T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MATEMATİK ANABİLİM DALI

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MATEMATİK ANABİLİM DALI"

Transkript

1 T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MATEMATİK ANABİLİM DALI ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER VE GRUPOİDLERİN OTOMORFİZMLERİ VE HOMOTOPİLERİ SURE SAVAŞÇI Temmuz 2012

2

3 T.C. NİĞDE ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MATEMATİK ANABİLİM DALI ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER VE GRUPOİDLERİN OTOMORFİZMLERİ VE HOMOTOPİLERİ SURE SAVAŞÇI Yüksek Lisans Tezi Danışman Prof. Dr. Murat ALP Temmuz 2012

4

5 ÖZET ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER VE GRUPOİDLERİN OTOMORFİZMLERİ VE HOMOTOPİLERİ SAVAŞÇI, Sure Niğde Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Matematik Anabilim Dalı Danışman : Prof. Dr. Murat ALP Temmuz 2012, 62 sayfa Bu tezde grupoidler hakkında bilgi verilmesi amaçlanmıştır. İlk olarak kategori tanımı yapılmış ve bu tanım kullanılarak grupoid tanımına geçilmiştir. Temel kavramlar verilerek grupoid örnekleri ve özellikleri verilmiştir. Hemen ardından ise konumuzun temeli olan çaprazlanmış modüller ve grupoidlerin otomorfizmleri incelenmiş ve homotopileri hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Kategori, grupoid, çaprazlanmış modül, otomorfizma, homotopi, funktor iii

6 SUMMARY AUTOMORPHISMS AND HOMOTOPIES OF GROUPOIDS AND CROSSED MODULES SAVAŞÇI, Sure Nigde University Graduate School of Natural and Applied Sciences Mathematics Department Supervisor : Prof. Dr. Murat ALP July 2012, 62 pages In this thesis, it is aimed to provide information related to Groupoids. As a first step, definition of Cathegory was established and, then based on this definition, definition of Groupoid was given. By giving basic concepts, some examples of Groupoids and their related specifications were provided. Immediately after above mentioned examples, Crossed Modules and Authomorphisms of Groupoids, which are the core focus of this reserach, were examined and also some information was given related to their Homotophies. Key words : Cathegory, Groupoid, Crossed Modules, Authomorphisms, Homotophy, Functor iv

7 TEŞEKKÜR Bu tez konusunu öneren ve bütün çalışmalarımda bana yardımcı olan danışman hocam Sayın Prof. Dr. Murat ALP e ve bugüne kadar ki maddi ve manevi bütün desteklerinden dolayı aileme teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca yüksek lisans öğrenimim boyunca eğitimime verdikleri destekten dolayı TÜBİTAK a da teşekkür ederim. v

8 İÇİNDEKİLER ÖZET... iii SUMMARY..... iv TEŞEKKÜR..... v İÇİNDEKİLER DİZİNİ... vi KISALTMALAR..... vii BÖLÜM I. GİRİŞ BÖLÜM II. KATEGORİ VE GRUPOİDLER Kategori Kategori örnekleri Epik ve Monik Özel Nesneler ve Morfizmler Funktorlar Grupoidler Grupoidlerin özellikleri Grupoid örnekleri Homotopi Homotopi örnekleri BÖLÜM III. ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER Çaprazlanmış Modül Örnekleri Çaprazlanmış Modüllerin Özellikleri Actor Çaprazlanmış Modüller BÖLÜM IV. ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER VE GRUPOİDLERİN OTOMORFİZMLERİ VE HOMOTOPİLERİ Grupoidlerin Otomorfizmleri Otomorfizm Grupoidleri ve Bölümler AUTC Üzerine Grup Yapıları Grupoidlerin Çaprazlanmış Modülleri KAYNAKLAR 61 vi

9 KISALTMALAR Ob (C) Mor (C) Set Top TopGrup BölAb Ob (G) Mor (G) Mor (X, Y) Mor (X, Y) Mor (X, X) CONJC : C kategorisinin nesnelerinin kümesi : C kategorisinin morfizmlerinin kümesi : Kümelerin kategorisi : Topolojik uzayların sınıfının ürettiği kategori : Topolojik grupların kategorisi : Abel grupların ürettiği kategori : G grupoidinin nesnelerinin kümesi : G grupoidinin morfizmlerinin kümesi : X den Y ye tanımlı H nin morfizmlerinin kümesi : X den Y ye tanımlı G nin morfizmlerinin kümesi : X den X e tanımlı H nin morfizmlerinin kümesi : C nin konjugasyon grupoidi vii

10 BÖLÜM I GİRİŞ Bu bölümde ileride işimize yarayacak olan ve cebirin de temelini teşkil eden tanımlar verilecektir. Bu bilgiler ışığında konumuzun ilerleyen safhalarında karşımıza çıkacak olan tanımlar daha iyi anlaşılacaktır. Tanım 1.1 (Fonksiyon) : X ve Y herhangi iki küme olsun. X in her bir elemanına Y nin bir ve yalnız bir elemanını karşılık getiren f kuralına X den Y ye bir fonksiyon denir. f: X Y veya X Y şeklinde gösterilir. X kümesine tanım kümesi, Y kümesine de değer kümesi adı verilir. Eğer f(x) = Y ise f fonksiyonu örtendir denir. x, x X olsun. x x için f(x ) f(x ) ise f fonksiyonuna birebir fonksiyon adı verilir. Hem birebir hem de örten olan fonksiyona birebir örten fonksiyon denir [1]. Tanım 1.2 (Topolojik uzay) : X boştan farklı bir küme ve τ da X in alt kümelerinin bir sınıfı olsun. Eğer aşağıdaki şartlar sağlanıyorsa τ sınıfına X üzerinde bir topoloji ve (X, τ) ikilisine de bir topolojik uzay denir. [T ], X τ dır. [T ] G, G,, G τ ise G τ,yani τ sınıfı sonlu arakesite göre kapalıdır. [T ] i I için G τ ise G τ,yani τ sınıfı keyfi birleşime göre kapalıdır [2]. Tanım 1.3 (Homeomorfizm) : (X, τ) ve (Y, σ) topolojik uzaylar olmak üzere bir f: (X, τ) (Y, σ) fonksiyonu verilsin. Eğer aşağıdaki şartlar sağlanıyorsa f fonksiyonuna bir homeomorfizm denir. a) f fonksiyonu birebir ve örten; b) f fonksiyonu sürekli; c) f nin ters fonksiyonu f : (Y, σ) (X, τ) sürekli. 1

11 Eğer (X, τ) ve (Y, σ) uzayları arasında bir homeomorfizm varsa bu uzaylara homeomorf ya da topolojik olarak eş yapılıdır denir [2]. Tanım 1.4 (Grup) : Grup tanımını yapabilmek için öncelikle ikili işlem tanımını vermeliyiz. G bir küme olmak üzere : G G G şeklinde tanımlanan dönüşümüne G de bir ikili işlem ve üzerinde ikili işlemin tarif edildiği bu G kümesine de cebirsel yapı denir ve (G, ) ile gösterilir. G bir küme olmak üzere : G G G dönüşümü G de bir ikili işlem olsun. (G, ) ikilisi aşağıdaki şartları sağlıyorsa buna grup denir. G 1 ) a, b G için a b G dir. (Kapalılık Özelliği) G 2 ) a, b, c G için (a b) c = a (b c) dir. (Birleşme Özelliği) G 3 ) a G için e a = a e = a olacak şekilde e G vardır. (Birim Eleman) G 4 ) a, e G için a a = a a = e olacak şekilde a G vardır. (Ters Eleman) ikili işlemi a, b G için a b = b a şartını sağlıyorsa bu gruba değişmeli (abelyen, komütatif) grup denir [1]. (G, ) bir grup ve H, G nin boş olmayan bir alt kümesi olsun. G deki grup işlemine göre H kümesi bir grup teşkil ediyorsa H ye G nin alt grubu denir ve H G ile gösterilir [3]. Tanım 1.5 (Cosetler (Yan kümeler)) : G bir grup ve H, G nin bir alt grubu olsun. g G olmak üzere, H. g = {hg: h H} ve g. H = {gh: h H} kümelerine H nin sırasıyla sağ ve sol yan kümeleri denir. (toplam notasyonunda H + g = {h + g: h H} ve g + H = {g + h: h H} olur.) [3]. 2

12 Tanım 1.6 (Normal Alt grup) : G bir grup ve H G olsun. Eğer H ın G deki bütün sağ ve sol yan kümeleri eşitse, yani a G için ah = Ha oluyorsa o takdirde H alt grubuna G nin normal alt grubu denir ve H G ile gösterilir [1]. Tanım 1.7 (Bir grubun merkezi) : G bir grup olmak üzere G nin merkezi M(G) ile gösterilir ve M(G) = {a G: ax = xa, x G için} olarak tanımlanır. Diğer bir deyimle bir G grubunun merkezi, G nin her elemanı ile değişmeli olan G deki elemanlardan oluşan bir kümedir [1]. Tanım 1.8 (Bir grubun bir küme üzerine etkisi) : G bir grup ve A boştan farklı bir küme olsun. Bir : G A A, (g, a) (g, a) = g a fonksiyonu verilsin. Eğer i. a A için e a = a ise; ii. a A ve g, h G için (gh) a = g (h a) ise; o zaman fonksiyonuna G nin A üzerine bir etkisi ve A ya bir G kümesi denir [4]. Tanım 1.9 (Grup izomorfizmi ve homomorfizmi) : (G, ), (G, ) iki grup ve φ: G G birebir ve örten bir dönüşüm olsun. a, b G için, φ(a b) = φ(a) φ(b) oluyorsa bu φ dönüşümüne izomorfizm (eş yapı dönüşümü) denir. G = G olması halinde φ: G G izomorfizmine ise G nin otomorfizmi adı verilir. Şayet φ: G G, bir izomorfizm ise G ve G ye izomorf denir ve bu G G ile ifade edilir. 3

13 Homomorfizm kavramı izomorfizm kavramından daha zayıf olmakla beraber cebirde çok büyük bir öneme sahiptir. (G, ), (G, ) iki grup ve φ: G G bir dönüşüm olsun. a, b G için, φ(a b) = φ(a) φ(b) oluyorsa bu φ dönüşümüne grup homomorfizmi (veya kısaca homomorfizm) denir. φ homomorfizmi birebir ise φ ye monomorfizm, φ dönüşümü örten ise φ ye epimorfizm adı verilir. G = G olması halinde φ: G G homomorfizmine ise G nin endomorfizmi denir [3]. Tanım 1.10 (İç otomorfizm) : G bir grup ve a G olsun. x G için, φ (x) = axa ile tanımlı φ : G G nin bir otomorfizmasıdır. φ ya G nin bir iç otomorfizması denir [5]. G nin bütün otomorfizmlerinin kümesi Aut(G) ile gösterilir [1]. Tanım 1.11 (Halka) : H bir küme olmak üzere H üzerinde aşağıdaki şartları sağlayan toplama (+) ve çarpma (.) işlemleri tanımlı ise, H kümesine toplama ve çarpma işlemlerine göre bir halka denir ve ( H, +,. ) ile gösterilir. H 1 ) H kümesi (+) işlemine göre değişmeli grup olmalıdır. H 2 ) a, b, c H için a. (b. c) = (a. b). c olmalıdır. (Çarpma işleminin birleşme özelliği) H 3 ) a, b, c H için a. (b + c) = (a. b) + (a. c) olmalıdır. (Çarpma işleminin toplama işlemi üzerine soldan ve sağdan dağılma özelliği) Eğer a H için a. e = e. a = a olacak şekilde e H varsa yani H halkasının çarpma işlemine göre birim elemanı varsa H halkasına birimli bir halka denir [1]. 4

14 Tanım 1.12 (Cisim) : H değişmeli ve birimli bir halka olsun. a H ; a 0 için b H ; a. b = b. a = 1 ise,yani değişmeli H halkasının sıfırdan farklı her elemanının çarpma işlemine göre bir tersi varsa H ye bir cisim denir [1]. 5

15 BÖLÜM II KATEGORİ VE GRUPOİDLER 2.1 Kategori Kategori teorisinin matematiğin diğer birçok dallarında da kullanım alanı vardır. Kategori teorisi aynı tip nesneler ve bunlar arasındaki dönüşümlerle ilgilidir. Daha genel olarak, kümeler arasındaki fonksiyonların bileşkesinin birleşme özelliğine sahip olduğunu ve her bir küme için bir birim fonksiyonu bulunduğunu biliyoruz. Burada daha genel olarak kümeler yerine nesneler ve fonksiyonlar yerine morfizmler alındığında kategori kavramı elde edilmiş olur [2,6]. Genellikle bu kavramların açıklandığı temel kaynak Blyth in yapmış olduğu Categories [6] kitabı olduğundan burada o kaynak referans gösterilerek alıntılar yapılmıştır. Tanım : Bir C kategorisi nesnelerinin kümesi Ob(C), morfizimlerinin kümesi0 Mor(C), kaynak ve hedef dönüşümleri,, : Mor( C) Ob(C) nesne dönüşümü, : Ob( C) Mor(C) x ε(x) = I ve Mor( C) α β Mor(C) = {(a, b) Mor(C) Mor(C): α(b) = β(a)} üzerinde tanımlı. biçimindeki çarpma işlemi kısmi çarpma işlemi olarak adlandırılacaktır. Bu dönüşümler aşağıdaki şartları sağlarlar; K 1 ) ( a, b) Mor( C) α β Mor(C) için ( b. a) ( a) ve ( b. a) ( b) K 2 ) a, b, c Mor( C) ile ( c) ( b) ve ( b) ( a) için 6

16 c.( b. a) ( c. b). a K 3 ) x Ob( C) için ( I ) x ( I ) x K 4 ) a Mor( C) için a. I ( a) a ve I. ( a) a a dır [2,6]. x Tanım : Her hangi bir C kategorisinde nesnelerin ve morfizmlerin bir diyagramı için verilen bir kaynak nesnesinden bir hedef nesnesine tüm bileşke morfizmler eşit ise kategori değişimlidir denir. Bu geometrik olarak gösterilecek olursa a a b c α b β biçiminde ifade edilir. Bu diyagramının değişmeli olması için gerek ve yeter şart c = b a ve β α = b a olmasıdır. Değişmeli kategoriye aşağıdaki örnekler verilebilir [6,7]. Örnek : C bir kategori ve A, C kategorisinin sabit nesnesi olsun. Aşağıdaki gibi bir A kategorisi oluşturulabilir: C kategorisinin morfizmleri olarak A X nesneleri alınır. Yani, Ob(A ) = {f f: A X, X Ob(C)} dir. A X nesnesinden A Y nesnesine bir morfizm aşağıdaki diyagramdaki gibi verilirse f A X g h değişimli diyagramı elde edilir. Y 7

17 Benzer şekilde ; A kategorisi de aşağıdaki gibi elde edilebilir: Nesneler için C kategorisinin X A şeklindeki morfizmleri ile ve X A nesnesinden Y A nesnesine bir morfizm de aşağıdaki diyagramla ifade edilir ve X f A h g Y değişimli diyagramı elde edilir [6]. Bu kategorilere comma kategorileri de denir. Örnek : C bir kategori olsun. Bu durumda C kategorisinden aşağıdaki gibi bir başka kategori de elde edilir. Nesneleri C kategorisinin morfizmleri ve A B nesnesinden C D morfizm olan kategori f A B nesnesine bir α β C g D değişimli diyagramı ile tanımlıdır. Morfizmlerin bileşimi de aşağıda verilen şekilde tanımlanabilir: 8

18 f A B A B f α β α β C D C D g g Bu diyagramlarının birleşimli olması için gerek ve yeter şart A = B ve C = D olmasıdır. Bu durumda diyagramların bileşkeleri olan şekil A f f B α β C g g D ile verilir. Bu kategoriye C kategorisi üzerindeki ok kategori denir [6]. Tanım : Eğer bir kategorinin nesneleri bir küme şeklinde ise bu kategoriye küçük kategori denir [6]. Kategori tanımından hemen sonra alt kategorinin ne olması gerektiği konusunda alt kategori tanımı aşağıdaki biçimde verilebilir. Tanım : C ve D iki kategori olsun. i ) Ob C Ob D ii ) x, y Ob C için C ( x, y) D(x, y) iii) C nin morfizmalarının bileşke işlemi D nin ki ile aynı ise bu durumda 9

19 C, D,nin alt kategorisidir denir [9]. C, D,nin alt kategorisi ve x, y Ob C için C ( x, y) D(x, y) ise C ye D nin dolu alt kategorisi, ObC = Ob D ise C ye D nin geniş alt kategorisi denir [2,7]. Tanımını vermiş olduğumuz kategorilere aşağıdaki örnekler tanımların anlaşılması için verilebilir. Örnek : Her kategori kendisinin dolu bir alt kategorisidir [2]. Çözüm için her kategori kendisinin bir alt kategorisi ise bu kategorinin nesnelerinin kümesi ve morfizmlerinin kümesi her zaman için mevcuttur. Aynı zamanda birebir olduklarından alt kategori şartları sağlanır. Bu durumda her kategori kendisinin dolu alt kategorisidir. Örnek : Sonlu olan kümelerin kategorisi Set kategorisinin dolu bir alt kategorisidir [2]. Örnek : Abel grupların kategorisi, Grup kategorisinin dolu bir alt kategorisidir [2]. Örneklerle tanıttığımız Set kategorisi için aşağıdaki önemli özellikler verilebilir. Önerme : Kümelerin Set kategorisinde bir a: A B morfizmi için aşağıdaki durumlar birbirine denktir. 1. a bire-bir dir. (Yani a(x) = a(y) ise X = Y dir.) 2. a soldan sadeleşebilirdir. (Yani a b = a c b = c dir.) [6]. İspat : Gerçekten ; 1 2 ) Kabul edelim ki a birebir, b, c: C A ve a b = a c olsun. Bu durumda X C için, (a b)(x) = (a c)(x) a b(x) = a(c(x)) 10

20 olur ve a bire-bir olduğundan b(x) = c(x) dir. X C için ve b, c: C A tanımlandığından b = c bulunur. 2 1) Kabul edelim ki a soldan sadeleşebilir ve bire-birlik şartının hipotez kısmı olan a(x) = a(y) ve C = {α} olsun. b(α) = X ve c(α) = Y olacak şekilde b, c: C A dönüşümleri tanımlansın. Bu takdirde a(x) = a(y) eşitliğinde X ve Y yerine yazılırsa a b(α) = a c(α) a b = a c b = c olduğundan X = b(α) = c(α) = Y bulunur [6]. 11

21 2.1.1 Kategori örnekleri Şimdi tanımı verilen ve kategori tanımına bağlı olarak çeşitli özellikleri yukarıda sunulan kategori örneklerini inceleyelim. Kategori kavramının net anlaşılması açısından aşağıda verilen örnekler genellikle kategori üzerine yayımlanan kitaplarda ve makalelerde verilen temel örneklerdir. Örnek : Kategorinin nesneleri kümeler ve morfizmleri de kümeler arasındaki fonksiyonlar olmak üzere tüm kümelerin sınıfı bir kategori oluşturur. Bu kategoriye kümeler kategorisi denir ve Set ile gösterilir. Bu yapının bir kategori oluşturduğu şu şekilde gösterilebilir. A, B kümeleri için C (A,B) sınıfı A dan B ye tüm fonksiyonların sınıfıdır. Burada kısmi çarpma işlemi ise fonksiyonların bileşkesi olarak tanımlanır. Her bir A kümesi için birim morfizm I A : A A birim fonksiyondur. O halde tüm kümelerin sınıfı bir kategori oluşturur [2]. Örnek : Topolojik uzayların sınıfı bir kategori oluşturur. Bu kategorinin nesneleri topolojik uzaylar, morfizmleri topolojik uzaylar arasındaki sürekli fonksiyonlar ve kısmi çarpma işlemi ise fonksiyonların bileşkesidir. Sürekli fonksiyonların bileşkeleri de sürekli olduğundan böyle bir kısmi işlem tanımlıdır. Bu kategori kısaca Top ile gösterilir [2]. Örnek : Nesneleri gruplar, morfizmleri grup homomorfizmleri ve kısmi işlem ise grup homomorfizmlerinin bileşkesi olarak alındığında bir kategori elde edilir. Bu kategori Grup olarak adlandırılır. Benzer olarak halkalar ve halka homomorfizmleri de bir kategori oluşturur. Bu kategori de Ring olarak adlandırılır [2]. Örnek : Topolojik grupların kategorisini oluşturmak için nesneler topolojik gruplar ve morfizmler ise sürekli grup homomorfizmleri olarak alınır. Bu şekilde elde edilen topolojik grupların kategorisi TopGrup olarak adlandırılır [2]. 12

22 2.2 Epik ve Monik Yukarıda tanımları, özellikleri ve örnekleri verilen kategori tanımının sıkça kullanılan ve verilmesi kaçınılmaz olan bazı özellikleri aşağıda verilmektedir. Bu konu hakkında daha detaylı bilgiler [6] ve [8] de bulunabilir. Tanım (Monik) : C bir kategori olsun. Eğer C kategorisinde bir a : A B morfizmi soldan kısaltılabilir ise a ya monik denir. Set kategorisinde bir morfizmin monik olması için gerek ve yeter şart morfizmin birebir olmasıdır [6,8]. Yukarıda ispatlanan Önerme in ( 1 2 ) ispatından bir kategoride her bir morfizmin monik olduğu gösterilmiştir. Bu verilen önermenin tersinin doğru olmadığına aşağıdaki örnek verilebilir. Örnek : g G ve her pozitif n-tamsayısı için g ng olacak şekilde g G varsa G abel grubuna bölünebilirdir denir. Daha sade bir şekilde ifade etmek gerekirse nesneler olarak bölünebilir abel grupları ve morfizmler olarak da grup morfizmleri alınırsa BölAb kategorisi oluşturulabilir. Dolayısıyla Q ve Q Z nin ikisi de BölAb kategorisinde nesnelerdir. Bu durum matematiksel olarak ifade edilirse p p n( ) q n. q biçiminde gösterilir. Yine p q + Z = n + ( p nq + Z) eşitliğinden de görülebilir. Şimdi; φ: Q Q Z q φ(q) = q + Z 13

23 ile tanımlanan doğal morfizmini göz önüne alalım. Bu morfizm bire-bir değildir, fakat moniktir. Gerçekten nin bire-bir olmadığı açıktır. Monik olduğunu göstermek için kabul edelim ki; f, g: A Q f g olmak üzere BölAb kategorisinde morfizmler olsun. Bu takdirde f ( a) g( a) r 0 ve s 1 s olacak şekilde a A vardır. A bölünebilir olduğundan a = rb olacak şekilde bir b A bulunabilir. Öyleyse; r f ( b) g( b) r. f ( b) r. g( b) f ( rb) g( rb) f ( a) g( a) r s olur ve böylece 1 f ( b) g( b) s elde edilir. Bu da ( f ( b)) ( g( b)) olduğunu verir. Böylece; f g olur. Bu da nin soldan kısaltılabilir olduğunu verir. Dolayısıyla moniktir [6]. 14

24 Tanım (Epik) : C bir kategori olmak üzere C kategorisinde bir a : A B morfizmi sağdan kısaltılabilirse, yani; b a c a b c ise a ya epik morfizmler denir. Epik morfizmlerin özelliklerini yansıtan önerme ve örnekler aşağıdaki gibi verilebilir [6,8]. Önerme : Set kategorisindeki morfizmlerin epik olması için gerek ve yeter şart örten dönüşümler olmasıdır [6]. İspat : Bunu göstermek için kabul edelim ki a: A B sağdan kısaltılabilir olsun. Burada ; b, c : B 0,1 olmak üzere X, X Im a b( X ) 0, X Im a, X, X Im a c( X ) 1, X Im a verilirse y A için b(a(y))=a(y)=c(a(y)) dir. Buradan; b a c a elde edilir. Hipotezden b=c dir. Eğer ImA B ise bu durumda X B ve X ImA olacak şekilde mevcuttur. 15

25 Böylelikle bir X elemanı için 0=b(X)=c(X)=1 elde edilir ki bu bir çelişkidir. O halde Ima=B dir ve a örtendir. Tersine kabul edelim ki a : A B örten olsun ve b a = c a olacak şekilde b, c : B C morfizmleri verilsin. Y B ise bazı X A lar için a örten olduğundan Y = a(x) biçiminde ifade edilir. Buradan b( Y ) b( a( X )) c( a( X )) c( Y ) bulunur. Sonuç olarak b=c elde edilir ki bu da a nın sağdan kısaltılabilr olduğunu gösterir. O halde Set kategorisinde epik morfizmler örtendir [6]. Örnek : Ring kategorisindeki i: Z Q dönüşümü ele alınsın. Bu morfizm örten değildir, ancak epiktir. 16

26 Gerçekten de i dönüşümünün örten olmadığı açıktır. Şöyle ki z Z için i(z) = q olacak şekilde q Q yoktur. Bu yüzden örten değildir. Şimdi ise i' nin epik olduğunu gösterelim. Kabul edelim ki b, c: Q A morfizmleri Ring kategorisinde b i = c i eşitliğini sağlayan morfizmler olsunlar. Bu takdirde her n-tamsayısı için b(n) = c(n) elde edilir. Q için b m n = b(m. n. 1) = b(m). b(n ). b(1) = c(m). b(n ). c(1) = c(m). b(n ). c(n). c(n ) = c(m). b(n ). b(n). c(n ) = c(m). b(1). c(n ) = c(m). c(1). c(n ) = c( ) olur. Buradan b = c elde edilir. Böylece i dönüşümü sağdan kısaltılabilirdir ve dolayısıyla epiktir [6]. Bu tanımlama ve örnekler ışığı altında epik ve monik morfizmler için aşağıdaki sonuçlar çıkarılabilir [6]. 17

27 SONUÇ: 1. a ve b monik olmak üzere a b de moniktir. Gerçekten de ; a b c a b d b c b d c d 2. a ve b epik olmak üzere a b de epiktir. Gerçekten de ; c a b d a b c a d a c d 3. a b monik olmak üzere b moniktir. Gerçekten de ; b c b d a b c a b d c d 4. a b epik olmak üzere a epiktir. Gerçekten de ; c a d a c a b d a b c d [6] 2.3 Özel Nesneler ve Morfizmler Tanım 2.3.1: Bir C kategorisinde f : A B morfizmi verilsin. Eğer bu f morfizmi soldan kısaltma özelliğine sahipse yani f g = f h olacak şekildeki g ve h morfizmleri için g = h olacak şekilde bulunabilirse f morfizmine bir monomorfizm denir [2]. Tanım 2.3.2: Bir C kategorisinde f : A B morfizmi verilsin. Eğer bu f morfizmi sağdan kısaltma özelliğine sahipse yani g f = h f olacak şekildeki g ve h morfizmleri için g = h bulunabilirse f morfizmine bir epimorfizm denir [2]. 18

28 Tanım 2.3.3: C bir kategori ve f : A B de bu kategoride bir morfizm olsun. Eğer g f = 1 olacak şekilde bir g : B A morfizmi varsa f ye bir kesit denir. Eğer f g = 1 olacak şekilde bir g : B A morfizmi varsa f ye bir dual kesit denir [2]. Tanım 2.3.4: Monomorfizm ve epimorfizm olan bir morfizme bimorfizm, kesit ve dual kesit olan bir morfizme ise izomorfizm denir. Eğer f : A B dönüşümü bir izomorfizm ise A ve B nesnelerine izomorf denir [2]. Tanım 2.3.5: Bir C kategorisinde A Ob( C) nesnesi verilsin. Eğer her bir X Ob( C) nesnesi için Mor (A, X) bir tek morfizme sahipse A Ob( C) nesnesine bir kaynak dönüşümü denir. Benzer olarak her bir X Ob( C) nesnesi için Mor (X, A) bir tek morfizme sahipse A Ob( C) nesnesine bir hedef dönüşümü denir [2]. 2.4 Funktorlar Her kategoride, nesneler arasındaki dönüşümlere karşılık gelen morfizmlerin olduğu bilinmektedir. Örneğin kümeler arasında fonksiyonlar, topolojik uzaylar arasında sürekli fonksiyonlar, gruplar arasında grup homomorfizmleri vardır. Benzer olarak kategoriler arasında da dönüşümlerin olması kaçınılmazdır. Bu dönüşümlere literatürde funktor denir ve çeşitli özellikleri mevcuttur. Bu özellikler ve tanımlamalar aşağıdaki gibi verilebilir. Tanım 2.4.1: C ve D iki kategori olmak üzere C nin her bir A nesnesini D nin bir F(A) nesnesine, C nin her bir f : A B morfizmini ise D deki bir F( f ) : F( A) F( B) morfizmine dönüştüren ve aşağıdaki şartları sağlayan bir F dönüşümüne C den D ye bir funktor denir ve F : C D biçiminde gösterilir. i) C kategorisinde g f bileşkesi tanımlı olacak şekildeki f ve g morfizmleri için F( g f ) F( g) F( f ) dir. ii) A Ob( C) için F(1 A )=1 F(A) dır [2,6]. 19

29 Tanım : C, D kategorisinin alt kategorisi, X C için ix = X ve C kategorisinin her morfizmi için de ia = a biçiminde ise i: C D bir funktordur. Bu funktora dahil etme funktoru denir [6]. Tanım : F: Grp Grp funktoruna türemiş grup funktoru denir. F: Grp Abel funktoruna ise abel funktoru adı verilir [6]. Tanım : F: A A A şeklinde tanımlı funktora bifunktor, F: A A A A şeklinde tanımlı funktora trifunktor,ve F: A A A A A n 4 şeklinde tanımlı funktora ise multifunktor denir [6]. Tanım : F: A B funktoru için G F = 1 ve F G = 1 olacak şekilde G: B A funktoru bulunabiliyor ise F funktoruna izomorfizm denir [6]. Tanım : Eğer F: A B izomorfizm ise A ve B kategorilerine izomorfik kategoriler denir [6]. Özelliklerini vermiş olduğumuz funktor tanımını daha açıklayıcı yapmak için aşağıdaki örnekler verilebilir. Bu örnekler funktor kavramının başka özelliklerini veren örnekler olacaktır. Örnek : C ve D kategorileri ve bir B Ob( D) nesnesi verilsin. A Ob( C) için F(A)=B ve her bir f morfizmi için F(f)=1 B alınıp F : C D funktoru elde edilir. Bu funktora sabit funktor adı verilir [2,6]. 20

30 Örnek : C bir kategori olsun. A Ob( C) nesnesini A ya ve her bir f : A B morfizmini ise kendisine dönüştüren F : C C funktoru vardır. Bu funktora birim funktor adı verilir ve IC : C C şeklinde gösterilir [2,6]. 2.5 Grupoidler Tanım 2.5.1: G bir kategori olmak üzere nesnelerin kümesi Ob(G) ve morfizimlerinin kümesi Mor(G) den, kaynak ve hedef dönüşümleri ;, : Mor(G) Ob(G) olmak üzere nesne dönüşümü ; : Ob(G) Mor(G) x ( x) Ix ters dönüşüm ; i : Mor(G) Mor(G) ve a i(a) = a Mor( G) α β Mor(G) = {(a, b) Mor(G) Mor(G): α(b) = β(a)} üzerinde tanımlı bu dönüşümler aşağıdaki aksiyomları sağlaması durumunda bir grupoid olarak adlandırılır. G 1 ) ( a, b) Mor( G) α β Mor(G) için ( b a) ( a) ve ( b a) ( b) G 2 ) a, b, c Mor( G) öyle ki, ( c) ( b) ve ( b) ( a) için, G 3 ) x Ob( G) için ( I ) x ( I ), x c ( b a) ( c b) a x 21

31 G 4 ) a Mor( G) için a I ( ) a ve I ( ) a a, a a G 5 ) Her bir a Mor( G) 1 1 bir çift taraflı a tersine sahiptir öyle ki ( a) ( a ), ( a) ( a ) ve a a I ile a a I sağlanır. [2,6,9] ( a) ( a) Tanım 2.5.2: G bir grupoid ve H G olsun. Aşağıdaki şartları sağlayan H ye G nin bir altgrupoid i denir. N 1 ) ve sırasıyla G grupoidinin kaynak ve hedef dönüşümleri olmak üzere ( H ) Ob( H ) ve ( H ) Ob( H) N 2 ) x Ob( H) için 1 x H N 3 ) H kısmi çarpım altında kapalıdır. [6,9] Tanım 2.5.3: H, G nin bir altgrupoidi olsun. Eğer Ob(H)=Ob(G) ise H grupoidine G grupoidinin geniş (wide) altgrupoidi denir. Eğer X, Y Ob( H) için, Mor ( X, Y) Mor ( X, Y) H G ise H grupoidine G grupoidinin tam(full) altgrupoidi denir. Eğer H geniş altgrupoid ve X, Y Ob( H), Mor ( X, X ) ve g Mor ( X, Y) için, H G 1 g g Mor Y Y H (, ) ise H grupoidine G grupoidinin normal altgrupoidi denir [6,9]. 22

32 Tanım 2.5.4: G ve H iki grupoid olsun. G grupoidinin her bir X nesnesini H grupoidinin bir f(x) nesnesine ve a Mor ( X, Y) elemanını f ( a) Mor ( f ( X ), f ( Y)) elemanına dönüştüren bir H G f : G H morfizmine G grupoidinden H grupoidine bir grupoid morfizmi denir. Eğer I X MorG ( X ), X MorG de özdeş morfizm ise f ( I X ) I f ( X ) ' de f ( X ) H da özdeş morfizm olarak adlandırılır [6] Grupoidlerin özellikleri Bu bölümde groupoidlerin bazı özellikleri incelenecektir. Toplamsal notasyon kullanılacak olursa; -a : G groupoidinin a morfizmasının tersini göstersin. Böylece a b = a + ( b) olarak yazabilir ve ayrıca a b c hem (a b) c olarak hem de a (c + b) olarak ifade edilebilir [7,9]. Tanım : Sadece tek nesneden oluşan grupoidler gruptur. G(x) e G nin nesne grubu adı verilir [7,9]. Tanım : G bir grupoid olsun. X, Y Ob(G) için G(x, y) bağlantılıdır denir [7,9]. ise G Teorem : G bir grupoid x, y, x, y ObG ve G bağlantılı grupoid olsun. Bu durumda φ: G(x, y) G(x, y ) eşlemesi vardır. Eğer x = y ve x = y seçilirse φ bir grup izomorfizmi olacak şekilde bulunabilir. 23

33 İspat : G bağlantılı olduğundan G(x, x ) ve G(y, y ) olduğundan a: x x, b: y y seçebiliriz. x φc y a b x c y φ: G(x, y) G(x, y ), φ(c) = b + c a ψ: G(x, y ) G(x, y), ψ(d) = b + d + a olarak tanımlayalım. Bu durumda (φψ)(c) = φ(b + c a) = b + b + c a + a = c φψ = 1 G(, ) ψφ = 1 G(, ) olur. Böylece φ eşleme olur. Eğer x=y ve x = y ise a=b seçebiliriz. Böylece φ(c) = a + c a olur. x ObG ; c, c G(x, x) için, φc + φc = a + c a + a + c a = a + c + c a = φ(c + c ) Böylece φ grup homomorfizması olur ve φ birebir eşleme olduğundan φ grup izomorfizmasıdır. Böylece bağlantılı grupoidlerin nesne grupları izomorftur ve bu izomorfizm; 24

34 a : G(x) G(x ) c a + c a olarak yazılır. Eğer x = x ise a, G(x) in iç otomorfizması olur [7,9]. Teorem : x ve x, G nin aynı bileşenine ait nesneleri olsun. Bu durumda a, b x x için a = b : G(x) G(x ) olması için gerek ve yeter şart G(x) in abelyen olmasıdır. İspat : ) (( b + a) )(c) = ( b + a) + c ( b + a) = b + a + c a + b = ( b) (a (c))( b + a) = ( b) a = b a İddia : ( b) = b b ( b) = (b b) = 0 ( b) b = ( b + b) = 0 ( b) = b olur. c: x x ise bu durumda (b ) (b + c) = (b ) (b c ) = ((b ) b )c = c olduğundan G(x) in her iç otomorfizması b a formundadır [7,9]. İddia : Bir grubun her iç otomorfizmasının aşikar izomorfizma olması için gerek ve yeter koşul grubun abelyen olmasıdır. İspat : G bir grup olsun. g G için φ: G G φ(x) = gxg olsun. ) φ iç otomorfizması aşikar olsun. Bu durumda x G için gxg = x olur. gxg = x gx = xg olup, x, g G için sağlandığından, G abelyendir. ) Açıktır. 25

35 a, b x x için b a = 1 G (x) olduğundan G(x) abelyendir. ) G(x) abelyen olsun. Bu durumda bir önceki iddiadan G(x) in iç otomorfizmaları aşikardır. G(x) in iç otomorfizmaları (b a ) formunda olduğundan, b a = 1 G (x) olur. Böylece a = b olur [7,9] Grupoid örnekleri Örnek : Her grup grupoid yapılabilir [9]. Kabul edelim ki G bir grup olsun. C nin tek nesnesi, C(, ) G ve işlem grup işlemidir. G bir grup olduğundan birleşme ve birim eleman özelliğini sağlar. Dolayısıyla C bir kategoridir. C nin her morfizması izomorfizma olduğundan (yani G nin elemanlarının tersi olduğundan) C bir grupoiddir. Örnek : Bir X kümesi kendi üzerinde bir grupoid olarak düşünülebilir. Burada I X ve her elemanı birim dönüşümdür. Bütün elemanları birim olan bu tür grupoidlere boş (null) grupoid denir. x X için sadece bir 1 X dönüşümü vardır. Bu dönüşümlerin bileşkesi de 1X 1 X 1X olacağından başka bir işlemi de yoktur [6]. Örnek : X bir küme ve K bir grup olsun. X K X yapısı X kümesi üzerinde aşağıdaki gibi bir grupoid oluşturur: Kaynak ve hedef dönüşümleri 26

36 ( x, g, y) x ( x, g, y) y Ters dönüşüm i x g y x g y y g x 1 1 (,, ) (,, ) (,, ) Nesne dönüşümü ( x, g, y) ( x,1, y) ve kısmi çarpım işlemi ( z, h, y)( y, g, x) ( z, hg, x) şeklindedir. Dolayısıyla ( X K X, X,,, i,, m) bir grupoid olur. Bu grupoide aşikâr grupoid denir [6]. Örnek : X bir küme olsun. O halde X nesne kümesi ve X X morfizm kümesi olacak şekilde bir grupoid vardır. Burada (y, x) ikilisi x y morfizmini göstermektedir. Kısmi çarpım işlemi ( z, y)( y, x) ( z, x) olarak verilir. Çok basit ve sıradan görünmesine karşın bu grupoidin uygulamada kilit bir rolü vardır. Bunun bir nedeni, eğer G, X X in bir altgrupoidi ve X üzerinde tam ise o zaman G, X üzerinde bir denklik bağıntısıdır. Bu da x X,( x, x) X X için ( x, y) G ise ( y, x) G ve ( z, y),( y, x) G ise ( z, x) G demektir [6]. 27

37 Örnek : Topolojik uzaylar ve bu uzaylar arasındaki homeomorfizmler kategorisi bir grupoid oluşturur. Gerçekten, morfizmlerin kümesi topolojik uzaylar arası homeomorfizmler, yani; Mor ( G ) f f : X Y homeomorfizmler, X, Y topolojik uzaylar ve nesnelerin kümesi Ob ( G ) X X bir topolojik uzay olmak üzere, f Mor( G ), f : X Y için kaynak ve hedef dönüşümleri ( f ) X ve ( f ) Y, ters dönüşüm i : Mor( G) Mor(G) f 1 f, nesne dönüşümü : X Mor( G) X ( X ) I X ve kısmi çarpım işlemi Mor( G) α β Mor(G) = {(f, g) Mor(G) Mor(G): β(f) = α(g)} olmak üzere m : Mor( G) Mor(G) Mor(G) ( f, g) g f 28

38 ile tanımlıdır. Böylece ( Mor( G), Ob(G ),,, i,, m) bir grupoid oluşturur [6]. Örnek : X bir küme olmak üzere R X X denklik bağıntısı X üzerinde bir grupoiddir. Burada morfizmlerin kümesi Mor( R) R ( x, y) x, y X Ob(R)=X olmak üzere hedef ve kaynak dönüşümleri sırasıyla ve nesneler kümesi : R X ( x, y) ( x, y) x : R X ( x, y) ( x, y) y, ters dönüşüm i : R R 1 ( x, y) ( x, y) ( y, x), nesne dönüşümü e : X x R I x, ve kısmi çarpım işlemi m : R R R ( x, y),( y, z) ( x, z) şeklindedir. Böylece (Mor(R), Ob(R), α, β, i, e, m) bir grupoid oluşturur [6]. 29

39 2.6 Homotopi Tanım : F(x, 0) = f (x), F(x, 1) = f (x) x X şartları ile birlikte F : X I Y sürekli dönüşümüne homotopi denir. Burada X, Y uzaylar olmak üzere f, f X Y sürekli dönüşümlerdir ve f, f e homotopiktir denir [10-12]. İki matematiksel nesnenin homotopik olması, birinin diğeri üzerine sürekli olarak deforme edilebilmesi ile aynı anlamdadır. Örneğin gerçel sayı doğrusu, tek bir noktaya homotopiktir. Ancak çember, tek bir nokta uzayına homotopik değildir [10-12]. Tanım : Nesneleri X topolojik uzayları, Hom kümeleri Hom(X,Y) = [X,Y] ve birleşimleri [g] [ f ] = [g f ] biçimindeki bölüm kategorisi homotopi kategorisi olarak adlandırılır ve htop ile ifade edilir [10-12]. Örnek : n 1 icin X = Y = R olsun. x R için f(x) = x ve g(x) = 0 fonksiyonları için H(x, t) = (1 t)x ile tanımlı H R I R tanımlı fonksiyonu f ve g fonksiyonları arasında homotopi fonksiyonudur ve f g dir [10-12]. Tanım : Nesneleri topolojik uzaylar, morfizmleri homotopi sınıfları ve kısmi çarpım işlemide homotopi sınıfları arasında tanımlı * işleminden oluşan kategoriye homotopiler kategorisi denir [10-12]. Tanım : f: X Y fonksiyonu sabit bir fonksiyona homotopik ise f ye null homotopik fonksiyon denir [10-12]. Tanım : (Relatif homotopi) A X, f X Y ve g X Y sürekli fonksiyonlar olsunlar. Eğer a A için f ve g arasında t I dan bağımsız F (a, t) homotopisi mevcutsa f ve g fonksiyonlarına A ya göre homotopiktirler denir. Diğer bir deyişle a A ve t I için F (a, t) = f (a) = g(a) olacak şekildeki F homotopisine A ya göre homotopi denir. Bu homotopi f g(rela) veya F: f g(rela) biçiminde gösterilir. 30

40 F: f g(rela) ise x X için F (x, 0) = f (x) ve F (x, 1) = g(x) olup x A, t I için F(x, t) = f(x ) = g(x ) elde edilir. Eğer A = ise A ya göre homotopiye null homotopi denir [10-12]. Homotopi denkliği İki sürekli fonksiyonun homotopik iken denk oluğunu düşünecek isek, homeomorfizm tanımını değiştirmemiz gerekir = işareti yerine homotopiyi koymalıyız. Bu bizi aşağıdaki homotopi denkliği kavramına götürür: Tanım : X ve Y iki topolojik uzay olsun. Eğer g f I : X X ve f g I : Y Y olacak şekilde f X Y ve g Y X sürekli fonksiyonları mevcutsa, X ve Y uzaylarına aynı homotopi tipindendir ya da homotopik olarak denktir denir. f ile g fonksiyonlarına ise homotopi denklikleri denir. Yazarken homotopi denkliği kavramından ziyade iki uzayın homotopik olması kavramı daha yaygındır [10-12]. Örnek : S tek bir nokta içeren bir uzay ise S ve R homotopi denktir. Bunu görmek için f: R S sabit bir fonksiyon (f i nasıl tanımladığımıza dair herhangi bir seçim yok) ve g: S R fonksiyonu, S deki tek noktayı R de 0 a götüren bir fonksiyon olsun. g f: R R, 0 a göre sabit fonksiyon iken, f g: S S birim fonksiyondur. R R tüm fonksiyonlar homotopik olduğundan g f birime homotopiktir Homotopi örnekleri Örnek : (x, y) S için f: S R (x, y) (x, y) doğal içine (inclusion) fonksiyon ve 31

41 g: S R (x, y) (0,0) sabit fonksiyon olmak üzere F: S I R (I=[0,1]) fonksiyonu F (x, y), t = (1 t)f(x, y) şeklinde tanımlandığında sürekli olur. Ayrıca F (x, y), 0 = (1 0)f(x, y) = f(x, y) ve F (x, y), 1 = (1 1)f(x, y) = (0,0) = g(x, y) olup f ve g homotopiktir [10-12]. Örnek : x içi n f: [0,1] [0,1] birim dönüşüm ve g: [0,1] [0,1] sabit dönüşümü g(x)=0 olacak şekilde verilsin. Böylece F: [0,1] I [0,1] fonksiyonu F(x, t) = (1 t)x şeklinde tanımlandığında, f ile g arasında bir homotopi belirtir [10-12]. Örnek : f, g: R R herhangi iki sürekli fonksiyon olsun. f: R [0,1] R 32

42 fonksiyonu F(x, t) = (1 t)f(x) + tg(x) şeklinde tanımlansın. F, sürekli fonksiyonların bileşkesi olarak yazıldığından süreklidir. Ayrıca F(x, 0) = (1 0)f(x) + 0 = f(x) ve F(x, 1) = 0 + 1g(x) = g(x) olup F, f ve g arasında bir homotopidir [10-12]. Teorem : Homotopi bağıntısı " " bir denklik bağıntısıdır. İspat : " " bağıntısının bir denklik bağıntısı olması için yansıma, simetri ve geçişme özelliğine sahip olduğunu göstermeliyiz. i) " " bağıntısının yansıyan olduğunu göstermek için F(x, 0) = f(x) ve F(x, 1) = f(x) olacak şekilde bir F: X I Y sürekli fonksiyonunun tanımlanması gerekir. Burada F(x, t) = f(x) olacak şekilde tanımlanırsa f f olduğu görülür. ii) bağıntısının simetrik olduğunu göstermek için f g iken g f olduğunu göstermeliyiz. f g olsun. Bu durumda F: X I Y (x, t) F(x, t) sürekli fonksiyonu F(x, 0) = f(x) ve F(x, 1) = g(x) olacak şekilde mevcuttur. Buradan G X I Y (x, t) F(x, 1 t) fonksiyonu da sürekli olup G(x, 1) = F(x, 0) = f(x) ve G(x, 0) = F(x, 1) = g(x) elde edilir. O halde g f dir. iii) f g ve g h olsun. O halde; F: X I Y (x, t) F(x, t) 33

43 sürekli fonksiyonu F(x, 0) = f(x) ve F(x, 1) = g(x) olacak şekilde ve G: X I Y (x, t) G(x, t) sürekli fonksiyonu G(x, 0) = g(x) ve G(x, 1) = h(x) olacak şekilde mevcuttur. F ve G yardımı ile H: X I Y F(x, 2t), 0 t 1/2 (x, t) H(x, t) = G(x, 2t 1), 1 2 t 1 sürekli fonksiyonunu tanımlayabiliriz. Buradan H(x, 0) = F(x, 0) = f(x) ve H(x, 1) = G(x, 1) = h(x) elde edilir. O halde f h dır [10-12]. 34

44 BÖLÜM III ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER Çaprazlanmış modüller J. H. C. Whithead [13] tarafından tanımlanmıştır. Çaprazlanmış modüller grup teoride, cebirsel kategoride ve homotopi teoride önemli bir yer tutmuştur. Whitehead in bu çalışmasından sonra konu hakkında çok detaylı çalışmalar yapılmış olup bu çalışmalardan bazıları, Yarı-Tamlanmış Çaprazlanmış Modüller [14], Actor Çaprazlanmış Modüller [15-17], Pullback Çaprazlanmış Modüller [6], Induced Çaprazlanmış Modüller [18] olarak sıralanabilir. Daha sonra çaprazlanmış modüller kategorisinin denk kategorileri çalışılmaya başlanmış olup bu denk kategorilerden en önemlisi Cat1-gruplar kategorisidir. Yapılan bu çalışmaların bilgisayar uygulamaları ve denk kategorilerin bilgisayar yardımıyla gösterilmesi de ilk olarak Alp [19] tarafından verilmiştir. Çaprazlanmış modüller için otomorfizm yapısına Brown [20,21] ve Gilbert [15] tarafından farklı bir bakış açısı getirilmiştir. Norrie [17] ise gruplar üzerinde çaprazlanmış modülleri ayrıntılı bir biçimde incelemiştir. Gruplar üzerinde çaprazlanmış modül tanımını ifade ederek, grup teorisinden bildiğimiz normal alt grup, iç otomorfizmler grubu, grup genişlemesi, tensör çarpım gibi kavramlar üzerinde çaprazlanmış modül örneklerini çalışmamıza temel teşkil etmesi açısından burada inceleyeceğiz. D ve G iki grup olsun. G, D üzerinde bir etki ise d üzerindeki g nin sağ etkisi d, sol etkisi ise denir ve d şeklinde tanımlanır. Eğer G D ise bu durumda G kendi kendisini etkiler g = g g g, g, g G şeklinde gösterilir. 35

45 Tanım 3.1 : : D G grup homomorfizmi ve G D D (g, d) g G nin D üzerine etkisi ile birlikte, d, d D ve g G için ÇM1) (g ) = g (d)g ÇM2) d = dd d şartları sağlanıyor ise D ye bir çaprazlanmış modül denir ve (D, G, ) ile gösterilir [22,23]. 3.1 Çaprazlanmış Modül Örnekleri Örnek : G, D grubunun normal alt grubu olmak üzere : G D n n içine (inclusion) homomorfizmi ve D G G (d, g) d = dgd şeklindeki D nin G üzerine etkisi ile birlikte bir çaprazlanmış modül yapısı oluşturur. Gerçekten; ÇM1) d = (dgd ) = (d) (g) (d ) = d (g)d 36

46 ÇM2) = g = gg g şeklinde çaprazlanmış modül aksiyomlarının sağlandığı görülür [22,23]. Örnek 3.1.2: M, bir ZG modül olmak üzere = 1: M G m 1 aşikar (trivial) homomorfizmi ve G M M (g, m) g = gm etki fonksiyonu ile birlikte bir çaprazlanmış modül yapısı oluşturur. Çünkü ÇM1) (g ) = (gm) = 1 = g1g = g (m)g ÇM2) = 1 = 1m = m mm = mm m (M abelyen grup) şeklinde çaprazlanmış modül aksiyomları sağlanır [22,23]. Örnek : K bir grup ve G = {f : f : K K ; f (k ) = kk k } 37

47 kümesi K nın iç otomorfizmlerinin grubu olmak üzere, : K G k f homomorfizmi G K K (f, k ) (f ) = kk k etki fonksiyonu ile birlikte bir çaprazlanmış modül yapısı oluşturur. Gerçekten; ÇM1) ((f ) ) = (kk k ) = (k) (k ) (k ) = f (k ) (k) = f (k )f ÇM2) k = (f ) = kk k şartlarının sağlandığı açıktır [22,23]. Örnek : D ve G iki abelyen grup olsun. D deki G grup etkisi trivial sıfır 0 olmak üzere : D G bir çaprazlanmış modül oluşturur [22,23]. Örnek : X = ( : C G ) ve X = ( : C G ) iki çaprazlanmış modül olsun. Bu durumda X X nin kartezyen çarpımı, C, C, G ve G de trivial etkiye sahipse : C C G G bir çaprazlanmış modül oluşturur. (Çaprazlanmış modüllerin direk çarpımından) [22,23]. Şimdi, herhangi iki çaprazlanmış modül arasındaki morfizm kavramını açıklayalım. 38

48 Tanım 3.2 (Çaprazlanmış Modül Morfizmi) : X = ( : S R) ve çaprazlanmış modül morfizmi X = ( : S R ) iki çaprazlanmış modül olsun. Bu durumda σ, ρ = X X şeklinde bir homomorfizm çiftidir. Burada δ: S S ρ: R R dir. Ve aşağıdaki özellikleri sağlar. S σ S 1) σ(s) = ρ (s), s S R ρ R 2) σ(s ) = σ(s) ( ) X bir çaprazlanmış modül olmak üzere X den X e tüm morfizmlerin kümesine X in endomorfizmlerinin kümesi adı verilir ve End(X) ile gösterilir. Eğer δ ve ρ ile birlikte grup homomorfizmi ise bu durumda δ, ρ çiftine bir izomorfizm denir [22,23]. 3.2 Çaprazlanmış Modüllerin Özellikleri D G herhangi bir çaprazlanmış modül olmak üzere, çaprazlanmış modül kavramının temel bir sonucu olarak aşağıdaki önermeleri verebiliriz. Önerme : : D G d d = g grupların bir çaprazlanmış modülü olsun. 39

49 i) nin çekirdeği, D nin merkezinin bir alt grubudur. ii) D, G nin normal alt grubudur. İspat : i) G nin D üzerine etki fonksiyonu G D D (g, d) g = gd ve Çek = {a D (a) = 1 } Z(D) = {x D y D için, xy = yx} olmak üzere, a Çek, y D için ay = aya a = (a) a ((D, G, ), çaprazlanmış modül) = 1 a (a Çek ) = 1ya = ya olduğundan Çek Z(D) sağlanır. Ayrıca, a, a Çek için (a a ) = (a ) (a ) = (a ) (a ) = 1 olduğunda a a Çek dir. Dolayısıyla Çek < Z(d) elde edilir. ii) (D, G, ) çaprazlanmış modül olduğundan g (d)g = (g ) 40

50 eşitliği geçerlidir ve G nin D üzerine etkisinden dolayı g D dir. Dolayısıyla, g (d)g = (g ) (D) elde edilir [22,23]. Önerme : :D G bir çaprazlanmış modül olsun. D nin komütatörü bir G/ Dmodül yapısına sahiptir. İspat : İlk olarak komütatörünün tanımını hatırlatalım. [D, D] = {dd d (d ) d, d D} kümesi D nin bir normal alt gurubudur. Dolayısıyla D = D/ [D, D] bölüm grubu oluşturulur. Aynı zamanda, abelyan olan bu bölüm grubuna D nin abelyanasyonu denir. İspatı yapabilmek için, önerme deki gibi, D nin D üzerine birim etki yaptığını göstermek yeterlidir. n (D) ve d = n olmak üzere, herhangi d D için, çaprazlanmış modül olduğundan n = = dd d eşitliği geçerlidir. Dolayısıyla n ( ) [D, D] olur veya bu ifadeye denk olarak n ( [, ]) = d [D, D] 41

51 dir. Böylece D, D üzerine birim etki eder [22,23]. 3.3 Actor Çaprazlanmış Modüller Bu bölümde çaprazlanmış modül çeşitlerine kısa bir şekilde bakılacaktır. Bunun nedeni her biri çalışmalarda kullanılan bu kavramların matematiksel temelini burada sunmaktır. Seçilen çaprazlanmış modüller bilinen çaprazlanmış kare kavramını en temel şekilde oluşturduğundan bu bölümde seçilerek konulmuştur. S η W(X) α R α Aut(X) Geometriksel olarak diyagramını verdiğimiz bu çaprazlanmış kareyi oluşturan çaprazlanmış modülleri aşağıdaki gibi adlandırabiliriz. 1) Norrie çaprazlanmış modül (α = R Aut(X)) 2) Lue çaprazlanmış modül (α = η: S Aut(x)) 3) Whitehead çaprazlanmış modül (η: S W(X)) 4) Actor çaprazlanmış modül ( : W(X) Aut(X)) Şimdi adlandırdığımız bu çaprazlanmış modülleri inceleyelim. Tanım : Her bir s S için aşağıdaki gibi tanımlanan η : R S derivasyonu η (x) = (s) s principial derivasyonu olarak adlandırılır [17,24]. Bu nedenle η : R S derivasyonu; 42

52 η (xy) = (η x) (η y) aksiyomunu sağlar. Gerçekten de η (xy) = (η x) (η y) η (x) = t t (η x) = ((t )t ) t t = t (t ) t t = t t = η (xy) dir. η bir derivasyon olduğundan iki derivasyonun birleşme özelliğini sağlar. Yani; (η η )(x) = η (x) (η η )(x) = η (x)η (x)η η (x) = s s t t η {t t = s s t t (η ( t) ) η ( t ) = s s t s s t s s = s s t (t ) st s t tst s = s t t s = (st) (st) = η (x) dir. Buna göre η: S Der(χ) s η dönüşümü bir homomorfizmdir [22,23]. 43

53 Tanım (Norrie Çaprazlanmış Modül) : Aşağıdaki gibi tanımlanan homomorfizm α: R AutX r σ, ρ Inn(X) de αr nin bir görüntüsü olsun. Burada σ, ρ inner otomorfizm olup s S, r, q R için σ (s) = s ρ (q) = r qr şeklinde tanımlanır. (η ) = σ, ρ σ (x) = xη ( x) = s(s ) s = s xs = x ρ (x) = x (η x) = x ((s ) s) = x ((s ) )( s) = ( s )x( s) Buradan da α = Δ : S Aut(X) dir. Burada Norrie çaprazlanmış modülü oluşturmak için gerekli olan etkiyi tanımlayalım. Bunun için Φ AutS ve Ψ AutR olmak üzere Φ, Ψ AutX olup, Φ = Ψ Φ(s ) = (Φs) dir. Böylece R üzerinde Aut(X) in bir etkisi aşağıdaki gibi tanımlanır [17]. 44

54 r, = Ψr Teorem : Yukarıda tanımlanan etki ile birlikte bir grup homomorfizmi α: R AutX r σ, ρ mevcut olup α: R AutX homomorfizmi bir çapraz modül oluşturur. İspat : Çaprazlanmış modül olması için çaprazlanmış modül aksiyomlarından ÇM1) ve ÇM2) sağlanmalıdır. ÇM1) α(r, )=(Φ, Ψ )(αr)(φ, Ψ) olmalıdır. Bu nedenle göstermeliyiz ki (Φ, Ψ )(σ, ρ )(Φ, Ψ) = (Φ σ Φ, Ψ ρ Ψ ) α r, = α(ψr) = (σ, ρ ) ρ (q) = (Ψr) q(ψr) δ (s) = s (Ψ ρ Ψ )(q) = Ψ(r (Ψ q)r) = (Ψ r) q(ψ r) (Φ σ Φ )(s) = Φ σ (Φ s) ÇM2) q = q = r qr = Φ((Φ s) ) = (Φ(Φ s)) = s Bu çaprazlanmış modül Norrie çaprazlanmış modül olarak adlandırılır ve 45

55 N(X) = (α: R AutX) şeklinde gösterilir [22,23]. Tanım (Lue Çaprazlanmış Modül) : Bir grup homomorfizmi α : S AutX s σ, ρ ve S üzerindeki AutX etkisi s, = Φs şeklinde tanımlansın. Bu durumda L(x) = (α = η: S AutX) bir çaprazlanmış modüldür [14,24]. Tanım (Whitehead Çaprazlanmış Modül) : S üzerinde W(X) etkisi aşağıdaki şekilde tanımlansın. s = s = s, = σ s = s(x s) Bu durumda ε(x) = (η: S W(X)) dönüşümü yukarıda tanımlanan etki ile birlikte Whitehead çaprazlanmış modülünü oluşturur [25]. 46

56 BÖLÜM IV ÇAPRAZLANMIŞ MODÜLLER VE GRUPOİDLERİN OTOMORFİZMLERİ VE HOMOTOPİLERİ Bu bölümdeki çalışma grupoidlerin homotopileri ve otomorfizmlerini içerdiğinden burada çalışma [9] ten aynen alınmıştır. 4.1 Grupoidlerin Otomorfizmleri Bir C kategorisinin otomorfizması, α: C C izomorfizma olan funktordur. Bağlı nesneler kümesi U = {u, u, u } olan α : u u : 2 p n olmak üzere C bağlı bir grupoid olsun. Eğer C, u deki bir nesne grubu ise C nin bir otomorfizması aşağıdaki verilenlerin seçilmesiyle elde edilir. k AutC β : u u : 2 p n, α ile yer değiştirerek, π Symm(U), U daki nesneleri yer değiştirerek, Böylelikle şeklinde elde edilir [9]. C nin toplam olarak var olan otomorfizmleri n! Aut C C Tanım (Standart Bağlı Grupoidlerin Otomorfizmleri ) C = C I grupoidinin standart durumunu inceleyelim. Eğer C, X C = {c,, c } üreteçleri tarafından üretilirse her bir p nesnesi için C yi üreten küme X = {(p, c, p): c X C } {(p, c, q): q p} dir. Kalan dönüşümlerin bileşenleri c = c, c,, c C, c X C, (q, c, r) = (p, e, q) (p, c, p)(p, e, r) iken (p, c, p) = (p, c, p), (p, c, p) (p, c, p) dir. C nin bir otomorfizması X lerden birindeki dönüşümlerin görüntüleri verilerek özelleştirilecektir. A = Aut(C) grubu tarafından üretilen 3 çeşit otomorfizm kümesi vardır. 47

57 1) S simetrik grubundaki bir π permütasyonu için a otomorfzması a (q, c, r) = (π, c, π ) biçiminde tanımlanır. 2) C nin bir k otomorfizmasını p nesnelerindeki adımlara uygulayarak C nin verilen bir a otomorfizmasındaki elde etmek için üreteçler aşağıdaki biçimde tanımlanabilir. a (p, c, p) = (p, k, p), a (p, e, q) = (p, e, q). Buradan a (q, c, r) = (q, k, r) elde edilir. Ve böylece eş zamanlı bir şekilde tüm hom-setlere k uygulanabilir. 3) (q, c, r), = (q, cc, r) etkisi ile birlikte C nin bir temsili C(q, r) hom-seti verir. Her bir 1 p n için C C alalım. C nin nesnelerini elde etmede bir a otomorfizmasını n boyutlu c = (c, c,, c ) belirler. Burada a (q, c, r) = (q, c cc, r) dir. Vertex gruplarda bu a C(q) = (C(q)) C konjugasyonunu verir. Şimdi X = {a : π S } {a : k AutC} {a : C C } kümelerinin bileşkelerini incelersek AutC için açık bir formu bir yarı çarpımın bölümüdür. Sağ etkinin kullanımıyla a b çarpımını b a birleşim dönüşümü şeklinde kullanabiliriz. C de hem S hem de AutC nin etkileri c = πc = (c,, c ),c = kc = (k,, k ) olacak şekilde vardır ve bu etkiler değişmeli olup, C üzerinde S AutC nin bir etkisini vermektedir. C yi c C : c = e alt kümesi biçiminde tanımlarsak çarpma işlemi altında C, C de kapalıdır. Burada a = a a ve c c = (c c,, c c ) C (4.1) dir [9]. Önerme : C = C I nin otomorfizm grubu AutC ((S AutC) C )/K (C) dir. Burada K (C) = {((( ), c), (c,, c )) c C} C, ve ( ) birim permütasyonudur. 48

58 İspat : θ : (S AutC) C AutC, ((π, κ), c) a a a dönüşümünü tanımlayalım. X da ki otomorfizmlerinin ikililerinin aşağıdaki gibi elde edildiğini göstermek basittir. Burada π, ξ S, κ, λ AutC ve c, d C dir. (a a )(q, c, r) = a (q, c, r) = ((π ξ)q, c, (π ξ)r), (a a )(q, c, r) = a (q, c, r) = (q, (κ λ)c, r), (a a )(q, c, r) = a (q, c, r) = (q, c d c(c d ), r), (a a )(q, c, r) = (a a )(q, c, r) = (πq, κc, πr), (a a )(q, c, r) = (a a )(q, c, r) = (πq, c cc, πr), (a a )(q, c, r) = (a a )(q, c, r) = (q, κ(c cc ), r). ve (a a a ) (a a a ) = a a a ( ) (4.2) dir. Bu yarı direk çarpım kuralı (π, κ), c (ξ, λ), d = ((πξ, κλ), c (, ) d) yi verir. Burada a a a (1, c, 1) (π1, c, π1), (1, e, j) (π1, c c, πj) ifadesi θ C ((π, κ), c) birim otomorfizminin π birim permütasyonudur. 2 j n için c = c dir. Böylece c = (c, c,, c ) dir c C için κc = c cc dir. Böylece κ = c dır. şartlarını sağladığını gösterir. Böylece kerθ C özelleştirilmiş K (C) grubudur. Açıktır ki, a tarafından üretilen A grubu, S ile izomorfiktir. a tarafından üretilen A grubu AutC ye izomorfiktir. Ve a tarafından üretilen A grubu C e izomorfiktir. Burada sırasıyla A A ve A A tarafından üretilen AutC nin alt gruplarını A,, A, olarak tanımlarız. A ve A nin birleşimi olan A A ye izomorfiktir. 49

59 Bu önermenin ispatı A, (S C )/Z(C) ve A, (AutC C )/{( c, (c,, c )) c C} olduğunu göstermek içinde kullanılabilir. Burada Z = Z(C), Z(C) = {(( ), (z,, z) z Z} ve C nin merkezidir. ((π, κ), (0, c, c,, c )) elementlerinin K (C) nin kosetleri ise bir transversal (çapraz) oluşturduğu için bir f = (f, f ): C C otomorfizminin nesnelerin f permütasyonu f (1, c, 1) = (f 1, κ c, f 1) olması için C nesne grubunun bir κ otomorfizmi c (e, c,,, c, ) için f (1, e, q) = (f 1, c,, f q) görüntüleri verilerek özelleştirilebilir olduğunu gözlemleyelim. f için uygun bir standart form f = a a a dir. Burada f (q, c, r) = (f q, c, κ c c,, f r) dir. Önerme ve eşitlik (4.1) deki formüller iki standart formun birleşimini, a a a a a a = a (, ) a, ( )( ) a gibi bir standart formda yazmayı mümkün kılar. Bir sonraki grupoid tipi bağlı bir C grupoidinin m kopyasının D ayrık bir birleşimidir. Bileşenleri değişmemiş olan D nin bir otomorfizmi herbir bileşen için bir otomorfizm seçerek elde edilir ve bu otomorfizm (AutC) ye izomorfik bir grup oluşturur. D nin otomorfizm grubu (f,, f ) = (f,, f ( )) etkisi ile S AutC izomorfik grupların ayrık birleşimi olan halka(wreath) çarpımıdır [9]. Tanım (Grupoidlerde Konjugasyonlar) : Bir C grubunun her bir c elemanı, c: C C, c c c c iç otomorfizmasını belirler. Burada orbitler konjugasyon sınıflarıdır ve bazı z Z(C) için c = zc olduğunda c = c dir [9]. 50

60 Tanım : Bir bağlı C = C I grupoidinde c, = (p, c, q) dönüşümü için C nin konjugasyonu, c, biçiminde gösterilen c, a (, ) a otomorfizmidir. Burada c diğer yerlerde c = c c = c c = e bileşenlerine sahiptir. Bu otomorfizm değişkendir. p ile q ve sabit kalan nesneler. p ve q da ki adımlar : q: (p, b, p) (q, c bc, q), (q, b, q) (p, cbc, p) hom-setler, C(p, q), C(q, p): (p, b, q) (q, c bc, p), (q, b, p) (p, cbc, q) p, q da ki co çarpımların diğerleri: (r, b, p) (r, bc, q), (r, b, q) (r, bc, p) p, q da ki çarpımların diğerleri: (p, b, r) (q, c b, r), (q, b, r) (p, cb, r) Burada r {p, q} dır. Kalan dönüşümler değiştirilemez. c, şeklinde gösterilen konjugasyon (denklik) c, = a dir. Burada c diğer yerlerde, c = c c = e bileşenlerine sahiptir. Bütün bu nesneler sabittir. p de ki dönüşümler c, (p, b, p) (p, c bc, p) tarafından konjuge edilir ve c de ki çarpım ve co çarpımların diğerleri permutasyoniktir. r p için (p, b, r) (p, c b, r), (r, b, p) (r, bc, p) dir. Bu yapılar sırasıyla c veya c yi soldan b ile çarpmak p veya q nun tanım kümesi ve c veya c i sağdan b ile çarpmak p veya q nun değer kümesi olarak tanımlayabileceğimizi hatırlatır. Bu : C (AutC). dönüşümü grupoid morfizmi olması durumu değildir. Sonuçta p, q, r aralarında ayrık ve α = (p, c, q), α = (q, c, r) ise (α α ) = ( α ) ( α ) ( α ) = ( α ) ( α ) ( α ) (4.3) dir. Bu birimin görüntüsü, (C) S, (p, c, q) (p, q) dönüşümü altında (p, r) = (p, q)(q, r)(p, q) = (q, r)(p, q)(q, r) birim permutasyonudur. Bu c, ve c, yoluyla diğer gerekli birimler vardır. Eğer β = (p, d, p), β = (p, d, p) ve β = (q, d, q) ise 51

SOYUT CEBİR Tanım 1: Uzunluğu 2 olan dairesel permütasyona transpozisyon denir.

SOYUT CEBİR Tanım 1: Uzunluğu 2 olan dairesel permütasyona transpozisyon denir. SOYUT CEBİR Tanım 1: Uzunluğu 2 olan dairesel permütasyona transpozisyon Tanım 2: Bir grubun kendi üzerine izomorfizmine otomorfizm, grubun kendi üzerine homomorfizmine endomorfizm Sadece birebir olan

Detaylı

Modül Teori. Modüller. Prof. Dr. Neşet AYDIN. [01/07] Mart Prof. Dr. Neşet AYDIN (ÇOMÜ - Matematik Bölümü) Modül Teori [01/07] Mart / 50

Modül Teori. Modüller. Prof. Dr. Neşet AYDIN. [01/07] Mart Prof. Dr. Neşet AYDIN (ÇOMÜ - Matematik Bölümü) Modül Teori [01/07] Mart / 50 Modül Teori Modüller Prof. Dr. Neşet AYDIN ÇOMÜ - Matematik Bölümü [01/07] Mart 2012 Prof. Dr. Neşet AYDIN (ÇOMÜ - Matematik Bölümü) Modül Teori [01/07] Mart 2012 1 / 50 Giriş M bir toplamsal değişmeli

Detaylı

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev MATM 133 MATEMATİK LOJİK Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev 5.KONU Cebiresel yapılar; Grup, Halka 1. Matematik yapı 2. Denk yapılar ve eş yapılar 3. Grup 4. Grubun basit özellikleri 5. Bir elemanın kuvvetleri

Detaylı

Sayı 31, Ağustos 2013 ISSN Lie Cebirleri İçin (Ön)Çaprazlanmış Modüller Üzerine. On (Pre)crossed Modules Over Lie Algebras

Sayı 31, Ağustos 2013 ISSN Lie Cebirleri İçin (Ön)Çaprazlanmış Modüller Üzerine. On (Pre)crossed Modules Over Lie Algebras Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi ISSN 1302 3055 Ahmet Faruk ASLAN Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Matematik-Bilgisayar Bölümü, Eskişehir, afaslan@ogu.edu.tr

Detaylı

Bu bölümde cebirsel yapıların temelini oluşturan Grup ve özelliklerini inceleyeceğiz.

Bu bölümde cebirsel yapıların temelini oluşturan Grup ve özelliklerini inceleyeceğiz. 1 BİR İŞLEMLİ SİSTEMLER Bu bölümde cebirsel yapıların temelini oluşturan Grup ve özelliklerini inceleyeceğiz. 1.1 İŞLEMLER Bir kümeden kendisine tanımlı olan her fonksiyona birli işlem denir. Örneğin Z

Detaylı

Lineer Dönüşümler ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Öğr. Grv.Dr. Nevin ORHUN

Lineer Dönüşümler ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Öğr. Grv.Dr. Nevin ORHUN Lineer Dönüşümler Yazar Öğr. Grv.Dr. Nevin ORHUN ÜNİTE 7 Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; Vektör uzayları arasında tanımlanan belli fonksiyonları tanıyacak, özelliklerini öğrenecek, Bir dönüşümün,

Detaylı

1.GRUPLAR. c (Birleşme özelliği) sağlanır. 2) a G için a e e a a olacak şekilde e G. vardır. 3) a G için denir) vardır.

1.GRUPLAR. c (Birleşme özelliği) sağlanır. 2) a G için a e e a a olacak şekilde e G. vardır. 3) a G için denir) vardır. 1.GRUPLAR Tanım 1.1. G boş olmayan bir küme ve, G de bir ikili işlem olsun. (G, ) cebirsel yapısına aşağıdaki aksiyomları sağlıyorsa bir grup denir. 1) a, b, c G için a ( b c) ( a b) c (Birleşme özelliği)

Detaylı

olsun. Bu halde g g1 g1 g e ve g g2 g2 g e eşitlikleri olur. b G için a b b a değişme özelliği sağlanıyorsa

olsun. Bu halde g g1 g1 g e ve g g2 g2 g e eşitlikleri olur. b G için a b b a değişme özelliği sağlanıyorsa 1.GRUPLAR Tanım 1.1. G boş olmayan bir küme ve, G de bir ikili işlem olsun. (G, ) cebirsel yapısına aşağıdaki aksiyomları sağlıyorsa bir grup denir. 1), G de bir ikili işlemdir. 2) a, b, c G için a( bc)

Detaylı

13.Konu Reel sayılar

13.Konu Reel sayılar 13.Konu Reel sayılar 1. Temel dizi 2. Temel dizilerde toplama ve çarpma 3. Reel sayılar kümesi 4. Reel sayılar kümesinde toplama ve çarpma 5. Reel sayılar kümesinde sıralama 6. Reel sayılar kümesinin tamlık

Detaylı

(a,b) şeklindeki ifadelere sıralı ikili denir. Burada a'ya 1. bileşen b'ye 2. bileşen denir.

(a,b) şeklindeki ifadelere sıralı ikili denir. Burada a'ya 1. bileşen b'ye 2. bileşen denir. BĞANTI - FONKSİYON 1. Sıralı İkili : (a,b) şeklindeki ifadelere sıralı ikili denir. Burada a'ya 1. bileşen b'ye 2. bileşen denir.! (x 1,x 2, x 3,x 4,...x n ) : sıralı n li denir. Örnek, (a,b,c) : sıralı

Detaylı

10. DİREKT ÇARPIMLAR

10. DİREKT ÇARPIMLAR 10. DİREKT ÇARPIMLAR Teorem 10.1. H 1,H 2,, H n bir G grubunun alt gruplarının bir ailesi ve H = H 1 H 2 H n olsun. Aşağıdaki ifadeler denktir. a ) dönüşümü altında dır. b) ve olmak üzere her yi tek türlü

Detaylı

8. HOMOMORFİZMALAR VE İZOMORFİZMALAR

8. HOMOMORFİZMALAR VE İZOMORFİZMALAR 8. HOMOMORFİZMALAR VE İZOMORFİZMALAR Şimdiye kadar bir gruptan diğer bir gruba tanımlı olan fonksiyonlarla ilgilenmedik. Bu bölüme aşağıdaki tanımla başlayalım. Tanım 8.1: G, ve H, iki grup ve f : G H

Detaylı

DERS: CEBİRDEN SEÇME KONULAR KONU: ENDOMORFİZMA HALKALARI

DERS: CEBİRDEN SEÇME KONULAR KONU: ENDOMORFİZMA HALKALARI T.C ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ FEN EDEBİYAT FAKÜLTESİ MATEMATİK BÖLÜMÜ DERS: CEBİRDEN SEÇME KONULAR KONU: ENDOMORFİZMA HALKALARI ÖĞRETİM ÜYELERİ: PROF.DR. NEŞET AYDIN AR.GÖR. DİDEM YEŞİL HAZIRLAYANLAR:

Detaylı

HOMOLOJİ CEBİRE GİRİŞ ARA SINAV CEVAP ANAHTARI

HOMOLOJİ CEBİRE GİRİŞ ARA SINAV CEVAP ANAHTARI 12.04.2011 HOMOLOJİ CEBİRE GİRİŞ ARA SINAV CEVAP ANAHTARI 1. f : A B modül homomorfizması, i : Ker f A kapsama homomorfizması ve p : B B/Im f doğal epimorfizma olmak üzere 0 Ker f A B B/Im f 0 dizisinin

Detaylı

MAT 302 SOYUT CEBİR II SORULAR. (b) = ise =

MAT 302 SOYUT CEBİR II SORULAR. (b) = ise = MAT 302 SOYUT CEBİR II SORULAR 1. : bir dönüşüm, olsunlar. a) ( ) = ( ) ( ) b) ( ) ( ) ( ) olduğunu c) ( ) nin eşitliğinin sağlanması için gerekli ve yeterli bir koşulun nin 1 1 olması ile mümkün olduğunu

Detaylı

Leyla Bugay Doktora Nisan, 2011

Leyla Bugay Doktora Nisan, 2011 ltanguler@cu.edu.tr Çukurova Üniversitesi, Matematik Bölümü Doktora 2010913070 Nisan, 2011 Yarıgrup Teorisi Nedir? Yarıgrup teorisi cebirin en temel dallarından biridir. Yarıgrup terimi ilk olarak 1904

Detaylı

10.Konu Tam sayıların inşası

10.Konu Tam sayıların inşası 10.Konu Tam sayıların inşası 1. Tam sayılar kümesi 2. Tam sayılar kümesinde toplama ve çarpma 3. Pozitif ve negatif tam sayılar 4. Tam sayılar kümesinde çıkarma 5. Tam sayılar kümesinde sıralama 6. Bir

Detaylı

VEKTÖR UZAYLARI 1.GİRİŞ

VEKTÖR UZAYLARI 1.GİRİŞ 1.GİRİŞ Bu bölüm lineer cebirin temelindeki cebirsel yapıya, sonlu boyutlu vektör uzayına giriş yapmaktadır. Bir vektör uzayının tanımı, elemanları skalar olarak adlandırılan herhangi bir cisim içerir.

Detaylı

sayıların kümesi N 1 = { 2i-1: i N } ve tüm çift doğal sayıların kümesi N 2 = { 2i: i N } şeklinde gösterilebilecektir. Hiç elemanı olmayan kümeye

sayıların kümesi N 1 = { 2i-1: i N } ve tüm çift doğal sayıların kümesi N 2 = { 2i: i N } şeklinde gösterilebilecektir. Hiç elemanı olmayan kümeye KÜME AİLELERİ GİRİŞ Bu bölümde, bir çoğu daha önceden bilinen incelememiz için gerekli olan bilgileri vereceğiz. İlerde konular işlenirken karşımıza çıkacak kavram ve bilgileri bize yetecek kadarı ile

Detaylı

6. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 16, 2016

6. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 16, 2016 6. Ders Mahir Bilen Can Mayıs 16, 2016 Bu derste lineer cebirdeki bazı fikirleri gözden geçirip Lie teorisine uygulamalarını inceleyeceğiz. Bütün Lie cebirlerinin cebirsel olarak kapalı ve karakteristiği

Detaylı

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ YARIGRUPLARIN OTOMORFİZMLERİ VE TAKDİMLER MATEMATİK ANABİLİM DALI ADANA, 2012 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YARIGRUPLARIN

Detaylı

12.Konu Rasyonel sayılar

12.Konu Rasyonel sayılar 12.Konu Rasyonel sayılar 1. Rasyonel sayılar 2. Rasyonel sayılar kümesinde toplama ve çarpma 3. Rasyonel sayılar kümesinde çıkarma ve bölme 4. Tam rayonel sayılar 5. Rasyonel sayılar kümesinde sıralama

Detaylı

GENELLEŞTİRİLMİŞ FUZZY KOMŞULUK SİSTEMİ ÜZERİNE

GENELLEŞTİRİLMİŞ FUZZY KOMŞULUK SİSTEMİ ÜZERİNE ÖZEL EGE LİSESİ GENELLEŞTİRİLMİŞ FUZZY KOMŞULUK SİSTEMİ ÜZERİNE HAZIRLAYAN ÖĞRENCİ: Berk KORKUT DANIŞMAN ÖĞRETMEN: Gizem GÜNEL İZMİR 2013 İÇİNDEKİLER 1. PROJENİN AMACI 3.33 2. GİRİŞ... 3 3. YÖNTEM 3 4.

Detaylı

1. Metrik Uzaylar ve Topolojisi

1. Metrik Uzaylar ve Topolojisi 1. Metrik Uzaylar ve Topolojisi Euclidean R uzayının tabanının B = {(a, b) : a, b R} olduğunu biliyoruz. Demek ki bu uzayda belirleyiçi unsur açık aralıklar. Her açık aralık (a, b) için, olmak üzere, d

Detaylı

1.4. KISMİ SIRALAMA VE DENKLİK BAĞINTILARI

1.4. KISMİ SIRALAMA VE DENKLİK BAĞINTILARI Reel sayılar kümesinin "küçük ya da eşit", bağıntısı ile sıralanmış olduğunu biliyoruz. Bu bağıntı herhangi bir X kümesine aşağıdaki şekilde genelleştirilebilir. Bir X kümesi üzerinde aşağıdaki yansıma,

Detaylı

3. işleminin birim elemanı vardır, yani her x A için x e = e x = x olacak şekilde e A vardır.

3. işleminin birim elemanı vardır, yani her x A için x e = e x = x olacak şekilde e A vardır. 0.1 GRUPLAR Tanım 1 A kümesi boştan farklıolmak üzere işlemine göre aşağıdaki koşulları gerçekliyorsa (A, ) ikilisine bir Grup denir. 1. kapalılık özelliğine sahiptir, yani her x, y A için x y A olur.

Detaylı

Soru Toplam Puanlama Alınan Puan

Soru Toplam Puanlama Alınan Puan 18.11.2013 No: Ad-Soyad: İmza: Soru 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Toplam Puanlama 20 20 20 20 20 20 20 20 100 Alınan Puan 405024142006.1 CEBİRSEL TOPOLOJİ ARASINAVI CEVAP ANAHTARI (ÖRGÜN ÖĞRETİM) Not: Süre 90

Detaylı

KPSS MATEMATÝK. SOYUT CEBÝR ( Genel Tekrar Testi-1) N tam sayılar kümesinde i N için, A = 1 i,i 1

KPSS MATEMATÝK. SOYUT CEBÝR ( Genel Tekrar Testi-1) N tam sayılar kümesinde i N için, A = 1 i,i 1 SOYUT CEBÝR ( Genel Tekrar Testi-1) 1. A = { k k Z, < k 4 } 4. N tam sayılar kümesinde i N için, k 1 B = { k Z, 1 k < 1 } k 1 A = 1 i,i 1 i ( ] kümeleri verildiğine göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Detaylı

1 BAĞINTILAR VE FONKSİYONLAR

1 BAĞINTILAR VE FONKSİYONLAR 1 BAĞINTILAR VE FONKSİYONLAR Bu bölümde ilk olarak Matematikte çok önemli bir yere sahip olan Bağıntı kavramnı verip daha sonra ise Fonksiyon tanımı verip genel özelliklerini inceleyeceğiz. Tanım 1 A B

Detaylı

Ders 8: Konikler - Doğrularla kesişim

Ders 8: Konikler - Doğrularla kesişim Ders 8: Konikler - Doğrularla kesişim Geçen ders RP 2 de tekil olmayan her koniğin bir dönüşümün ardından tek bir koniğe dönüştüğü sonucuna vardık; o da {[x : y : z x 2 + y 2 z 2 = 0]} idi. Bu derste bu

Detaylı

Cebir Notları. Gökhan DEMĐR, ÖRNEK : A ve A x A nın bir alt kümesinden A ya her fonksiyona

Cebir Notları. Gökhan DEMĐR, ÖRNEK : A ve A x A nın bir alt kümesinden A ya her fonksiyona , 2006 MC Cebir Notları Gökhan DEMĐR, gdemir23@yahoo.com.tr Đşlem ĐŞLEM A ve A x A nın bir alt kümesinden A ya her fonksiyona ikili işlem denir. Örneğin toplama, çıkarma, çarpma birer işlemdir. Đşlemler

Detaylı

Ders 2: RP 1 ve RP 2 - Reel izdüşümsel doğru ve

Ders 2: RP 1 ve RP 2 - Reel izdüşümsel doğru ve Ders 2: RP 1 ve RP 2 - Reel izdüşümsel doğru ve düzlem Geçen ders doğrusal cebir aracılığıyla izdüşümsel geometri için bir model kurduk. Şimdi bu modeli daha somut bir şekle sokalım, F = R durumunda kurduğumuz

Detaylı

3. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 11, Önceki Dersteki Sorular ile İlgili Açıklamalar

3. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 11, Önceki Dersteki Sorular ile İlgili Açıklamalar 3. Ders Mahir Bilen Can Mayıs 11, 2016 1 Önceki Dersteki Sorular ile İlgili Açıklamalar Lie nin üçüncü teoremi oarak bilinen ve Cartan tarafından asağıdaki gibi güçlendirilmiş bir teorem ile başlayalım:

Detaylı

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev MATM 133 MATEMATİK LOJİK Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev 3.KONU Kümeler Teorisi; Küme işlemleri, İkili işlemler 1. Altküme 2. Evrensel Küme 3. Kümelerin Birleşimi 4. Kümelerin Kesişimi 5. Bir Kümenin Tümleyeni

Detaylı

Normal Alt Gruplar ve Bölüm Grupları...37

Normal Alt Gruplar ve Bölüm Grupları...37 İÇİNDEKİLER Ön Söz...2 Gruplar...3 Alt Gruplar...9 Simetrik Gruplar...13 Devirli Alt Gruplar...23 Sol ve Sağ Yan Kümeler (Kosetler)...32 Normal Alt Gruplar ve Bölüm Grupları...37 Grup Homomorfizmaları...41

Detaylı

Çaprazlanmış Modül Morfizmlerinin Homotopileri Üzerine. Ramazan SAKA

Çaprazlanmış Modül Morfizmlerinin Homotopileri Üzerine. Ramazan SAKA Çaprazlanmış Modül Morfizmlerinin Homotopileri Üzerine Ramazan SAKA YÜKSEK LİSANS TEZİ Matematik ve Bilgisayar Bilimleri Anabilim Dalı Temmuz 2014 On Homotopies of Crossed Modules Morphisms Ramazan SAKA

Detaylı

8.Konu Sonlu ve sonsuz kümeler, Doğal sayılar

8.Konu Sonlu ve sonsuz kümeler, Doğal sayılar 8.Konu Sonlu ve sonsuz kümeler, Doğal sayılar 1. Eşit güçlü kümeler 2. Sonlu ve sonsuz kümeler 3. Doğal sayılar kümesi 4. Sayılabilir kümeler 5. Doğal sayılar kümesinde toplama 6. Doğal sayılar kümesinde

Detaylı

MAT 321SOYUT CEBİR I KONU TEKRAR SORULARI. ise < A > nedir?

MAT 321SOYUT CEBİR I KONU TEKRAR SORULARI. ise < A > nedir? MAT 321SOYUT CEBİR I KONU TEKRAR SORULARI 1. Pozitif rasyonel sayılar kümesi Q + üzerinde x y = xy 2 işlemi tanımlansın. (Q+, ) bir grup mudur? Gösteriniz. 2. (G, ) bir grup olsun. a G olmak üzere her

Detaylı

Ç.Ü Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi Yıl:2012 Cilt:28-2

Ç.Ü Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi Yıl:2012 Cilt:28-2 SERBEST LİE CEBİRLERİNİN ALT MERKEZİ VE POLİSENTRAL SERİLERİNİN TERİMLERİNİN KESİŞİMLERİ * Intersections of Terms of Polycentral Series and Lower Central Series of Free Lie Algebras Zeynep KÜÇÜKAKÇALI

Detaylı

BÖLÜM I MATEMATİK NEDİR? 13 1.1. Matematik Nedir? 14

BÖLÜM I MATEMATİK NEDİR? 13 1.1. Matematik Nedir? 14 İÇİNDEKİLER Önsöz. V BÖLÜM I MATEMATİK NEDİR? 13 1.1. Matematik Nedir? 14 BÖLÜM II KÜMELER 17 2.1.Küme Tanımı ve Özellikleri 18 2.2 Kümelerin Gösterimi 19 2.2.1 Venn Şeması Yöntemi 19 2.2.2 Liste Yöntemi

Detaylı

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A Contents 1 İyi Sıralama 5 Bibliography 13 1 İyi Sıralama Well Ordering İyi sıralama kavramı, doğal sayıların

Detaylı

MODÜLER ARİTMETİK A)1 B)3 C)8 D)11 E)13. TANIM Z tam sayılar kümesinde tanımlı

MODÜLER ARİTMETİK A)1 B)3 C)8 D)11 E)13. TANIM Z tam sayılar kümesinde tanımlı MODÜLER ARİTMETİK A)1 B)3 C)8 D)11 E)13 TANIM Z tam sayılar kümesinde tanımlı ={(x,y): x ile y nin farkı n ile tam bölünür} = {(x,y): n x-y, n N + } bağıntısı bir denklik bağıntısıdır. (x,y) ise x y (mod

Detaylı

KARAKTER DİZGİLERİ, BAĞINTILAR, FONKSİYONLAR KESİKLİ MATEMATİKSEL YAPILAR

KARAKTER DİZGİLERİ, BAĞINTILAR, FONKSİYONLAR KESİKLİ MATEMATİKSEL YAPILAR KARAKTER DİZGİLERİ, BAĞINTILAR, FONKSİYONLAR KESİKLİ MATEMATİKSEL YAPILAR 2012-2013 Karakter Dizgisi Karakter Dizgisi Üzerine İşlemler Altdizgi Tanım 3.1.1: Bir X kümesi üzerinde bir karakter dizgisi (string)

Detaylı

Contents. Bu notlar Feza Gürsey Enstitüsü nde düzenlenen Grup/Temsil kuramından kesitler başlıklı programda verdiğim dersin notlarıdır.

Contents. Bu notlar Feza Gürsey Enstitüsü nde düzenlenen Grup/Temsil kuramından kesitler başlıklı programda verdiğim dersin notlarıdır. İKILI KÜME İZLEÇLERINE GIRIŞ OLCAY COŞKN Contents 1. Giriş 1 2. İkili Kümeler 1 3. İkili Küme İzleçleri: Tanım 4 4. Örnekler 5 5. Basit ikili küme izleçlerinin sınıflandırılması 6 References 7 1. Giriş

Detaylı

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A Contents 1 Operatörler 5 Bibliography 19 Index 23 1 Operatörler İşlemler 1.1 Operatör Nedir? İlkokulden

Detaylı

SAYILAR DOĞAL VE TAM SAYILAR

SAYILAR DOĞAL VE TAM SAYILAR 1 SAYILAR DOĞAL VE TAM SAYILAR RAKAM: Sayıları ifade etmek için kullandığımız 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sembollerinden her birine rakam denir. Soru: a ve b farklı rakamlar olmak üzere a + b nin alabileceği

Detaylı

18.701 Cebir 1. MIT Açık Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu

18.701 Cebir 1. MIT Açık Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu MIT Açık Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu 18.701 Cebir 1 2007 Güz Bu malzemeden alıntı yapmak veya Kullanım Şartları hakkında bilgi almak için http://ocw.mit.edu/terms ve http://tuba.acikders.org.tr

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Mantık Kurallarının Elektrik Devrelerine Uygulanması... 14

İÇİNDEKİLER. Mantık Kurallarının Elektrik Devrelerine Uygulanması... 14 İÇİNDEKİLER 1. BÖLÜM MANTIK Giriş... 1 Genel Olarak Mantık... 1 Mantığın Tarihçesi ve Modern Mantığın Doğuşu... 1 Mantık Öğretimin Önemi ve Amacı... 2 Önerme... 3 VE İşlemi (Birlikte Evetleme, Mantıksal

Detaylı

8.Konu Vektör uzayları, Alt Uzaylar

8.Konu Vektör uzayları, Alt Uzaylar 8.Konu Vektör uzayları, Alt Uzaylar 8.1. Düzlemde vektörler Düzlemdeki her noktası ile reel sayılardan oluşan ikilisini eşleştirebiliriz. Buna P noktanın koordinatları denir. y-ekseni P x y O dan P ye

Detaylı

1.4 Tam Metrik Uzay ve Tamlaması

1.4 Tam Metrik Uzay ve Tamlaması 1.4. Tam Metrik Uzay ve Tamlaması 15 1.4 Tam Metrik Uzay ve Tamlaması Öncelikle şunu not edelim: (X, d) bir metrik uzay, (x n ), X de bir dizi ve x X ise lim n d(x n, x) = 0 = lim n,m d(x n, x m ) = 0

Detaylı

2. Topolojik Uzaylarda Ba¼glant l l k Ba¼glant l Topolojik Uzaylar. Tan m (X; ) topolojik uzay n n her biri boş kümeden farkl olan ayr k

2. Topolojik Uzaylarda Ba¼glant l l k Ba¼glant l Topolojik Uzaylar. Tan m (X; ) topolojik uzay n n her biri boş kümeden farkl olan ayr k 2. Topolojik Uzaylarda Ba¼glant l l k 2.1. Ba¼glant l Topolojik Uzaylar Tan m 2.1.1. (X; ) topolojik uzay n n her biri boş kümeden farkl olan ayr k iki aç ktan oluşan bir örtüsü yok ise, (X; ) topolojik

Detaylı

Kafes Yapıları. Hatırlatma

Kafes Yapıları. Hatırlatma Kafes Yapıları Ders 7 8-1 Hatırlatma Daha önce anlatılan sıra bağıntısını hatırlayalım. A kümesinde bir R bağıntsı verilmiş olsun. R bağıntısı; a. Yansıma (Tüm a A için, sadece ve sadece ara ise yansıyandır(reflexive)).

Detaylı

Fatih University- Faculty of Engineering- Electric and Electronic Dept.

Fatih University- Faculty of Engineering- Electric and Electronic Dept. Dijital Devre Tasarımı EEE122 A Ref. Morris MANO & Michael D. CILETTI DIGITAL DESIGN 4 th edition Fatih University- Faculty of Engineering- Electric and Electronic Dept. 2. BÖLÜM Boole Cebri ve Mantık

Detaylı

0.1 Küme Cebri. Teorem 1 A ve B iki küme olmak üzere i) (A B) c = A c B c ii) (A B) c = A c B c

0.1 Küme Cebri. Teorem 1 A ve B iki küme olmak üzere i) (A B) c = A c B c ii) (A B) c = A c B c 0. Küme Cebri Bu bölümde verilen keyfikümeler üzerinde birleşim, kesişim, fark, tümleyen,...gibi özellikleri sağlayan eşitliklerle ilgilenceğiz. İlk olarak De Morgan kurallarıdiye bilinen bir Teoremi ifade

Detaylı

Ders 9: Bézout teoremi

Ders 9: Bézout teoremi Ders 9: Bézout teoremi Konikler doğrularla en fazla iki noktada kesişir. Şimdi iki koniğin kaç noktada kesiştiğini saptayalım. Bunu, çok kolay gözlemlerle başlayıp temel ve ünlü Bézout teoremini kanıtlayarak

Detaylı

Şimdi de [ ] vektörünün ile gösterilen boyu veya büyüklüğü Pisagor. teoreminini iki kere kullanarak

Şimdi de [ ] vektörünün ile gösterilen boyu veya büyüklüğü Pisagor. teoreminini iki kere kullanarak 10.Konu İç çarpım uzayları ve özellikleri 10.1. ve üzerinde uzunluk de [ ] vektörünün ile gösterilen boyu veya büyüklüğü Pisagor teoreminden dir. 1.Ö.: [ ] ise ( ) ( ) ve ( ) noktaları gözönüne alalım.

Detaylı

Kaynaklar Shepley L. Ross, Differential Equations (3rd Edition), 1984.

Kaynaklar Shepley L. Ross, Differential Equations (3rd Edition), 1984. Çankırı Karatekin Üniversitesi Matematik Bölümü 2015 Kaynaklar Shepley L. Ross, Differential Equations (3rd Edition), 1984. (Adi ) Bir ya da daha fazla bağımsız değişkenden oluşan bağımlı değişken ve türevlerini

Detaylı

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A Contents 1 Denklik Bağıntıları 5 Bibliography 13 1 Denklik Bağıntıları 1 1denklik 1.1 Eşitlik Günlük

Detaylı

NEUTROSOPHIC TOPOLOJİK UZAYLARDA SÜREKLİLİK GÜLŞAH KAYA

NEUTROSOPHIC TOPOLOJİK UZAYLARDA SÜREKLİLİK GÜLŞAH KAYA T.C. ORDU ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ NEUTROSOPHIC TOPOLOJİK UZAYLARDA SÜREKLİLİK GÜLŞAH KAYA YÜKSEK LİSANS TEZİ ORDU 2017 ÖZET NEUTROSOPHIC TOPOLOJİK UZAYLARDA SÜREKLİLİK Gülşah KAYA Ordu Üniversitesi

Detaylı

DERS 2 : BULANIK KÜMELER

DERS 2 : BULANIK KÜMELER DERS 2 : BULNIK KÜMELER 2.1 Gİriş Klasik bir küme, kesin sınırlamalarla verilen bir kümedir. Örneğin, klasik bir küme aşağıdaki gibi belirtilebilir: = { x x > 6 }, Kapalı sınır noktası burada 6 dır.burada

Detaylı

1. KÜMELER TEORİSİ 1. Giriş. Modern matematiğin en önemli kullanım araçlarından birisi kümeler teorisidir. Kümeler teorisi çalışmaları matematiğin temelinde kullanılışı 20. yüzyılın başlangıcında Frege,

Detaylı

B Ö L Ü M. ve kitaplar yayınlamış olan bir bilim adamıdır. 2 JULIUS WILHELM RICHARD DEDEKIND ( ), Gauss un öğrencilerinden biridir.

B Ö L Ü M. ve kitaplar yayınlamış olan bir bilim adamıdır. 2 JULIUS WILHELM RICHARD DEDEKIND ( ), Gauss un öğrencilerinden biridir. B Ö L Ü M 2 DOĞAL SAYILAR En basit ve temel sayılar doğal sayılardır, sayı kelimesine anlam veren saymak eylemi bu sayılarla başlamıştır. Fakat insanoğlunun var oluşundan beri kullanılan bu sayıların açık

Detaylı

10. SINIF MATEMATİK FONKSİYONLARDA İŞLEMLER-2

10. SINIF MATEMATİK FONKSİYONLARDA İŞLEMLER-2 . SINIF MTEMTİK FONKSİYONLRD İŞLEMLER- ÇKEY NDOLU LİSESİ MTEMTİK ÖLÜMÜ . ÜNİTE.. FONKSİYONLRD DÖRT İŞLEM Neler öğreneceksiniz? Fonksiyonlarda dört işlem yani toplama çıkarma, çarpma ve bölmeyi öğreneceksiniz.

Detaylı

Salim. Yüce LİNEER CEBİR

Salim. Yüce LİNEER CEBİR Prof. Dr. Salim Yüce LİNEER CEBİR Prof. Dr. Salim Yüce LİNEER CEBİR ISBN 978-605-318-030-2 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarına aittir. 2015, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış

Detaylı

BMT 206 Ayrık Matematik. Yük. Müh. Köksal GÜNDOĞDU 1

BMT 206 Ayrık Matematik. Yük. Müh. Köksal GÜNDOĞDU 1 BMT 206 Ayrık Matematik Yük. Müh. Köksal GÜNDOĞDU 1 Fonksiyonlar Yük. Müh. Köksal GÜNDOĞDU 2 Fonksiyonlar Tanım: A ve B boş olmayan kümeler. A dan B ye bir f fonksiyonu f: A B ile gösterilir ve A nın her

Detaylı

(14) (19.43) de v yi sağlayan fonksiyona karşılık gelen u = F v fonksiyonunun ikinci türevi sürekli, R de 2π periodik ve

(14) (19.43) de v yi sağlayan fonksiyona karşılık gelen u = F v fonksiyonunun ikinci türevi sürekli, R de 2π periodik ve nin her g L 2 (S için tek çözümünüm olması için gerekli ve yeterli koşulun her j için λ λ j olacak biçimde λ j ifadesini sağlayan R \ {} de bir λ j dizisinin olduğunu gösteriniz. (13) Her λ j için (19.43)

Detaylı

30 NİSAN-14 MAYIS ZEYNEP KAYAR. 1) L : R 3 R 2, L(x 1, x 2, x 3 ) = ( 3x 1 + 2x 3 4x 2, 2x 1 + x 2 3x 3 )

30 NİSAN-14 MAYIS ZEYNEP KAYAR. 1) L : R 3 R 2, L(x 1, x 2, x 3 ) = ( 3x 1 + 2x 3 4x 2, 2x 1 + x 2 3x 3 ) 3 NİSAN-4 MAYIS ZEYNEP KAYAR MATEMATİK BÖLÜMÜ LİNEER CEBİR-II DERSİ ÖDEV 4 Soru I: Aşağıda verilen dönüşümlerin lineer olup olmadığını gösteriniz. ) L : R 3 R, L(x, x, x 3 ) = ( 3x + x 3 4x 4, x + x 3x

Detaylı

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev

MATM 133 MATEMATİK LOJİK. Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev MATM 133 MATEMATİK LOJİK Dr. Doç. Çarıyar Aşıralıyev 4.KONU Latisler, Boole Cebri 1. Kısmi sıralı kümeler 2. Hasse Diyagramı 3. Infimum, Supremum 4. Latis (Kafes Lattice) 5. Latis (Kafes) Yapıları ve Özellikleri

Detaylı

9. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 19, 2016

9. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 19, 2016 9. Ders Mahir Bilen Can Mayıs 19, 2016 1 Yarıbasit Bir Lie Cebirinin Yapısı Bu derste bütün Lie cebirlerinin cebirsel olarak kapalı ve karakteristiği sıfır olan k cismi üzerine tanımlı olduğunu varsayıyoruz.

Detaylı

İÇİNDEKİLER. Önsöz...2. Önermeler ve İspat Yöntemleri...3. Küme Teorisi Bağıntı Fonksiyon İşlem...48

İÇİNDEKİLER. Önsöz...2. Önermeler ve İspat Yöntemleri...3. Küme Teorisi Bağıntı Fonksiyon İşlem...48 İÇİNDEKİLER Önsöz...2 Önermeler ve İspat Yöntemleri...3 Küme Teorisi...16 Bağıntı...26 Fonksiyon...38 İşlem...48 Sayılabilir - Sonlu ve Sonsuz Kümeler...56 Genel Tarama Sınavı...58 Önermeler ve İspat Yöntemleri

Detaylı

T.C. ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ

T.C. ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ T.C. ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ DERS: CEBİRDEN SEÇME KONULAR KONU: KARDİNAL SAYILAR ÖĞRETİM GÖREVLİLERİ: PROF.DR. NEŞET AYDIN AR.GÖR. DİDEM YEŞİL HAZIRLAYANLAR: DİRENCAN DAĞDEVİREN ELFİYE ESEN

Detaylı

18.034 İleri Diferansiyel Denklemler

18.034 İleri Diferansiyel Denklemler MIT AçıkDersSistemi http://ocw.mit.edu 18.034 İleri Diferansiyel Denklemler 2009 Bahar Bu bilgilere atıfta bulunmak veya kullanım koşulları hakkında bilgi için http://ocw.mit.edu/terms web sitesini ziyaret

Detaylı

1.3. Normal Uzaylar. Bu bölümde; regülerlikten daha kuvvetli bir ay rma aksiyomu tan mlanarak. baz temel özellikleri incelenecektir.

1.3. Normal Uzaylar. Bu bölümde; regülerlikten daha kuvvetli bir ay rma aksiyomu tan mlanarak. baz temel özellikleri incelenecektir. 1.3. Normal Uzaylar Bu bölümde; regülerlikten daha kuvvetli bir ay rma aksiyomu tan mlanarak baz temel özellikleri incelenecektir. Tan m 1.3.1. (X; ) bir Hausdor uzay olsun. E¼ger, 8F; K 2 F; F \ K = ;

Detaylı

(m+2) +5<0. 7/m+3 + EŞİTSİZLİKLER A. TANIM

(m+2) +5<0. 7/m+3 + EŞİTSİZLİKLER A. TANIM EŞİTSİZLİKLER A. TANIM f(x)>0, f(x) - eşitsizliğinin

Detaylı

Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi

Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi Afyon Kocatepe University Journal of Science and Engineering AKÜ FEMÜBİD 13 (2013) 011301 (1-7) AKU J. Sci. Eng. 13 (2013) 011301 (1-7)

Detaylı

15. Bağıntılara Devam:

15. Bağıntılara Devam: 15. Bağıntılara Devam: Yerel Bağıntılardan Örnekler: Doğal sayılar kümesi üzerinde bir küçüğüdür (< 1 ) bağıntısı: < 1 {(x, x+1) x N} {(0,1), (1, 2), } a< 1 b yazıldığında, a doğal sayılarda bir küçüktür

Detaylı

İNJEKTİF MODÜLLERE. Ali Pancar Burcu Nişancı Türkmen

İNJEKTİF MODÜLLERE. Ali Pancar Burcu Nişancı Türkmen İNJEKTİF MODÜLLERE GİRİŞ Ali Pancar Burcu Nişancı Türkmen Ali PANCAR Burcu NİŞANCI TÜRKMEN İNJEKTİF MODÜLLERE GİRİŞ ISBN 978-605-364-896-3 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2014, Pegem

Detaylı

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A

T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A T I M U R K A R A Ç AY - H AY D A R E Ş C A L C U L U S S E Ç K I N YAY I N C I L I K A N K A R A Contents Bibliography 11 CONTENTS 5 0.1 Kartezyen Çarpım 0.2 Sıralı İkililer Şimdiye kadar sıra ya da

Detaylı

7. BÖLÜM İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI .= 1 1 + + Genel: Vektörler bölümünde vektörel iç çarpım;

7. BÖLÜM İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI İÇ ÇARPIM UZAYLARI .= 1 1 + + Genel: Vektörler bölümünde vektörel iç çarpım; İÇ ÇARPIM UZAYLARI 7. BÖLÜM İÇ ÇARPIM UZAYLARI Genel: Vektörler bölümünde vektörel iç çarpım;.= 1 1 + + Açıklanmış ve bu konu uzunluk ve uzaklık kavramlarını açıklamak için kullanılmıştır. Bu bölümde öklit

Detaylı

Özdeğer ve Özvektörler

Özdeğer ve Özvektörler Özdeğer ve Özvektörler Yazar Öğr.Grv.Dr.Nevin ORHUN ÜNİTE 9 Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; bir lineer dönüşümün ve bir matrisin özdeğer ve özvektör kavramlarını anlayacak, bir dönüşüm matrisinin

Detaylı

Denklemler İkinci Dereceden Denklemler. İkinci dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler. a,b,c IR ve a 0 olmak üzere,

Denklemler İkinci Dereceden Denklemler. İkinci dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler. a,b,c IR ve a 0 olmak üzere, Bölüm 33 Denklemler 33.1 İkinci Dereceden Denklemler İkinci dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemler a,b,c IR ve a 0 olmak üzere, ax 2 + bx + c = 0 biçimindeki her açık önermeye ikinci dereceden bir bilinmeyenli

Detaylı

12. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 24, Son dersten hatırlayacağınız üzere simetrikleştirme operasyonundan elde ettiğimiz fonksiyon.

12. Ders. Mahir Bilen Can. Mayıs 24, Son dersten hatırlayacağınız üzere simetrikleştirme operasyonundan elde ettiğimiz fonksiyon. 12. Ders Mahir Bilen Can Mayıs 24, 2016 1 Yerel Kaldırma Özellikleri Son dersten hatırlayacağınız üzere simetrikleştirme operasyonundan elde ettiğimiz fonksiyon ι : Sym(g) n 0 U n /U n+1 bize bir derecelendirilmiş

Detaylı

Mühendislik Mekaniği Statik. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş

Mühendislik Mekaniği Statik. Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş Mühendislik Mekaniği Statik Yrd.Doç.Dr. Akın Ataş Bölüm 10 Eylemsizlik Momentleri Kaynak: Mühendislik Mekaniği: Statik, R. C.Hibbeler, S. C. Fan, Çevirenler: A. Soyuçok, Ö. Soyuçok. 10. Eylemsizlik Momentleri

Detaylı

Küme temel olarak belli nesnelerin ya da elamanların bir araya gelmesi ile oluşur

Küme temel olarak belli nesnelerin ya da elamanların bir araya gelmesi ile oluşur Kümeler Kümeler ve küme işlemleri olasılığın temellerini oluşturmak için çok önemlidir Küme temel olarak belli nesnelerin ya da elamanların bir araya gelmesi ile oluşur Sonlu sayıda, sonsuz sayıda, kesikli

Detaylı

Ders 10: Düzlemde cebirsel eğriler

Ders 10: Düzlemde cebirsel eğriler Ders 10: Düzlemde cebirsel eğriler İzdüşümsel geometride bir doğruyu derecesi 1 olan homojen bir polinomun sıfırları kümesi olarak tarif ettik. Bir kuadrik, derecesi 2 olan homojen bir polinomla anlatılıyordu

Detaylı

İç-Çarpım Uzayları ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Öğr. Grv. Dr. Nevin ORHUN

İç-Çarpım Uzayları ÜNİTE. Amaçlar. İçindekiler. Yazar Öğr. Grv. Dr. Nevin ORHUN İç-Çarpım Uzayları Yazar Öğr. Grv. Dr. Nevin ORHUN ÜNİTE Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; R n, P n (R), M nxn vektör uzaylarında iç çarpım kavramını tanıyacak ve özelliklerini görmüş olacaksınız.

Detaylı

SOFT TOPOLOJİK UZAYLARIN TERS SİSTEMLERİ

SOFT TOPOLOJİK UZAYLARIN TERS SİSTEMLERİ SOFT TOPOLOJİK UZAYLARIN TERS SİSTEMLERİ Sadi Bayramov 1, Çiğdem Gündüz (Aras) 2, Nesrin Demirci 1 1 Kafkas Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi-KARS 2 Kocaeli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi-KOCAELİ

Detaylı

1. Fonksiyonlar Artan, Azalan ve Sabit Fonksiyon Alıştırmalar Çift ve Tek Fonksiyon

1. Fonksiyonlar Artan, Azalan ve Sabit Fonksiyon Alıştırmalar Çift ve Tek Fonksiyon İçindekiler Cebir 1. Fonksiyonlar....... 1.1 Fonksiyonların Tanım, Değer ve Görüntü Kümesi...... 1.1.1 Fonksiyon.. 1.1. Görüntü Kümesi... 1.1.3 Eşit Fonksiyonlar. 1.1.4 Fonksiyonun Gösterimi. 1.1.4.1 Liste

Detaylı

7.2 Fonksiyon ve Fonksiyon Tanımları (I) Fonksiyon ve Fonksiyon Tanımları (II)

7.2 Fonksiyon ve Fonksiyon Tanımları (I) Fonksiyon ve Fonksiyon Tanımları (II) 7.2 Fonksiyon ve Fonksiyon Tanımları (I) Tanım kümesindeki her elemanın değer kümesinde bir ve yalnız bir görüntüsü varsa, tanım kümesinden değer kümesine olan bağıntıya fonksiyon denir. Fonksiyonu f ile

Detaylı

Ankara Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Açık Ders Malzemeleri. Ders izlence Formu

Ankara Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Açık Ders Malzemeleri. Ders izlence Formu Ankara Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Açık Ders Malzemeleri Ders izlence Formu Dersin Kodu ve İsmi Dersin Sorumlusu Dersin Düzeyi MAT407 REEL ANALİZ Prof. Dr. Ertan İBİKLİ ve

Detaylı

Matematikte karşılaştığınız güçlükler için endişe etmeyin. Emin olun benim karşılaştıklarım sizinkilerden daha büyüktür.

Matematikte karşılaştığınız güçlükler için endişe etmeyin. Emin olun benim karşılaştıklarım sizinkilerden daha büyüktür. - 1 - ÖĞRENME ALANI CEBİR BÖLÜM KARMAŞIK SAYILAR ALT ÖĞRENME ALANLARI 1) Karmaşık Sayılar Karmaşık Sayıların Kutupsal Biçimi KARMAŞIK SAYILAR Kazanım 1 : Gerçek sayılar kümesini genişletme gereğini örneklerle

Detaylı

Soyut Cebir. Prof. Dr. Dursun TAŞCI

Soyut Cebir. Prof. Dr. Dursun TAŞCI Soyut Cebir Prof. Dr. Dursun TAŞCI Ankara 2007 674 ÖNSÖZ Bu kitap; Selçuk Üniversitesi ve Gazi Üniversitesinde uzun yıllar okutmuş olduğum Soyut Cebir ve Cebire Giriş ders notlarının düzenlenmesi ve daha

Detaylı

Buna göre, eşitliği yazılabilir. sayılara rasyonel sayılar denir ve Q ile gösterilir. , -, 2 2 = 1. sayıdır. 2, 3, 5 birer irrasyonel sayıdır.

Buna göre, eşitliği yazılabilir. sayılara rasyonel sayılar denir ve Q ile gösterilir. , -, 2 2 = 1. sayıdır. 2, 3, 5 birer irrasyonel sayıdır. TEMEL KAVRAMLAR RAKAM Bir çokluk belirtmek için kullanılan sembollere rakam denir. 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sembolleri birer rakamdır. 2. TAMSAYILAR KÜMESİ Z = {..., -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, 4,... }

Detaylı

SOYUT CEBİR ÇALIŞMA SORULARI HALKALAR I. Soru 1 Standart toplama ve : a b = 0 olarak tanımlanan işlemler altında (Z, +, ) nin

SOYUT CEBİR ÇALIŞMA SORULARI HALKALAR I. Soru 1 Standart toplama ve : a b = 0 olarak tanımlanan işlemler altında (Z, +, ) nin 1 SOYUT CEBİR ÇALIŞMA SORULARI HALKALAR I Soru 1 Standart toplama ve : a b = 0 olarak tanımlanan işlemler altında (Z, +, ) nin bir halka yapısıoluşturup oluşturmadĭgınıinceleyiniz. Soru 2 a, b Z, b tek

Detaylı

MAT355 Kompleks Fonksiyonlar Teorisi I Hafta Kompleks Sayıların Cebirsel ve Geometrik Özellikleri

MAT355 Kompleks Fonksiyonlar Teorisi I Hafta Kompleks Sayıların Cebirsel ve Geometrik Özellikleri 1. KOMPLEKS SAYILAR 1.1. Kompleks Sayıların Cebirsel ve Geometrik Özellikleri Tanım 1. x, y R olmak üzere (x, y) sıralı ikililerine kompleks sayı denir. Burada x, z nin reel kısmı, ve y, z nin imajiner

Detaylı

KAMU PERSONEL SEÇME SINAVI ÖĞRETMENLİK ALAN BİLGİSİ TESTİ ORTAÖĞRETİM MATEMATİK ÖĞRETMENLİĞİ TG 4 ÖABT ORTAÖĞRETİM MATEMATİK Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının

Detaylı

Örnek...3 : Aşağıdaki ifadelerden hangileri bir dizinin genel terim i olabilir?

Örnek...3 : Aşağıdaki ifadelerden hangileri bir dizinin genel terim i olabilir? DİZİLER Tanım kümesi pozitif tam sayılar kümesi olan her fonksiyona dizi denir. Örneğin f : Z + R, f (n )=n 2 ifadesi bir dizi belirtir. Diziler, değer kümelerine göre adlandırı - lırlar. Dizinin değer

Detaylı

Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar

Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar Yazar Prof.Dr. Vakıf CAFEROV ÜNİTE 5 Amaçlar Bu üniteyi çalıştıktan sonra; üstel ve logaritmik fonksiyonları tanıyacak, üstel ve logaritmik fonksiyonların grafiklerini

Detaylı

SORU 1: X bir sonsuz küme ve A da X kümesinin tüm sonlu alt kümelerinin. A := {B P (X) : B sonlu} SORU 2: X sayılamayan bir küme

SORU 1: X bir sonsuz küme ve A da X kümesinin tüm sonlu alt kümelerinin. A := {B P (X) : B sonlu} SORU 2: X sayılamayan bir küme 2. ÖLÇÜLER 2.1 BazıKüme Sınıfları SORU 1: X bir sonsuz küme ve A da X kümesinin tüm sonlu alt kümelerinin bir sınıfıolsun. A sınıfıx üzerinde bir σ cebir midir? ÇÖZÜM 1: A := {B P (X) : B sonlu} X / A

Detaylı

PERMÜTASYON, KOMBİNASYON. Örnek: Örnek: Örnek:

PERMÜTASYON, KOMBİNASYON. Örnek: Örnek: Örnek: SAYMANIN TEMEL KURALLARI Toplama Kuralı : Sonlu ve ayrık kümelerin eleman sayılarının toplamı, bu kümelerin birleşimlerinin eleman sayısına eşittir. Mesela, sonlu ve ayrık iki küme A ve B olsun. s(a)=

Detaylı