaşması (1838) ile kazandığı geniş imtiyazlardan memnundu ve bu çıkarlarını başka devletlerle paylaşmak istemiyordu. Çar I. Nikola İngiltere nin desteğini alamayınca tek başına harekete geçti. Notlar ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Kırım Rusya ya karşı İngiltere ve Savaşı nda Fransa nın yardımlarının (1856) alınarak denge politikasının temel politika haline getirilmesi KIRIM SVŞI ( ) Kırım Savaşı nın çıkmasında etkili olan nedenler şunlardır: Rusya nın Osmanlı evleti Üzerindeki emelleri (Karadenizde güçlenerek boğazları dolayısıyla Ege ve kdeniz i oğu Sömürge yolunu tehdit etmeye başladı. bdülmecit önemi nde ( ) ilan edilen Tanzimat Fermanı yla başlayan yenileşme çabaları ve azınlıklara verilen haklar Rusya yı rahatsız ediyordu. Kutsal Yerler Sorunu Çar I. Nikola amaçlarına ulaşmak için Filistin deki kutsal topraklarla ilgili Kutsal Yerler Sorunu nu ortaya attı. Filistin de Hristiyanlar tarafından kutsal sayılan yerler, 1535 te Katolik Fransız papazlarının yönetimine bırakılmıştı. IV. Murat zamanında bu yetki Ortodoks Rumlara verilmişti (1634). XVIII. yüzyılda Katoliklerle Ortodokslar arasında mücadeleler yoğunlaştı. Çar I. Nikola sorunun Rusya nın lehine çözümü için İstanbul a elçi göndermiştir. Prens Mençikof un İstanbul a Gelmesi Çar I. Nikola nın gönderdiği Rus elçisi Prens Mençikof İstanbul a gelerek Rusya nın isteklerini iletti. Ortodoks Kilisesi nin kutsal yerlerle ilgili taleplerinin onaylanmasını istedi. Osmanlı evleti, İngiltere ve Fransa nın da onayını alarak bu teklifi reddedince Rusya ile ilişkiler kesilmiş ve Rusya nın, Eflak ve Boğdan ı işgaliyle savaş başlamıştır (1853). Rusya nın 1853 de Sinop Baskını ile Osmanlı onanması nı yakması. 179

20 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Savaşın Gelişimi Balkanlarda Rus ilerleyişinden rahatsız olan vusturya, Osmanlı evleti nin yanında savaşa girdi. İngiliz ve Fransa donanmalarının Osmanlı evleti ne destek olmak için İstanbul a gelmesi üzerine Ruslar, 1841 Boğazlar Sözleşmesi nin ihlal ediidiğini söyleyerek Sinop ta bulunan Osmanlı donanmasını yaktılar ve Sinop u tahrip ettiier (1853). İngiltere ve Fransa bir ittifak antlaşması yaparak Osmanlı evleti nin yanında savaşa girdiler (1854). ltalyan birliğini kurmaya çalışan Piyemonte (Sardunya Krallığı) de, İn- Bu antlaşmaya göre; Osmanlı evleti bir vrupa devleti sayılacak, vrupa devletler yararlanabilecek ve Osmanlı evleti nin hukukundan faydalanabilecek ve topraklarının bütünlüğü vrupa devletlerinin garantisi altında olacaktı. Boğazlardan geçiş, 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ne göre yönetilecek, bütün devletlerin savaş gemilerine kapatılacaktı. Karadeniz tarafsız deniz haline getirilerek tüm devletlerin ticaret gemiierine açık, savaş gemilerine kapalı olacaktı. giltere ve Fransa nın desteğini alabilmek için savaşa girmiş, Kırım a asker göndermiştir. vusturya, Rusya ya bir ültimatom vererek Eflak - Boğdan ın işgalini sona erdirmesini istedi. Rusya bu isteği kabul edince vusturya, Osmanlı evleti nin onayını aldıktan sonra geçici olarak Eflak ve Boğdan ı işgal etti. Bu durum Balkanlarda savaşı sona erdirmiş ve cephenin yerinin değişmesine neden olmuştur. Eflak ve Boğdan özerk bi bölge olacaktı. Osmanlı evleti ve Rusya, Karadeniz de savaş gemisi bulunduramayacak ve tersane kuramayacaktı. vrupalı devletler, Osmanlı evleti nin ilan ettiği Islahat Fermanı na uyduğu sürece Osmanlı evleti nin iç işlerine ve fermanın uygulanmasına karışmayacaklardı. Müttefikler (İngiltere, Fransa ve Osmanlı evleti) Kırım a asker çıkardılar. Böylece Rusya ya barışı kabul ettirmek ve Rusya nın Kırım daki kara ve deniz kuvvetleri ile tersanelerini tahrip etmek istediler. Müttefikler Kırım da Sivastopol u alıp Rus donanmasını akınca Rusya barış istemek zorunda kalmıştır (1856). Paris ntlaşması nın Önemi Osmanlı evleti nin galip olarak imzaladığı son antlaşmadır. Osmanlı toprak bütünlüğünün vrupa devletlerinin garantisi altına alınması, Osmanlı evleti nin kendi topraklarını koruyamayacak kadar güçsüzleştiğini ortaya koymuştur. Paris ntlaşması (1856) Kırım Savaşı nı sona erdirecek olan konferans Paris te toplandı. Paris Barış Konferansı na; Osmanlı evleti nin, İngiltere, Fransa, vusturya, Prusya ve Piyemonte katıldı. Rusya ile yapılan görüşmeler Paris te devam ederken Osmanlı evleti Islahat Fermanı nı ilan etti (1856). Görüşmeler sonunda Paris Osmanlı evleti nin Rusya ya karşı oluşturulan vrupa devletler topluluğuna kabul edilmesi, İngiltere ve Fransa nın çıkarlarının tehlikeye girmesine, seyirci kalmayacaklarını göstermiştir. Rusya nın, Osmanlı evleti üzerindeki emelleri ve güneye inmesi bir süre için engellenmiştir. Bunun üzerine Rusya, Orta sya da ntlaşması yapıldı(1856). genişleme siyaseti izlemeye başlamıştır. 180

21 Karadeniz in tarafsızlığı ile ilgili madde, Osmanlı evleti ni savaşı kazanmasına karşın yenik devlet durumuna düşürmüştür. İngiltere ve Fransa, Paris ntlaşması nda ISLHT FERMNI (1856) ÜNİTE 5 Osmanlı evleti ni yenik devlet durumuna düşüren madde ile kdeniz deki güvenliklerini korumuşlardır. Boğazların uluslararası statüsü devam etmiştir. Islahat Fermanı nın, antlaşmada yer alması, vrupa devletlerinin Osmanlı evleti nin içişlerine karışmasına ortam hazırlamıştır. vrupa devletleri Paris ntlaşması na koydurdukları maddelerle Osmanlı evleti nin egemenlik haklarına müdahale etmişlerdir Osmanlı evleti, Kırım Savaşı sırasında ilk defa Batılı devletlerle bu kadar yakın ilişkilere girdi. Binlerce sivil ve asker vrupalı Osmanlı ülkesine geldi. Hemşireliğin kurucusu olarak kabul edilen Florence Nightingale, gönüllü hasta bakıcı olarak ekibiyle birlikte Kırım Savaşı sırasında Osmanlı evleti nin yanında yer alan vrupa devletlerinin azınlıklarla ilgili ıslahat yapılmasını istemeleri üzerine, bu desteğin sürmesini amaçlayan ve iç işlerine karışılmasını istemeyen Osmanlı yöneticileri Islahat Fermanı nı yayınlamışlardır. Islahat Fermanı nın ilanında etkili olan nedenler İç Nedenler FLORENCE NİGHTİNGLE Nightingale gönüllü 38 kadınla birlikte İngiltere den yola çıkarak Kasım 1854 te İstanbul a gelmiştir. Üsküdar da göreve başladığında hastanenin bakımsız olduğuna ve insanların savaşta aldıkları yaralardan çok, sıtma ve bulaşıcı hastalıklardan EN UZUN YÜZYIL ( ) İstanbul a gelmiş, burada düzenli ve temiz bir hastane kurmuştur. Kırım Savaşı nda yaralananların tedavi edildiği Selimiye Kışlası nın uzun koridorlarında lambası ile dolaşıp hastaları kontrol eden Florence Ninghtingale, askerler tarafından lambalı kadın adı ile anılmıştır. Balkanlardaki isyanları sona erdirmek Osmanlı egemenliğindeki tüm toplulukları din, dil, ırk farkı gözetmeksizin kaynaştırmak ve yeni bir Osmanlı toplumu meydana getirmek öldüğüne tanık olmuştur. Sabırlı ve yoğun bir çalışmayla yiyecek, giyecek, çarşaf, sargı bezi ve araç gereç gibi eksikleri gidererek, hastanede ba- Osmanlı evleti nde, ilk telgraf hattı savaş kımın düzenli ve sağlığa sırasında kuruldu (1855). İzmir - Turgutlu arasında demiryolu inşasına başlandı. ış Nedenler uygun olarak yapılmasını sağlamış, çabalarının Osmanlı evleti ilk kez Kırım Savaşı sırasında İngiltere den borç para almıştır. Osmanlı evleti aldığı dış borçları ödeyemez hale gelince, 1881 Muharrem Kararnamesi ile dış borçların ödenmesinde yeni koşullar belirlendi. vrupalı devletler alacaklarını tahsil etmek amacıyla 1881 yılında üyunuumumiye İdaresi nin (Genel Borçlar İdaresi) vrupa devletlerinin, Osmanlı ülkesindeki azınlıklara yeni haklar verilmesini istemeleri Paris Konferansı nda, Osmanlı lehine kararlar alınmasını sağlamak Rusya nın, azınlıkları kışkırtmasını engellemek sonucunda ilk bir ayın sonunda hastanede ölüm oranı yüzde 60 tan yüzde 40 a inmiş, 6 ay içinde ise yüzde 2 ye kadar gerilemiştir. kurulmasını sağlayarak Osmanlı evleti nin gelir kaynaklarına el koymuşlardır. 181

22 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Islahat Fermanı nın Önemli Maddeleri Gayrimüslim halka din ve vicdan özgürlüğü sağlanacak; kilise, okul ve hastane gibi binalar onarılacak ya da yeniden inşa edilecektir. Gayrimüslimler, Müslümanlar gibi devlet memuru olabilecek ve çeşitli okullara girebilecek ayrıca kendi dilleri ile eğitim yapabilecektir. Vergiler herkesin gelirine göre toplanacak ve iltizam usulü kaldırılacaktır. Herkes, şirket ve banka kurabilecek, vergisini ödemek koşuluyla yabancı uyruklular da mal mülk edinebileceklerdir. (Ticaret sermayesinden yararlanma) Rüşvet ve adam kayırma kaldırılacaktır. Mahkemeler açık yapılacak, herkes kendi dinine uygun yemin edecek, yasalar eşit uygulanacak, karakol ve hapishaneler ıslah edilecektir. Resmi yazışmalarda gayrimüslimleri küçük düşüren sözler kullanılmayacaktır. Gayrimüslimler, nakdi bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilecek dolayısı ile Cizye vergisi ödenmeyecektir. Islahat Fermanı nın Önemi Islahat Fermanı, Tanzimat Fermanı ndaki hükümleri tekrar etmekle birlikte onları genişletmiş, özellikle gayrimüslim halka tanınan hakları açıklığa kavuşturmuştur. Islahat Fermanı ile Osmanlı ülkesindeki gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşit haklara sahip olmaları sağlanmıştır. Bu yolla, Osmanlıcılık düşüncesi doğrultusunda gayrimüslimlerin devlete olan bağlılıkları artırılmaya çalışılmıştır. Osmanlı evleti, Islahat Fermanı ile de vrupa devletlerinin iç işlerine karışmasını engelleyememiştir. Müslüman halk, Islahat Fermanı ile gayrimüslimlere daha fazla hak tanınmasından rahatsızlık duymuştur. Gayrimüslimler, bağımsız olmayı istediklerinden, Müslümanlarla eşit haklara sahip olmayı yeterli bulmamışlardır. Gayrimüslimler, belediye ve il meclislerine üye olabileceklerdir. Tanzimat ve Islahat Fermanlarının Faklı Yönleri Tanzimat Fermanı 1 Tüm Osmanlı vatandaşları na haklar tanımıştır. 2 Osmanlı padişahının kendi isteği sonucunda ilan ettiği bir fermandır. (Batı nın etkisi söz konusudur.) 3 skerliği tüm Osmanlı vatandaşları için vatan görevi kabul etmiş dolayısıyla azınlıklara askerlik yükümlülüğü getirmiştir. 4 Gayrimüslimlerin devlet kademelerinde görev almaları, okul, kilise, hastane açmaları, mal ve mülk sahibi olmaları, il ve belediye meclislerine üye olmaları gibi konulara yer vermemiştir. 5 Osmanlı evleti nin anayasallaşma sürecinin başlangıcıdır. Bir iç hukuk belgesi olarak kalmıştır. Islahat Fermanı Özellikle gayrimüslim halka haklar tanımıştır. (zınlıklara yöneliktir.) vrupa devletlerinin baskıları sonucunda ilan edilmiş ilk belgedir. Elçiler bile baskı yapmıştır. Gayrimüslimler için nakdi bedel esası getirmiş dolayısıyla bu yükümlülük kaldırılmıştır. Gayrimüslimlerin devlet kademelerinde görev almaları, okul, kilise, hastane açmaları, mal ve mülk sahibi olmaları, il ve belediye meclislerine üye olmaları gibi konulara yer vermiştir. Paris ntlaşması nda, bir madde olarak yer almış ve ulaslararası hukuka dönüşmüştür. Böylece Osmanlı evleti nin içişlerine resmen karışılma dönemi başlamıştır. 182

23 I. BÜLMECİT ÖNEMİ ( ) 1839 Tanzimat Fermanı 1840 Londra Konferansı 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi Kırım Savaşı 1856 Islahat Fermanı 1856 Paris Barış Konferansı İl meclisleri (atama) BÜLZİZ ÖNEMİ ISLHTLRI bdülaziz vrupa ya seyahate çıkan ilk Osmanlı padişahıdır. Osmanlı donanması yenilenerek dünyanın 3. büyük filosu haline getirilmiştir. Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları bu dönemde inşa edilmiştir. bdülaziz döneminde Rusya nın kışkırtmalarıyla Bosna, Hersek, Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ da isyanlar çıkmıştır. V. MURT ÖNEMİ (1876) Jön Türkler, tarafından bdülaziz tahttan indirildikten sonra Meşrutiyeti ilan etmesi beklentisiyle tahta çıkarılmışsa da akıl sağlığının uygun olmaması nedeni ile 93 gün sonra tahttan indirilmiştir. BÜLZİZ ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Bu gezinin başlıca nedenleri şunlardır: Özgürlük fikirleri ve uygarlığın Osmanlı ülkesinde de ilerlediğini vrupa ya göstermek vrupa devletlerinden parasal destek almak Rusya nın, Osmanlı üzerindeki planları hakkında vrupa devletlerini bilgilendirmek Padişahın, vrupa hükümdarları karşısındaki saygın konumunu Osmanlı Hristiyanlarına göstermek bdülmecit döneminde başlayan Osmanlı - vrupa dostluk ilişkileri, bdülaziz in 1867 de yaptığı vrupa seyahati ile doruk noktasına çıkmıştır. Bu seyahat, Osmanlı ülkesinde gerçekleştirilen bazı ıslahatlara da öncülük yapmıştır. Osmanlı evleti Kırım Savaşı sonrasında 227 milyon altın ile en büyük borçlanmayı bdülaziz döneminde yapmıştır. hmet Cevdat Paşa nın başkanlığında Medeni Yasa nın protopi niteliğindeki 1868 de yapılan anti laik hukuk ve adli düzenleme niteliğinde Mecelle hazırlanmıştır. OSMNLI EVLETİ NE NYSL Ü- ZENE GEÇİŞ VE SİYSİ GELİŞMELER I. MEŞRUTİYET İN İLNI (1876) Tanzimat önemi nde ( ) Osmanlı ülkesinde vrupa yı gören, Batı yı daha yakından tanıyan, yabancı dil bilen Osmanlı aydınları yetişti. Fransız İhtilali nin yaydığı fikirlerden etkilenen ve Genç Osmanlılar (Jön Türkler) olarak adlandırılan bu aydınlar devletin yıkılmaktan kurtulması için Müslüman ve Hristiyan herkesin tam bir eşitlik içinde devlet yönetimine katılmasını, bunun için de bir anayasanın hazırlanmasını ve meclisin açılması gerektiğini savunuyorlardı. Böylece Meşrutiyet yönetimine geçilerek padişahların keyfi yönetimlerine de son verilebilecek, kararları tek başına alan ve uygulayan yönetim anlayışı sona erecekti. Monarşi: Bir devlette, yetkilerin tek bir kişi tarafından kullanıldığı yönetim şeklidir. Saltanatın bir başka adıdır. Monarşilerde devletin başındaki kişi kendisini kimseye karşı sorumlu görmez. Monarşiyi diğer yönetim biçimlerinden ayıran en önemli özellik, devlet başkanının bu yetkiyi yaşamı boyunca elinde bulundurmasıdır. nnesi : Pertevniyal Valide Sultan Babası : II. Mahmut Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Babası öldüğü zaman dokuz yaşlarındaydı. ğabeyisi bdülmecit önemi nde serbest ve rahat bir şehzadelik yaşamı sürdürdü. üşünsel etkinliklerden çok ok atmak, at binmek, ava gitmek, nişan talimleri yapmak gibi şeylerle meşgul oldu. Yurtdışı seyahetleri saray ve köşk inşaaları ile günlerini geçiriyor, aydınların Meşruti yönetim isteklerini duymuyor, gelişmeleri görmezden geliyordu. Sonuç kansız bir iktidar değişikliği ile bdülaziz tahttan indiriliyor, V. Murat, Genç Osmanlılar tarafından tahta çıkarıldı. bdülaziz tahttan indirildiğinin 6. günü zorunlu ikamet etiği Feriye Sarayı ndaki odasında bilek damarları kesilmiş olarak bulundu. İntihar mı yoksa Hüseyin vni Paşa nın organize ettiği bir cinayet mi bilinmemektedir. Mezarı ivanyolu nda babası II. Mahmut un türbesi içeindedir. 183

24 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Bu aydınların devletin çöküntüden kurtarılmasına yönelik önerileri şunlardır: ZİY PŞ Meşrutiyet (Meşruti Monarşi): Bir hükümdarın başkanlığı altında toplanan parlamenter sisteme meşrutiyet denir. Bu sistemde hükümdarın yanı sıra halkın oluşturduğu bir meclis ve anayasa yer alır. Böylelikle halk, padişahın yanında yönetime katılır. Yeni Osmanlılar denilen bu aydınlar topluluğunda Mithat Paşa, Namık Kemal, Ziya Paşa, li Suavi, Şinasi ve Hüseyin vni Paşa bulunuyordu. Yeni Osmanlılar, dönemin padişahı bdülaziz in ( ) meşrutiyete karşı çıkması üzerine, veliaht Murat ı padişah yapmaya karar verdiler. Sultan bdülaziz i tahttan indirerek yerine V. Murat ı padişah yaptılar (1876). ncak V. Murat ın akli dengesinin (1/3) Meclis i yan (Padişah Seçer) OSMNLI PRLMENTOSU (Meclis i Umumi) Tayin edenler Yasama Meclis i Mebusan (2/3) PİŞH HÜKÜMET Meclis i yan (1/3) (2/3) Meclis i Mebusan (Halk Seçer) Sorumlu Yürütme Yasama Batı tarzı yenilikler yapmalıyız. Bu zamana kadar yapılan yenilikler Osmanlı evleti ni kurtarmak için yeterli olamadı. yerinde olmadığından onu tahttan indirerek yerine meşrutiyet yönetimini kabul edeceğini vadeden II. bdülhamit i padişah yaptılar Meclis i Umumi Kanun ı Esasi ye göre; yasa çıkarmak için Balkanlardaki isyanların sona ermesi için Osmanlıcılık düşüncesi etrafından birleşme sağlanmalı. (1876). II. bdülhamit, Yeni Osmanlılara verdiği söze uygun olarak Mithat Paşa başkanlığındaki heyete, Kanunuesasi yi hazırtattı. Osmanlı evleti nde bu çalışmalar yapılırken hükümetin isteği padişaha sunulur, padişahın onayıyla, Şura ı evlet yasa teklifini hazırlar, tasarıyı Mebusan Meclisi kabul ettikten sonra yan Meclisi inceler, kabul görürse, padişahın diğer yandan Balkanlarda Rusya nın Pans- onayı ile Takvim i Vekayi de yayınlanarak res- lavist politikası sonucunda isyanlar başla- mileşir. NMIK KEML mıştı. Sırbistan, Karadağ, Bosna, Hersek ve Bulgaristan da olaylar devam ederken İngiltere, Rusya nın Balkanlardaki nüfuzunu kırmak için İstanbul da bir konferans toplanmasını istedi. Hükümet, meclise karşı sorumlu olmadığından, yürütme, yasamanın üzerindedir. Bu nedenle, 1876 nayasası nda, Meclis üstünlüğü yoktur. Osmanlı evleti, Balkanlardaki isyanları önlemek ve vrupa devletlerinin İstanbul I. Meşrutiyet in ilanında etkili olan nedenler Eski toplumsal yapıya uygarlığı oturtmanın yolu anayasa ve eğitimle gerçekleşir. Meşveret ve maarif uygarlık kapısını açacaktır. Eğitimle bireyler aydınlanacaktır. nayasanın ilan edilmesi ise devlet çarkının halk yararına arızasız dönmesini ve bütün işlerin düzelmesini sağlayacaktır. Konferansı nda kendisi aleyhinde karar almalarını önlemek düşüncesiyle İstanbul da Tersane Konferansı nın toplandığı gün Kanunuesasi yi ilan etti (23 ralık 1876). Osmanlı evleti nde Kanunuesasi nin yapılmasıyla anayasal yönetime geçilmiştir. Kanunuesasi: Türk tarihinin ilk anayasası sayılmaktadır. Bu anayasa Belçika ve Prusya (lmanya) anayasalarından yararlanılarak hazırlanmıştır de II. bdülhamit tarafından askıya alınmış, 1908 de yeniden yürürlüğe girmiş ve kısmen 20 Nisan 1924 İç Nedenler Genç Osmanlıların, Osmanlı evleti nin dağılmasını engellemek için bir anayasanın hazırlanması ve meclisin açılmasını savunmaları Meşrutiyet karşıtı bdülaziz in tahttan indirildi. Yerine önce V. Murat getirilmesi bir süre sonra da meşrutiyeti ilan edeceğine söz veren II. bdülhamit in tahta çıkarılması tarihine kadar yürürlükte kalmıştır. 184

25 ış Nedenler Osmanlı evleti nin, Panslavizm politikasının etkisiyle Balkanlarda çıkan isyanları önlemek istemesi Osmanlı yöneticilerinin, vrupa devletlerinin İstanbul Konferansı nda Osmanlı evleti aleyhine kararlar alıp iç işlerine karışmalarına engel olmak istemeleri Osmanlı Meşrutiyeti = Padişah + Meclis + Kanunuesasi Yasama yetkisi; yan Meclisi ve Mebusan Meclisi ne aittir. yan Meclisi, üyeleri padişah tarafından ölünceye kadar kalma kaydıyla tayin edilecektir. Mebusan Meclisinin üyeleri, dört yılda bir yapılan seçimle erkeklerin seçeceği milletvekillerinden oluşacaktır. Yürütme yetkisi, padişahın başında bulunduğu bakanlar kuruluna aittir. Hükümetin kurulması ve görevden alınması yetkisi padişaha aittir. Bu aydınların devletin çöküntüden kurtarılmasına yönelik önerileri şunlardır: MİTHT PŞ ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. bdülhamit in, Kanunuesasi yi ilan etmesiyle Osmanlı halkı ilk kez seçme seçilme hakkını elde etmiş böylece yönetime vekilleri aracılığıyla katılmaya başlamıştır. Hükümet, meclise değil padişaha karşı sorumludur. Meclisi açma ve kapama yetkisi padişaha aittir. Biran önce Kanunuesasi hazırlanmalı toplumun her kesiminin yer aldığı bir meclis oluşturulmalıdır. Savaşa ve barışa Padişah karar verir. Kanun teklifini yalnızca hükümet yapabilecek ve kanunlar padişahın onayından sonra yü- Lİ SUVİ rürlüğe girecektir. Padişahın; meclisi dağıtabilmesi, savaşa ve Kanun i Esasi Kanunuesasi; padişah tarafından belirlenen üyeler tarafından hazırlanmış, yasa diliyle kaleme alınmış ve yazımında hukuki terminoloji kullanılmıştır. Halk oylamasına sunulmayan bu ana- barışa tek başına karar vermesi, bakanların padişaha karşı sorumlu olması, istediği kişileri sürgüne göndermesi, padişahın izni olmayan konuların mecliste görüşülmemesi, yan Meclisi üyelerini padişahın seçmesi ve ömür boyu görevde kalmaları ulusal egemenlik ve demokrasi kavramlarıyla bağdaşmaz. Biran önce Kanunuesasi hazırlanmalı toplumun her kesiminin yer aldığı bir meclis oluşturulmalıdır. ŞİNSİ yasa, Fransa ve İtalya anayasaları gibi ferman anayasalar sınıfına dahil edilebilir. Kanunuesasi nin Uygulanmasının Sonuçları Kanunuesasi nin Önemli Maddeleri Türk tarihinin ilk yazılı anayasası yürürlüğe Herkes, kanun ve devlet karşısında eşit haklara sahiptir. Herkese eğitim-öğretim, mülkiyet hakkı, ba- girmiştir. Mecliste Müslüman vekillerin yanı sıra azınlık vekilierinin de temsil edilmesi sağlanmıştır. insan hakları, eşitlik, özgürlük ve hukukun üstünlüğü Osmanlı evleti nde hayata geçirilmelidir. sın, yayın ve din özgürlüğü verilmiştir. 185

26 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) MECELLE hmet Cevdet Paşa nın başkanlığını yaptığı ilmi bir kurul tarafından hazırlanmıştır. On altı kitaptan Tarihimizde ilk defa seçimler yapılarak Meclis açılmış ve parlamenter sisteme (devletin halk tarafından seçilmiş temsilciler aracılığıyla yönetildiği sistem) geçilmiştir. Böylece halk, padişahın yanında yönetime katılma hakkı elde etmiştir. Parlamento: Yasama, devlet bütçesini çıkarma ve hükümeti denetleme amaçlarıyla kurulan, üyeleri halk tarafından belirli bir süreliğine seçilen siyasi organa denir. Osmanlı ülkesinde, demokratik yönetim anlayışının gelişmesi yolunda önemli bir adım atılmıştır OSMNLI - RUS SVŞI (93 HRBİ) Osmanlı - Rus Savaşı Rumi takvimle 1293 e karşılık geldiğinden, 93 Harbi adıyla anılmıştır. oluşan Mecelle nin birinci kitabı 1868, son kitabı ise 1876 da yürürlüğe girmiştir maddeden meydana gelen Mecelle bir kanun olup, İslam devletlerinde ve Osmanlı evleti nde uygulanmıştır. Bugünkü manasıyla medeni hukukun ve hukuk usulünün birçok bölümünü içermektedir. Mecelle de kişi, aile ve miras hukuku kurallarına yer verilmemiştir. EvIenme, boşanma, nafaka ve miras gibi konular kadıların başkanlığındaki şer i mahkemelerde görülmeye devam etmiştir. Bu konudaki eksikliklerin giderilmesi için sonraki yıllarda yeni çalışmalar yapılmıştır. Mecelle, 1926 yılına kadar yürürlükte kalmıştır. Osmanlı evleti, azınlıkların devlet yönetimine katılmasını sağlamakla; İmparatorluğun bütünlüğünü koruma, İç işlerine karışılmasını, önleme hedeflerine ulaşmak istemiştir. Mebusan Meclisi: Osmanlı evleti nde açılan ilk millet meclisinin adıdır. II. bdülhamit, padişah olunca meşrutiyeti ilan etmiş ve ilk Mebuslar Meclisi, olmabahçe Sarayı nda açılmıştır (1877). Osmanlı Mebusan Meclisi nde azınlıklara da temsil hakkı tanınmıştır. İlk Mebusan Meclisi nde 69 Müslüman, 46 gayrimüslim milletvekili vardır. zınlık milletvekillerinin uzlaşmaz tutumları nedeniyle çeşitli zorluklar yaşanınca II. bdülhamit 1878 de 93 Harbi ni gerekçe göstererek meclisi kapatmıştır. II. Meşrutiyet in ilanıyla yeniden açılan Mebusan Meclisi, feshedilmesi nedeniyle zaman zaman çalışmalarına ara vermek zorunda kalmıştır. Son Osmanlı Mebusan Meclisi ise 1920 de toplanarak Misakımilli yi ilan etmiş, ancak itilaf evletleri nin İstanbul u işgal etmeleri üzerine dağıtılmıştır (1920). Balkanlarda Rusya nın kışkırtmaları ile önce Hersek te isyan başladı (1875). Osmanlı evleti, Hersek isyanını bastıramayınca Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan da da isyanlar çıktı. Balkan Bunalımı adı verilen bu sorunu çözmek isteyen vrupa devletleri İstanbul da bir konferans (Tersane Konferansı (1876)) düzenlemeye karar verdiler. İstanbul Tersane Konferansı nda, Sırbistan ve Karadağ ın, topraklarının genişletilmesi, Bosna - Hersek ve Bulgaristan da özerk yönetimler kurulması kararları alınmıştır. Osmanlı evleti, bu kararları kabul etmeyince Londra da vusturya, lmanya, İngiltere, Rusya ve İtalya nın katıldığı yeni bir konferans daha toplanmıştır. Londra Konferansı nda (1877) Osmanlı evleti nin Hristiyan halk için söz verdiği reformları yerine getirmesi, protokolü imzalayan devletlerin elçilerinin yapılan reformları denetlemesi kararı çıkmıştır. Osmanlı evleti, katılmadığı bir toplantıda alınan bu kararları kabul etmeyince Rusya Osmanlı evleti ne savaş açmıştır (1877). Rus ordularının, Balkanlarda Beserabya doğuda da Kafkaslardan saldırıya geçmesiyle Osmanlı evleti iki cephede birden savaşmak zorunda kalmıştır. 186

27 İngiltere ve Fransa ilk kez 93 Harbi sırasında Rusya ya karşı Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçmişlerdir. Osmanlı evleti ile lmanya arasındaki yakınlaşmadan rahatsız olan İngiltere ve Fransa; Rusya ya Süveyş Ka-nalı na dokunmadığı ve Boğazlarla ilgili statüyü bozmadığı taktirde savaşta tarafsız kalacaklarını bildirmişlerdir.93 Harbi başlayınca Balkanlardaki Rus kuvvetleri de Tuna yı geçerek Plevne ye kadar geldiler. Gazi Osman Paşa, Plevne yi 4 ay kadar savundu. Sonunda Ruslar, Plevne yi alarak Edirne yi ele geçirdiler. Bu sırada Ruslar tarafından yönlendirilen Bulgarlar, Sırplar ve Karadağlılar da Osmanlı evleti ne karşı savaşa katılmışlardır. oğudan saldırıya geçen Ruslara karşı Kafkas cephesi komutanı Gazi hmet Muhtar Paşa bazı başarılar elde etti. Fakat Ruslar ilerleyişe devam edip Kars ve rdahan ı alarak Erzurum a kadar geldiler. Rusları, ziziye Tabyaları nda aralarında Nene Hatun un da bulunduğu Erzurum halkı durdurmuştur. Osmanlı evleti nde, ilk defa bu savaş sırasında Ruslar tarafından kışkırtılan Ermeniler de isyan etmişlerdir. Rusların Çatalca ya kadar ilerlemesi üzerine Osmanlılar barış istemiş, iki devlet arasında yastefanos (Yeşilköy) ntlaşması yapılmıştır ( 3 Mart 1878). yastefanos ntlaşması nın Önemi oğu nadolu da bir Ermeni evleti kurdurup, bölgede nüfuz sahibi olmak isteyen Rusya, antlaşmaya Ermeniler ile ilgili bir madde koydurtmuştur. Böylece Ermeni sorunu ilk kez uluslararası bir belgeye yansımıştır. Rusya, ıslahatların yapılıp yapılmadığını bahane ederek Osmanlı evleti nin iç işlerine karışma fırsatı elde etmiştir. Böylece Kafkaslar ve oğu nadolu üzerinden kdeniz e inebileceği yeni plânını uygulama fırsatı elde etmiştir. Rusya, Büyük Bulgaristan ın kurulmasıyla ilk kez Bulgaristan üzerinden Ege enizi ne ulaşma şansı yakalamıştır. 93 Harbi sırasında Kafkaslardaki Rus ve Ermeni baskıları, Balkanlarda da Bulgar ve Rus askerlerinin saldırıları nedeniyle nadolu ya göçler olmuştur. Böylece Balkanlardan nadolu ya ilk kez geriye doğru göçler başlamıştır. Berlin Kongresi ve Sonrası NENE HTUN ( ) Nene Hatun, 93 Harbi sırasında, Erzurum daki ziziye Tabyası nın savunulmasında kahramanca çarpışarak adını tarihe yazdıran Türk kadınıdır. ziziye savunmasına 20 yaşlarında genç bir gelinken, küçük yaştaki oğlunu ve 3 aylık kızını evde bırakarak katılmıştır. Nene Hatun o günleri özetle şöyle anlatmıştır: ğabeyim Hasan cepheden ağır yaralı olarak eve gelmişti. Bir yandan ona bakarken, bir yandan da 3 aylık çocuğumu emziriyordum. Kardeşim o gece kollarımın arasında öldü. Sabaha karşı minarelerden ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) yastefanos ntlaşması Rusya nın güçlen- Moskof ziziye ye girdi yastefanos (Yeşilköy) ntlaşması nın Maddeleri Büyük bir Bulgaristan kurulacak, Makedonya ve oğu Rumeli Bulgaristan a bağlanacak. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak. Kars, rdahan, Batum ve oğu Beyazıt Ruslara bırakılacak. Bosna - Hersek e özerklik verilecek. Girit ve Ermenilerin bulunduğu yerlerde ıslahatlar yapılacak. Osmanlı evleti, Rusya ya savaş tazminatı ödeyecek. ( Ruble) mesine ortam hazırlamaktaydı. Bu durumdan rahatsız olan başta İngiltere olmak üzere vrupa devletleri, yastefanos ntlaşması na tepki göstererek antlaşmanın yeniden gözden geçirilmesini istediler. lmanya ve vusturya da Rusya nın Balkanlarda güçlenmesine karşıydı. Çünkü yastefanos ntlaşması, Rusya nın Panslavizm politikasını büyük ölçüde gerçekleştirip Balkanlarda vusturya aleyhine söz sahibi olmasına olanak sağlıyordu. Bu gelişmeler üzerine Rusya, yeni bir antlaşma yapılmasını kabul etti. yastefanos un yerine yeni bir antlaşma yapmak için Berlin diye haykırışlar başlayınca, kardeşimin alnını öpüp, Seni öldüreni öldüreceğim diye and içtim. Yavrumu llah a emanet ettikten sonra, ağabeyimin tüfeğini ve satırımı alıp dışarı fırladım. Sel gibi ziziye ye akıyorduk. Tabyanın mazgallarından düşman ölüm yağdırıyordu. üşmanda iyi silah vardı, bizde de iman. ileri atıldım. adaşlar arasına karıştım. Satırım durmadan kalkıp iniyordu. 187

28 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) V. MURT nnesi : Şevkefza Valide Sultan Babası : I. bdülmecit Yaşam Süresi : Kongresi toplandı (1878). Kongreye Osmanlı evleti, Rusya, İngiltere, Fransa, vusturya, lmanya ve italya katıldılar. Görüşmeler sonunda yastefanos ntlaşması nın yerine Berlin ntlaşması (13 Temmuz 1878) imzalanmıştır. Bu gelişme yastefanos ntlaşması nı geçersiz hale getirmiş ve uygulanmasını engellemiştir. (Osmanlı diplomasi tarihinde ilk ölü doğan kabul edilmeyen antlaşmadır.) İngiltere, Osmanlı evleti nden, yastefanos ntlaşması nın şartlarının hafifletilmesi karşılığında Kıbrıs ın yönetiminin kendisine verilmesini istedi. Osmanlı evleti, İngiltere nin Kıbrıs ı işgal etme tehdidi üzerine bu durumu kabul etmiştir. Berlin ntlaşması nın Önemi Osmanlı evleti nin XIX. yüzyılda yaptığı en ağır koşulları taşıyan antlaşmadır. Osmanlı evleti nin Berlin ntlaşması ndaki tek kazancı oğu Bayezid oldu. Fakat Kıbrıs, İngiltere ye üs olarak verildi. Ermeni sorunu, dünya kamuoyuna ve uluslararası antlaşmalara girerek uluslararası politika konusuna dönüştü. vrupa devletlerinin Türk - Ermeni ilişkilerine müdahale hakkı doğmuş oldu. Büyük Bulgaristan ın parçalanmasıyla, Rusların Balkanlar üzerinden kdeniz e inmesi engelenmiştir. Osmanlı evleti nin dağılma süreci hızlanmıştır. Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Yirmi bir yaşına yani babasının ölümüne değin sarayda naz ve huzur içinde rahat bir şehzadelik geçirdi. Sultan bdülaziz tahta çıkınca bu mesut ve serbest hayat sona erdi. V. Murat gizliden gizliye Meşrutiyet yanlılarına yardım ediyor ve bu uğurda servetini tüketecek derecede para harcıyordu. Nitekim Meşrutiyetciler in bdülaziz i tahttan indirip kendisini tahta çıkarmaları ile V. Murat önemi başladı. Sultanlığının 6. gününde bdülaziz in odasında ölü bulunması üzerine zaten var olan hastalığı sara nöbetleri gösteren bir şekle dönüşünce akıl sağlığı da sorgulanır bir hal aldı. Berlin ntlaşması (1878) Sırbistan, Karadağ ve Romanya ya bağımsızlık verilecek Kars, rdahan, Batum Rusya ya; oğu Bayezid Osmanlı evleti ne bırakılacak yastefanos ta kurulan Bulgaristan üçe ayrılacak sıl Bulgaristan, Osmanlı evleti ne bağlı muhtar bir prensilik olacak, oğu Rumeli Osmanlı evleti ne bırakılacak fakat ayrıcalıklı hale getirilerek Hristiyan bir vali tarafından yönetilmesi kabul edilecek. Makedonya ve oğu Rumeli de ıslahat yapmak koşuluyla Osmanlı evleti ne verilecek Girit adasında ve Ermenilerin oturdukları yerlerde ıslahat yapılacak Bosna, Osmanlı toprağı sayılacak ancak yönetimi geçici olarak vusturya ya bırakılacak Osmanlı evleti, Rusya ya savaş tazminatı ödeyecek ( Frank) Ermeni Sorunu nun Ortaya Çıkışı Ermeniler ile Türkler, Osmanlı evleti nin kuruluşundan itibaren iç içe yaşamışlardı. Örneğin Bursa yı fetheden Orhan Gazi, Ermenilerin Bizans zulmünden kurtulmaları için ruhani merkezlerini Kütahya dan Bursa ya taşıtmıştır. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul un fethinden sonra Bursa daki dini Ermeni liderini İstanbul a getirterek Ermeni Patrikhanesi ni kurdurmuş, çıkardığı bir fermanla da dini özgürlüklerini güvence altına almıştır. Ermeniler, XIX. yüzyıla kadar Osmanlı egemenliğinde yaşayan milletler arasında millet-i sadıka olarak adlandırılmışlardır. evletin en yüksek makamlarına kadar yükselen Ermeniler, Osmanlı - Rus Savaşı na kadar bir problem oluşturmadılar. Özellikle büyük şehirlerde yaşayanlar ticaret, sanat, sarraflık ve bankerlik ile uğraşarak zengin olmuşlardır. Türklerle iç içe yaşadıklarından dolayı Türk kültüründen de etkilenmişlerdir. Osmanlı topraklarında dağınık olarak yaşayan 188

29 Ermeniler, belli bir bölgede toplanmamışlardır. En kalabalık oldukları oğu Karadeniz ve Çukurova da bile nüfus oranları % 20 ye ulaşmamıştır. Ermenilerin Kışkırtılması ve Örgütlenmeleri Fransız ihtilali ile siyasi bir nitelik kazanan ulusçuluk akımından başlangıçta, Osmanlı yönetiminde yaşayan Ermeniler etkilenmemişti. ncak bu durum Kafkaslardan kdeniz e inmek isteyen Rusya nın oğu nadolu da yaşayan Ermenileri kışkırtmaya İngiltere, Berlin Kongresi ndeki bu tavrı ile Rusların oğu nadolu üzerinden kdeniz e inmesini engellemeye çalışmıştır. İngiltere, Rusya ya bağlı bir Ermenistan yerine bağımsız bir Ermenistan kurulmasını sağlayarak bölgedeki nüfuzunu artırmaya çalışmıştır. Bu amaçla oğu nadolu da konsolosluklar açmış, bölgeye Protestan misyonerler göndermiştir. Fransa da, İngiltere ile birlikte Ermenileri destekleyen politika izlemiştir. Ermenilerin Çıkardığı Olaylar oğu nadolu, hem coğrafi bakımdan elverişli olması hem de Ermenilerin dini merkezleri ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) başlamasıyla XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren değişmeye başlamıştır. Rus propagandasının etkisiyle 1860 dan itibaren Ermeni yardım dernekleri adıyla ilk örgütler ortaya çıktı. Ermeniler, Ruslarında desteğiyle ihtilal komiteleri oluşturdular de İsviçre de Hınçak Cemiyeti ve 1889 da Rusya da Taşnak Ermeni Cemiyeti kuruldu. Rusya, 93 Harbi sırasında Ermenileri bağımsızlık vaadi ile kışkırttı. Osmanlı evleti ne karşı örgütlenen Ermeniler ilk kez bu savaş sırasında isyan ederek Rus ordu- olan kdamar ın bu bölgede bulunmasından dolayı Ermenilerin faaliyetlerini yoğunlaştırdıkları bir bölgeydi. Osmanlı evleti, Ermenilerle ilgili ıslahat çalışmaları yaparken İngiltere, Fransa, Rusya ve vusturya sürekli müdahalelerde bulunmuşlardır. Ermeni komiteleri ilk defa 1890 da Erzurum ve dana da isyan çıkardılar te Merzifon da güvenlik kuvvetlerine saldıran Ermeniler, 1894 de İstanbul da bir yürüyüş yaparak Osmanlı Hükümeti nin bulunduğu Babıali ye baskın düzenlemişlerdir. Ermeni olaylarının en şiddetlisi ise 1894 yılında Sason da meydana gelmiştir. Ermeniler Kayseri, Yozgat, Kahramanmaraş 1876 yılında doksan üç gün resmen padişahlık sıfatı taşıyan fakat hiç bir iş görmeyen V. Murat II. bdülhamit in tahta çıkması üzerine annesi, eşleri, çocukları ve cariyeleri ile Çırağan Sarayı na kapatıldı. Yirmisekiz yıl süren bu yaşamı 1904 yılında bağırsak hastalığından dolayı son buldu. Mezarı Yenicami yakınıda annesi Şevkefza Valide Sultan türbesi su ile birlikte hareket ettiler. yastefanos ve ve Çorum da da ayaklanmalar çıkarmışlardır. yanındadır. Berlin ntlaşmaları nda, Ermenilerin oturduğu yerlerde ıslahat yapılması maddesi yer aldı. Böylece Ermeni sorunu uluslararası politika konusu haline gelmiştir. Berlin Kongresi ne, bir heyet gönderen Ermeni Kilisesi, Erzurum, Van ve iyarbakır da 1896 da Beyoğlu ndaki Osmanlı Bankası nı ele geçirip ayaklanma çıkarmışlar, Osmanlı padişahı II. bdülhamit e suikast düzenlemişlerdir. Osmanlı evleti, vrupa devletlerinin istediği ıslahatları (düzeltimleri) gerçekleştirmek için 1895 yılında kararname çıkardı. İngiltere, Ermeni nüfusun Türk nüfustan kalabalık Fransa ve Rusya ıslahatların uygulanmasın- olduğunu gösteren sahte bir rapor sundular. ncak İngilizlerin Ermeni nüfusun fazla olmadığını ve Ermenilerin dağınık yaşadıklarını açıklaması ile Ermeni istekleri kabul görmemiştir. da gözlemci olmak istedilerse de Osmanlı evleti bunu kabul etmemiş ve ıslahatları müdahalesiz uygulamaya koymuştur. ncak ıslahatlardan kısa sürede sonuç alınması mümkün olmamıştır. yrıca Ermeniler de Osmanlı evleti nden ayrılmayı amaçlamışlardır. 189

30 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. BÜLHMİT nnesi : Tirimüjgan Sultan Babası : bdülmecit Yaşam Süresi : Ermeni Sorunu I. ünya Savaşı ile Kurtuluş Savaşı sırasında da sürmüş, oğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Ermenileri mağlup ederek TBMM nin 3 ralık 1920 de imzaladığı Gümrü ntlaşması ile çözüme kavuşturulmuştur. Önemi : TBMM nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır. Kıbrıs ın İngiltere Yönetimine Bırakılması (1878) yastefanos ntlaşması ile Osmanlı evleti Balkanlarda büyük miktarda toprak kaybetmişti. Rusya da bu antlaşma ile Balkanlarda güçlenmişti. Bu durumdan rahatsız olan İngiltere, Berlin Konferansı nın toplanması ve İngiltere, Osmanlı evleti nin I. ünya Savaşı na girmesi üzerine Kıbrıs ı topraklarına kattığını açıklamıştır. Bundan sonra Kıbrıs a Rumları yerleştiren İngiltere, Türkiye ile Yunanistan arasında günümüzde de süren anlaşmazlıklara zemin hazırlamıştır. Tunus un, Fransızlar Tarafından İşgal Edilmesi (1881) 1830 da Cezayir i işgal eden Fransa, Tunus - Cezayir sınırında yaşanan anlaşmazlıkları ileri sürüp Osmanlı evleti nin içinde bulunduğu durumdan yararlanarak Tunus u da topraklarına kattığını açıkladı (1881). Saltanat Süresi : bu konferansta Osmanlı evleti nin yanında 34. Osmanlı Padişahı dır. yer alma karşılığında, Osmanlı evleti nden Mısır ın İngilizler Tarafından İşgal Edilmesi Kişisel Özelliği : nnesini küçük Kıbrıs ın üs olarak kendisine bırakılmasını (1882) yaşta kaybederek öksüz kalmış, üvey annesi Piriştu Kadın ona annelik yapmıştır. II. bdülhamid, on dokuz yaşına kadar babasının padişahlığı döneminde rahat bir şehzadelik dönemi geçirdi. Musikiye karşı yeteneği vardı. vrupalı hocalardan alafranga müzik öğrendi. Güzel piyano çalar, küçük parçalar besteleyebilirdi. yrıca talep etmiştir. İngiltere böylece Rusya nın kdeniz e inmesini önlemeyi ve oğu kdeniz ile Süveyş Kanalı nı denetimi altına almayı amaçlamıştır. Osmanlı evleti, bu durumu kabul etmek istemese de İngiltere, adayı işgal etme tehdidinde bulununca razı olmuştur. Yapılan anlaşma ile Kıbrıs, İngiltere ye üs olarak bırakılmıştır (4 Haziran 1878). İngiltere, Mısır ı doğudaki sömürgeleri için önemli bir üs olarak gördüğünden ele geçirmek istiyordu da Mısır valisi İsmail Paşa nın gayretleri ve Fransa nın desteğiyle Süveyş Kanalı nın açılmasıyla Mısır ın siyasi ve ekonomik önemi iyice arttı. İngiltere ve Fransa, Mısır a egemen olabilmek için rekabete girdiler. Bu sırada Mısır Hidivi İsmail Paşa vrupa ya silahçı, kuşçu ve iyi marangozdu. Cihangir ve Yıldız Camileri ni yaptırdı. Fransız Tarihçisi lber Vandal tarafından Kızıl Sultan adı verildi. Evhamlı, hasis,zeki ve diktatör olması ile tanınırdı. V. Murad ın padişahlıkta kalamıyacağını gören vükala Meş- Bu antlaşmaya göre, Kıbrıs yasal olarak Osmanlı evleti nin olacak, Türk bayrağı çekilmek koşuluyla yönetimi İngiltere ye bırakılacaktı. Rusya işgal ettiği Kars, rdahan ve Batum dan çekilirse İngiltere adanın yönetimini Osmanlı evleti ne geri verecekti. (Osmanlı evleti, 1918 Brest Litowsk ntlaşması ile Kars, rdahan ve Batum u geri aldı.) aşırı borçlanmış ve eyaletin mali yönetimi yabancıların eline geçmişti. İngiltere, alacaklarına karşılık Süveyş Kanalı hisselerinin bir bölümüne el koymuştu. hmet rabi Paşa, Mısır daki yabancı baskısına karşı ayaklanınca, İngiltere Süveyş Kanalı hisselerini koruma bahanesiyle Mısır ı işgal etti (1882). Osmanlı evleti, Mısır da İngiltere ile birlikte yüksek komiser bulundurma şartı ile mevcut durumu kabul etmek zorunda kalmıştır (1885). 190

31 II. MEŞRUTİYET VE SİYSİ GELİŞMELER Bu sırada meşrutiyet ve anayasal yönetimden yana olan aydınlar da İstibdat (Baskı) mücadelelerini sürdürdüler yılında kurulan bu cemiyet, nayasayı ÜNİTE 5 II. Meşrutiyetin İlanı II. bdülhamit in, I. Meşrutiyet i ilan ederek Kanunuesasi yi yürürlüğe koyması ile halk, ilk kez yönetime katılma hakkı kazanmıştı. 20 Mart 1877 de ilk kez toplanarak çalışmalarına başlayan Mebusan Meclisi, Osmanlı Rus Savaşı nı gerekçe göstererek Şubat 1878 de II. bdülhamit tarafından süresiz olarak kapatılarak Meşrutiyet yönetimine son verilmişti Mebusan Meclisi nin kapatılmasıyla ( ) yılları arasında 30 yıl sürecek dönemi başlamış oldu. yürürlüğe koydurarak Mebusan Meclisi ni açtırıp meşrutiyet yönetimine yeniden geçilmesini sağlamayı amaçlamıştır. İşte bu gelişmelerin yaşandığı sırada Rusya ve İngiltere Estonya nın Reval şehrinde 10 Haziran 1908 de bir görüşme yaptılar. Bu görüşmede, - Boğazların durumu - Makedonya toprakları için yapılacak reform çalışmaları - Osmanlı yönetimindeki Hristiyanlar için yapılacak ıslahatlar(reformlar) konuşulmuştur. Reval görüşmelerinde 1908 alınan karar Makedonya da Osmanlı yönetiminin kaldırılması kararının alınması ve Osmanlı İmparatorluğu bünyesindeki diğer Hristiyanlar için de ıslahat projeleri hazırlanmasının kararlaştırılması üzerine İttihat ve Terakki Cemiyeti hare- rutiyeti ilan etmek, nayasa yı yapmak, Mebuslar Meclisi ni açmak koşulu ile II. bdühlamid i tahta çıkardılar. İlk zamanlarda bütün meşrutiyetçi devlet adamlarına büyük ilgi gösteren bdülhamid, Mithat Paşa yı sadrazam yaptı. Namık Kemal le Ziya Paşa yı da Kanun u Esasi nin hazırlanmasına memur etti. ynı yıl nayasa ilan edilerek Meclis açıldı. Fakat daha doğru dürüst bir iş yapılmasına fırsat vermeden önce Mithat Paşa yı görevinden azlederek vrupa ya sürdü de Osmanlı Rus Savaşı nı gerekçe göstererek Meclisi dağıttı. Fakat kendisini rahatlattığına inandığı nayasa ya dokunmadı. EN UZUN YÜZYIL ( ) kete geçti. Bir süre olmabahçe sarayında İstidbat önemi nin Özellikleri; Çok sayıda okul açıldı Basına yoğun bir sansür uygulandı Osmanlı lmanya yakınlaşması başladı Koyu bir mutlakıyet uygulandı İç ve dış politakada islâmcı bir politika izledi. Meşrutiyet yanlısı aydınlar II. bdülhamit in bu tutumu karşısında ittihad-ı Osmani Cemiyeti adı altında faaliyetlerini yeniden başlattılar. aha sonra İttihat ve Terakki (Birleşme ve ilerleme) Cemiyeti nin etrafında birleşerek Cemiyet, bir bildiri yayınlayarak vrupa devletlerin Osmanlı evleti nin iç işlerine karışmalarının temel nedeni olarak II. bdülhamit in İstibdat yönetimi olduğunu ileri sürdü. Makedonya da bulunan III. Ordu nun, İttihat ve Terakki Cemiyeti ne bağlı subayları (Enver ve Niyazi Beyler) askerleri ile birlikte İstibdat yönetimine karşı ayaklandılar. yaklanmayı bastırmakla görevli Osmanlı askerlerinin başarılı olamaması ve gösterilerin artması üzerine isyanın tüm ülkeye yayılmasından çekinen II. bdülhamit, Kanunuesasi yi oturduktan sonra projesini kendi eliyle çizgdiği Müstahkem bir kale görünümündeki Yıldız Sarayını inşaa ettirdi. Mithat Paşa başta olmak üzere meşrutiyetçileri öldürttü ve otuz yıllık tam bir istibdat (baskı) dönemini başlattı. Fakat huzur içinde değildi. Can korkusu yaşıyordu. Zira Meşrutiyet ve özgürlük fikirleri büsbütün sönmemişti. II. bdülhamit İttihat ve Terakki Cemiyeti ni kuran yeni meşru- mücadelelerini sürdürdüler. yeniden yürürlüğe koyarak II. Meşrutiyeti ilan etti (24 Temmuz 1908). 191

32 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) tiyetçilerin, aydınların ve ordu komutanlarının baskısıyla Meşrutiyeti ilan etti. Kanun i Esasi yapıldı. Mebuslar Meclisi açıldı ve ülkede yeni bir yaşam başladı. Bir yıl sonra eski tarihle 31 Mart günü İstanbul da rejimi de- Kanunuesasi nin yeniden yürürlüğe girmesiyle Osmanlı evleti nde meşrutiyet yönetimi yeniden başladı. İI. Meşrutiyetin ilanı ülkede coşkuyla karşılanmıştır. Bu dönemde ülkede büyük bir hürriyet ortamı oluşmuş, birçok gazete ve dergi çıkarılmıştır. ncak ülkedeki karışıklıklara engel olunamamış, devlet siyasi, idari ve ekonomik bakımdan güç durumda kalmıştır. II. Meşrutiyetin ilanıyla kurulan yeni rejim iç politikada yaşadığı sorunların yanında dışta da önemli sorunlarla karşılaşmıştır. Osmanlı evleti nden Cumhuriyete emokratikleşme Çabaları 1808 de Senediittifak ın imzalanması (tartışmalı) 1839 da Tanzimat Fermanı nın ilan edilerek hukukun üstünlüğü ilkesinin getirilmesi 1856 da Islahat Fermanı nın ilan edilerek azınlık haklannın genişletilmesi 1876 da I. Meşrutiyet in ilan edilmesi, Mebuslar Meclisinin açılması ile anayasa sisteme geçilmesi ğiştirmeye yönelik bir ayaklanma (irtica) hareketi çıkmışsa da İttihat ve Terakki Cemiyeti isyanı bastırmakla Hareket Ordusu nu I. Meşrutiyet in ilanında etkili olan nedenler İç Nedenler 1908 de II. Meşrutiyet in ilan edilmesi ve çok partili hayata geçilmesi görevlendirdi. Kontanlığı nı Mahmut Şevket Paşa nın, Kurmay Başkanlığı nı da Mustafa İttihat ve Terakki Cemiyeti nin meşrutiyetin yeniden ilan edilmesi için mücadele etmesi 1923 de Cumhuriyet in ilanı Kemal in yaptığı Hareket Ordusu Selanik ten İstanbul a gelerek 31 MRT OLYI (13 NİSN 1909) isyanı bastırdı. II. bdülhamit isyanda rolü olduğu gerekçesiyle tahttan indirildi. Yerine V. Mehmet Reşat padişah ilan edildi. II. bdülhamit kalp ve böbrek hastalığından öldü. Mezarı İstanbul da ivanyolu ndaki büyük babasına ait 27 sandukalı II. Mahmut türbesindedir. ış Nedenler İngiltere ve Fransa nın Reval de Osmanlı topraklan ve azınlıklar ile ilgili görüşmeler yapması Bu dönemde, Bulgaristan, 5 Ekim 1908 de bağımsızlığını ilan etti. Girit Yunanistan a katıldığını açıkladı. vusturya, 6 Ekim 1908 de Bosna - Hersek i topraklarına kattı Gayrimüslimlerin Osmanlı evleti nden ayrıldıkları bu süreçte Türkçülük politikası güçlenmiştir. Bu isyan Rumi takvime göre 31 Mart ta başladığı için 31 Mart isyanı olarak adlandırılmıştır. II. Meşrutiyet önemi nde kurulan farklı görüşteki siyasi partiler yeniden açılan Mebusan Meclisi nde yer aldılar. Bunlar içerisinde en güçlüsü olan İttihat ve Terakkli Partisi, hükümete müdahale edecek güce ulaşmıştı. II. Meşrutiyetin ilanından sonra Balkanlardaki siyasi bunalımlar devam ederken ülke içindeki karışıklıklar da önlenememişti. hrar Cemiyeti İttihat ve Terakki ye karşı sert eleştirilerde bulunuyordu. yrıca erviş Vahdet ile Hasan Fehmi adlı gazeteciler de İttihat Terakki aleyhine yazılar yazıyorlardı. Hasan Fehmi nin yazıları nedeniyle öldürülmesini bahane edenler çeşitli gösterilere başladılar. 192

33 İttihat Terakki nin Selanik ten getirmiş olduğu avcı taburları içindeki bazı disiplinsiz gruplar da iç ve dış tahriklerin etkisiyle sokaklara döküldüler (13 Nisan 1909). 31 Mart Olayı Osmanlı devlet düzenini değiştirmeye yönelik bir isyandır. Bu isyanın bastırılması meşrutiyet rejiminin sürdürülmesini sağlamıştır. ÜNİTE 5 Hareket Ordusu ve Mustafa Kemal Meşrutiyet rejimine karşı olan avcı taburlarından bir grup da Mebusan Meclisi nin kapısına gelip ateş etmeye başladılar. isyan karşısında etkisiz kalan hükümet eleştiriler üzerine görevinden ayrıldı. İsyanın büyümesi üzerine ittihat ve Terakki Cemiyeti, isyanı bastırması için Hareket Ordusu nu görevlendirdi. Komutanlığını Mahmut Şevket Paşa nın, kurmay başkanlığını da Mustafa Kemal in yaptığı Hareket Ordusu, Selanik ten İstanbul a gelerek isyanı bastırdı. II. bdülhamit isyanda rolü olduğu gerekçesiyle tahttan indirildi. Yerine V. Mehmet Reşat padişah ilan edildi. Mebusan Meclisi, Kanunuesasi nin bazı maddelerini değiştirdi. II. Meşrutiyet önemi nde; Basın, üzerindeki sansür kaldırılmıştır. Padişah, Bakanlar Kurulu nun yalnızca başkanını ve şehülislamı atamakla yükümlü hale getirilmiştir. (Meclis üstünlüğü) Bakanlar Kurulu padişaha karşı değil Mebuslar Meclisi ne karşı sorumlu hale getirilmiştir. Ekonomi, ticaret ve barış antlaşmalarının Mebuslar Meclisi nin onayından sonra yürürlülüğe girmesi kabul edilmiştir. Mebuslar Meclisi ve yan Meclisi padişahtan izin almadan yasa önerme hakkına sahip hale getirilmiştir. Padişah, veto ettiği bir yasa tasarısı değişmeden yeniden mecliste kabul edilirse bu tasarıyı onaylamak zorunda bırakılmış, böylece padişahın mutlak veto yetkisi geciktirici veto yetkisine çevrilmiştir. İttihat ve Terakki ye karşı yeni partiler kurulmuş, çok partili hayat başlamıştır. Önce Osmanlıcılık Balkan savaşlarından sonra Türkçülük politikası izlenmiştir. Notlar EN UZUN YÜZYIL ( ) 1876 VE 1909 NYSLRININ KRŞILŞTIRILMSI 1976 KNUN I ESSİ 1909 KNUN I ESSİ 1. Yürütmenin başı padişahtır. Bakanlar kurulu padişaha karşı sorumludur. (Meclis üstünlüğü yoktur.) 2. Sadrazam, Şeyhülislam ve bakanları padişah seçer. 3. Meclisi açma ve kapama yetkisi padişaha aittir. 1. Bakanlar Kurulu Meclis i Mebusan a karşı sorumludur. Kabine Sistemi ne geçilmiş, padişahın yürütme yetkisi sınırlandırılmıştır. (Meclis Üstünlüğü) 2. Padişah sadece Sadrazam ve Şeyhülislamı atayabilir. Bakanlar Sadrazam tarafından belirlenir. (Padişah usulen onaylar.) 3. Bu yetki sınırlandırılmıştır. 4. Savaş ve barış kararı padişaha aittir. 4. Savaş ve barış kararı meclise aittir. 5. Padişahın, mutlak veto yetkisi vardır. 5. Mutlak veto yetkisi geciktirici veto yetkisine çevrilmiştir. 6. Padişaha sürgün yetkisi tanınmıştır. 6. Bu yetki padişahtan alınmıştır. 193

34 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) V. MEHMET REŞT Bu dönemde ülke yönetiminde söz sahibi olan İttihat ve Terakki Partisi, lmanya ile yakınlaştı. lmanya bu yolla, Osmanlı evleti nin ham madde ve pazar kaynaklarından yararlanmayı Osmanlı evleti ni kullanarak İngiltere nin Uzak oğu daki sömürge yollarını denetlemeyi amaçlamıştır. lmanya, İngiltere nin sömürgeleri ile bağ- II. Meşrutiyetin ilanından sonraki dönemde İttihat ve Terakki Partisi, lmanya ile ilişkilerin geliştirilmesine önem verdi. Bu yakınlaşma sonucunda Osmanlı ülkesine, lman sermayesi girişi hızlandı. lmanya ise bu hizmetleri karşılığında demir yolu imtiyazı elde etti da nadolu Şimendifer Kumpanyası kuruldu. Üç yıl sonra da Haydarpaşa - İzmit hattı nkara ya bağlandı. üşünülen hat dana ya inecek daha sonra da Musul üzerinden Bağdat ve son olarak da Basra ya ulaşacaktı. Osmanlı evleti nin lmanya ile ilişkilerini geliştirmesi ticaret faaliyetlerini de etkilemiş, nnesi : Gülcemal Sultan Babası : I. bdülmecit Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : 65 yaşında padişah oldu. Orta boylu, şişman, sarışın, mavi gözlü, hassa, nazik, sevimli, bütün işleri İttihat ve Terakki şeflerine bırakmış onların her türül isteklerine evet demiş tam bir acizlik örneği sergilemiştir. İttihat ve Terakki şeflerinden olan Talat Paşa yı kızı Naciye Sultan la evlendirerek, sadrazam damat yapmıştır. öneminde Trablusgarp, Balkan Savaşları ve I. ünya Savaşı yaşanmıştır. Şeker hastalığından lantısını kesme politikasının bir sonucu olarak Berlin - Bağdat demir yolu projesini ortaya atmıştır. Bu proje ile Berlin den başlayıp Boğazlardan geçen ve oradan da Bağdat a uzanıp Basra Körfezi ne çıkmayı hedeflemiştir. Osmanlı da Nüfuz Mücadelesi ve emir Yolu Savaşları Ekonomik ve stratejik bakımdan önemli topraklara sahip olan Osmanlı evleti nin askeri ve siyasi gücü XIX. yüzyılda iyice azalmıştı. Bu durumdan yararlanarak ; Osmanlı topraklarında önce nüfuz bölgeleri kurmak daha sonra da buraları sömürge imparatorluklarına katmak isteyen vrupa devletleri Osmanlı ülkesinde demir yolu yapımına önem verdiler. vusturya, Rusya, Fransa ve lmanya bu doğrultuda çalışmalar yaptılar. Osmanlı ithalat politikasını değiştirmiştir. İngiltere ve Fransa dan yapılan ithalat azalırken lmanya ve vusturya dan daha fazla mal ithal edilmeye başlanmıştır. ĞILMYI ÖNLEME ÇBLRI Osmanlı evleti nin dağılmasını önlemek ve siyasal varlığını sürdürmesini sağlamak amacıyla aydınlar arasında bazı düşünce akımları ortaya çıkmıştır. Bu düşünce akımları şunlardır: 1. Osmanlıcılık Osmanlı evleti ni oluşturan bütün ulusları dil, din, ırk ve mezhep farkı gözetmeksizin yasalar karşsında eşit gören bir anlayıştır. Ortaya çıkmasında Osmanlı evleti nde yaşayan değişik etnik grupların Fransız İhtilali nin öldü. Mezarı İstanbul da Eyüp Sultan da Haliç kıyısındaki 3 sandukalı büyük türbesindedir. vusturya; Balkanlarda, Rusya; doğuda, Fransa; Suriye ve çevresinde demir yolu yaparak getirdiği ulusçuluk düşüncesinden etkilenerek bağımsız olmak istemeleri etkili olmuştur. Ziya Paşa, Namık Kemal ve Mithat Paşa gibi bu bölgeleri ele geçirmeyi amaçladılar. lmanya Genç Osmanlılar tarafından savunulan bu dü- da Berlin - Bağdat demir yolu hattı ile nadolu şünceye göre devletin dağılmaktan kurtulabil- ve Irak ı lman kolonisi haline getirmek istemiştir. mesi için parlamento açılması ve azınlıkların da burada temsil edilmesi gerekmektedir. 194

35 Birlik ve beraberliğin sağlanarak, kaynaşmış bir Osmanlı toplumu oluşturulması amaçlanmıştır. Bu fikir doğrultusunda Meşrutiyet ilan edilerek azınlıkların da mecliste temsil edilmesi sağlanmıştır. ncak daha sonraki gelişmelerde devletin bütünlüğü ile ilgili konularda birlik sağlanamaması üzerine Osmanlı - Rus Savaşı sırasında meclis kapatıldı. Berlin ntlaşması ile Sırbistan, Romanya ve Karadağ ın bağımsız olması bu durumu açıkça ortaya koymuştur. Milliyetçilik akımının etkisiyle ayaklanan Balkan uluslarının Osmanlı evleti nden ayrılmalarıyla geçerliliğini kaybetmiş, Balkan Savaşları sonucunda da önemini kaybetmiştir. şamaları : II. bdülhamit döneminde devletin resmi politikası haline gelen bu düşünce de başarılı olamamıştır. Bu duruma rnavutluk un bağımsız olması, I. ünya Savaşı nda Osmanlı halifesinin yayınladığı kutsal cihat fetvasının etkili olmaması ve rapların İngilizlerle beraber hareket etmesi kanıt olarak gösterilebilir. Türkçülük Osmanlı evleti nin çok uluslu bir yapıya sahip olmasından dolayı Türkler arasında ulusçuluk düşüncesi etkili değildi. ncak Hristiyan azınlıkların Osmanlı evleti nden ayrılması bu düşüncenin gelişmesini sağlamıştır.. Ortaya çıkmasında ittihat ve Terakki iktidarı döneminde Osmanlı sınırları içinde yaşayan Türkleri dil ve kültür birliği etrafında birleştirip Notlar ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Tanzimat : Toplumsal ve hukuksal alanda I. Meşrutiyet : Siyasal alanda II. Meşrutiyet : Siyasal alanda İslamcılık yönetime destek sağlama isteği etkili olmuştur. I. ünya Savaşı sırasında Orta sya Türkleri ile birleşmeyi amaçladığından Turancılığa (Pantürkizm) dönüşmüştür. XIX. yüzyılda Hristiyan ulusların Osmanlı İmparatorluğu ndan ayrılmaları üzerine devletin sosyal ve siyasal bütünlüğünü korumak amacıyla İslamcılık fikri ileri sürülmüştür. Osmanlı padişahı (halifesi) liderliğinde dünya Müslümanlarını birleştirmeyi amaçlar. (Panislamizm) Türkleri milli bir duygu ile birleştirerek Osmanlı bayrağı altında güçlü bir unsur olarak yeniden dünya devletleri arasına sokmayı amaçlamıştır. ili, dini, soyu ve idealleri bir olan topluma dayanan devlet kalıcı olabilir. temel düşüncesini savunan bu akımın temsilcileri dilde Türk- XIX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan bu düşünceyi savunanlara göre toplumun temel direği dindir. ini birlik devleti ayakta tutabilir düşüncesiyle İslam toplumlarının devletten ayrılmalarının engellenmesi amaçlanmıştır. çülük parolasıyla hareket ederek Türk tarihini, uygarlığını geliştirip dünyaya duyurmaya çalışmışlardır. Temsilcileri Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Yusuf kçura ve Ömer Seyfettin dir. Mehmet kif, Said Halim Paşa ve hmet Hamdi kseki bu fikri desteklemişlerdir. Milliyetçilik olarak bağımsızlık mücadelesinin itici gücü olmuştur. 195

36 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Türkçülük, bilim ve teknikte Batı nın örnek alınması, kültürel yapının korunması düşüncesiyle Yeni Türk evleti nin kurulmasında da tatürk ün ortaya koyduğu milliyetçilik ilkesinin oluşmasında etkili olmuştur. Batıcılık (Batılılaşma) : Batıdaki gelişmeler örnek alınarak yapılan yeniliklerdir. Osmanlı evleti nde ilk Batılılaşma düşüncesi savaşlarda alınan yenilgiler sonrasında ortaya çıkmış, XVIII. yüzyılda yapılan ıslahatlarda da vrupa örnek alınmıştı. II. Mahmut; değişik alanlarda Tanzimat; toplumsal ve hukuk alanlarında Meşrutiyet; siyasal alanda II. Meşrutiyet önemi nde bir düşünce akımı haline gelen bu görüşü savunanlara göre devlet ancak Batılılaşma yoluyla kurtulabilirdi. Tevfik Fikret ve Celal Nuri bu görüşü savunmuştur. Mülteci: Irk, din veya siyasi baskılardan dolayı yaşadıkları ülkelerden, kendi istekleri dışında ayrılmak zorunda kalan insanlara mülteci denir İhtilalleri nden sonra vusturya dan bazı haklar isteyen Macarlar isyan etmişlerdi. Rusya ile birlikte hareket eden vusturya nın, bu isyanı kanlı bir şekilde bastırması üzerine Macarlar ve onlara yardım eden Lehliler (Polonyalılar) Osmanlı ülkesine sığındılar. Osmanlı evleti mülteci olarak kendisine sığınan bu toplulukları oğu nadolu ve Çukurova ya yerleştirmiştir. Ulaşım teknolojisinin gelişmesi ve dış pazarlarla ilişki kurulması sonucunda XIX. yüzyılda şehirleşme oranı yükseldi. Şehirlerin görünümü değişti. Ulaşımın buharlı gemiler ve demir yolları ile yapılması istasyon, rıhtım ve otellerin yapımına yol açmış, kervansaraylar ve hanlar önemini yitirmiştir. Yabancı sermayenin Osmanlı ya gelmesi ile bankalar, oteller, iş hanları, postaneler açılmıştır. Batının sadece bilim ve tekniğinin alınması gerektiği düşüncesi Yeni Türk evleti nin temel taşlarından birini oluşturmuştur. İstanbul da elektrik şebekesi kuruldu. Elektrikli tramvay ve otomobil kullanılmaya başlandı. emir yolları yapımının hız kazanmasıyla İstanbul ile nadolu arasında bağlantı sağlandı. XIX. YÜZYIL OSMNLI EVLETİ NEKİ KÜLTÜREL GELİŞMELER OSMNLI TOPLUM YPISIN MEYN GELEN EĞİŞMELER Yeni hastaneler açıldı. Böylece ulaşım, sağlık ve haberleşme devletin öncelikli görevi haline geldi. olmabahçe Sarayı na geçen Sultan bdülmecit, sarayı Batı tarzı koltuk ve saldalyelerle döşetmiştir. yrıca din adamı dışındaki devlet memurlarına fes, pantolon ve ceket XIX. yüzyılda Osmanlı nüfus yapısında önemli değişimler yaşanmıştır. Bu dönemde toprak kayıplarından dolayı genel nüfus azalırken, kaybedilen yerlerdeki Müslüman halkın Osmanlı ülkesine yaptığı göçler nedeniyle şehir ve kasabaların nüfusu artmıştır. yrıca göçlerin sonucunda İstanbul da Müslümanların gayrimüslimlere oranı % 60 lardan % 80 ler seviyesine çıkmıştır. Osmanlı evleti XIX. yüzyılda mültecilere de kapılarını açmıştır. giyme zorunluluğu getirmiştir. Yenilikler üst düzey görevliler arasında yaygınlaşırken halkın çoğunluğu geleneklerine bağlı kalmıştır. Kırım Savaşı sırasında, Osmanlı ordusu ile birlikte savaşan İngiliz ve Fransız askerlerin öncülüğünde alafrangalık denilen yeni yaşam tarzı ortaya çıkmıştır. Yabancı dil bilmek önem kazanmış, dil bilmenin memurlukta yükselme nedeni olması nedeniyle çocuk yetiştirmede yabancı yetiştiricilerden yararlanma yoluna gidilmiştir. 196

37 Toplumun üst kesimlerini oluşturan yöneticiler ve varlıklı kesimler arasında Batılı tarzda bir eğlence anlayışı yaygınlaşmıştır. XIX. yüzyılda yaşanan bu yeniliklerde vrupa örnek alınmıştı. Bu nedenle vrupa yaşam tarzı Osmanlı ülkesinde etkili olmaya başladı. Türk islam yapısına uygun olarak yerleşmiş görgü kuralları ve mahalli kültür değişmeye başladı. Örneğin önceden ayn mahallelerde yaşayan Müslüm ve gayrimüslimler artık ayrı mahallelerde yaşamaya başladılar. olmabahçe Sarayı na geçen Sultan bdülmecit, sarayı Batı tarzı koltuk ve saldalyelerle döşetmiştir. yrıca din adamı dışındaki devlet memurlarına fes, pantolon ve ceket giyme zorunluluğu getirmiştir. Yenilikler üst düzey görevliler arasında yaygınlaşırken halkın çoğunluğu geleneklerine bağlı kalmıştır. BSIN - YYIN HYTINKİ EĞİŞMELER Basın ve yayın alanında önemli değişimlerin yaşandığı XIX. yüzyılda II. Mahmut, Takvimivakayi adında ilk resmi gazeteyi çıkardı. I. bdülmecit önemi nde ( ) Cerideihavadis adıyla yarı resmi gazete çıkarılmıştır. Türkler tarafından çıkarılan ilk gazete Şinasi nin başyazarı olduğu Tercümanıahval dir. Siyasi eleştirilerin yapıldığı bir fikir gazetesi olan Tercümanıahval den sonra Şinasi tarafından Tasviriefkar adlı gazete de çıkarılmıştır. Osmanlı evleti nde, XIX. yüzyılda dergicilik alanında da önemli gelişmeler yaşanmıştır. ilk Türk dergisi 1850 yılında yayımlanan Vekayıtıbbiye dir de Mecmuaifünun yayınlanmaya başlamış, 1872 de ilk mizah dergisi olan iyojen çıkarılmıştır. Basının güçlenmeye başlaması ve yönetime karşı eleştirilerin artması üzerine 1864 te Matbuat Nizamnamesi çıkarılarak gazete kapama, para ve hapis cezaları uygulaması başlamıştır. I. Meşrutiyetten sonra vrupa ya giden li Suavi, Namık Kemal, Ziya Paşa ve gah Efendi, gittikleri yerlerde Muhbir, Ulum, Hürriyet ve İttihat gibi gazeteler çıkartarak hükümet aleyhine yazılar yazmışlardır. II. bdülhamit önemi nde yabancı basın mensupları kapitülasyonlardan yararlanmak istedilerse de II. bdülhamit in bunlara izin vermemesiyle kapitülasyonların basın alanına yayılması önlenmiştir. II. Meşrutiyetin ilanından sonra basın ve yayın hayatında yeniden hareketlilik başlamış, Tanin ve Volkan gibi gazeteler çıkarılmıştır. Basın Yayın Hayatında Kadın Osmanlı da genellikle dönemin aydın bürokrat kesiminin iyi eğitim görmüş kızları ve eşleri yazarlıkla uğraşmışlar ve basın yayın hayatının içinde yer almışlardır. Fatma liye, Emine Semiye, Şair Nigar, Fatma Fahrünnisa, Fatma Kevser ve Gülistan İsmet kadın yazarlardan bazılarıdır. Osmanlı da ilk kadın dergisi Terakkiimuhadderat (Kadınların Yükselişi) dergisidir yılında da Şükufezar (Çiçek Bahçesi) dergisi yayımlanmıştır te de Hanımlara Mahsus Gazete çıkarılmıştır de yayın hayatına başlayan emet adlı dergide Halide Edip, İsmet Hakkı ve Fatma Müzehher gibi kadın yazarların yazıları da yazılmıştır. HLİE EİP IVR 1884 yılında İstanbul da doğdu. İngiliz terbiyesiyle yetişmesini isteyen babası onu Üsküdar merikan Kız Koleji nde okuttu. Orada Rıza Tevfik den (Bölükbaşı) Fransız edebiyatı dersleri aldı ve oğu nun mistik edebiyatını dinledi.sonradan evlendiği Salih Zeki den de matematik dersleri alıyordu. Koleji 1901 de bitirdi yılında gazetelerde kadın haklarıyla ilgili yazılar yazmaya başladı dan sonra eğitim alanında görev alarak öğretmenlik,müfettişlik yaptı. Balkan Savaşı yıllarında hastanelerde çalıştı. Gerek bu çalışmaları, gerekse müfettişliği sırasında İstanbul semtlerini dolaşması, ona çeşitli kesimlerden insanları tanıma fırsatını verdi da Sultanahmet Meydanı nda, İzmir in işgalini protesto mitinginde yaptığı etkili konuşma ünlüdür de nadolu ya kaçarak Kurtuluş Savaşı na katıldı. Kendisine önce onbaşı, sonra da üstçavuş rütbesi verildi. Savaşı izleyen yıllarda Cumhuriyet Halk Fırkası ve tatürk ile siyasi görüş ayrılığına düştü de evlenmiş olduğu ikinci kocası dnan dıvar ile birlikte yurtdışına çıktı. ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 197

38 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Notlar Bu dergilerde Batıdaki kadın hareketleri ile ilgili bilgiler verilmiş, kadınların eğitim görmesinin önemi üzerinde durulmuş, kadın sorunları, kadınların çalışma ve toplumsal yaşama katılımı, aile, çocuk bakımı, ahlak, ev idaresi gibi konular ele alınmış, iş kadınlarının mesleki olarak sınırlandırılmalarına tepki gösterilmiştir. Bu yayınların ortak tavrı kadınları cehaletten kurtulmaya, üretime katılmaya davettir. Bu noktadan yola çıkarak geleneksel toplum yapısını sorgulamışlar kadının üretime, siyasete uzak durduğu bir ülkede kalkınmanın, ilerlemenin mümkün olamayacağını savunmuşlardır. EGİTİM LNIN MEYN GELEN GELİŞMELER Osmanlı evleti nde, XIX. yüzyıl eğitim alanında da büyük yeniliklerin yapıldığı dönem olmuştur. II. Mahmut döneminde ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir. Bu dönemde vrupa ya öğrenciler gönderilmiş, medreselerin yanında yabancı dil, matematik, fen gibi bilim alanlarında eğitim yapan yeni tarz okullar açılmıştır. Bu durum mektepli - medreseli 1857 de bugünkü Milli Eğitim Bakanlığı nın görevlerini yerine getiren kurum olan Maarifiumumiye Nezareti (Genel Eğitim Bakanlığı) kurulmuştur. Bu gelişmeden sonra Eğitim Bakanı ilk defa kabineye girmiştir de Harbiye, Bahriye ve Tıbbiye dışındaki okullar Maarif-i Umumiye Nezareti ne bağlanmıştır. Böylece askeri ve sivil okullar birbirinden ayrılmıştır da çıkarılan ve eğitimi düzenleyen bir yasa olan Maarifiumumiye Nizamnamesi ile, Her köy ve mahalleye sıbyan mektebi kurulması kararlaştırılmıştır. yrıca tüm kasabalarda rüşdiye, bütün şehirlerde idadl, başlıca merkezlerde de sultani açılması amaçlanmıştır. Eğitimde planlı döneme geçilerek ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir. Sıbyan mektebi, rüştiye, idadi, sultani ve darülfünunun açılması hükme bağlanmıştır. Eğitimin aşamaları belirlenmiştir. ilköğretim; sıbyan (anaokulu), iptidai (ilkokul) ve rüştiye (ortaokul) olarak ayrılmıştır. Kadınların eğitimine yer verilmiştir. tartışmalarına yol açmıştır. Tanzimat önemi nde de yurt dışına öğrenci gönderilmesine devam edilmiştir. Yurda dönen bu öğrencilerin Osmanlı evleti nde önemli görevler üstlenmeleri sonucunda askerlik, mühendislik, güzel sanatlar, tıp ve edebiyat alanlarında yenilikler görülmüştür. Tanzimat önemi nde eğitim, devleti kötü gidişten kurtaracak bir yol olarak değerlendirilmiştir. Bunun sonucunda eğitimin önemi anlaşılmış ve yeni düzenlemeler yapılmıştır. Örneğin okul ve sınıf ortamı düzenlenmiş, yeni ders araç ve gereçleri ile yeni öğretim metodları kullanılmıştır. hmet Cevdet Paşa arülfünun 1868 de Galatasaray Sultanisi (İstanbul Galatasaray Lisesi), 1870 de arülfünun açıldı. arülfünunda; fen bilimleri, matematik, edebiyat, felsefe ve hukuk bölümleri yer alıyordu. Üç defa açılıp kapanan arülfünun, öncülüğünde fen dersleri ile ilgili çevirilerin yapılmasına ve ders kitaplarının seçimine karar verecek Encümenidaniş kurulmuştur yılında dördüncü kez bugünkü İstanbul Üniversitesi nin yerinde arülfünun-u Şahane adıyla yeniden açılmıştır. 198

39 II. bdülhamit döneminde de eğitim alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu dönemde, Yeni okulların yapılması için bütçeden ödenek ayrıldı. Baytar (Veteriner) Mektebi, Orman ve Maden Mektebi, Telgraf Mektebi, Kadastro Mektebi ve işçi Mektebi gibi çeşitli meslek ve sanat okulları açılmıştır. Kızların eğitimine önem verilmiş, kız rüştiyeleri ve sultanileri açılmıştır. Öğretmenlik mesleğini esas alan kanunlar çıkarılmıştır. ZINLIKLR VE YBNCI OKULLR Yahudiler, 1854 te Musevi sri Mektebi ni kurdular. Ermeniler de Osmanlı ülkesinde birçok yeni okul açtı. Bu okulların İstanbul, oğu nadolu ve Güneydoğu nadolu ile Filistin topraklarında açılması vrupa devletlerinin azınlıkları kullanarak Osmanlı evleti nde sömürgeler elde etme ve Orta oğu petrollerine ulaşma amacı taşıdıklarının göstergesidir. merikalılar, Ermenilerin bulunduğu nadolu şehirlerinde konsolosluklar ve okullar açmışlardır. Bu okulların en ünlüsü 1863 te açılan Robert Koleji dir. Birçok Bulgar ve Ermeni komitacı bu okuldan yetişmiştir. Osmanlı evleti nde açılan azınlık okulları ile batı tarzı okullar, medreseler ile bir arada eğitim yap- ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Üç kıtaya yayılan ve çok geniş bir devlet olarak içinde ayrı dillere ve mezheplere bağlı birçok ulusu barındıran Osmanlı evleti, bu uluslara diledikleri gibi yaşama hakkı tanımıştı. Bu insanlar, eğitim konusunda da özgür olmuşlar, kendi seçenekleri doğrultusunda, sistemlerini ve okullarını belirleyebilmişlerdir. Osmanlı evleti, vrupalı devletlere sadece ekonomik alanda değil, adli ve eğitim alanında da kapitülasyonlar vermişti. Bunun sonucunda Osmanlı evleti nde XIX. yüzyıl öncesinde de yabancı okullar açılmıştı. Osmanlı evleti nin denetiminin olmadığı bu okulları vrupalı devletler kendi dil, din ve kültürlerini yayarak siyasi nüfuzlarını artırmak için bir araç olarak gördüler. Tanzimat önemi nde yabancı devletler ile azınlıkların kurdukları okullarda büyük artış olmuştur. Rum, Ermeni ve Yahudiler patrikhane ve hahamhane aracılığıyla azınlık Fransızların açtığı okullara katolik, merikan ve İngilizlere ait olanlara protestan okullar denilmiştir. Bunların yanı sıra İtalya, vusturya, İran, lmanya ve Rusya da Osmanlı ülkesinde okullar açmışlardır. KÜLTÜR, SNT VE MİMRİ LNINKİ GELİŞMELER Osmanlı evleti nde, XIX. yüzyılda kültür ve sanat alanında da gelişmeler yaşanmıştır. Resimde, mimaride ve müzikte geleneksel anlayışın yanında vrupa nın etkisi ile yeni akımlar da başlamıştır. Resim lanındaki Gelişmeler vrupa nın gerçekçi üslubu Osmanlı sanatçılarını da etkilemiştir. II. Mahmut, vrupa dan getirttiği ressamlara portresini yaptırıp Babıali ye astırmıştır. mışlardır. Bu durum ülke eğitiminde ikiliğin doğmasına, farklı değer yargılarını benimseyen bireylerin yetişmesine neden olmuştu Bu okullarda Müslüman öğrenciler de eğitim görmüşlerdir. Yabancı okullar modern eğitim anlayışının, araç gereçlerin ve dünyadaki yeniliklerin ülkemizde tanınması açısından yararlı olmuşsa da zararları daha çok olmuştur. Ülkemizde eğitim ve öğretim birliği Türkiye Cumhuriyeti nin 3 Mart 1924 te çıkardığı Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile sağlanabilmiş, yabancı okulların bölücü ve zararlı okulları açtılar. Rumlar 1844 te Heybeliada da papaz yetiş- Okulların ders programına, resim dersi konulmuştur. faaliyetleri de böylece büyük ölçüde engellenmiştir. tirmek için okul açtılar. Burada yetiştirdikleri papazları ülkenin her tarafına gönderip Ortodoks azınlıklar içinde Türk düşmanlığı yaptırarak büyük Yunanistan ideali için çalıştırdılar. Resime yetenekli öğrenciler yurt dışına giden öğrencilerle birlikte vrupa ya gönderilmiştir. Osman Hamdi Bey ve Şeker hmet Paşa bu öğrenciler arasından yetişmiş ilk ünlü ressamlarımızdır. 199

40 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) İbrahim Çallı Sultan bdülaziz, hem kendisi resim yapmış hem de vrupalı ressamlara tablolar yaptırmıştır. vrupa da eğitim gördükten sonra ülkeye dönen Osman Hamdi Bey, Osmanlı evleti nde ilk resim eğitimi veren okul olan Sanayiinefise Mektebi ni açmıştır. Mimari lanındaki Gelişmeler Mimari, XIX. yüzyılda Batılılaşmanın en hızlı olduğu alandır. Bu dönemde Batıdaki bütün üsluplar ile Osmanlı mimari üslubunun aynı anda kullanıldığı eserler yapılmıştır. Örneğin Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları bu anlayışla yapılmıştır. Yıldız, Hamidiye ve ksaray Valide Camileri de seçmeci tarzı denilen bu üslupla inşa edilen eserler arasındadır. iğer Sanatlar XIX. yüzyılda Batı nın etkisi ile hat sanatı dışındaki sanat dallarında değişme başlamıştır. Tezhiplerde (süsleme) vrupa nın barok ve rokoko tarzı motifleri yaygınlaşmış, milli karakterimiz haline gelen desenler kaybolmaya başlamıştır. Ciltlemede gelişme yaşanmış, derinin yanı sıra kadife, sırma ve kumaş da kullanılmıştır. XIX. yüzyılda Osmanlı müzeciliğinin ilk adımları atılmış, eski eserlere duyulan ilgi artmıştır. Osman Hamdi Bey, Müzeyihümayun un başına getirilmiştir. II. bdülhamit in emri ile İstanbul daki arkeoloji müzesini (asarıatika) kuran Osman Hamdi Bey in çalışmaları ile Osmanlı arkeolojisi uluslararası bilim dünyasındaki yerini almıştır. Müzik II. Mahmut, Mızıkayıhümayunu kurarak modern anlamda müzik eğitiminin başlamasını sağladı. vrupa dan getirttiği onizetti ye askeri bandoyu kurdurttu. bdülmecit önemi nde Osmanlı saraylarında Batı operaları seslendirildi. Buna rağmen olmabahçe Camii klasik Türk müziği de gelişmesini sürdürmüş, Feyhaman ura İbrahim Çallı ve Feyhaman uran XX. yüzyılın önemli ressamlarıdır. Ortaköy Camisi, olmabahçe Camisi ve Nusretiye Camileri ile II. Mahmut Türbesi yine bu üslupla inşa edilmiştir. XX. yüzyılın başlarında ise ulusal tarz etkili olmuş, Osmanlı mimarisinde kendine başlamıştır. Bu durumun nedeni vrupa ya duyulan tepki nedeniyle milliyetçilik anlayışının ede Efendi, Hacı rif Bey ve Zekai ede bu dönemde önemli eserler vermişlerdir. Eğlence Osmanlı eğlence anlayışı özellikle Tanzimat önemi nde değişmiştir. Eğlence türleri arasına tiyatro da girmiştir. bdülmecit önemi nde Güllü gop, Osmanlı tiyatrosunu kurmuştur. güçlenmesidir. Neoklasik önem olarak adlandırılan bu dönemde Bostancı ve Bebek Camileri ile Haydarpaşa İskelesi yapılmıştır. Cumhuriyet önemi nde ise bütün bu üslupların yerine betonarme tekniği kullanılmıştır. 200

41 bdülmecit ve II. bdülhamit, olmabahçe ve Yıldız Sarayları nda tiyatro oyunu sahneletmişlerdir.tiyatro halk arasında yerleşmeye başlamış, dana ve Bursa da şehir tiyatroları kurulmuştur. Şinasi nin Şair Evlenmesi adlı ilk tiyatro eseri halkın büyük ilgisini çekmiştir. Spor Okullara jimnastik dersinin konulması ile spor alanında değişiklik başlamıştır. Futbol klüpleri kurulmuştur de Selim Sırrı Tarcan tarafından Osmanlı Milli Olimpiyat Cemiyeti kurulmuştur. Yelken, kürek, yüzme, bisiklet, tenis, boks, eskrim ve binicilik gibi modern sporlar yapılmaya başlanmıştır. Osmanlı evleti ilk kez Trablusgarp ın, coğrafi olarak İtalya ya yakın olması Trablusgarp ın, ham madde kaynakları bakımından zengin olması Osmanlı evleti nin, Trablusgarp ı savunacak askeri ve siyasi gücünün olmaması İtalyan bankası Banco di Roma nın Trablusgarp ta yaptığı yatırımlar. Savaşın Gelişimi İtalya, işgal konusunda vrupalı devletlerin de desteğini sağladıktan sonra Osmanlı evleti ne bir nota vererek; Osmanlı yönetiminin Trablusgarp ı uygarlık açısından geri bıraktığını ve buradaki İtalyan tüccarlara kötü ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 1912 Stockholm Olimpiyatları na katılmıştır. davrandığını ileri sürerek Trablusgarp ın boşaltılmasını istemiştir. Osmanlı evleti nin bu XX. YÜZYIL OSMNLI EVLETİ VE SVŞLR notayı kabul etmemesi üzerine de savaş ilan etmiştir (28 Eylül 1911). TRBLUSGRP SVŞI (1911) İtalya, güçlü bir donanmaya sahip olmasından dolayı kısa sürede Trablusgarp, Bingazi ve erne ye asker çıkardı. Bu süreçte İngiltere ve Fransa savaşta tarafsız olduklarını ileri sürerek Osmanlı evleti nin bölgeye Mısır üzerinden kara yoluyla asker göndermesine izin vermediler. Osmanlı deniz gücü yetersiz olduğundan bölgeye donanma da gönderilemedi. Bu sorunlara rağmen Binbaşı Enver, Fethi Bey, Nuri Bey, İngilizler aracılığıyla tanınan futbol, Türk toplumundan büyük ilgi görmüş ve yaygınlaşmıştır te Beşiktaş, 1905 te Galatasaray, 1907 de Fenerbahçe kulüpleri kurulmuştur. Yüzbaşı Mustafa Kemal gibi genç vatansever Savaşın Nedenleri subaylar, Mısır ve Tunus üzerinden gizlice Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya nın, Trablusgarp a geçtiler. gelişen sanayisine kaynak bulmak için ham Bu subaylar Trablusgarp ta dağınık şekilde madde, ucuz işgücü ve pazar arayışına yönelerek sömürgeci bir politika izlemesi mücadele eden yerli halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı büyük başarı kazandılar. İtalyanlar İngiltere ve Fransa nın, kendi sömürgelerini güvence altında tutmak için İtalya yı lmanya nın yanından ayırıp Trablusgarp a (Libya ya) yönlendirmeleri iç bölgelere giremedi. Enver Bey Bingazi de, Mustafa Kemal erne ve Tobruk da önemli başarılar kazanmışlardı. 201

42 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) irenişi kırıp ülke içerisinde ilerleyemeyen İtalyanlar, Osmanlı evleti üzerinde baskı kurarak barışa zorlamak için; Rodos dahil, On iki da yı işgal etmişlerdir. Çanakkale Boğazı nı abluka altına alıp, bombalamışlardır. oğu kdeniz deki Türk Limanlarını ve gemilerini bombalamışlardır. Bu sırada Karadağ ın Osmanlı evleti ne saldırması ile Balkan Savaşı başlamıştır. Bunun üzerine iki cephede birden savaşa- Osmanlı evleti bu yolla Trablusgarp ile kültürel bağlantısını devam ettirmek istemiştir. ömeke Meydan Savaşı (1897). Yunanlar 1829 Edirne ntlaşması ile bağımsız olduktan sonra Megalo Idea yı (Bizans ı yeniden canlandırma düşüncesi) gerçekleştirmek düşüncesiyle Girit Rumlarını sık sık isyana kışkırttılar. Bu amaçla kurulan Etniki Eterya Cemiyeti nin çalışmaları ile Girit te yeniden isyan çıktı (1896). Trablusgarp Savaşı, içinde barındırdığı bazı ilkler nedeniyle de ayrıca mayacağını anlayan Osmanlı evleti barış istemiştir. İki devlet arasında İsviçre nin Lozan kentinin iskelesi olan Uşi de antlaşma imzalandı. (15 Ekim 1912). Yunanistan bundan yararlanarak adaya çıkarma yapınca Osmanlı - Yunan Savaşı başladı (1897). Osmanlı kuvvetleri ömeke Meydan Savaşı nı kazandılar. Türk ordusuna tina yolunun açıl- ilginç bir savaştır. ünya tarihinde ilk kez Uşi ntlaşması na göre, ması üzerine telaşa kapılan vrupa devletleri ve Rusya nın girişimiyle İstanbul da bir konfe- uçakların savaş aracı Trablusgarp ve Bingazi nin yönetimi İtalya ya rans toplandı. olarak kullanılması, bu savaşa rastlar. Trablusgarp Savaşı nda İtalyan uçakları savaş bırakılacaktı. Böylece Osmanlı evleti nin Kuzey frika da toprağı kalmamıştır. Konferans sonunda, tarafların savaştan önceki sınırlarına çekilmesi, Girit e özerklik tanınması ve başına Yunan bir vali atanması kabul edilmiş- sırasında bombalama tir. Yunanistan, savaş ile ele geçiremediği Girit i ve bildiri dağıtma gibi görevler üstlenmişlerdi. On iki da Balkan Savaşları nın sonunda Osmanlı evleti ne verilmek şartıyla geçici olarak İtalya nın yönetiminde kalacaktı. II. Meşrutiyet in ilanı sırasındaki karışıklıklardan yararlanarak topraklarına kattığını ilan etmiştir (1908). On iki da 1947 ye kadar İtalya da kalmış, daha sonra da Yunanistan a geçmiştir. II. bdülhamit önemi nde, Yunanistan ın Girit i topraklarına katma girişimleri ömeke Savaşı na neden olmuştur. Ethem Paşa ko- İtalya oğu kdeniz ve Ege de önemli bir güç haline gelmiştir. İtalya, diğer devletlerin onaylaması durumunda kapitülasyonların kaldırılmasına karşı çıkmayacaktı. Trablusgarp halkı dini bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalacaktı. mutasındaki Osmanlı orudusu Yenişehir ve Tırhala yı ele geçirdikten sonra ömeke de veliahd Konstantin komutasında toplanan Yunan ordusunu yenilgiye uğratarak ömeke yi de ele geçirmiştir. ncak vrupa devletlerinin araya girmesi ile Osmanlı ordusunun daha fazla ilerlemesi engellenmiştir. 202

43 Bu zaferden sonra tina da halk Kral George u yenilgiden sorumlu tutmuş, Yunan hükümeti istifa etmiştir. Yunanistan Teselya daki bazı stratejik mevkileri Osmanlı evleti ne bırakmaya ve 4 milyon altın tazminat vermeye mahkum edilmiştir. Bu zafer II. bdülhamit in dünya politikasında ve iç politikada itibarını artırmış, Osmanlı toplumunun maneviyatını güçlendirmiştir. I. BLKN SVŞI(1912) XIX. yüzyılın ikinci yarısından sonra Osmanlı evleti dış politikada lmanya ya yakınlaşmaya başlamıştı. Buna karşın İngiltere, lmanya nın güçlenmesi ve Osmanlı evleti ile yakınlaşmasından rahatsız oluyordu. lmanya nın Osmanlı topraklarında etkili olması İngiltere nin Hindistan a giden sömürge yollarını tehlikeye Rusya nın, tarihi emellerine ulaşabilmek amacıyla Balkan uluslarını Osmanlı evleti ne karşı kışkırtması Balkan uluslarının topraklarını genişletmek istemeleri Trablusgarp Savaşı, devam ederken Rusya nın desteği ile Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ arasında Balkan Birliği kuruldu. Balkan birliğindeki bu devletler bir süre sonra Osmanlı evleti nden Makedonya da Hristiyanlar lehine ıslahat yapmasını istediler. Osmanlı evleti nin bu teklifi kabul etmemesi üzerine de Karadağ ın Osmanlı evleti ne savaş ilan etmesiyle I. Balkan Savaşı başladı (8 Ekim 1912). maç : Osmanlı evleti nin Balkan topraklarını paylaşmak ve Türkleri Balkanlardan çıkarmaktır. Notlar ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) düşürüyordu. Bundan dolayı İngiltere ile Rusya arasında bir yakınlaşma meydana geldi. İngiltere, Estonya nın şehri Reval de yapılan görüşme ile Rusya yı Osmanlı evleti ne karşı izlediği po- Gelişimi : Özellikle orduya siyasetin girmesi nedeniyle Osmanlı Ordusu Balkan devletleri karşısında litikada serbest bıraktı. Bunun sonucunda Rusya, Balkan devletleri arasındaki ittifaklarda etkili olmaya başlamıştır. bozguna uğradı. Bulgar, Sırp ve Karadağ kuvvetleri Makedonya yı işgal ederken, Yunanlılar da Selanik ile birlikte Ege adalarına asker çıkararak İmroz ve Bozcaada dışındaki tüm adaları işgal ettiler. Balkan Savaşları, sırasında Osmanlı evleti ile sınırı kalmayan rnavutluk da bağım- sızlığını ilan etmiştir.(osmanlı evleti nden, Balkan Savaşları ve Mustafa Kemal I. Balkan Savaşı nın Nedenleri Osmanlı evleti nin zayıflaması ve bu durumun Trablusgarp Savaşı ile açıkça ortaya çıkması Balkanlarda en son ayrılan devlet olmuştur.) işgallerin genişlemesi ve Bulgarların Edirne, Kırklareli ve Lüleburgaz ı alarak Çatalca ya kadar ilerlemesi üzerine büyük devletlerin girişimiyle Londra da bir konferans toplanmıştır. Londra Konferansı devam ederken İttihat ve Terakki Partisi, Babıali Baskını ile hükümeti ele geçirmiştir (23 Ocak 1913). 203

44 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Londra ntlaşması (30 Mayıs 1913) I. Balkan Savaşı ndan sonra Londra da toplanan konferans sonunda Osmanlı evleti ile Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ arasında Londra ntlaşması imzalanmıştır. Londra ntıaşması nın önemli maddeleri şunlardır: Edirne, Kırklareli, edeağaç ve bütün Trakya Bulgaristan a bırakılacak, Midye - Enez hattı iki devlet arasında sınır olacaktı. Yunanistan; Selanik, Güney Makedonya ve Böylece rnavutluk, Osmanlı evleti nden ayrılan son Balkan devleti olmuştur. Osmanlı evleti nin kaybettiği yerlerdeki Türklerin azınlık durumuna düşmesi ile Balkan Türkleri sorunu ortaya çıkmıştır. Kaybedilen yerlerden nadolu ya, yapılan göçler Osmanlı evleti nde yeni ekonomik ve sosyal sorunlara neden olmuştur. Mustafa Kemal in, ordunun siyasete karışmaması gerektiği düşüncesinin doğruluğu kanıtlanmıştır. Balkan Göçleri İttihad ve Terakki den Bahriye Nazırı Cemal Paşa anılarında, Balkan Harbi sonunda Sırp, Yunan ve Bulgarlar tarafından çoğu kadın ve çocuk olmak üzere katledilenlerin sayısının civarı olduğunu belirtmektedir. Elbette bu kadarla kalmayan güçlükler göç esnasında da muhacirlerin peşini bırakmamıştı. İlk etapta Balkanlardan İstanbul a yapılan göçler sırasında soğuk hava şart- Girit i alacaktı. Sırbistan; Orta ve Kuzey Makedonya yı alacaktı. Osmanlı evleti, rnavutluk ve Ege adalarının geleceği ile ilgili kararı vrupa devletlerine bırakacaktı Osmanlı evleti nin, bu savaşı kaybetmesinde, savaşın başında ordusunun bir bölümünü terhis etmesi, askerlerin siyasete karışmaları nedeniyle iç çekişmelerin artması, vrupa devletlerinin Balkan uluslarını desteklemesi gibi nedenler etkili olmuştur. II. Balkan Savaşı( ) Osmanlı evleti nin, I. Balkan Savaşı sonucunda Balkanlardan çekilmesi bölgede otorite boşluğuna neden olmuştur. Londra ntlaşması ile Bulgaristan ın Osmanlı evleti nden fazla toprak alması diğer Balkan devletlerini rahatsız etmiştir. Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ ile I. Balkan Savaşı nda yer almayan Romanya ittifak kurarak Bulgaristan a savaş açmışlardır (29 Haziran 1913). Bu durumdan yararlanan Osmanlı evleti, Midye - Enez hattını aşarak Kırklareli ve Edirne yi geri almıştır. Kısa sürede her cephede yenilen Bulgaristan ın barış istemesi üzerine Balkan devletleri arasında Bükreş ntlaşması imzalanmıştır (10 ğustos 1913). larından, açlıktan ve sal- Birinci Balkan Savaşı nın Sonuçları gın hastalıklardan dolayı da başta çocuk ve yaşlı olmak üzere birçok insan yollarda hayatını kaybetmiş, adeta telef olmuştur. İstanbul a ulaşanlara ise birden şehirde yüklenme yaşandığı için Babıâli ba- Osmanlı evleti Balkanlarda büyük toprak kaybına uğramıştır. Osmanlı evleti, Ege enizi ndeki egemenliğini kaybetmiştir. Savaş sırasında rnavutluk bağımsızlığını ilan etmiştir. Bükreş ntlaşması (10 ğustos 1913) Bulgaristan ve Balkan devletleri arasında yapılan bu antlaşmaya göre; Manastır, Üsküp ve Priştine Sırbistan a, Serez, rama ve Selanik Yunanistan a, Güney obruca Romanya ya bırakıldı. 204

45 İstanbul ntlaşması (29 Eylül 1913) Bulgaristan ve Osmanlı evleti arasında yapılan bu antlaşmaya göre: Meriç ırmağı iki devlet arasında sınır olacak ÜNİTE 5 Edirne, Kırklareli ve imetoka Osmanlı evleti ne bırakılacak Kavala ve edeağaç Bulgaristan ın olacak Bulgaristan da yaşayan, Türkler Bulgarlarla eşit haklara sahip olacaklardı. tina ntlaşması (14 Kasım 1913) Yunanistan ve Osmanlı evleti arasında imzalanan bu antlaşmaya göre: Yanya, Selanik ve Girit Yunanistan ın olacak Yunanistan da kalan, Türk azınlığın hakları güvence altına alınacak Osmanlı evleti, sınırları kalmamasına rağmen Sırbistan ile de İstanbul ntlaşması nı imzaladı.(1914) Bu antlaşma ile Sırbistan da kalan Türklerin hakları güvence altına alınmış oldu. Osmanlı evleti nin imzaladığı bu antlaşmalarla Balkanlarda kalan Türklerin hakları da belirlenmiş, bu hak ve özgürlükleri güvence altına alınmıştır. BİRİNCİ ÜNY SVŞI ( ) Ekonomik, siyasi ve askeri gelişmelerden kaynaklanan birçok nedeni olan I. ünya Savaşı, önce Balkanlarda başlamış, daha sonra da diğer bölgelere yayılmıştır. Savaşa girsin ya da girmesin birçok devleti, siyasi, sosyal ve ekonomik yönden etkilediğinden dolayı bu savaşa I. ünya Savaşı denilmiştir. Birinci ünya Savaşı nın Çıkmasında Etkili Olan Nedenler Genel Nedenler Fransız ihtilali sonucu ortaya çıkan milliyetçilik akımının etkisi Sanayi İnkılabı ile birlikte sömürgeciliğin hızlanması Ham madde, ucuz iş gücü ve pazar arayışının devletler arası rekabete dönüşmesi vrupa devletleri arasında bloklaşma ve silahlanma yarışının hızlanması Özel Nedenler Siyasal birliğini geç tamamlayan lmanya nın sömürgecilik faaliyetlerine başlayarak ham madde ve pazar arayışına girmesi lmanya ile İngiltere arasında ekonomik rekabetin başlaması Fransa nın 1871 Sedan Savaşı ile lmanya ya kaptırdığı lsas - Loren kömür havzasını geri almak istemesi Rusya nın, Balkanlarda Panslavizm politikası uygulaması ile nüfuzunu artırmasından vusturya - Macaristan İmparatorluğu nun rahatsız olması Rusya nın, Boğazları ele geçirerek kdeniz e inmek istemesi Sömürgecilikte geç kalan İtalya nın, vusturya-macaristan İmparatorluğu nun elindeki topraklarını geri almak istemesi ve kdeniz e egemen olma düşüncesi Japonya nın sya ve Büyük Okyanus ta yayılma amacı taşıması rınma ihtiyacı ve yiyecek temini konusunda yardım etmekte oldukça zorlanmıştır. Babıâli göçmenleri daha ziyade gemilerle önce İstanbul a geçici olarak getirtmiş, sonrasında da nadolu nun iç kesimlerine ve Çatalca, Bandırma, Çanakkale gibi yerlere yerleştirmiştir. İstanbul a gelen gayrimüslim muhacirler ise genellikle Beyoğlu civarına yerleştirilmiştir. EN UZUN YÜZYIL ( ) 205

46 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Savaşın Başlaması Birinci ünya Savaşı nı başlatan olay Saray- OSMNLI EVLETİ NİN SVŞ GİRMESİ I. ünya Savaşı öncesinde, Osmanlı evleti nde V. Mehmet Reşat padişah olmasına rağmen yönetim, İttihat ve Terakki Partisi nin elindeydi. I. ünya Savaşı öncesinde siyasi yalnızlıktan kurtulmak isteyen Osmanlı evleti, İngiltere ve Fransa ya ittifak teklifinde bulundu. ncak bu teklifi kabul edilmedi. Çünkü bu dönemde Osmanlı evleti nin askeri ve siyasi gücü azalmıştı. yrıca Osmanlı topraklarını paylaşmayı planlıyorlardı. Bundan dolayı da Osmanlı evleti nin tarafsız kalmasını istiyorlardı. Başlangıçta İttifak bloğunda yer alan İtalya 1915 yılında imzalanan bosna yı ziyaret eden vusturya- Macaristan veliahtının bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi olmuştur (28 Haziran 1914). vusturya -Macaristan ın, Sırbistan a savaş açması üzerine Rusya, İngiltere ve Fransa Sırbistan ın, lmanya da, vusturya nın yanında yer almıştır. Osmanlı evleti nin tarafsız kalmasıyla; İngiltere nin, sömürge yollarının güvenliği sağlanmış olacak nlaşma devletleri Boğazlar yoluyla Rusya ya yardım gönderebilecek Yeni cepheler açılmayacak böylece savaş geniş alanlara yayılmayacaktı. Londra ntlaşması ile İtilaf bloğuna geçmiştir. Zamanla bu bloklara yeni evletler rası Bloklar 1870 de İtalya, 1871 de lmanya siyasi birliklerini kurarak vrupa sınırları içinde yer almaları İttihat ve Terakki Partisi nin önde gelen isimlerinden Enver Paşa, savaşı lmanya nın kazanacağını tahmin ediyordu. devletler de katılmıştır. vrupa da siyasi dengeleri bozdu. lmanya ile lmanya nın yanında savaşa girilirse; İtalya nın sömürgecilik faaliyetlerine yönelmeleri Balkan savaşlarıyla, kaybedilen toprakların Fransa ve İngiltere nin savunma önlemleri alma- geri alınabileceğini sına ve sömürge yollarının güvenliğini sağlama Kapitülasyonların kaldırılacağını çalışmalarına yol açtı. Kafkasya daki, Türk dünyası ile birleşilebileceğini düşünüyordu. Bunun sonucunda vrupa devletleri Üçlü İttifak (Bağlaşma) ve Üçlü İtilaf (nlaşma) olmak üzere iki gruba ayrıldılar: lmanya da Osmanlı evleti nin kendisinin yanında savaşa girmesini istiyordu. lmanya, vusturya - Macaristan ve İtalya Çünkü bu sayede; 1883 yılında bir araya gelerek İttifak evletleri ni, Osmanlı evleti nin, jeopolitik konumundan yararlanabilecek İngiltere, Fransa ve Rusya da 1907 yılında İtilaf evletleri ni oluşturmuşlardır. Osmanlı evleti, Kafkasya da Rusya ile Süveyş Kanalı nda da İngiltere ile savaşırsa yükü hafifleyecek 206

47 Osmanlı padişahının halifelik sıfatı kullanılarak Müslüman devletlerin savaşa girmesi sağlanacak Boğazlar yoluyla Rusya ya yardım gitmesi engelenecek, Osmanlı evleti nin insan gücü ve hammadde kaynaklarından yararlanılacak İngiltere nin sömürgelerine giden yol kesilebilecekti. Sonuçta Osmanlı evleti 2 ğustos 1914 te lmanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı. Savaş başlarında Osmanlı evleti, tarafsızlığını ilan etmiş ve kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını açıklamıştı. Bu durum İtilaf evletleri ni memnun etmedi. lmanya ise diğer devletlerin kabul etmesi durumunda kapitülasyonların kaldırılmasını kabul edeceğini bildirdi. iğer yandan Birinci ünya Savaşı nın başlamasından bir süre sonra, kdeniz de bulunan lmanlara ait Goben ve Breslav adlı savaş gemileri, İngiliz donanmasından kaçarak Osmanlı evleti nden sığınma hakkı istediler. Osmanlı evleti de bu gemilerin Marmara enizi ne girmelerine izin verdi. ncak savaşın başında tarafsız kaldığını açıklayan Osmanlı evleti nin buna izin vermemesi gerekiyordu. İtilaf evletleri nin olaya tepki göstermesi üzerine de gemilerin satın alındığı belirtilerek adları Yavuz ve Midilli olarak değiştirildi. Bu gemilerin daha sonra Karadeniz e açılarak Rus gemilerini ve limanlarını bombalaması üzerine önce Rusya, daha sonra da İngiltere ve Fransa, Osmanlı evleti ne savaş ilan etti. Osmanlı evleti de 11 Kasım 1914 te bu devletlere savaş ilan etti. Osmanlı evleti nin savaşa girmesiyle, Yeni cepheler açılmış ve savaş alanı genişlemiştir. İngiltere, Kıbrıs ı topraklarına kattığını açıklamıştır. Osmanlı toprakları gizli antlaşmalarla nlaşma evletleri tarafından paylaşılmıştır. OSMNLI İMPRTORLUGU NUN SVŞTIĞI CEPHELER Kafkasya Cephesi Rusların 1 Kasım 1914 te Osmanlı sınırını. geçmesiyle Kafkasya Cephesi ndeki savaşlar başladı. Osmanlı evleti bu cephede; Rusya nın, Osmanlı evleti üzerindeki emellerine son vermeyi ve Orta sya daki Türklerle doğrudan bağlantı kurmayı amaçlamıştı. 22 ralık 1914 te başlayıp 19 Ocak 1915 e kadar devam eden Sarıkamış Harekatı şiddetli soğuk, açlık ve bulaşıcı hastalık nedeniyle on binlerce askerimizin şehit olması üzerine başarısızlıkla sonuçlandı Nisan ayının sonlarında tekrar taarruza geçen Ruslar; Erzurum, Trabzon, Erzincan, Van, Bitlis ve Muş u ele geçirdiler. Bu bölgedeki Ermeniler de Ruslarla birlikte hareket ederek işgal ettikleri yerlerde katliam yaptılar. I. ünya Savaşı Yıllarında Ermeni Sorunu Osmanlı evleti nin I. ünya Savaşı na girmesi üzerine Ermeniler, bu durumdan yararlanarak Rus ordusu ile birlikte Osmanlı evleti ne saldırı için hazırlıklara başladılar. Rusya, Ermenileri kullanarak oğu nadolu yu ele geçirmek istiyordu. Bunun için Erzurum, Erzincan, Muş ve Bitlis i işgal ederek bu bölgedeki Ermenileri yeniden ayaklandırdı. Rusya tarafından silahlandırılan Ermeniler, Türk köylerine baskınlar yaparak katliamlara başladılar. Ermeniler, Osmanlı evleti nin Çanakkale Cephesi nde mücadele ettiği sırada topluca isyan için çalışmalarını hızlandırdı. Ermeni örgütlerinin resmi gazetesi olan rarat da Ermenilere yapacakları eylemleri açıklayan beyanname yayımlamıştır. Bu beyanname Notlar ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 207

48 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Osmanlı evleti, Ermenilerin Ruslarla iş birliğini önlemek ve katliamlarını durdurmak için Ermeni terör örgütleri olan Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri ni kapattı. yrıca savaş bölgesinde yaşayan Ermenilerin geçici olarak Suriye ye göç etmelerini sağladı. Bugün Ermenilerin dünya kamuoyuna duyurmaya çalıştıkları 1915 olayları bu sırada yaşanmıştır. Çanakkale Savaşları nın sonuçlanmasından sonra oğu da bulunan 16. Kolordu Komutanlığı na atanan Mustafa Kemal, yaptığı başarılı savaşlar sonucunda 6-7 ğustos 1916 da Muş v e Bitlis i geri doğrultusunda hareket eden Ermeniler, oğu ve Güneydoğu nadolu da birçok isyan çıkardılar. Şubat 1915 te Van da olayları başlattılar. Rus orduları Ermenilerin yardımıyla ilerleyerek Van ı işgal etti ve buraya Ermeni bir vali atadı. olayısıyla Ermeni faaliyetlerinin en açık görüldüğü yer ise Van oldu. önemin Osmanlı Valisi Cevdet Bey, Türkleri Ermeni katliamlarından korumak için Tatvan, Bitlis, iyarbakır ve Urfa ya doğru göç yaptırmıştır. Göç eden Türkler de yolda Ermeni çetelerinin saldırılarına uğramıştır.ermenileri yalnız Rusya değil İngiltere ve Fransa da desteklemiştir. Bu devletler Rusya nın kontrolünde kurulacak bir Ermeni devletini çıkarlarına aykırı buluyorlardı. olayısıyla bu devletler kendilerinin yardımı ile kurulacak bir Ermeni devletinden yanaydılar. yrıca bu isyanları destekleyerek Osmanlı evleti ni cephe gerisinde de yıpratmayı amaçlamışlardır. Ermeni komitelerinin desteği ile isyanların büyüdüğünü gören Osmanlı evleti 24 Nisan 1915 te bir genelge yayınladı. Bu genelgede, Ermeni komite merkezlerinin kapatılması, belgelerine el konulması ve komite elebaşlarının tutuklanması istenerek ilgili merkezlere bildirilmiştir. Ermenilerin, soykırım yıl dönümü diyerek andıkları ve her yıl B meclisine getirdikleri 24 Nisan günü, bu genelgenin yayınlandığı günü işaret etmektedir. sağlanmıştır. Bu kanuna İngiltere, Fransa ve Rusya nın başını çektiği İtilaf evletleri karşı çıkmıştır. Osmanlı ahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) yayımladığı yönetmeliklerle göçün nasıl yapılacağını en ince ayrıntısına kadar planlamıştır. Göç ettirilen Ermenilerin yerleştirilecekleri yerlerde tarım arazilerinin verimli olmasına dikkat edilmiş, güvenliklerini sağlamak için de karakollar kurulmuştur. yrıca gittikleri yerlerde eski meslek ve işlerini yapmalarına imkan sağlanmıştır. Ermeni Tehciri 24 Ekim 1916 da tamamen durdurulmuştur. Tehcir sırasında yaklaşık 10 bin kişi eşkıya saldırıları sonucunda, 30 bine yakın kişi de salgın hastalıklar nedeniyle yaşamını kaybetmiştir. Tarafsız araştırmacıların verdiği rakamlara göre tehcir de dahil bütün bu isyanlar ve savaş sırasında 300 bin Ermeni ölmüştür. Buna karşılık Ermeniler yaklaşık 600 bin Türk ü katletmişler ve 500 binini de göçe zorlamışlardır. I. ünya Savaşı sırasında Bolşevik İhtilali çıkan Rusya nın savaştan ayrılmasıyla birlikte Ermeniler de Ruslarla birlikte Osmanlı topraklarından kaçmak zorunda kaldılar. Osmanlı evleti I. ünya Savaşı ndan yenik ayrılınca 31 ralık 1918 de Geri önüş Kararnamesi çıkararak göçe tabi tutulan Ermenilerin geri dönmelerini sağlamıştır. aldı. Bolşevik İhtilali nin çıkması üzerine barış isteyen Rusya ile İttifak evletleri arasında Brest - Litowsk ntiaşması nın imzalanması ile bu cephe kapandı (3 Mart 1918). Rusya, Berlin ntlaşması ile aldığı Kars, rdahan ve Batum u Osmanlı evleti ne geri verdi. Tehcir (Zorunlu Göç) Kanunu (27 Mayıs 1915) Osmanlı evleti ni, aldığı önlemlerin sonuç vermemesi üzerine 27 Mayıs 1915 tarihinde Tehcir (Göç) Kanunu çıkardı. Bu kanun ile sadece isyan hareketlerine karışan Ermeniler savaş alanı olan bölgeden alınıp ülkenin güvenli bölgelerine göç ve yerleşime tabi tutulmuşlardır. Ermeniler, bugünkü Güneydoğu nadolu ile Kuzey Suriye arasında kalan bölgeye yerleştirilmişlerdir. Tehcir Kanunu ile terör eylemlerine katılmadıkları ve isyan etmedikleri için Ermeni çeteler tarafından öldürülen Ermeni halkın da güvenliği Ermeni Sorunuyla İlgili iğer Gelişmeler Ve Sorunun Çözümü Ermeniler, Mondros teşkes nlaşması ndan sonra yeniden harekete geçerek oğu nadolu yu işgal etme hevesine kapıldılar. TBMM nin açılmasından sonra Mustafa Kemal Paşa, tarafından oğu Cephesi Komutanlığı na atanan Kazım Karabekir, Ermenileri yenilgiye uğrattı. 3 ralık 1920 de imzalanan Gümrü ntlaşması ile Ermeniler, Türkiye üzerinde hiçbir hakları ve iddiaları olmadığını kabul ettiler. 208

49 Lozan Konferansı nda, Türk heyetine Ermenistan konusunda kesin talimat verilmişti. Bundan dolayı Türk heyeti, bu konuyu Lozan gündemine aldırmamışlardır. Lozan ntlaşması nda Türk tarafının azınlıklar ile ilgili tezi kabul edilmiş, Ermenilerin de, bu haklardan faydalanmaiarına izin verilmiştir. Lozan ntlaşması ile Ermenilerin Türk vatandaşları olarak sahip oldukları haklar ve bu hakları kaybetme koşulları pekiştirilmiştir. ERMENİ İİLRI VE SL II. ünya Savaşı ndan sonra iki kutuba ayrılan dünyada Türkiye, Rusya tehdidine karşı oluşturulan NTO da yer aldı. Türkiye nin güçlenmesini çıkarlarına aykırı bulan Rusya, bünyesinde bulundurduğu Ermenistan evleti ni kullanmaya başladı. Ermenistan ile birlikte dünyanın değişik yerlerinde yaşayan Ermeniler yeniden büyük Ermenistan rüyası görmeye başladılar. Türkiye nin güçlenmesinden çekinen yakın komşuları ve vrupa devletleri 1965 te Ermeni iddialarını çıkarları için yeniden gündeme getirdiler. Ermeni diasporası adı altında bir kısım Ermeniler tarafından kurulan örgüt Fransa ve B de yaptığı faaliyetler ile dünya kamuoyunu yanıltmaya başladı. Bunun için de Tanıtım, Tanınma, Tazminat ve Toprak kavramlarına dayalı ört T olarak adlandırılan planı uygulamaya koydular. Bu amaçları doğrultusunda 20 Ocak 1975 te SL (Ermenistan Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu) olan kısa adı SL yı kurdular. çalışmalarını sürdürmektedirler. Buna karşılık Türkiye de 2001 de sılsız Soykırım iddialarıyla Mücadele Koordinasyon Kurulu nu oluşturarak bilimsel çalışmalarla mücadeleye başlamıştır. yrıca ders kitaplarında bu sorunla ilgili çalışmalar koyarak gençlerimizi bilinçlendirmeye başlamıştır. Kanal Cephesi Osmanlı evleti nin, lmanya nın isteğiyle İngiltere nin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve Mısır ı geri almak amacıyla açtığı cephedir. yrıca Süveyş Kanalı ele geçirilebilirse İngiltere ye sömürgelerinden gelen yardım kesilebilirdi yılında Bahriye Nazırı Cemal Paşa komutasında iki defa saldırıya geçen Osmanlı kuvvetleri başarılı olamamıştır. Osmanlı kuvvetlerinin geri çekilmek zorunda kalması ile İngilizler Sina Yarımadası nı ele geçirerek Filistine ulaşmışlardır yılında yapılan nüfus sayımına göre Osmanlı topraklarında 1 milyon 300 bin Ermeni yaşamaktaydı. Tehcir Kanunu ile göç ettirilenlerin sayısı ise 702 bin 900 dür. 1 Haziran 1915 te Takvimivekayi Gazetesi nde yayımlanan Tehcir Kanunu nun maddeleri şunlardır: 1) Sefer zamanında ordu, kolordu ve tümen komutanları ve bunların vekilleri ve bağımsız bölge komutanları, halk tarafından herhangi bir şekilde hükümet emirlerine, yurt savunmasına, mevcut düzene ve güvenlik işlerine karşı durum alan ve silahla saldıran ve direnenleri görürlerse hemen askeri kuvvetlerle karşı koyacaklardır, saldırı ve direnmeyi kökünden yok etmekle yetkili ve yükümlüdürler. 2) Ordu, bağımsız kolordu ve tümen komutanları, askeri ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Türk toprakları üzerinde Ermeni devleti kurmak için silahlı mücadeleye başlayan S- L, birçok Türk temsilciliğine saldırıda bulunmuştur. Türkiye, 1991 yılında bağımsız olan Ermenistan ı tanımıştır ancak iki ülke arasında Ermenistan ın iddiaları bir devlet politikası haline getirmesi nedeniyle ilişki kurulamamıştır. Günümüzde de Ermeniler zulme ve haksızlığa uğramış bir toplum imajı oluşturarak sözde soykırımın tanınması için Hicaz ve Yemen Cephesi İngiltere, tarafından açılan bu cephede Osmanlı evleti kutsal yerleri korumak amacıyla hem İngilizlerle hem de onlara yardım eden Mekke emiri Şerif Hüseyin ile savaşmıştır.türk birliklerinin kahramanca mücadele etmelerine rağmen Osmanlı evleti bölgeden çekilmek zorunda kaldı. Bunun sonucunda Hicaz Bölgesi Osmanlı evleti nin elinden çıktı. nedenlere dayanan. casusluk ve hainliklerini hissettikleri bölge halkını, tek tek veya toplu olarak memleketin diğer bölgelerine gönderebilirler ve oralarda oturtabilirler. 3) Bu kanun yayımlandığı tarihten itibaren geçerlidir (27 Mayıs 1915). 209

50 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) VI. MEHME (VHETTİN nnesi : Gülüstün Sultan Babası : I. bdülmecit Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : (Son) Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Öğrenimli, terbiyeli, asabi, mağrur ve korkak oluşu ile tanındı. İmlâ hatası yapmadan yazı yazardı. Serbest ve rahat bir çocukluk yaşamı geçirdi. Sultan Reşad padişah olduğu zaman veliaht şehzade olmuştur. Irak Cephesi Bu cephenin açılmasında İngiltere nin, Orta oğu petrollerini ele geçirmek Kuzeye çıkarak Ruslarla birleşmek istemesi etkili olmuştur. İngilizler, Kutü l mare de yenilmişlerse de yeni kuvvetlerle Basra ve Bağdat ı işgal etmişlerdir (1917). Suriye ve Filistin Cephesi Kanal harekatının başarısızlıkla sonuçlanması üzerine İngilizler, Kudüs ve Filistin i işgal ettiler. evlet kurma vaadiyle kandırılan rapların da yardımıyla ilerleyen İngilizler Suriye ye girdiler (1918) Yıldırım Ordularına bağlı VII. Ordu Mustafa Kemal komutasında başarılı savunmalar yaparak Halep in kuzeyinde İngilizleri durdurdu. Galiçya, Romanya ve Makedonya Cepheleri Osmanlı evleti bu cephelerde müttefiklerine yardım etmek amacıyla Rusya, Romanya ve Fransa ile savaşmıştır. Rusya nın savaştan çekilmesiyle kapanan bu cepheler, Osmanlı evleti için savaşın sonucunu etkileyen olaylar olmamıştır. Çanakkale Cephesi Rusya nın savaşa devam etmesini sağlamak amacıyla yardım ulaştırmayı amaçlamaları Balkan devletlerinin İttifak evletleri nin yanında savaşa girmelerini engellemek istemeleri Çanakkale Cephesi nin açılmasına neden olmuştur. İtilaf evletleri, Çanakkale de kazanacakları başarıyı savaşı bitirecek yol olarak görüyorlardı. İngiliz ve Fransız donanmasının 19 Şubat 1915 te başlattıkları taarruz 18 Mart 1915 te başarısızlıkla sonuçlandı. Nusret Mayın Gemisi nin Boğaza döşediği mayınlar nedeniyle itilaf donanması büyük kayıplar verdiler. Çanakkale nin denizden geçilemeyeceğini anlayan nlaşma evletleri kara harekatına yönelerek 25 Nisan 1915 te Gelibolu ya asker çıkardılar. Türk topçularından Seyit Onbaşı isabetli atışlarıyla destanlaştı. Bu bölgede 19. Tümen Komutanı olan Kurmay Yarbay Mustafa Kemal; nafartalar da, Conkbayırı nda, rıburnu nda, Çimentepe de önemli başarılar kazandı. Çanakkale nin karadan da geçilemeyeceğini anlayan İtilaf evletleri, Ocak 1916 da Gelibolu yu boşaltmak zorunda kaldılar. Çanakkale Savaşları nın Sonuçları I. ünya Savaşı nda lmanya ya resmi ziyarette bulunmuş de Sultan Reşad ın ölümü üzerine elliyedi yaşında padişah olmuştur. Mondoros teşkesi ni imza- Birinci ünya Savaşı nın iki yıl uzamasına neden olmuştur. Boğazları geçemeyen müttefiklerinden yardım alamayan Rusya da Bolşevik İhtilali nin ladıktan sonra Hürriyet ve İtilaf Partisi ni işbaşına getirdi. Bu kabine bir şey yapamadı. Nihayet Sevr ntlaşması ile Osmanlı topraklarının işgal güçlerince paylaşılması resmi bir hal aldı. Bu antlaşmaya çıkması ile rejim değişikliği yaşanmıştır. Osmanlı evleti tarihinin en büyük savunma savaşını kazanmıştır. Bulgaristan, lmanya nın yanında savaşa girmiştir. göre Osmanlı evleti, Konya, nkara ve Kastamonu bölgesi üzerinde küçük bir alana sıkıştırılıyor; yurdun değişik bölümleri İngilizler, Fransızlar ve İtalyan- İtilaf evletleri nin, İstanbul u ve Boğazları ele geçirerek Osmanlı evleti ni savaş dışında bırakmak istemeleri Böylece Osmanlı evleti ile lmanya arasında kara bağlantısı sağlanmıştır. 210

51 Mustafa Kemal in içte ve dışta tanınmasına katkıda bulunmuş, Milli Mücadele ruhunu uyandırmıştır. Osmanlı evleti nin eğitimli gençlerinin bu savaşta şehit olmaları gelecekte oluşacak kadroların azalmasına yol açmıştır. Çanakkale Cephesi, I. ünya Savaşı nda Türk ordularının kesin zafer kazandıkları tek cephedir. Savaşın Sona Ermesi Rusya nın, Brest Litowsk ntlaşması ile I. ünya Savaşı ndan çekilmesi, İttifak evletleri nin savaşı kazanma umutlarını artırdı. yrıca Bulgaristan ın da İttifak bloğunda yer alması dengeleri İttifak evletleri lehine bozdu. ncak teknolojik olanakları fazla olan B nin İtilaf evletleri nin yanında savaşa girmesi, sonucu belirleyen en önemli gelişme olmuş ve savaşın kısa sürede itilaf evletleri nin lehine sonuçlanmasına yol açmıştır. Savaşın başında tarafsızlığını ilan eden B, İtilaf evletlerin e silah ve cephane satıyordu. lman denizaltılarının merikan gemilerini batırmaya başlaması üzerine B, Nisan 1917 de İtilaf evletleri nin yanında savaşa girmiştir. Temmuz 1918 de B ve İtilaf askerlerinden oluşan kuvvetler lmanya yı Batı Cephesi nde yenilgiye uğrattılar. Bu gelişmeler üzerine Bulgaristan ateşkes isteyerek savaştan ayrıldı. Bu durum Osmanlı evleti nin müttefikleri ile bağlantısının kesilmesine neden oldu. lmanya ile vusturya - Macaristan İmparatorluğu nun da yenilgiyi kabul etmesi üzerine Osmanlı İmparatorluğu da koşulları son derece ağır olan Mondros teşkes ntlaşması ile savaştan çekildi (30 Ekim 1918). ntlaşmanın hükümlerinden bazıları şunlardır: Boğazlar, İtilaf evletleri ne açılacak Türk orduları terhis edilecek, silah ve cephaneleri İtilaf evletleri ne teslim edilecek (Bu madde ile Osmanlı evleti savunmasız hale getirilmiş ve işgaller kolaylaştırılmıştır.) Limanlar, tüneller, telgraf ve diğer haberleşme araçları İtilaf evletleri nin kontrolüne verilecek İtilaf evletleri güvenlikleri için tehlikeli gördükleri yerleri ve stratejik noktaları işgal edebilecekler oğu nadolu da, Vilayatısitte (Erzurum, Van, Harput, iyarbakır, Bitlis ve Sivas) de bir karışıklık çıkarsa bu iller işgal edilebilecek (24. Madde). dı geçen bu altı ilin işgal edilmesindeki gizli amaç bu bölgede bir Ermeni devleti kurmaktı. Bu antlaşma ile Osmanlı evleti fiilen sona ermekteydi. ntlaşmanın yedinci maddesine dayanılarak Osmanlı toprakları işgal edilmeye başlandı. işgaller üzerine Türk ulusu Mustafa Kemal önderliğinde Milli Mücadeleyi başlatmıştır. Savaşı Bitiren ntlaşmalar Brest Litowsk ntlaşması (3 Mart 1918) Sovyet Rusya ile İttifak evletleri arasında imzalamıştır. Bu antlaşma ile; Kars, rdahan ve Batum Osmanlı evleti ne geri verilecektir. Versailles ntlaşması (28 Haziran 1919) lmanya ile İtilaf evletleri arasında imzalanan 440 maddelik antlaşmanın esas noktaları şunlardır: lmanya, lsas Loren i Fransa ya vermiştir. lman sömürgeleri İtilaf evletleri nce paylaşılmıştır. lar tarafından işgal ediliyor, bir kısım yerlerinde de Ermenistan, Kürdistan gibi bağımsız devletler kurulmak isteniyordu. İstanbul işgal güçlerinin toplu istifası altında tutuluyor ve Sultan ın İstanbul da oturmasına izin veriliyordu. Padişah Vahdettin işte bu antlaşmayı kabul etti. Fakat ulusun ruhu bu idam kararını kabul etmedi. Türk topraklarına çıkan işgal güçleri değişik bölgelerde kurşunla karşılandılar yılının 19 Mayıs ında Samsun a çıkan Mustafa Kemal ulusal güçleri derleyip toparlayarak ciddi bir direnişe geçmeyi düşünmüştü. Havza ve masya Genelgeleri nden sonra yaptığı Erzurum, Sivas Kongreleri nde Ya İstiklal ya ölüm. parolası üzerinde anlaşıldı. masya Görüşmesi, Misak ı Milli kararları ve son Osmanlı Mebusan Meclisi nde Misak ı Milli ilkelerinin kabul edilmesi üzerine Mebusan Meclisi nin dağıtılması ve 23 Nisan 1920 de ülkenin her tarafından seçilerek gelen milletvekillerinin nkara da BMM ni kurarak Türklerin oturduğu topraklardan hiçbir parçanın düşmana terkedilmemesi ve sonuna kadar çarpışılması için and içildi. Mecliste Mustafa Kemal Başkan seçildi. İzmir ile Bursa yı işgal ederek nadolu içlerine doğru ilerleyen Yunan güçlerine karşı cephe alındı. Mustafa Kemal in güçlerine Kuvay ı Milliye deniyordu. Padişah Vahdettin Mustafa Kemal i asi ve suçlu ilan etti. O na ve BMM ne karşı bir dizi örgütler kurarak saldırttılarsa da Mustafa Kemal in oluşturduğu üzenli ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 211

52 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Ordu I ve II. İnönülerde çizgi boyunca başarılı savunma örnekleri verilmiş Eskişehir Kütahya daki yenilgiden sonra Sakarya daki başarılı alan savunması ve 26 ğustos 1924 de büyük taarruza geçilerek düşman ordusu şanlı zaferle ülke topraklarından çıkarıldılar. İşgal güçleri ateşkes istedi. Mudanya teşkesi nde Osmanlı evleti hukukun yok sayıldı. TBMM 1 Kasım 1922 de saltanatın kaldırılması kararını alınca 622 yıl siyasi varlığını sürdüren Osmanlı evleti resmen sona erdi. olayısıyla saltanat ile halifelik birbirinden ayrılmıştı. On altı gün sonra Vahdettin tacını ve tahtını terderek bir İngiliz gemisi ile yurt dışına kaçtı. İngilizlerin lmanya, topraklarının bir bölümünü Fransa ya, Belçika ya, Polonya ya ve Çekoslovakya ya vermiştir. lmanya, ekonomik ve askeri kısıtlamalara uğratılmıştır. lmanya, vusturya ile birleşmemeyi taahhüt etmiştir. St. Germain ntlaşması (10 Eylül 1919) vusturya ile İtilaf evletleri arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma ile, vusturya-macaristan İmparatorluğu yıkılarak vusturya ile Macaristan iki yeni devlet haline getirilmiştir. vusturya; Macaristan, Çekoslovakya ve Polonya nın bağımsızlığını tanımıştır. vusturya; Polonya, Yugoslavya, İtalya ve Romanya ya bazı topraklarını vermiştir. vusturya, ekonomik ve askeri kısıtlamalara uğratılmıştır Sevr ntlaşması (l0 ğustos 1920) Osmanlı evleti ile İtilaf evletleri arasında imzalanan bu antlaşmada şu hükümler yer almıştır. Güneydoğu nadolu, Çukurova ve Suriye Fransa ya bırakılacaktı. rabistan ve Irak İngiltere ye bırakılacaktı. Güneybatı nadolu, İtalyanların egemenliğine bırakılacaktı. oğu Trakya ve Batı nadolu, Yunanistan a bırakılacaktı. Oniki da İtalya ya, diğer Ege daları Yunanistan a verilecekti. Kapitülasyonlar yeniden uygulamaya konacaktı. İstanbul ve Boğazlar İtilaf evletleri nin yönetimine bırakılacaktı. oğu ve Güneydoğuda iki devlet kurulacaktı. Osmanlı Ordusu, dağıtılarak sayısı sınırlan- Vahdettin in kişiliğinde halifelik makamını dünya Müslümanlarına karşı kötüye kullanılabilecekleri düşüncesiyle Osmanlı sülalesinden bdülmecit Efendi, TBMM tarafından halife olarak atandı. (Siyasi hiç bir yetkisi olmadan) 29 Ekim 1923 de Cumhuriyet ilan edilerek devletin rejimi belirlendi. Mustafa Kemal Cumhurbaşkanı, İsmet İnönü Başbakan Fethi Okyar Bey de Meclis Başkanlığı na getirildi. Yeni çağdaş devletin örgütlenmesinde hiçbir anlamı ve yeri olmayan halifelik 3 Mart 1924 de kaldırılmış dolayısıyla Osmanlı sülalesinin son unsurları da ülke sınırlarının dışına çıkmıştır. Bu ara- Neuilly ntlaşması (27 Kasım 1919) Bulgaristan, İtilaf evletleri ile imzaladığı bu antlaşmayla, Makedonya yı Yugoslavya ya bırakmıştır. Batı Trakya yı Yunanistan a bırakmıştır. skeri ve ekonomik kısıtlamalara uğramıştır. Trianon ntlaşması (4 Haziran 1920) İtilaf evletleri ile Macaristan arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma ile, Macaristan, topraklarının büyük kısmını Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya ya bırakmıştır. dırılacak ve silahlarına el konulacaktı. Sevr ntlaşması, Türk ulusuna yaşam hakkı tanımayan bir antlaşmadır. Osmanlı anayasasına göre bir antlaşmanın hukuki olarak geçerli olabilmesi için meclis tarafından onaylanması gerekmektedir. Bu tarihte Osmanlı Mebusan Meclisi İtilaf evletleri isteği üzerine padişah tarafından dağıtılmıştı. TBMM de bu antlaşmayı kabul etmemiştir. Bundan dolayı Sevr ntlaşması nın hukuki geçerliliği yoktur. Savaş Sonrası ( ) da kalp krizi geçiren VI. Mehmet Vahdettin 1926 yılıda San Remo da geçirdiği kalp krizi sonrası öldü. Mezarı Suriye de Şam da Sultan Selim Camisi yanındaki Osmanlı Mezarlığı ndadır. Macaristan, askeri ve ekonomik kısıtlamalara uğratılmıştır. Macaristan ın vusturya ile birleşmesi yasaklanmıştır. Birinci ünya Savaşı nın Sonuçları Birinci ünya Savaşı, savaşa katılan devletlerin sorunlarına çözüm getirmediği gibi yeni sorunların ortaya çıkmasına da neden olmuştur. 212

53 İttifak evletleri ile imzalanan antlaşmalar vrupa nın siyasi haritasında değişikliklere neden olmuştur. Yenilen devletlere uygulanan yaptırımlar, vrupa daki huzursuzluğu artırmış, II. ünya Savaşı na giden yolun başlangıcı olmuştur. Polanya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Letonya gibi yeni ulus devletler kurulmuştur. ünya barışını korumak için Milletler Cemiyeti kurulmuş, ancak bu kuruluş ikinci ünya Savaşı nın çıkmasına engel olamamıştır. Rusya, İtalya ve lmanya gibi ülkelerde rejim değişikliği olmuştur. Osmanlı evleti nin urumu Mondros teşkes nlaşması na dayanan İtilaf evletleri, nadolu topraklarını işgale başladılar. Son Osmanlı Mebusan Meclisinde Misak-ı Milli (Milli nt) ilkelerinin kabul edilmesi üzerine bu kararları beklentilerine aykırı bulan İtilaf evletleri, Mebusan Meclisi ni basıp dağıttılar ve İstanbul u resmen işgal ettiler (16 Mart 1920). Haksız işgallere tepki gösteren Türk ulusu, Mustafa Kemal önderliğinde Ya istiklal Ya Ölüm parolasıyla başlattığı mücadeleyi kazanarak vatanı kurtardı. 1 Kasım 1922 de Notlar ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) Klasik sömürgeciliğin yerini, manda ve himaye (yeni sömürgecilik) sistemi almıştır. İngiltere, dünya ekonomisinde rakipsiz duruma gelmiştir. Yenilen devletlere ağır yükümlülükler getiren antlaşmalar nedeniyle barış ortamı uzun sürmemiştir. saltanatın kaldırılması sonucunda 622 yıl siyasi varlığını devam ettiren Osmanlı evleti resmen sona erdi. 23 Nisan 1920 de TBMM açılmış ve 29 Ekim 1923 tarihinde de Cumhuriyet ilan edilerek devletin yönetim biçimi belirlenmiştir. Osmanlı, vusturya - Macaristan gibi İmpa- ratorluklar parçalanmıştır. 213

54 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) ETKİNLİK - 1 oğru Yanlış şağıdaki cümleleri "oğru" ya da "Yanlış" olarak işaretleyiniz. 1. Sadrazam lemdar Mustafa Paşa nın, II. Mahmut adına ayanlarla imzaladığı Sözleşme Sened i İttifak dır. 2. Osmanlı evleti nde, ilk ulusçu ayaklanma Sırbistan da çıkmıştır. 3. Rusya nın, Balkanlardaki Katolikleri bir çatı altında toplaması politikasına Panslavizm denir. 4. İngiltere ve Fransa ( ) Sırp yaklanması na destek vermişlerdir Edirne ntlaşması ile Yunanistan bağımsızlığını kazanmıştır. 6. Rus donanmasını, 1827 de Navarin Baskını ile İngiliz ve Fransız donanmaları yakmıştır. 7. Yunanistan ın bağımsızlığı diğer Balkan ulaslarına örnek olmuştur. 8. Cezayir, sömürgecilik nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu ndan ilk koparılan toprak parçasıdır. 9. Kütahya ntlaşması; önemin padişahı II. Mahmut ile Mısır Valisi Kavalalı Mehmet li Paşa arasında imzalanmıştır. 10. Boğazların son kez uluslararası sorun haline gelmesi Hünkâr İskelesi ntlaşması dır. 11. Balta Limanı Ticaret ntlaşması ile Osmanlı toprakları sanayileşmiş devletlerin açık pazarı konumuna gelmiştir. 12. Osmanlı Ordusu nun, Mısır Ordusu karşısında kazandığı kalıcı sefer Nizip Savaşı ile elde edilmiştir. 13. Mehmet liş Paşa 1833 Kütahya ntlaşması ile elde ettiği kazanımları 1840 Londra Konferansı ile pekiştirmiştir. 14. Rusya Hünkar İskelesi ntlaşması ile elde ettiği ayrıcalıkları Londra Boğazlar Sözleşmesi 1841 ile kaybetmiştir. 15. Sekban ı Cedit, İrad ı Cedit in yerine II. Mahmut un kurduğu modern ordudur de ilk nüfus sayımı II. Mahmut tarafından vergi ve askerlik konuları için sadece müslüman erkekler sayıldı. 214

55 ETKİNLİK - 2 BOŞLUK OLURM şağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri tamamlayınız yılında (hayırlı olay) ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. 2. Yeniçeri Ocağı nın kaldırılmasından sonra ordusu kuruldu. 3. İlk resmi gazete 1831 yılında çıkarılan dir. ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 4. Müsadere ( ) kaldırıldı. Özel mülkiyet yaygınlaştı. 5. Tımar Sistemi kaldırılarak maaşa bağlandı. 6. Osmanlı tarihinde insan hakları ile ilgili ilk fermandır. 7. azınlıklara yönelik hazırlanmış bir fermadır. 8. Islahat Fermanı, nda bir madde olarak yer almış dolayısıyla uluslararası hukuka dönüşmüştür. 9. Kırım Savaşı sırasında Rusya 1853 ile Osmanlı donanmasını yakmıştır. 10. Osmanlı eveti nde ilk telgraf hattı sırasında çekilmiştir. 11. Kırım Savaşı nda Piemonte nin amacı birliği için vrupa devletlerinin desteğini almaktır Viyana Kongresi ile 1827 Navarin Baskını arasında geçen sürece denir. 13. sonucunda İsveç Norveç ten, Belçika da, Hollanda dan ayrıldı. 14. Sanayi evrimi ile ortaya çıkan işçi sınıfının örgütlenerek hak araması nin en önemli nedenidir. 15. XIX. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı evleti yakınlaşma siyaseti izlemiştir. 215

56 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) ETKİNLİK - 3 KLSİK SORULR 1. Osmanlı evleti, Mora İsyanı nı neden bastıramamıştır? Osmanlı Rus Savaşı sonunda yapılan Edirne ntlaşması nın hükümleri nelerdir? 3. Tanzimat Fermanı nın, kendinden önceki ıslahatlardan farkı nedir? 4. II. Mahmut önemi nde, askeri alanda yapılan ıslahatlar nelerdir? Mart yaklanması, hangi rejime yönelik bir isyandır? 6. Kavalalı Mehmet li Paşa İsyanı ile Mısır Sorunu hakkında bildiklerinizi yazınız Paris ntlaşması nın önemini maddeleri nelerdir? 216

57 8. XIX. yüzıylda Osmanlı evleti ndeki aydın hareketlerini üst başlıklarla yazınız. 9. I. Meşrutiyeti ilan eden Jön Türkler, hakkında bilgi veriniz Osmanlı Rus Savaşı (93 Harbi) nın çıkış nedeni nedir? ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 11. yastefanos (Yeşilköy) ntlaşması ile Berlin ntlaşması arasındaki farklı maddeler nelerdir, yazınız. 12. İttihat ve Terakki Hareketi ile Osmanlıcılık ve Türkçülük düşüncesi arasındaki ilgiyi açıklayınız. 13. Babıali Baskını nın önemi nedir? 14. II. Meşrutiyet in ilanı sırası ve sonrasında yaşananlar nelerdir, kısaca yazınız. 15. Kanun u Esasi de Nisan 1909 değişiklikleri nelerdir? 217

58 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) ETKİNLİK yan(feodal bey) 2. Sened i İttifak 3. Malikane 4. Tanzimat Fermanı nın ilanı ile 5. İmparatorluk KVRM ÇIKLM EŞLEŞTİRME. skerliğin vatan görevi olduğu ilk kez kabul edildi. B. Bir bölgenin önde gelen kişisi. C. Sırbistan ın imtiyaz/ayrıcalık kazandığı antlaşma. Sırbistan ın özerk, Yunanistan ın bağımsız olduğu antlaşma E. Sırbistan, Karabağ ve Romanya nın bağımsız olduğu antlaşma F. Sadrazam lemdar Mustafa Paşa nın yanlar adına II. Mahmut ile imzaladığı sözleşmedir Bükreş ntlaşması 7. Panslavizm Politikası Edirne ntlaşması Navarin Baskını Berlin ntlaşması 11. Cezayir 12. Hünkar İskelesi ntlaşması 13. Nizip Savaşı (1839) 14. Kütahya ntlaşması 15. Sekban ı Cedit 16. Balta Limanı Ticaret ntlaşması 17. İstanboli 18. Osmanlı kaimesi 19. Mecelle 20. ar ı Şura yı Bâb ı li G. Bir bölgenin vergisini toplama hakkının yaşamları süresince mültezimlere verilmesidir. H. Çok uluslu devlet yapısıdır. I. Rusların, Balkanlardaki Ortodoksları birleştirme politikasıdır. K. Rus donanmasının, Osmanlı onanması nı Navarin Limanı nda yakması L. hmet Cevdet Paşa başkanlığında bir komisyon tarafından hazırlanan Osmanlı Medeni Yasası dır. M. Osmanlı İngiliz ntlaşması dır Osmanlı evleti topraklarını, sömürgecilerin açık pazarı haline getiren antlaşma N. II. Mahmut ile Mısır Valisi Kavalalı Mehmet li Paşa arasında 1833 yılında yapılan antlaşma O. Sömürgecilik nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu ndan koparılan ilk toprak parçası P. Boğazlar ilk kez uluslararası sorun haline geldi R. lemdar Mustafa Paşa nın Nizam ı Cedit yerine kurduğu ordu S. Osmanlı Ordusu, Mısır Ordusu karşısında yenildiği savaş T. İlk kıyafet düzenlenmesi (Ceket, Setre, Pantolon, Fes) II. Mahmut U. Osmanlı evleti nin ilk kağıt parası V. anıştay, idari mahkemeler sınıfındadır. evlet memurları ile iktidar arasındaki sorunları çözümler 218

59 ETKİNLİK - 5 ETKİNLİK - 2 YZILI SORULRI Osmanlı evleti nde, ulusçuluk hareketlerinin başlamasının nedenleri nelerdir? 2. şağıda verilen bilgilerin doğru olanlarının başına () yanlış olanların başına (Y) harfi koyunuz. Osmanlı evleti, XIX. yüzyılda elindeki toprakları koruma politikası izlemiştir. ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) XIX. yüzıylda Osmanlı evleti, denge politikası nı terk etmiştir. Rusya, Balkanlar daki ulusçuluk ayaklanmalarını desteklemiş ve Panslavizm i gerçekleştirmek istemiştir. Islahat Fermanı ile Osmanlı evleti ilk kez parlamenter sisteme geçmiştir. Osmanlı evleti nde rejimi değiştirmeye yönelik çıkan ilk isyan 31 Mart yaklanması dır. 3. Mısır Sorunu nun yaşanmasına neden olan gelişmeler nelerdir? 4. Osmanlı evleti ile İngiltere arasında imzalanan Baltalimanı Sözleşmesi ne göre; Gümrük vergisi ihracatta %12, İthalatta %5 olacaktı. Yabancı tüccarlar, yerli tüccarlar gibi ülke içindeki limanlarda iç gümrük vergisi ödemeyecekti. Bu durumun, Osmanlı için; I. Yerli üretimi artmıştır. II. El tezgahına dayalı sanayi çökmüştür. III. Coğrafyası açık pazar haline gelmiştir. ) Yalnız I B) I ve II C) I ve III ) II ve III E) I, II ve III 5. Sened i İttifak, padişahın yetkilerini sınırlayan ilk belge olmasına karşın neden Osmanlı da emokratikleşme çabaları içinde yer almaz? 219

60 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) 6. XIX. yüzyılda Fransa nın Mısır ı işgal etmesi üzerine İngiltere, Osmanlı evleti nin yanında yer almıştır. İngiltere bu tutumuyla; I. Osmanlıdan alacaklarını garantiye almak istemesi II. Sömürge yollarının güvenliğini sağlamak istemesi III. Brest Litowsk ntlaşması nın içeriğini kavrayamaması gelişmelerinden hangilerini yaşama geçirmeyi düşünmüştür? ) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III ) I ve III E) II ve III 7. şağıda verilen boşlukları doldurunuz. a) Kırım Savaşı ndan sonra imzalanan ile Osmanlı nın toprak bütünlüğü vrupalı devletlerin garantisine bırakılmıştır. b) XIX. yüzıylda ortaya çıkan önceleri Osmanlı evleti nin iç sorunu ien daha sonra dış sorun haline gelmiştir. c) Mısır, sonucunda içişlerinde serbest, dışişlerinde Osmanlı evleti ne bağlı özerk bir eyalet durumuna gelmiştir. d) Osmanlı evleti, Mısır İsyanı na karşı destek sağlamak için Ruya ile nı imzalamıştır. e) II. Mahmut ile yanlar arasında imzalanan ile padişahın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır yılında Kırım Savaşı sırasında vrupa dan alınan ve ödenemeyen borçların ödenmesi için alacaklı devletlerin 1881 de kurduğu uyun u Umumiye Örgütü hakkında bildiklerini yazınız. 9. şağıdaki verilen sözcük ya da kavramları açıklayınız. a) Voyvoda : b) Yönerge : c) Terakki : d) Softa : e) Naip : 10. II. Meşrutiyet in özelliklerini sıralayınız. 220

61 ETKİNLİK BULMC ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) II. bdülhamit in, Meşrutiyet i ilan ettikten sonra Mebusan Meclisi ni açtığı saray 2. II. Mahmut un, Yeniçeri Ocağı nı kapattıktan sonra kurduğu ordu. 3. Osmanlı evleti nde, ilk nayasa. 4. III. Selim in askerlik, bilim, teknik, sanat, ticaret, ekonomi ve idari alanda yaptığı yeniliklerin genel adı. Yine bu dönemede vrupa tarzında kurulan ordu. 5. Osmanlı evleti nde yurt dışı geziye çıkan ilk padişah 6. Osmanlı evleti den, Balkanlarda en son bağımsızlığını kazanan devlet. 7. lemdar Mustafa Paşa nın, Yeniçeri Ocağı na alternatif olarak Nizam ı Cedit in devamı olarak gördüğü ordu. 8. Osmanlı evleti nin, Tanzimat önemi nde kısa bir süre için bastırılan daha sonra vazgeçilen ik kağıt para 9. XIX. yüzyıl sonlarında Osmanlılarda Mısır valilerine verilen unvan 10. Nizam ı Cedit in, masraflarını karşılamak üzere kurulan özel hazine 11. Bugünkü anlamda üniversite, İstanbul Üniversitesi nin Tanzimat önemi ndeki adı 12. Hammaddelerin fabrika ve atölyelerde işlenerek insanların kullanabileceği mamül madde durumuna getirilmesi, sanayi. 13. Trablusgarp Savaşı sonrası Osmanlı evleti nin İtalya ile yaptığı antlaşmanın adı 221

62 ÜNİTE 5 EN UZUN YÜZYIL ( ) ETKİNLİK - 7 Soru 1 RŞTIRM SORULRI II. Mahmut önemi nde, toplumsal alanda yapılan düzeltim çabaları nelerdir, araştırarak yazınız. Soru 2 Sırplar; ayrıcalık, özerklik ve bağımsızlığı hangi antlaşmalar sonucunda elde etmiştir? Soru 3 Mısır Valisi Kavalalı Mehmet li Paşa nın, yaklanma nedenleri ve sonuçlarını araştırarak yazınız. Soru 4 Tanzimat Fermanı nın ; skerlik alanında; Maliye alanında; Ülke yönetimi alanında; Eğitim öğretim alanında; Hukuk alanında; ne gibi çalışmalar yapmıştır araştırarak yazınız. 222

Ermeni Sorununun Türk Dış Politikasına Etkisi

Ermeni Sorununun Türk Dış Politikasına Etkisi Ermeni Sorununun Türk Dış Politikasına Etkisi Giray Saynur Derman* Özet Ermeni sorunu Türk dış politikasına tesir eden başlıca gündem maddeleri arasında yer almaktadır. Bu makalede, Ermeni sorununun ve

Detaylı

Atatürk Sonrası Türkiye de İç ve Dış Politikada Gelişmelere Genel Bir Bakış (1938-1965)

Atatürk Sonrası Türkiye de İç ve Dış Politikada Gelişmelere Genel Bir Bakış (1938-1965) Atatürk Sonrası Türkiye de İç ve Dış Politikada Gelişmelere Genel Bir Bakış (1938-1965) Sait DİNÇ 1 - İç Politika ve Etkileri ( 1938 1950 ) 10 Kasım 1938 de Atatürk ün vefatı ile Türkiye de yeni bir dönem

Detaylı

İSRAİL DEVLETİ NİN KURULUŞUNA KADAR GEÇEN SÜREÇTE YAHUDİLER ve SİYONİZM İN GELİŞİMİ. Sedat Kızıloğlu

İSRAİL DEVLETİ NİN KURULUŞUNA KADAR GEÇEN SÜREÇTE YAHUDİLER ve SİYONİZM İN GELİŞİMİ. Sedat Kızıloğlu Sedat Kızıloğlu İSRAİL DEVLETİ NİN KURULUŞUNA KADAR GEÇEN SÜREÇTE YAHUDİLER ve SİYONİZM İN GELİŞİMİ Sedat Kızıloğlu Özet Filistin toprakları üç semavi dinin de ortaya çıktığı bölge olması; yine üç semavi

Detaylı

1774 KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASINDAN 1841 LONDRA SÖZLEŞMESİNE KADAR BOĞAZLAR MESELESİ

1774 KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASINDAN 1841 LONDRA SÖZLEŞMESİNE KADAR BOĞAZLAR MESELESİ 1774 KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASINDAN 1841 LONDRA SÖZLEŞMESİNE KADAR BOĞAZLAR MESELESİ ÖZET Muharrem DÖRDÜNCÜ * Osmanlı Devleti 1453 yılında İstanbul un fethini takiben Karadeniz çevresini kendi hakimiyetine

Detaylı

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı ORTAÖĞRETİM 10. SINIF TARİH DERSİ PROGRAMI

T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı ORTAÖĞRETİM 10. SINIF TARİH DERSİ PROGRAMI T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı ORTAÖĞRETİM 10. SINIF TARİH DERSİ PROGRAMI ANKARA 2008 TALİM VE TERBİYE KURULU BAŞKANLIĞI TARİH DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI GELİŞTİRME ÖZEL İHTİSAS

Detaylı

TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİN İLK GENEL NÜFUS SAYIMINDA ÇORUM VİLÂYETİ NİN NÜFUS ÖZELLİKLERİ *

TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİN İLK GENEL NÜFUS SAYIMINDA ÇORUM VİLÂYETİ NİN NÜFUS ÖZELLİKLERİ * Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Fırat University Journal of Social Science Cilt: 19, Sayı: 1, Sayfa: 233-258, ELAZIĞ-2009 TÜRKİYE CUMHURİYETİ NİN İLK GENEL NÜFUS SAYIMINDA ÇORUM VİLÂYETİ NİN

Detaylı

İnanç ve İktidar: Ortadoğu da Din ve Siyaset Bernard Lewis

İnanç ve İktidar: Ortadoğu da Din ve Siyaset Bernard Lewis İnanç ve iktidar ilişkisine odaklanan bu çalışma, İslam Dünyasında din ve devlet yönetimi arasındaki ilişkiyi farklı açılardan incelemektedir. 2010 yılında Oxford University Press tarafından yayınlanan

Detaylı

İYİ YÖNETİŞİM EL KİTABI

İYİ YÖNETİŞİM EL KİTABI İYİ YÖNETİŞİM EL KİTABI Yayına Hazırlayan: FİKRET TOKSÖZ İYİ YÖNETİŞİM EL KİTABI ISBN 978-605-5832-00-1 TESEV YAYINLARI Yayına Hazırlayan: Fikret Toksöz, TESEV Kitap Tasarımı: Rauf Kösemen, Myra Kapak

Detaylı

Arap Milliyetçiliği: Ortaya Çıkışından 1918 e kadar

Arap Milliyetçiliği: Ortaya Çıkışından 1918 e kadar Arap Milliyetçiliği: Ortaya Çıkışından 1918 e kadar Dr. H. Bayram SOY Özet: Osmanlı Devleti nde Tanzimatla birlikte modern okulların açılmasıyla ve Suriye, Cebel-i Lübnan ve Filistin deki misyoner okullarının

Detaylı

ULUSLARARASI HUKUKTA KENDİ GELECEĞİNİ BELİRLEME (SELF-DETERMINATION) HAKKI

ULUSLARARASI HUKUKTA KENDİ GELECEĞİNİ BELİRLEME (SELF-DETERMINATION) HAKKI T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU (MİLLETLERARASI HUKUK) ANABİLİM DALI ULUSLARARASI HUKUKTA KENDİ GELECEĞİNİ BELİRLEME (SELF-DETERMINATION) HAKKI Yüksek Lisans Tezi Ali Hüseyin

Detaylı

Avrupa da Türkiye: Bir sözden fazlası mı?

Avrupa da Türkiye: Bir sözden fazlası mı? Avrupa da Türkiye: Bir sözden fazlası mı? Bağımsız Türkiye Komisyonu Raporu Eylül 2004 Bağımsız Türkiye Komisyonu Martti Ahtisaari (Bașkan) Finlandiya Cumhurbașkanı (E) Kurt Biedenkopf Saksonya Eyaleti

Detaylı

GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI

GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI T. C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI YAKINÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ GİRİT İN TÜRK HAKİMİYETİNDEN ÇIKIŞI EMİN ÜNSAL 1068205103 TEZ DANIŞMANI PROF. DR. İLKER

Detaylı

DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI TÜRKİYE'NİN ÜYELİĞİNİN AB'YE MUHTEMEL ETKİLERİ

DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI TÜRKİYE'NİN ÜYELİĞİNİN AB'YE MUHTEMEL ETKİLERİ DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI TÜRKİYE'NİN ÜYELİĞİNİN AB'YE MUHTEMEL ETKİLERİ Kasım 2004 İÇİNDEKİLER GİRİŞ 1 A- HUKUKİ DURUM 4 1. Türkiye-AB İlişkileri 4 B- SİYASİ KONULAR 7 1. Siyasi Kriterlere

Detaylı

rapor Bir eşitlik arayışı: Türkiye de azınlıklar

rapor Bir eşitlik arayışı: Türkiye de azınlıklar rapor Bir eşitlik arayışı: Türkiye de azınlıklar Türkiye, Diyarbakır da bir Kürt kızı. Carlos Reyes-Manzo/Andes Haber Ajansı. Teșekkür Bu rapor, Uluslararası Azınlık Hakları Grubu (MRG) ve Diyarbakır Barosu

Detaylı

NO 02 AB YE GENEL BAKIŞ T.C. AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI. www.ab.gov.tr

NO 02 AB YE GENEL BAKIŞ T.C. AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI. www.ab.gov.tr NO 02 T.C. AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI NO 02 İçindekiler 1 Avrupa Birliği Nedir? 1 AVRUPA BİRLİĞİ NİN KURUMLARI 6 Avrupa Parlamentosu 6 Avrupa Birliği Zirvesi 8 Konsey ( Bakanlar Konseyi ya da AB Konseyi

Detaylı

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NİN KURULUŞUNA KADAR KIBRIS MESELESİ CYPRUS ISSUE UNTIL THE FOUNDATION OF TURKISH REPUBLIC OF NORTH CYPRUS

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NİN KURULUŞUNA KADAR KIBRIS MESELESİ CYPRUS ISSUE UNTIL THE FOUNDATION OF TURKISH REPUBLIC OF NORTH CYPRUS G.Ü. KIRŞEHİR EĞİTİM FAKÜLTESİ DERGİSİ, Cilt 5, Sayı 1, (2004), 101-112 101 KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NİN KURULUŞUNA KADAR KIBRIS MESELESİ Yavuz GÜLER Gazi Üniversitesi,Kırşehir Eğitim Fakültesi İlköğretim

Detaylı

TEMEL EĞİTİM SORULARI (YÜKSEKÖĞRETİM) ATATÜRK İLKELERİ ve İNKILAP TARİHİ SORULARİ (YÜKSEKÖĞRETİM)

TEMEL EĞİTİM SORULARI (YÜKSEKÖĞRETİM) ATATÜRK İLKELERİ ve İNKILAP TARİHİ SORULARİ (YÜKSEKÖĞRETİM) TEMEL EĞİTİM SORULARI (YÜKSEKÖĞRETİM) ATATÜRK İLKELERİ ve İNKILAP TARİHİ SORULARİ (YÜKSEKÖĞRETİM) 1) Osmanlı Devleti Kuzey Afrika'daki son topraklarını hangi anlaşma ile kaybetmiştir? a) Londra Antlaşması

Detaylı

OSMANLI'NIN SON DÖNEMİNDEKİ ÜÇ DÜŞÜNCE AKIMININ SOSYOLOJİK ANALİZİ: BATILILAŞMA, İSLAMCILIK VE MİLLİYETÇİLİK

OSMANLI'NIN SON DÖNEMİNDEKİ ÜÇ DÜŞÜNCE AKIMININ SOSYOLOJİK ANALİZİ: BATILILAŞMA, İSLAMCILIK VE MİLLİYETÇİLİK 1 OSMANLI'NIN SON DÖNEMİNDEKİ ÜÇ DÜŞÜNCE AKIMININ SOSYOLOJİK ANALİZİ: BATILILAŞMA, İSLAMCILIK VE MİLLİYETÇİLİK I. GİRİŞ M. Cengiz YILDIZ * İbn-i Haldun, "Mukaddime"sinde devletlerin de insanlar gibi tabii

Detaylı

HOŞGÖRÜDEN YOL AYRIMINA ERMENİLER CİLT 1

HOŞGÖRÜDEN YOL AYRIMINA ERMENİLER CİLT 1 HOŞGÖRÜDEN YOL AYRIMINA ERMENİLER CİLT 1 1978 ERCİYES ÜNİVERSİTESİ YAYINI-163 KİTAP ADI HOŞGÖRÜDEN YOL AYRIMINA ERMENİLER Cilt-1 YAYINA HAZIRLAYANLAR Prof. Dr. M. Metin HÜLAGÜ Doç. Dr. Şakir BATMAZ Yrd.

Detaylı

Avrupa da Türkiye. Değişimin Kaçınılmazlığı

Avrupa da Türkiye. Değişimin Kaçınılmazlığı Avrupa da Türkiye Değişimin Kaçınılmazlığı Bağımsız Türkiye Komisyonu Üçüncü Raporu Mart 2014 Avrupa da Türkiye Değişimin Kaçınılmazlığı Bağımsız Türkiye Komisyonu Üçüncü Raporu Mart 2014 Bağımsız Türkiye

Detaylı

Birinci Dünya Savaşı ndan Sonra Avrupa Barışı İçin Önemli Bir Adım: Locarno Konferansı

Birinci Dünya Savaşı ndan Sonra Avrupa Barışı İçin Önemli Bir Adım: Locarno Konferansı Birinci Dünya Savaşı ndan Sonra Avrupa Barışı İçin Önemli Bir Adım: Locarno Konferansı Erkan CEVİZLİLER * Ali Servet ÖNCÜ ** Özet Birinci Dünya Savaşı ndan sonra, Almanya ya kabul ettirilen Versailles

Detaylı

ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ SOMALİ: BİR ULUSUN YOK OLUŞU VE TÜRKİYE NİN İNSANİ YARDIM GİRİŞİMİ

ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ SOMALİ: BİR ULUSUN YOK OLUŞU VE TÜRKİYE NİN İNSANİ YARDIM GİRİŞİMİ SOMALİ: BİR ULUSUN YOK OLUŞU VE TÜRKİYE NİN İNSANİ YARDIM GİRİŞİMİ SOMALIA: A NATION S PERIL AND TURKEY S HUMANITARIAN AID CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES SOMALİ: BİR ULUSUN YOK OLUŞU VE TÜRKİYE

Detaylı

CUMHURİYET TÜRKİYESİNİN SANAYİLEŞMEDE İLK ÖNEMLİ ADIMI: BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI 1934-1938

CUMHURİYET TÜRKİYESİNİN SANAYİLEŞMEDE İLK ÖNEMLİ ADIMI: BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI 1934-1938 TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası CUMHURİYET TÜRKİYESİNİN SANAYİLEŞMEDE İLK ÖNEMLİ ADIMI: BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI 1934-1938 Derleyen: Fikret Yücel 2014 Ankara sayfa 1 Cumhuriyet Türkiyesinin Sanayileşmede

Detaylı

Aşağı Saksonya Eyalet Meclisi ne hoş geldiniz

Aşağı Saksonya Eyalet Meclisi ne hoş geldiniz Aşağı Saksonya Eyalet Meclisi ne hoş geldiniz Düzenleyen: Aşağı Saksonya Eyalet Meclisi Başkanı, Halkla İlişkiler Departmanı Çeviren: Sprachendienst Monika Unbehaun Basım: Landtagsdruckerei, Hannover Copyright:

Detaylı

OSMANLI NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET İN İLK YILLARINA LİBERALİZM-DEVLETÇİLİK ÇATIŞMASI Şarika GEDİKLİ BERBER*

OSMANLI NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET İN İLK YILLARINA LİBERALİZM-DEVLETÇİLİK ÇATIŞMASI Şarika GEDİKLİ BERBER* OSMANLI NIN SON DÖNEMİNDEN CUMHURİYET İN İLK YILLARINA LİBERALİZM-DEVLETÇİLİK ÇATIŞMASI Şarika GEDİKLİ BERBER* ÖZET Liberalizm, Yakın Çağda ortaya çıkmış ve dünyayı geniş çapta etkilemiş bir fikir akımıdır.

Detaylı

RUS DIŞ POLİTİKASINI ŞEKİLLENDİREN TEMEL DİNAMİKLER ÇERÇEVESİNDE RUSYA FEDERASYONUNU- ORTA ASYA TÜRK CUMHURİYETLERİ (TÜRKİSTAN) İLİŞKİLERİ (1991-1999)

RUS DIŞ POLİTİKASINI ŞEKİLLENDİREN TEMEL DİNAMİKLER ÇERÇEVESİNDE RUSYA FEDERASYONUNU- ORTA ASYA TÜRK CUMHURİYETLERİ (TÜRKİSTAN) İLİŞKİLERİ (1991-1999) T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI RUS DIŞ POLİTİKASINI ŞEKİLLENDİREN TEMEL DİNAMİKLER ÇERÇEVESİNDE RUSYA FEDERASYONUNU- ORTA ASYA TÜRK CUMHURİYETLERİ

Detaylı

TÜRK-YUNAN NÜFUS MÜBADELESİNDE GAYRİMÜBADİL OLMA KONUSU VE MÜBADELEDEN ISKAT (ÇIKMA) YOLLARI

TÜRK-YUNAN NÜFUS MÜBADELESİNDE GAYRİMÜBADİL OLMA KONUSU VE MÜBADELEDEN ISKAT (ÇIKMA) YOLLARI TÜRK-YUNAN NÜFUS MÜBADELESİNDE GAYRİMÜBADİL OLMA KONUSU VE TÜRK-YUNAN NÜFUS MÜBADELESİNDE GAYRİMÜBADİL OLMA KONUSU VE MÜBADELEDEN ISKAT (ÇIKMA) YOLLARI Dr. İbrahim ERDAL 30 ÖZET Türkiye ile Yunanistan

Detaylı

Birlikte çalışmak: Avrupa Birliği ve Türkiye de sendikalar

Birlikte çalışmak: Avrupa Birliği ve Türkiye de sendikalar Birlikte çalışmak: Avrupa Birliği ve Türkiye de sendikalar Bu yayın, iddialı bir Avrupa projesi olan Sivil Toplum Diyalogu: Ortak çalışma kültürü aracılığıyla Avrupa Birliği ve Türkiye den işçilerin bir

Detaylı

YAYIN NO DPT: 2741 TÜRKİYE DE YAŞLILARIN DURUMU VE YAŞLANMA ULUSAL EYLEM PLANI

YAYIN NO DPT: 2741 TÜRKİYE DE YAŞLILARIN DURUMU VE YAŞLANMA ULUSAL EYLEM PLANI YAYIN NO DPT: 2741 TÜRKİYE DE YAŞLILARIN DURUMU VE YAŞLANMA ULUSAL EYLEM PLANI SOSYAL SEKTÖRLER VE KOORDİNASYON GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 2007 ISBN 978 975 19-4115 - 5 (basılı nüsha) Bu Çalışma Devlet Planlama Teşkilatının

Detaylı