The role of circadian rhythm genes in cancer

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "The role of circadian rhythm genes in cancer"

Transkript

1 Journal of Cell and Molecular Biology 9(2):1-10, 2011 Review Article 1 Haliç University, Printed in Turkey. Kanserde sirkadiyan ritim genlerinin rolü The role of circadian rhythm genes in cancer Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU * Celal Bayar University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Biology, Manisa, Turkey. (* author for correspondence Received: 27 October 2011; Accepted: 9 December 2011 Abstract Circadian (In Latin: Circa=around, Diem=day) rhythm describes the processes of 24 hour oscillations in the living systems. At the cellular level, circadian rhythm is controlled by a molecular network with positive and negative feedbacks. The known critical elements in the positive feedback loop are Clock and Bmal1; the ones in complementary negative feedback are mainly Period and Cryptochrome genes. In cancer, which is an important health problem today, dysregulation of circadian rhythm is an important risk factor. In this review, circadian rhythm genes involved in cell proliferation, apoptosis, DNA repair, metabolism, detoxification and response to DNA damage and their roles in cancer development are summarized. Keywords: Circadian rhythm, cancer, period, cryptochrome, molecular clock Özet Sirkadiyan (Latince: circa=yaklaşık, diem=gün) ritim canlı sistemlerdeki 24 saatlik dalgalanmalara maruz olayları tanımlar. Hücresel seviyede bakıldığında sirkadiyan ritim, pozitif ve negatif geribildirimler içeren moleküler bir ağ tarafından kontrol edilir. Pozitif geribildirim döngüsünde bilinen kritik elementler Clock ve Bmal1, tamamlayıcı negatif geribildirimde ise Period ve Cryptochrome genleridir. Günümüzde önemli bir sağlık sorunu olan kanserde sirkadiyan ritmin bozulması önemli bir risk faktörüdür. Bu derlemede hücre çoğalması, apoptoz, DNA tamiri, metabolizma, detoksifikasyon ve DNA hasarına cevapla ilişkili sirkadiyan ritim genleri ve kanser oluşumundaki rolleri özetlenmiştir. Anahtar Sözcükler: Sirkadiyan ritim, kanser, periyot, kriptokrom, moleküler saat Kısaltmalar listesi Clock: Circadian Locomotor Output Cycles Kaput, Bmal1: Brain-muscle-arnt-like 117 protein 1, CRY: Cryptochrome, PER: Period homolog 1, E-box: Enhancer box, ROR: Retinoid-related orphan receptor-alpha, REV-ERBα: Nuclear receptor Rev-ErbA-alpha, NONO: Non-POU domain containing, octamer-binding, DEC: Deleted in esophageal cancer 1, CYP2A5: Cytochrome P450 2A5, CYP2C50: Cytochrome P450 2C50, CES3: Carboxylesterase 3, MDR1: ATP-binding cassette, sub-family B (MDR/TAP), member 1, Npas2: Neuronal PAS domain protein 2, Fas: TNF receptor superfamily, member 6, Bax: BCL2-associated X protein, c-myc: Cell division cycle associated 7, Chk1: CHK1 checkpoint homolog, Chk2: CHK2 checkpoint homolog, Atr1: Ataxia telangiectasia and Rad3 related, Jak2: Janus kinase 2, ER: Estrogen receptor, Pbef: Pre- B- cell colony- enhancing factor, Akt1: V-akt murine thymoma viral oncogene homolog 1, Cdk2: Cyclin-dependent kinase 2, TGFβ: Transforming growth factor, beta, EGF: Epidermal growth factor, CCL5: Chemokine (C-C motif) ligand 5, BDKRB2: Bradykinin receptor B2, SP100: SP100 nuclear antigen, Wee1: WEE1 homolog, Mdm-2: Mdm2 p53 binding protein homolog (mouse), Gadd45: Growth arrest and DNA-damage-inducible

2 2Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU Giriş Uzay zamanda gerçekleşen canlılık fenomenleri, süreç bakımından da kontrole tabidir. Hücredeki her bir molekül, belirli bir zamanda sentezlenir, belirli bir süre fonksiyonunu icra eder ve belli bir sürenin sonunda da yıkıma maruz kalır. Bu perspektiften bakıldığında, hücresel olayların düzenlenmesinde ve kontrolünde zamanlama ve süreyi kontrol eden genler ve bunların ürünleri olan proteinler vardır. Zaman ve sürenin ölçüm ve kontrolünde rol alan biyolojik moleküllerin ve bunların sentezinden sorumlu genetik elementlerin anlaşılması kanser başta olmak üzere birçok hastalığın mekanizmasını çözümlemede önemlidir. Zamanlama ve süre perspektifinden canlılık olayları incelendiğinde, osilasyon, periyot ve ritimlerin sağlıklı hücresel faaliyetler için kritik rol oynadığı görülür (Tablo 1). Tablo 1. Genlerin aktivasyon düzeyleri, süreler, biyolojik fonksiyonlar ve araştırma alanları (Rossi, 2002). Gen Aktivasyonundaki Düzeyler Evrimsel süreçlerde aktif olan genler Yaklaşık Süre Temel Fonksiyon Araştırma Alanı Jeolojik devirler Çeşitliliğin kökeni Evrimsel biyoloji Kalıtım Esnasında aktif olan genler Nesiller arası Replikasyon ve rekombinasyon Genetik Gelişim sırasında aktif olan genler Bir ömür boyu Büyüme Embriyoloji Canlılığın devamı için gerekli/sürekli aktif genler Günlük- Haftalık Metabolizma Fonksiyonel genom bilimi Sirkadiyan ritime göre aktifleşen genler Sirkadiyan Sistem fonksiyonlarının Senkronizasyonu Kronobiyoloji Geç cevapta aktifleşen genler 4-8 saat İmmunite İmmunoloji Erken cevabın ortalarında aktive olan genler 1-2 saat Çevresel cevap Fiziko-nöroimmunoloji Davranışlara cevap olarak aktive olan genler Değişken saatlik dilimler Uyanıklık, uyku, ruh hali Psikoloji Fizyolojik değişikliklere bağlı olarak aktive olan genler Erken cevabın başında hızlıca aktive olan genler Dakikalar-Saatler Hafıza, öğrenme Nöroloji Saniyeler- Dakikalar Uyarılma, stres Psikobiyoloji

3 Sirkadiyan ritim genleri ve kanser 3 Öyle ki, biyolojik ritimler tek hücreli organizmalardan memelilere kadar bütün canlılarda mevcuttur (Waterhouse J, 1999). Örneğin nörotransmitter ve reseptör sayısındaki değişiklikler, kan basıncı, vücut sıcaklığındaki dalgalanmalar, uyku-uyanıklık, hatta DNA replikasyonunun bile gün içinde değişiklikler gösteren ritimleri vardır (Waterhouse J, 1999; Lowrey ve Takahashi, 2004). Bu ritimlerden biri sirkadiyan ritim (Latince: circa=yaklaşık, diem=gün) olup, canlılardaki 24 saatlik dilimdeki dalgalanmalara maruz olayları tanımlar. Sirkadiyan ritimler hücre, organ, endokrin sistem ve organizma ölçeğinde gözlenir. Sirkadiyan ritimlerin kontrolünde hem genetik faktörler hem de çevresel uyaranlar rol oynar. Çevresel uyaranların sirkadiyan genlerinin okunmasını nasıl düzenlediği ise epigenetik faktörler tarafından belirlenir. Dolayısıyla, hücresel olayların zamanlaması ve süresinin kontrolünde genetik, epigenetik ve çevresel uyaranlar birlikte etkileşir. Sirkadiyan ritmin temel moleküler mekanizması Memelilerde organizma ölçeğinde gözlenen sirkadiyan ritmin düzenlenmesinde Epifiz bezi ve Suprakiazmatik çekirdek rol oynar (Kondratov ve ark., 2007). Hücresel ölçekte bakıldığında ise sirkadiyan ritim, pozitif ve negatif geribildirimler içeren moleküler bir ağ tarafından kontrol edilir (Lowrey ve Takahashi, 2004; Ko ve Takahashi, 2006; Son ve ark., 2011). Bu ağın pozitif geribildirim döngüsündeki moleküler oyuncular Clock ve Bmal1 isimli transkripsiyon faktörü kodlayan genlerdir. Her iki transkripsiyon faktörü de Basic helix-loop-helix (bhlh)-pas transkripsiyon faktör ailesine aittir. Bunların özelliği benzer motiflere sahip ortak domeynler içermeleridir (McGuire ve ark., 1995). Örneğin, PAS domeyni hem bhlh transkripsiyon faktörlerinde hem de Drosophila daki Period isimli sirkadiyan geninde bulunur. Bu faktörler genellikle hücre tipi farklılaşmasının düzenlenmesinde ve çoğalmada görev alan proteinlerin transkripsiyonundan sorumludur (McGuire ve ark., 1995). Heterodimer formunda aktifleşen Clock ve Bmal1 proteinleri, Period ve Cryptochrome gibi sirkadiyan ritim genlerinin transkripsiyonunu düzenler. Memelilerde sirkadiyan ritimleri düzenleyici genlerin transkripsiyonunu zenginleştirici dizilerden biri E-box cis elementi olup, Period ve Cryptochrome genlerinin ortak özelliği bu diziye sahip olmalarıdır. Clock ve Bmal1 heterodimeri de bu bölgeye bağlanarak transkripsiyonu başlatırlar (Lowrey ve Takahashi, 2004; Ko ve Takahashi, 2006) (Şekil 1). Genomun sağlıklı işleyişi ağ tabanlı moleküler etkileşimlerle düzenlendiğinden, sirkadiyan ritim genlerinin sentezini kontrol eden Bmal1 transkripsiyon faktörü de kontrole tabidir. Bu kontrol retinoik asit reseptörle ilişkili orphan nükleer reseptörleri olan ROR ve REV-ERB molekülleri ile gerçekleştirilir. RORα, Bmal1 geninin transkripsiyonunu başlatırken, REV-ERB ise bu transkripsiyonu baskılar (Ko ve Takahashi, 2006). Diğer bir ifadeyle; ROR ve REV-ERB molekülleri Bmal1 in transkripsiyonunu kontrol ederken, Clock/Bmal1 heterodimeri de bu nükleer reseptörlerin sentezini kontrol eder (Lowrey ve Takahashi, 2004; Ko ve Takahashi, 2006). Bu döngünün negatif geribildirim oyuncuları ise Period ve Cryptochrome genleridir. Memelilerde sirkadiyan ritim, bu genlerin transkripsiyon ve translasyonunun döngüsel geribildirimi ile düzenlenir. Period ve Cryptochrome genlerinin transkripsiyonunu Clock/Bmal1 heterodimeri başlatırken, transkripsiyonunu kendisi engeller. Açarsak; Period/Cryptochrome heterodimeri geri beslemeyle kendi sentezini kontrol eder. Bu pozitif ve negatif geribildirim döngülerindeki proteinlerin stabiliteleri ve nükleer translokasyonları fosforilasyon ve übikütinlenme işlemleri ile de düzenlenir. Fosforilasyon işleminde Kazein kinaz 1 ε (CK1ε), Kazein kinaz 1 δ (CK1δ), NONO moleküllerinin rol oynadığı gösterilmiştir (Lowrey ve Takahashi, 2004; Ko ve Takahashi, 2006) (Şekil 1). Sirkadiyan osilasyonunun çevrimi, moleküler osilatörler tarafından transkripsiyon ve translasyonun otomatik olarak düzenlenmesi neticesinde gerçekleşir. Bu mekanizmada PER1 ve PER2 genlerinin promotor bölgesinde bulunan E-box (CACGT[G/T]) bölgesi kritik öneme sahiptir. Bmal1 ve Clock proteinleri kompleks oluşturarak bu bölgeye bağlanır ve E-box bölgesi içeren PER

4 4Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU genlerinin transkripsiyonu ve translasyonu başlatılır. Sentezlenen PER proteinleri çekirdeğe aktarılır, burada CRY proteini ile heterodimer oluşturur. Bu heterodimer ise E-box bölgesine bağlanarak, transkripsiyonun tekrar başlamasını engeller. Belli bir süre sonra PER/CRY baskılayıcı kompleksi yıkılır, Clock/Bmal1 heterodimeri tekrar E-box bölgesine bağlanır ve transkripsiyon döngüsü yeniden başlatılır. Yardımcı döngüler (REV-ERBα, RORα, DEC) de, osilasyon özelliği gösteren bu temel döngünün düzenlenmesinde rol oynar (Okamura ve ark., 2010; Son ve ark., 2011). Zamanlama ve süreç kontrolü canlılığın her ölçeğinde hayati bir faktördür. Zamanlama ve süreç noktasında gerçekleşecek herhangi bir hata kendi ölçeğinde sorunlara yol açar. Canlılığın en temel fonksiyonel birimi olan hücrede ve çok hücreli organizmalarda sirkadiyan ritmin bozulması birçok hastalığa zemin hazırlar. Şekil 1. Memelilerde saat genlerinin transkripsiyon-translasyonunun döngüsel geri bildirimi. Günümüzde pek çok insanın ölümüne neden olan kanserde sirkadiyan ritmin bozulması önemli bir risk faktörü olmakla beraber, aralarındaki ilişki net olarak aydınlatılamamıştır. Hücre çoğalması, apoptoz, DNA tamiri, metabolizma, detoksifikasyon ve DNA hasarına cevap gibi hücresel olaylar sirkadiyan ritim ile kontrol edilir (Mongrain ve Cermakian, 2009; Rana ve Mahmood, 2010). İlaçların farmakokinetiği (emilim, dağılım, metabolizma ve atılım) sirkadiyan saat tarafından kontrol edilir. Metabolizma ve detoksifikasyonun ana işlemcisi olan karaciğer, sirkadiyan ritimler üretebilen bir biyolojik saat gibidir. Bir çalışmada, sıçan karaciğerinde 3906 genin zamana bağlı ekspresyon profilleri araştırılmış, 67 genin ekspresyonunun sirkadiyan ritim gösterdiği bulunmuştur (Ohdo ve ark., 2011). Sirkadiyan ritim gösteren bu genlerin transkripsiyonun düzenlenmesinde, ilaç metabolizmasında, iyon taşınımında, sinyal iletiminde ve immün cevapta rol alan genler olduğu gösterilmiştir. Sirkadiyan saat, özellikle PAR domaini içeren temel lösin fermuar (PAR bzip) motifli transkripsiyon faktörlerinin ekspresyon profillerini kontrol eder. Bu faktörler ise karaciğerde ksenobiyotik detoksifikasyon sisteminin koordinasyonunda iş gören enzimlerin (CYP2A5, CYP2C50 ve CES3) ifadesini düzenler. PAR bzip transkripsiyon faktörleri mutant olan farelerde ilaç metabolizmasıyla ilgili enzimlerin (karboksilesterazlar, sitokrom p450 enzimleri, glutatyon-s-transferaz enzimleri, p450 oksiredüktaz, sulfotransferazlar gibi) ekspresyon profillerinin değiştiği gösterilmiştir. Ayrıca, kanserde çoklu ilaç direncinden sorumlu P-glikoprotein in (MDR1a) ifade

5 Sirkadiyan ritim genleri ve kanser 5 profilindeki 24 saatlik değişikliklerin sirkadiyan saatin moleküler bileşenleri tarafından düzenlendiği saptanmıştır (Ohdo ve ark., 2011). Sirkadiyan ritmi düzenleyen genler aynı zamanda hücre döngüsünde rol alan çeşitli transkripsiyon faktörlerini, tümör baskılayıcı genleri ve bazı kaspazların sentezini de kontrol eder (Rana ve Mahmood, 2010). Bu nedenledir ki, sirkadiyan ritim genleri hücre çoğalması ve apoptoz gibi kanserle ilişkili biyolojik olayları önemli ölçüde etkiler. Ancak moleküler mekanizmaları detaylı olarak açıklanamamıştır. Kanserle ilişkili sirkadiyan ritim genleri Kanserle ilişkili sirkadiyan ritim genleri son yıllarda tanımlanmaya başlanmıştır (Tablo 2). Bu genlerden yoğun olarak araştırılan bazılarına kısaca değinilecektir. Clock geni Clock (Circadian Locomotor Output Cycles Kaput), memelilerde tanımlanan ilk sirkadiyan ritim genidir (Sehgal, 2004). Clock proteini, Bmal1 ile dimer formu oluşturduğunda E-box düzenleyici elementlerine bağlanarak, hedef genlerin ifadesini artırır (Ko ve Takahashi, 2006; Mongrain ve Cermakian, 2009). Clock geninin susturulduğu deneysel çalışmalarda yapılan mikroarray analizleri, kanserli dokularda karsinogenez ile ilişkili pek çok molekülde değişiklikler olduğunu ortaya koymuştur. Bu nedenle Clock geninin onkojenik karaktere sahip olduğu belirtilmiştir (Sehgal, 2004, Rana ve Mahmood, 2010). Clock geni mutasyona uğramış farelerle yapılan çalışmalarda, hücre döngüsü inhibitörü genlerinin (p21, p27, Chk1, Chk2 ve Atr1) transkripsiyonunda yüksek düzeyde artış, proliferasyonda rol oynayanlarda ise (Jak2, ER, Pbef, Akt1, Cdk2, cyclin D3 ve cyclin E1, TGFβ, EGF) anlamlı azalış tespit edilmiştir (Miller ve ark., 2006). Bu veriler Clock geninin hücre döngüsündeki önemini ortaya koymaktadır. 441 meme kanseri hastasının doku örnekleriyle yapılan bir mikroarray çalışmasında, hücre döngüsü düzenlenmesi ve meme kanseri progresyonu ile bağlantılı bir gen olan CCL5 in transkripsiyonunda 2.9 kat artış bulunmuştur. Epiteliyal meme hücrelerinin çoğalmasını indükleyen BDKRB2 geninin transkripsiyonunda 2.1 kat, metastazın indüklenmesi, meme kanseri progresyonu ve kötü prognozla bağlantılı SP100 geninin transkripsiyonunda 2.3 kat azalma görülmüştür. Clock geninin kontrol grubuna göre daha fazla ifade edildiği, östrojen/progesteron reseptör negatif grupta, pozitif olanlara göre ifadesinin daha fazla olduğu gösterilmiştir. Ayrıca, hipermetilasyonla Clock geninin transkripsiyonunun engellenmesi ile meme kanseri progresyonundaki yavaşlama arasında bağlantı bulunmuştur (Hoffman ve ark., 2010a). Literatürdeki çalışmalarda meme kanseri (Zhu ve ark., 2005), prostat kanseri (Chu ve ark., 2008) ve non-hodgkin lenfoma (Hoffman ve ark., 2009) örneklerinde sirkadiyan genlerindeki varyasyonlar gösterilmiştir. Zhu ve ark. prostat kanserinin malinyitesiyle Clock geninin intronundaki tek nükleotid polimorfizmi (rs ) arasındaki ilişkiyi göstermiştir (Zhu ve ark., 2009). Bmal1 geni Clock/Bmal1 heterodimeri G 2 fazından M fazına geçişte rol alan Wee1 geninin ifadesini düzenler. Bunun yanında, Cyclin D1 (G 1 den S fazına geçişte aktif) ve c-myc (G 0 dan G 1 fazına geçişte aktif) genlerinin transkripsiyonunda da doğrudan etkili olduğu tespit edilmiştir (Zeng ve ark., 2010; Rana ve Mahmood, 2010). Bmal1 geni inaktif olan insan hücrelerinin DNA hasarı sonucu aktiflenen p53 mekanizması üzerinden ölüme gidemediği ve buna bağlı olarak hücre çoğalmasının durdurulamadığı gösterilmiştir. Fareler üzerinde yapılan in vivo çalışmalarda, p21 ekspresyonunun artışına bağlı olarak G1 fazında Bmal1 e bağlı gecikme belirlenmiştir. Bu verinin aksine, Bmal1 geni olmayan insan hücrelerinde radyasyonla uyarılan çoğalmanın engellenmesinin, p53 ve p21 seviyelerindeki azalmayla uyumlu olduğu gösterilmiştir. Bu çelişkili bulgular, türler arası varyasyondan veya in vivo/in vitro deney koşullarından kaynaklanabilir (Rana ve Mahmood, 2010). Bu bulgular, sirkadiyan ritim genlerinden olan Bmal1 in hücre döngüsünün kontrolünde görev aldığını gösterse de, karsinogenez ile ilişkisinin daha detaylı çalışmalarla ortaya konmasına ihtiyaç vardır. Period genleri Period geni ilk defa 1971 yılında Konopka ve Benzer tarafından Drospohila da tanımlanmıştır

6 6Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU (Sehgal, 2004). Daha sonra memelilerde de bu genin homologu olan üç tane Period geni (PER1, PER2 ve PER3) tanımlanmıştır. Bu genlerin hücre çoğalmasında rol oynadıkları ve tümör baskılayıcı özellik gösterdikleri tespit edilmiştir (Hua ve ark., 2006; Goodspeed ve Lee, 2007). PER2 geninin insan meme sağlıklı epiteliyal hücre kültürlerinde ifade edildiği ancak meme kanseri hücre kültürlerinde ifadesinin düşük olduğu belirlenmiştir. Meme kanserlerinde PER2 geni aktiflendiğinde, hücre çoğalmasının baskılandığı ve apoptoza giden hücre sayısında artış olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, PER2 geninin baskılayıcı özelliğine bir delildir (Rana ve Mahmood, 2010). Yapılan araştırmalarda, meme ve kolon kanserlerinde PER1 ve PER2 genlerinde mutasyon tespit edilmiştir. Akut lösemi, meme, kolon, endometrial, akciğer ve pankreas tümörlerinde, normal dokulara göre Period geninin mrna ve protein seviyelerinde azalma tespit edilmiştir (Murga ve ark., 2003; Chen ve ark., 2005; Ko ve Takahashi, 2006; Winter ve ark., 2007; Krugluger ve ark., 2007). Bu gende hem genetik hem de epigenetik (DNA metilasyonu ve histon asetilasyonu) değişiklikler gözlenmiştir (Hua ve ark., 2006). Bu polimorfizmlerin kanser riskini artırmayla bağlantısı gösterilmişse de, altta yatan moleküler mekanizmalar net olarak açıklanamamıştır. İnsan kolon kanseri hücrelerinde PER2 mutasyonunun intestinal beta katenin düzeylerini artırdığı, bunun yanında kolonda polip oluşumunu da artırdığı bildirilmiştir. Ayrıca bu artışın Cyclin D1 proteininin sentezinde artışa ve dolayısıyla hücre çoğalmasında da artışa neden olduğu gösterilmiştir (Wood ve ark., 2009). PER2 geni susturulmuş fare modellerinde, Cyclin D1, Cyclin A, Mdm-2, Gadd45 genlerinin ekspresyonlarında anlamlı değişiklikler saptanmıştır (Hua ve ark., 2006 ). Benzer bir başka çalışmada ise, γ radyasyona maruz bırakılmış mutant farelerde, kontrol grubuna göre tümör oluşumunda artış, apoptoza giden hücrelerde ise azalma tespit edilmiştir. PER1 (rs ve rs ), PER2 (rs ) ve PER3 (rs ) genlerinde bulunan tek nükleotid polimorfizmlerinin prostat kanserine yatkınlıkla ilişkisi olduğu, bunun yanında, PER1 (rs ve rs ) ve PER3 (rs ) genlerindeki tek nükleotid polimorfizmlerin hastalığın agresifliği ile ilişkili olduğu saptanmıştır (Zhu ve ark., 2009). Meme kanseri biyopsi örneklerinde yapılan çalışmada, PER3 genindeki polimorfizmlerin menopoz öncesi kadınlarda meme kanseri riskini arttırdığı ortaya konmuş, dolayısıyla PER3 geninin bazı polimorfik varyantlarının potansiyel bir belirteç olabileceği vurgulanmıştır (Rana ve Mahmood, 2010). Chen ve ark. nın yaptığı bir çalışmada, meme tümörlerinin %95 inde PER1 ve PER2 genlerinin transkripsiyon düzeylerinde normal hücrelere göre farklılıklar belirlenmiştir. Benzer şekilde, akciğer kanseri tümörlerinin %70 inde, akut miyeloid lösemilerin ise %42 sinde normal doku hücrelerine kıyasla PER1 geninin transkripsiyonunda azalma tespit edilmiştir (Chen ve ark., 2005). Cryptochrome genleri Sirkadiyan ritmin düzenlenmesinde, transkripsiyonu baskılayıcı rol oynayan Cryptochrome (CRY1 ve CRY2) ve Period (PER1, PER2 ve PER3) en çok çalışılan genlerdir. CRY2 geninin ekspresyonundaki değişikliklerin, DNA hasarı kontrolü ve hücre döngüsünde rol alan genlerin ekspresyonunu doğrudan etkilediği gösterilmiştir (Gauger ve Sancar, 2005; Sancar ve ark., 2010). Dolayısıyla, karsinogenezisle ilişkili pek çok hücresel yolak CRY2 geninin kontrolü altındadır. CRY1 ve CRY2 genleri susturulmuş fareler iyonize radyasyona maruz bırakıldığında radyasyona bağlı kanser oluşumunda azalmalar görülmüştür (Hoffman ve ark., 2010b). Dolayısıyla, CRY genlerinin aktivasyonunun radyasyona bağlı karsinogenezde kritik rol oynadığı düşünülmektedir. CRY2 geni susturulmuş meme kanseri hücre kültürleri mutajenlerle muamele edildiğinde, DNA hasarında kontrol hücrelerine oranla anlamlı artış gözlenmiştir (Antoch ve Kondratov, 2009). Bu bulgu CRY genlerinin DNA tamirinde önemli rol oynadığını, dolayısıyla hücrenin genotoksik strese duyarlılığını etkilediğini göstermektedir.

7 Sirkadiyan ritim genleri ve kanser 7 Tablo 2. Kanserde rol alan sirkadiyan ritim genleri (Ohdo ve ark., 2010). Gen Kanser Tipi Genotip/Gen ifadesi Kanser Prognozuna Etkisi Mekanizma PER2 (Fare) PER1,2,3 Lenfoma Meme kanseri Eksik PER1 ve 2 promotorlarının hipermetilasyonu /İfadesinde azalma Tümör büyümesinde artış Apoptozda azalma Tümör büyümesinde artış Bmal1 ifadesinde azalma c-myc represyonunun engellenmesi Tümör süpresör ve hücre döngüsünde rol oynayan genlerin düzenlenmesindeki bozukluklar c-erbb2 ifadesinde düzensizlikler PER2 Akut myeloid lösemi İfadesinde azalma Başlama ve/veya ilerlemesi CCAATT/artırıcı dizisine bağlanan proteinlerdeki azalış PER2 Kolorektal kanser İfadesinde azalma Tümör oluşumunda artış Beta kateninde azalma PER1 Prostat kanseri İfadesinde azalma Tümör büyümesinde artış Apoptozda azalma Androjen reseptör transkripsiyon aktivitesinin düzenlenmesinde bozukluklar CRY2 Non-Hodgkin lenfoma Tek nükleotid polimorfizmi p53 eksik farede kanserin ortaya çıkışında azalma ve ömür uzaması İmmun cevabın değişimi Hepatik sistem gelişimindeki değişiklikler CRY1,2 (Fare) CRY1 P53 mutant farede timik lenfoma Kronik lenfoid lösemi Eksik CRY1/PER1 ifade oranında değişim Kanserin ortaya çıkışında gecikme Kronik lenfoid löseminin olası sonuçlarının öngörülebilir hale gelmesi Genotoksik strese cevap olarak p53 mutant hücrelerin apoptoza duyarlılaştırlması Hücre döngüsüyle ve DNA hasar cevabıyla ilişkili genlerin ifadelerindeki değişiklikler BMAL1 CK1 Npas2 DEC2 (Wu ve ark., 2011) B hücreli lenfoma, akut lenfositik ve myeloid lösemi Nörodejeneratif hastalıklar ve kanser Non-Hodgkin lenfoma ve meme kanseri İfadesinde artış İfadesinde azalma Düzenlenmesinde bozukluk Tek nükleotid polimorfizmi İfadesinde azalma Kanserde azalış Kanserde artış Kanserde artış Kanserde artış Meme kanseri Baskılanmış Apoptozda artış Büyümenin baskılanması p53 aktivasyonu üzerinden çoğalmanın durdurulamaması Büyümenin aktivasyonu Sinyal iletim yolaklarında etkileşim Bazı hücre döngüsü ve DNA tamir genlerinin ifadelerinin baskılanması Apoptozda rol oynayan proteinlerde [Fas, Bax,c-Myc, kaspaz-8, poli (ADP-riboz) polimeraz (PARP)] değişimler

8 8Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU Tartışma ve Sonuç Hücre ölçeğinden başlayarak organizmaya kadar sirkadiyan ritmin her düzeyde düzenlenmesi ve kontrolü organizmanın yaşamı için kritik öneme sahiptir. Transkriptom makinasının işleyişini düzenleyen transkripsiyon faktörlerinin bir kısmı, hem sirkadiyan ritmi oluşturan genlerin transkripsiyon-translasyon çevrimlerinin düzenlenmesinde, hem de döngüsel geribildirim yoluyla transkriptom makinesinin kontrolünde rol alır (döngüsel geribildirim yoluyla oto-düzenleme). Biyolojik saatin önemli bir bileşeni olan sirkadiyan ritim genlerinin ürünleri, hangi genlerin ne zaman ne kadar süreyle okunacağını düzenleyen kompleks moleküler sistemin öncül bileşenleridir. Bu nedenle, pozitif ve negatif geribildirim döngüleriyle birbirlerinin ekspresyonunu ve aktivasyonunu kontrol eden sirkadiyan ritim genlerindeki herhangi bir aksaklık, kontrol mekanizmasının, dolayısıyla ritmin bozulmasına yol açar. Memeli genomundaki genlerin %10 unun sirkadiyan ritim genlerinin kontrolünde olduğu belirtilmiştir (Son ve ark., 2011). Bu kontrol genellikle hormonal ve metabolik yolakların üst düzeylerinde gerçekleştiğinden, buradaki bir değişiklik kademeli olarak yolağın aşağı basamaklarını, hedef organ, organel ve molekülleri etkiler. Enformasyon, enerji ve yapı taşlarının örgütlenmesi üzerine kurulan yaşamın moleküler temelinde, bilginin doğru konumda, doğru zamanda ve sürede kullanılması sağlıklı bir yaşam için olmazsa olmazdır. Enformasyonun ve yapıtaşlarının doğru zamanda ve süre içinde kullanımı ve örgütlenmesi sirkadiyan ritimlerle gerçekleştirilir. Bu perspektiften, sirkadiyan ritimlerin kontrolünde rol alan genler birincil seviyede bütün canlılık olaylarını etkiler. Bunun anlamı, sirkadiyan ritim genlerinin aktivasyon ve inaktivasyonundaki bir değişikliğin, hem hücresel hem de organizma düzeyindeki fizyolojik olayları etkilemesidir. Örnek verirsek, DNA hasar tamiri, hücre döngüsünün düzenlenmesi, apoptoz gibi karsinogenezle ilişkili yolaklarda rol oynayan genlerin transkripsiyonu ve aktivasyonu sirkadiyan ritim genlerinin kontrolündedir. Bu genlerin bir veya birkaçında oluşabilecek yapısal veya fonksiyonel herhangi bir değişikliğin hücreyi kansere götürmesi muhtemeldir. Yukarıda belirtildiği gibi sirkadiyan ritim genleri, hormonal yolakların işleyişini de kontrol eder. Özellikle hormona bağlı kanserlerde sirkadiyan ritimlerin bu rolünü görmek mümkündür. Örneğin prostat androjene, meme hücreleri de çoğalmak ve normal gelişimlerini sürdürebilmek için östrojene ihtiyaç duyarlar. Sirkadiyan ritim genlerindeki yapısal veya fonksiyonel bir değişiklikle bu hormonların aşırı sentezi gerçekleşirse bu durum hücre çoğalmasını arttıracak, sonuçta ortamda karsinojen bir madde varmış gibi tümör oluşumu gözlenecektir. Sirkadiyan sistem, gerek kanserin oluşum ve gelişim mekanizmalarını çalışmada, gerekse kanserin tedavisini kolaylaştırmada yeni kronoterapötik stratejiler geliştirmek için özgün bir sistemdir. Sirkadiyan saati, hücre döngüsüne ve metabolizmaya bağlayan moleküler bağlantılar, son yıllarda ortaya konulmaya ve anlaşılmaya başlanmıştır. Bu moleküler bağlantıların kapsamlı şekilde anlaşılması, şüphesiz belirli kanser türlerinin tedavisine olumlu katkılar yapacaktır. Sirkadiyan kontrolün kaybı, organ ve sistemler seviyesinde ortaya çıkan hastalıkların oluşumuna ve gelişimine de katkı yapar. Bunun için sirkadiyan kontrolün kaybına veya bozulmasına yol açan moleküler mekanizmaların bilinmesine yönelik yeni araştırmalara ihtiyaç vardır. Kaynaklar Antoch MP and Kondratov RV. Circadian proteins and genotoxic stress response. Circ Res. 106: 68-67, Chen ST, Choo KB, Hou MF, Yeh KT, Kuo SJ and Chang JG. Deregulated expression of the PER1, PER2 and PER3 genes in breast cancers. Carcinogenesis. 26 (7): , Chu LW, Zhu Y, Yu K, Zheng T, Yu H, Zhang Y, Sesterhenn I, Chokkalingam AP, Danforth KN, Shen MC, Stanczyk FZ, Gao YT and Hsing AW. Variants in circadian genes and prostate cancer risk: a population-based study in China. Prostate Cancer P D. 11: , Gauger MA and Sancar A. Cryptochrome, circadian cycle, cell cycle checkpoints,

9 Sirkadiyan ritim genleri ve kanser 9 and cancer. Cancer Res. 65 (15): , Goodspeed MC and Lee CC. Tumor suppression and circadian function. J Biol Rhythm. 22: 291, Hoffman AE, Zheng T, Stevens RG, Ba Y, Zhang Y, Leaderer D, Yi C, Holford TR and Zhu Y. Clockcancer connection in non-hodgkin's lymphoma: a genetic association study and pathway analysis of the circadian gene cryptochrome 2. Cancer Res. 69: , Hoffman AE, Yi CH, Zheng T, Stevens RG, Leaderer D, Zhang Y, Holford TR, Hansen J, Paulson J and Zhu Y. CLOCK in breast tumorigenesis: genetic, epigenetic, and transcriptional profiling analyses. Cancer Res. 70 (4): , 2010a. Hoffman AE, Zheng T, Ba Y, Stevens RG, Yi CH, Leaderer D and Zhu Y. Phenotypic effects of the circadian gene Cryptochrome 2 on cancerrelated pathways. BMC Cancer. 10: 110, 2010b. Hua H, Wang Y, Wan C, Liu Y, Zhu B, Yang C, Wang X, Wang Z, Cornelissen-Guillaume G and Halberg F. Circadian gene mper2 overexpression induces cancer cell apoptosis. Cancer Sci. 97 (7): , Ko CH and Takahashi JS. Molecular components of the mammalian circadian clock. Hum Mol Genet. 15 (2): , Kondratov RV, Gorbacheva VY and Antoch MP. The role of mammalian circadian proteins in normal physiology and genotoxic stress responses. Curr Top Dev Biol. 78: , Krugluger W, Brandstaetter A, Kállay E, Schueller J, Krexner E, Kriwanek S, Bonner E and Cross HS. Regulation of genes of the circadian clock in human colon cancer: reduced period-1 and dihydropyrimidine dehydrogenase transcription correlates in high-grade tumors. Cancer Res. 67 (16): , Lowrey PL and Takahashi JS. Mammalian circadian biology: elucidating genome-wide levels of temporal organization. Annu Rev Genom Human G. 5: , Maywood ES, O'Neill JS, Chesham JE and Hastings MH. The circadian clockwork of the suprachiasmatic nuclei-analysis of a cellular oscillator that drives endocrine rhythms. Endocrinology. 148 (12): , McGuire J, Coumailleau P, Whitelaw ML, Gustafsson JA and Poellinger L. The basic helix-loop-helix/pas factor Sim is associated with hsp90. Implications for regulation by interaction with partner factors. J Biol Chem. 270 (52): , Miller BH, Olson SL, Levine JE, Turek FW, Horton TH and Takahashi JS. Vasopressin regulation of THA proestrous luteinizing hormone surge in wild-type and Clock mutant mice. Biol Reprod. 75: , Mongrain V and Cermakian N. Clock genes in health and diseases. J Appl Biomed. 7: 15-33, Murga PEM, Cools J, Algenstaedt P, Hinz K, Seeger D, Schafhausen P, Schilling G, Marynen P, Hossfeld DK and Dierlamm J. A novel cryptic translocation t (12; 17) (p13; p12-p13) in a secondary acute myeloid leu-kemia results in a fusion of the etv6 gene and the antisense strand of the PER1 gene. Gene Chromosome Canc. 37: 79-83, Ohdo S, Koyanagi S and Matsunaga N. Chronopharmacological strategies: Intraand inter-individual variability of molecular clock. Adv Drug Deliv Rev. 62 (9-10): , Ohdo S, Koyanagi S, Matsunaga N and Hamdan A. Molecular basis of chronopharmaceutics. J Pharm Sci. 100(9): , Okamura H, Doi M, Fustin JM, Yamaguchi Y and Matsuo M. Mammalian circadian clock system: Molecular mechanisms for pharmaceutical and medical sciences. Adv Drug Deliv Rev. 62 (9-10): , 2010.

10 10Harika ATMACA and Selim UZUNOĞLU Rana S and Mahmood S. Circadian rhythm and its role in malignancy. J Circadian Rhythms. 8: 3, Rossi EL. The psychobiology of gene expression: Neuroscience and neurogenesis in hypnosis and the healing arts. W.W.Norton Company, New York. 8-9, Sancar A, Lindsey-Boltz LA, Kang TH, Reardon JT, Lee JH and Ozturk N. Circadian clock control of the cellular response to DNA damage. FEBS Lett. 584 (12): , Sehgal A. Molecular biology of circadian rhythms. John Wiley & Sons, Inc. New Jersey , Son GH, Chung S and Kim K. The adrenal peripheral clock: Glucocorticoid and the circadian timing system. Front Neuroendocrin. 32 (4): , Waterhouse J. Introduction to chronobiology in Fundamentals of Chronobiology and Chronotherapy. N Abacıoğlu, H Zengil (Ed), Palme Yayıncılık, Ankara. 8, Winter SL, Bosnoyan-Collins L, Pinnaduwage D and Andrulis IL. Expression of the circadian clock genes Per1 and Per2 in sporadic and familial breast tumors. Neoplasia. 9: , Wood PA, Yang X and Hrushesky WJ. Clock genes and cancer. Integr Cancer Ther. 8 (4): , Wu Y, Sato F, Bhawal UK, Kawamoto T, Fujimoto K, Noshiro M, Morohashi S, Kato Y and Kijima H. Basic helix-loophelix transcription factors DEC1 and DEC2 regulate the paclitaxel-induced apoptotic pathway of MCF-7 human breast cancer cells. Int J Mol Med. 27(4): , Zeng ZL, Wu MW, Sun J, Sun YL, Cai YC, Huang YJ and Xian LJ. Effects of the biological clock gene Bmal1 on tumour growth and anti-cancer drug activity. J Biochem. 148 (3): , Zhu Y, Brown HN, Zhang Y, Stevens RG and Zheng T. Period3 structural variation: a circadian biomarker associated with breast cancer in young women. Cancer Epidemiol Biomarkers. 14: , Zhu Y, Stevens RG, Hoffman AE, Fitzgerald LM, Kwon EM, Ostrander EA, Davis S, Zheng T and Stanford JL. Testing the circadian gene hypothesis in prostate cancer: a population-based casecontrol study. Cancer Res. 69(24): , 2009.

Sirkadiyen saat, hücre döngüsü ve kanser

Sirkadiyen saat, hücre döngüsü ve kanser 514 Dicle Tıp Dergisi / C. Özbayer ve İ. Değirmenci. Sirkadien saat ve kanser 2011; 38 (4): 514-518 Dicle Medical Journal doi: 10.5798/diclemedj.0921.2011.04.0080 DERLEME / REVIEW ARTICLE Sirkadiyen saat,

Detaylı

Kanser Tedavisi: Günümüz

Kanser Tedavisi: Günümüz KANSER TEDAVİSİNDE MOLEKÜLER HEDEFLER Doç. Dr. Işık G. YULUĞ Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü yulug@fen.bilkent.edu.tr Kanser Tedavisi: Günümüz Geleneksel sitotoksik ilaçlar ve

Detaylı

Journal of Cell and Molecular Biology

Journal of Cell and Molecular Biology Journal of Cell and Molecular Biology Volume 9 No 2 December 2011 http://jcmb.halic.edu.tr Circadian rhythm genes in cancer Tunneling nanotubes Genetic screening of Turkish barley genotypes Strontium ranelate

Detaylı

En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test

En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test En Etkili Kemoterapi İlacı Seçimine Yardımcı Olan Moleküler Genetik Test Yeni Nesil DNA Dizileme (NGS), İmmünHistoKimya (IHC) ile Hastanızın Kanser Tipinin ve Kemoterapi İlacının Belirlenmesi Kanser Tanı

Detaylı

ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ

ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ ÇOK HÜCRELİ ORGANİZMALARIN GELİŞİMİ Seçici gen ifadesi embriyonun gelişmesini sağlayan 4 temel işlevi denetler: 1. Hücre çoğalması 2. Hücre farklılaşması 3. Hücre etkileşimleri 4. Hücre hareketi HÜCRE

Detaylı

Transforming growth factor ß. Sinyal molekülleri, reseptör ve ko-reseptörler C. elegans tan insana kadar korunmuştur.

Transforming growth factor ß. Sinyal molekülleri, reseptör ve ko-reseptörler C. elegans tan insana kadar korunmuştur. Transforming growth factor ß Hem omurgalılarda hem de omurgasızlarda gelişimin düzenlenmesinde önemli işlevleri vardır. Sinyal molekülleri, reseptör ve ko-reseptörler C. elegans tan insana kadar korunmuştur.

Detaylı

Doksorubisin uygulanan PARP-1 geni silinmiş farelerde FOXO transkripsiyon faktörlerinin ekspresyonları spermatogenez sürecinde değişiklik gösterir

Doksorubisin uygulanan PARP-1 geni silinmiş farelerde FOXO transkripsiyon faktörlerinin ekspresyonları spermatogenez sürecinde değişiklik gösterir Doksorubisin uygulanan PARP-1 geni silinmiş farelerde FOXO transkripsiyon faktörlerinin ekspresyonları spermatogenez sürecinde değişiklik gösterir Çiler Çelik-Özenci*, Nilay Kuşcu*, Nayçe Bektaş*, Ece

Detaylı

PROKARYOTLARDA GEN EKSPRESYONU. ve REGÜLASYONU. (Genlerin Gen Ürünlerine Dönüşümünü Kontrol Eden Süreçler)

PROKARYOTLARDA GEN EKSPRESYONU. ve REGÜLASYONU. (Genlerin Gen Ürünlerine Dönüşümünü Kontrol Eden Süreçler) PROKARYOTLARDA GEN EKSPRESYONU ve REGÜLASYONU (Genlerin Gen Ürünlerine Dönüşümünü Kontrol Eden Süreçler) Nihal EYVAZ (050559015) Şerife OKAY (050559025) Prof. Dr. Figen ERKOÇ Gazi Eğitim Fakültesi Gen

Detaylı

SİNYAL İLETİMİ ve KANSER. Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD

SİNYAL İLETİMİ ve KANSER. Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD SİNYAL İLETİMİ ve KANSER Dr. Lale Doğan Hacettepe Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü Temel Onkoloji ABD Reseptör Tirozin Kinaz (RTK)= Protein Tirozin Kinaz RTK lar hücre membranında yerleşim gösterir. İnsan

Detaylı

MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ

MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ MEME KANSERİ KÖK HÜCRELERİNİN GEN EKSPRESYON PROFİLİ Sait Murat Doğan, A. Pınar Erçetin, Zekiye Altun, Duygu Dursun, Safiye Aktaş Dokuz Eylül Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü, İzmir Slayt 1 / 14 Meme Kanseri

Detaylı

KANSER EPİDEMİYOLOJİSİ VE KARSİNOGENEZ

KANSER EPİDEMİYOLOJİSİ VE KARSİNOGENEZ KANSER EPİDEMİYOLOJİSİ VE KARSİNOGENEZ Gökhan Erdem GATA Tıbbi Onkoloji BD 19 Mart 2014 5. Türk Tıbbi Onkoloji Kongresi, 19-23 Mart 2014, Antalya EPİDEMİYOLOJİ Epidemiyoloji, sağlık olaylarının görünme

Detaylı

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13. Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13. Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 13 Ökaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Prof. Dr. Hilal Özdağ A.Ü Biyoteknoloji Enstitüsü Merkez Laboratuvarı Tel: 2225826/125 Eposta: hilalozdag@gmail.com Gen İfadesi

Detaylı

PI3K/AKT/mTOR Yolağı

PI3K/AKT/mTOR Yolağı PI3K/AKT/mTOR Yolağı PI3K/AKT/mTOR Yolağı Phospha'dilinositol 3-kinaz/protein kinaz B/mammalian target of rapamycin (PI3K/Akt/mTOR) Normal hücresel fonksiyonların yerine ge'rilebilmesi için gerekli olan

Detaylı

HANDAN TUNCEL. İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Biyofizik Anabilim Dalı

HANDAN TUNCEL. İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Biyofizik Anabilim Dalı HÜCRENİN ÇOĞALMASI VE FARKLILAŞIMININ BİYOFİZİĞİ HANDAN TUNCEL İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Biyofizik Anabilim Dalı hntuncel@istanbul.edu.tr G1; presentetik, S; DNA sentez fazı G2;

Detaylı

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet

Chapter 10. Summary (Turkish)-Özet Chapter 10 Summary (Turkish)-Özet Özet Vücuda alınan enerjinin harcanandan fazla olması durumunda ortaya çıkan obezite, günümüzde tüm dünyada araştırılan sağlık sorunlarından birisidir. Obezitenin görülme

Detaylı

BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ

BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ BCC DE GÜNCEL Prof. Dr. Kamer GÜNDÜZ Celal Bayar Üniversitesi Deri ve Zührevi Hastalıklar Anabilim Dalı-MANİSA Bazal Hücreli Kanser (BCC) 1827 - Arthur Jacob En sık rastlanan deri kanseri (%70-80) Açık

Detaylı

Wnt/β-katenin Yolağı

Wnt/β-katenin Yolağı Wnt/β-katenin Yolağı Wnt/β-katenin Yolağı Memeli canlılarda oldukça korunmuş ve gelişim için oldukça önemli olan bir yolak7r. Drosophila da yapılan gene>k çalışmalar sırasında keşfedilmiş>r. Özellikle

Detaylı

MOLEKÜLER BİYOLOJİ DOÇ. DR. MEHMET KARACA (5. BÖLÜM)

MOLEKÜLER BİYOLOJİ DOÇ. DR. MEHMET KARACA (5. BÖLÜM) MOLEKÜLER BİYOLOJİ DOÇ. DR. MEHMET KARACA (5. BÖLÜM) TRANSKRİPSİYONU (ÖKARYOTİK) STOPLAZMA DNA Transkripsiyon hnrna RNA nın işlenmesi mrna G AAA Eksport G AAA NÜKLEUS TRANSKRİPSİYONU (PROKARYOTİK) Stoplazma

Detaylı

TRANSKRİPSİYON AŞAMASINDA KROMATİN YAPININ DÜZENLENMESİ

TRANSKRİPSİYON AŞAMASINDA KROMATİN YAPININ DÜZENLENMESİ İ.Ü Fen Bilimleri Enstitüsü Moleküler Biyoloji ve Genetik TRANSKRİPSİYON AŞAMASINDA KROMATİN YAPININ DÜZENLENMESİ Merve YILMAZER 2601120219 İÇERİK Kromatin ve nükleozom yapısı Transkripsiyon aşamasında

Detaylı

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın

İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın İ. Ü İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı Prof. Dr. Filiz Aydın Hücre iletişimi Tüm canlılar bulundukları çevreden sinyal alırlar ve yanıt verirler Bakteriler glukoz ve amino asit gibi besinlerin

Detaylı

Epigenetik ve Kanser. Tayfun ÖZÇELİK Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü

Epigenetik ve Kanser. Tayfun ÖZÇELİK Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Epigenetik ve Kanser Tayfun ÖZÇELİK Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü tozcelik@fen.bilkent.edu.tr Conrad Waddington (1905-1975) Edinburgh Üniversitesi Embriyoloji ve Genetik Profesörü

Detaylı

Docosahexaenoic Acid Induces Cell Death in Human Non- Small Cell Lung Cancer Cells by Repressing mtor via AMPK Activation and PI3K/Akt Inhibition

Docosahexaenoic Acid Induces Cell Death in Human Non- Small Cell Lung Cancer Cells by Repressing mtor via AMPK Activation and PI3K/Akt Inhibition Docosahexaenoic Acid Induces Cell Death in Human Non- Small Cell Lung Cancer Cells by Repressing mtor via AMPK Activation and PI3K/Akt Inhibition DUYGU PELİSTER - 20130701008 İSTANBUL BİLİM ÜNİVERSİTESİ

Detaylı

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ

DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ DÖNEM 2- I. DERS KURULU AMAÇ VE HEDEFLERİ Kan, kalp, dolaşım ve solunum sistemine ait normal yapı ve fonksiyonların öğrenilmesi 1. Kanın bileşenlerini, fiziksel ve fonksiyonel özelliklerini sayar, plazmanın

Detaylı

Hücrede Genetik Bilgi Akışı

Hücrede Genetik Bilgi Akışı Hücrede Genetik Bilgi Akışı 1) Genomun korunması DNA nın tam olarak kopyalanması ve hücre bölünmesiyle yeni kuşak hücrelere aktarılması 2) Genetik bilginin çevrimi Hücre içerisinde bilginin DNA dan RNA

Detaylı

MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ

MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ MİDE KANSERİNDE APOPİTOZİSİN BİYOLOJİK BELİRTEÇLERİNİN PROGNOSTİK ÖNEMİ Cem Sezer 1, Mustafa Yıldırım 2, Mustafa Yıldız 2, Arsenal Sezgin Alikanoğlu 1,Utku Dönem Dilli 1, Sevil Göktaş 1, Nurullah Bülbüller

Detaylı

Yard. Doç. Dr. Ercan ARICAN. İ.Ü. FEN FAKÜLTESİ, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü

Yard. Doç. Dr. Ercan ARICAN. İ.Ü. FEN FAKÜLTESİ, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü KANSER OLUŞUMUNDA ROL OYNAYAN EPİGENETİK MEKANİZMALAR Yard. Doç. Dr. Ercan ARICAN İ.Ü. FEN FAKÜLTESİ, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Epigenetik Nedir? Gen ekspresyonuna dayanan kalıtsal bilgi epigenetik

Detaylı

KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ

KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ KANSEROLOJİDE FARMAKOGENOMİ Prof.Dr. Işık TUĞLULAR Ege Üniversitesi İlaç Geliştirme ve Farmakokinetik Araştırma - Uygulama Merkezi ( ARGEFAR ) Müdürü Farmakogenomik Kursu 24 Mart 2010 ANTALYA İLAÇ Klinik

Detaylı

KHDAK da Güncel Hedef Tedaviler

KHDAK da Güncel Hedef Tedaviler KHDAK da Güncel Hedef Tedaviler Prof.Dr. Adnan Aydıner İstanbul Üniversitesi Onkoloji Enstitüsü İstanbul William, WN et al. Nature Reviews, 2009 a Güncel Hedef Tedaviler EGFR İnhibitörleri EGFR: transmembran

Detaylı

MESANE TÜMÖRLERİNİN DOĞAL SEYRİ

MESANE TÜMÖRLERİNİN DOĞAL SEYRİ MESANE TÜMÖRLERİNİN DOĞAL SEYRİ ve MOLEKÜLER PROGNOSTİK FAKTÖRLER Prof. Dr. Levent Türkeri Üroloji Anabilim Dalı Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mesane Tümörü (Transizyonel Hücreli Karsinom) Yüzeyel

Detaylı

Notch/Delta Yolağı. Oldukça korunmuş ve gelişim için oldukça önemli olan bir yolak5r.

Notch/Delta Yolağı. Oldukça korunmuş ve gelişim için oldukça önemli olan bir yolak5r. Notch/Delta Yolağı Notch/Delta Yolağı Oldukça korunmuş ve gelişim için oldukça önemli olan bir yolak5r. Kısa mesafeli sinyal ile;mi gerçekleşir. (Plazma zarına tutunmus proteinler aracılığıyla sinyal ile;mi

Detaylı

Tartışma. Dr.Ali Arıcan

Tartışma. Dr.Ali Arıcan MİDE KANSERİNDE P53 EKSPRESYONUNUN PROGNOSTİK ÖNEMİ: META-ANALİZ Tartışma Dr.Ali Arıcan 5.Türk Tıbbi Onkoloji Kongresi 22.Mart.2014 Antalya Mide Kanserinde P53 Ekspresyonunun Prognostik Önemi: Meta-analiz

Detaylı

Rastgele (Stokas7k) kanser modeli - Tümör içindeki her hücre yeni bir kanseri başla5r

Rastgele (Stokas7k) kanser modeli - Tümör içindeki her hücre yeni bir kanseri başla5r Kanser Kök Hücre Kanser Modelleri Rastgele (Stokas7k) kanser modeli - Tümör içindeki her hücre yeni bir kanseri başla5r Kök hücre (Hiyerarşi) modeli - Tümör içindeki bazı hücreler yeni bir kanseri başla5r

Detaylı

ÖZGEÇMİŞ. Expression Pattern Comparison of Two Ubiquitin Specific Proteases. Functional Characterization of Two Potential Breast Cancer Related Genes

ÖZGEÇMİŞ. Expression Pattern Comparison of Two Ubiquitin Specific Proteases. Functional Characterization of Two Potential Breast Cancer Related Genes ÖZGEÇMİŞ 1. Adı ve Soyadı: Shiva Akhavantabasi 2. Ünvanı: Yrd. Doç. Dr. 3. Email adresi: shiva.akhavan@yeniyuzyil.com 4. Öğrenim Durumu: Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Mikrobiyoloji Jahrom Azad Üniversitesi

Detaylı

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ

AVRASYA ÜNİVERSİTESİ Ders Tanıtım Formu Dersin Adı Öğretim Dili Kanser Biyolojisi ve Genetiği Türkçe Dersin Verildiği Düzey Ön Lisans () Lisans (X) Yüksek Lisans( ) Doktora( ) Eğitim Öğretim Sistemi Örgün Öğretim (X) Uzaktan

Detaylı

İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri. Blood Reviews (2008) 22, 261

İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri. Blood Reviews (2008) 22, 261 İmmun sistemi baskılanmış hastalarda lenfomagenezde rol alan faktörler ve etkileşimleri Blood Reviews (2008) 22, 261 Onkojenik viruslar Annu. Rev. Pathol. Mech. Dis. 2014.9:49 EBV Doğada çok yaygın İnsan

Detaylı

RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği

RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği RNAi Teknolojisinin Deneysel Aşamaları ve Tedavideki Geleceği sirna Doç.Dr. Metiner Tosun EÜ Eczacılık Fakültesi Farmakoloji AD Trabzon Ekim 07 Geleneksel ilaç geliştirme fazları: Doğrusal süreç 1-5 yıl

Detaylı

Tarifname P53 AKTİVASYONU VESİLESİ İLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTEREN BİR FORMÜLASYON

Tarifname P53 AKTİVASYONU VESİLESİ İLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTEREN BİR FORMÜLASYON 1 Tarifname P3 AKTİVASYONU VESİLESİ İLE ANTİ-KARSİNOJENİK ETKİ GÖSTEREN BİR Teknik Alan FORMÜLASYON Buluş, p3 aktivasyonu vesilesi ile anti-karsinojenik etki göstermeye yönelik oluşturulmuş bir formülasyon

Detaylı

Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması

Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması İ.Ü. CERRAHPAŞA TIP FAKÜLTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TIBBİ BİYOLOJİ ANABİLİM DALI Parkinson Hastalığı ile α-sinüklein Geni Polimorfizmlerinin İlişkisinin Araştırılması Araş.Gör. Yener KURMAN İSTANBUL

Detaylı

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38405 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Balcıoğlu, Hayri Emrah Title: Role of integrin adhesions in cellular mechanotransduction

Detaylı

Hücre Proliferasyonu ve Testleri

Hücre Proliferasyonu ve Testleri 1 Hücre Proliferasyonu ve Testleri Normal Hücre Çoğalması Normal dokularda, hücre bölünmesi ve çoğalması organizmanın devamlılığı için bir gereklilik;r. Hücre çoğalmasının olması gerekenden farklı olması

Detaylı

PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ. Klinik ve patolojik özellikler

PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ. Klinik ve patolojik özellikler PAPİLLER TİROİD KARSİNOMLU OLGULARIMIZDA BRAF(V600E) GEN MUTASYON ANALİZİ Klinik ve patolojik özellikler Neslihan KURTULMUŞ,, Mete DÜREN, D Serdar GİRAY, G Ümit İNCE, Önder PEKER, Özlem AYDIN, M.Cengiz

Detaylı

MAPK Yolağı. Mitogen-Ac+vated Protein Kinase Pathway (MAPK)

MAPK Yolağı. Mitogen-Ac+vated Protein Kinase Pathway (MAPK) MAP Kinaz Yolağı MAPK Yolağı Mitogen-Ac+vated Protein Kinase Pathway (MAPK) Mitojen mitoz bölünmeyi te+kleyerek hücre bölünmesini indükleyen bileşenlere verilen addır. Örneğin; fitohemaglu+nin MAPK yolağı

Detaylı

CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar

CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı CANLILIK NEDİR? Fizyolojide Temel Kavramlar Doç. Dr. Turgut GÜLMEZ CALILIK (hayat) NEDİR? FİZYOLOJİ Yaşamın başlangıcı- gelişimi ve ilerlemesini

Detaylı

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA

ECZACILIK FAKÜLTESİ BİYOKİMYA PROGRAM KOORDİNATÖRÜ Prof. Dr. Güldal MEHMETÇİK, gmehmetcik@neu.edu.tr YÜKSEK LİSANS DERSLERİ EBM 600 Uzmanlık Alanı Dersi Z 4 0 4 EBM 601 Biyokimya I S 3 0 3 EBM 602 Biyokimya I Laboratuvar S 0 3 1 EBM

Detaylı

Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler

Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler Metastatik Prostat Kanserinde Gelecekten Beklentiler Dr Çağatay Arslan İzmir Üniversitesi MedicalPark İzmir Hastanesi Medikal Onkoloji Böl. 14.03.2015 Çeşme Prostat Kanserinde Hormonal Tedavinin Gelişimi

Detaylı

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ Eğitim Yılı

ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ Eğitim Yılı Dönem I. 2. Ders Kurulu II. HÜCRE BİLİMLERİ-I Eğitim Programı Eğitim Başkoordinatörü: Dönem Koordinatörü: Koordinatör Yardımcısı: Doç. Dr. Erkan Melih ŞAHİN Prof. Dr. Alirıza ERDOĞAN Yrd. Doç. Ders Kurulu

Detaylı

Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar. Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş

Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar. Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş Telomeraz enzim eksikliğinin tedavisinde yeni yaklaşımlar Prof. Dr. Fatma İnanç Tolun 08.11.2013 / Kahramanmaraş Sunum Akışı DNA replikasyonu Telomer Telomeraz Telomeraz eksikliğinde görülen hastalıklar

Detaylı

19.10.2008 GEN REGÜLASYONU VE RETİNOİDLER. 2. Retinoid X reseptörleri RXR. RetinoidlerGen Regülasyonunda nasıl Görev Alırlar? Retinoid reseptörleri

19.10.2008 GEN REGÜLASYONU VE RETİNOİDLER. 2. Retinoid X reseptörleri RXR. RetinoidlerGen Regülasyonunda nasıl Görev Alırlar? Retinoid reseptörleri GEN REGÜLASYONU VE RETİNOİDLER Gen regülasyonu nedir? Organizmalarda bulunan genler gerekli oldukları zamanlarda aktif duruma geçerler ve bunu bir sistem ile yaparlar. Bu düzenleme sistemine gen regülasyonu

Detaylı

KANSER NEDİR? ONKOGEN VE KANSER. Hücre döngüsü. Siklin-Siklin Kinaz 1/30/2012 HÜCRE DÖNGÜSÜ. Siklin Kinaz inhibitörleri BÜYÜME FAKTÖRLERİ

KANSER NEDİR? ONKOGEN VE KANSER. Hücre döngüsü. Siklin-Siklin Kinaz 1/30/2012 HÜCRE DÖNGÜSÜ. Siklin Kinaz inhibitörleri BÜYÜME FAKTÖRLERİ KANSER NEDİR? ONKOGEN VE KANSER Prof.Dr.Dildar Konukoğlu Bir hücre veya hücre grubunun kontrol dışı büyümesi ve çoğalması ve Bu hücrelerin bulundukları yerden ayrılarak farklı lokalizasyonlarda bu faaliyetlerini

Detaylı

MEME KARSİNOMLARINDA GATA 3 EKSPRESYONU VE KLİNİKOPATOLOJİK PARAMETRELER İLE İLİŞKİSİ

MEME KARSİNOMLARINDA GATA 3 EKSPRESYONU VE KLİNİKOPATOLOJİK PARAMETRELER İLE İLİŞKİSİ MEME KARSİNOMLARINDA GATA 3 EKSPRESYONU VE KLİNİKOPATOLOJİK PARAMETRELER İLE İLİŞKİSİ Aslı ÇAKIR 1, Özgür EKİNCİ 2, İpek IŞIK GÖNÜL 2, Bülent ÇETİN 3, Mustafa BENEKLİ 3, Ömer ULUOĞLU 2 1 Çorlu Devlet Hastanesi

Detaylı

HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin

HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin HÜCRE YAŞLANMASI Prof.Dr. T. Ulutin HÜCRE YAŞLANMASI Hücrenin biyosentez mekanizmalarındaki hatalar toplamıdır Hücresel metabolizmanın yavaşlaması sonucu geri dönüşü olmayan olaylar toplamıdır Yaşlılık

Detaylı

PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ

PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ PROSTAT ADENOKARSİNOMLARINDA MAMMALIAN TARGET OF RAPAMYCIN (mtor) YOLAĞININ PROGNOZA ETKİSİ Uzm. Dr. Nilhan KAYA* Prof. Dr. Kutsal YÖRÜKOĞLU* *Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Patoloji Anabilim

Detaylı

İnsan Fizyolojisine Giriş

İnsan Fizyolojisine Giriş İnsan Fizyolojisine Giriş Doç. Dr. Turgut Gülmez İTÜ Makina Fakültesi Gümüşsuyu Kampüsü Email: gulmezt@itu.edu.tr Tel: 2931300/2581 Önerilen Ders kitabı Widmaier EP, Raff H, Strang KT (2014) Vander s Human

Detaylı

Yeni Nesil Genomik Sistemler. ve Uygulamaları

Yeni Nesil Genomik Sistemler. ve Uygulamaları Yeni Nesil Genomik Sistemler ve Uygulamaları Sunum Başlıkları Mikroarray Sistemleri (iscan) Ekspresyon Array SNP Array Metilasyon Array Yeni Nesil Dizileme Teknolojileri Ekspresyon Array Tüm Genom Gen

Detaylı

BİTKİLERDE BÜYÜME-GELİŞME VE STRES KAVRAMI

BİTKİLERDE BÜYÜME-GELİŞME VE STRES KAVRAMI BÖLÜM 1 BİTKİLERDE BÜYÜME-GELİŞME VE STRES KAVRAMI 1. Bitkilerde Büyüme ve Gelişme Bitkilerin en önemli özellikleri, tomurcuk ve kök ucunda bulunan apikal meristemlerinin sürekli aktif olması sayesinde

Detaylı

Kök Hücre ve Farklılaşma

Kök Hücre ve Farklılaşma Kök Hücre ve Farklılaşma Kök Hücre Erişkin ve embriyonik kök hücreler farklılaşarak soma7k hücreleri oluştururlar. Kök hücre Progenitör hücre Farklılaşmış hücre Neden Farklılaşmaya İh7yaç Duyulur Tek hücreli

Detaylı

Hücreler Arası Sinyal İletim Mekanizmaları

Hücreler Arası Sinyal İletim Mekanizmaları Hücreler Arası Sinyal İletim Mekanizmaları Prof. Dr. Selma YILMAZER Tibbi Biyoloji Anabilim Dalı Hücrelerarası iletişim(sinyalleşme) Sinyal molekülleri: Protein,küçük peptid,amino asid, nukleotid,steroid,vit

Detaylı

Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER

Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER * Yrd.Doç.Dr.Yosun MATER Yrd.Doç.Dr. Yosun MATER *Bitki nüklear, mitokondriyal ve kloroplast DNA'ları *Burada yer alan bugünkü bilgilerimizin çoğu, moleküler evrim mekanizması ve oranları kullanılarak

Detaylı

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D

ayxmaz/biyoloji 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki ana DNAdan yeni DNA molekülleri hangi sonulca üretilir A B C D 1. DNA replikasyonu.. için gereklidir A) sadece mitoz B) sadece mayoz C) mitoz ve mayoz D) sadece gamet oluşumu E) sadece protein sentezi 2. DNA aşağıdaki sonuçlardan hangisi ile üretilir Kalıp DNA yukarıdaki

Detaylı

Fare meme kanseri modelinde duysal sinirlerin metastaz oluşumundaki rolü ve etki mekanizması

Fare meme kanseri modelinde duysal sinirlerin metastaz oluşumundaki rolü ve etki mekanizması Fare meme kanseri modelinde duysal sinirlerin metastaz oluşumundaki rolü ve etki mekanizması Dr. Nuray Erin Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Mitojenik sinyaller, Baskılanmış temas inhibisyonu Apopitozdan

Detaylı

KANSER AŞILARI. Prof. Dr. Tezer Kutluk Hacettepe Üniversitesi

KANSER AŞILARI. Prof. Dr. Tezer Kutluk Hacettepe Üniversitesi KANSER AŞILARI Prof. Dr. Tezer Kutluk Hacettepe Üniversitesi Bir Halk Sağlığı Sorunu Şu an dünyada 24.600.000 kanserli vardır. Her yıl 10.9 milyon kişi kansere yakalanmaktadır. 2020 yılında bu rakam %50

Detaylı

Cisplatine Bağlı Akut Böbrek Yetersizliğinde İnterleukin-33 ün Rolü. Uzm. Dr. Kültigin Türkmen S.Ü.M.T.F Nefroloji B.D

Cisplatine Bağlı Akut Böbrek Yetersizliğinde İnterleukin-33 ün Rolü. Uzm. Dr. Kültigin Türkmen S.Ü.M.T.F Nefroloji B.D Cisplatine Bağlı Akut Böbrek Yetersizliğinde İnterleukin-33 ün Rolü Uzm. Dr. Kültigin Türkmen S.Ü.M.T.F Nefroloji B.D Konuşmanın Akışı Genel bilgiler Cisplatine bağlı ABY IL-33 Cisplatine bağlı ABY de

Detaylı

NEFROTİK SENDROMLU ÇOCUKLARDA MDR 1 CEVABIN BELİRLENMESİNDE ROLÜ

NEFROTİK SENDROMLU ÇOCUKLARDA MDR 1 CEVABIN BELİRLENMESİNDE ROLÜ NEFROTİK SENDROMLU ÇOCUKLARDA MDR 1 GENİ mrna EKSPRESYONUNUN TEDAVİYE CEVABIN BELİRLENMESİNDE ROLÜ Özgü Hançerli*, Aslıhan Kara*, Metin Kaya Gürgöze*, Murat Kara** Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi *Çocuk

Detaylı

MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ

MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ MEME KANSERİ HASTALARINDA JAM-A VE LFA-1 GEN VARYASYONLARININ ETKİSİNİN İNCELENMESİ Bengü TOKAT, 1,2 Deniz KANCA, Tülin ÖZTÜRK, M.Fatih SEYHAN, Zerrin CALAY, Şennur İLVAN, Özlem KURNAZ-GÖMLEKSİZ, Hülya

Detaylı

Anahtar Kelimeler: Apoptoz, Hücre döngüsü, Kanser kök hücresi, Multiselüler tümör sferoid, Prostat,Trabectedin

Anahtar Kelimeler: Apoptoz, Hücre döngüsü, Kanser kök hücresi, Multiselüler tümör sferoid, Prostat,Trabectedin [PS14] Trabectedin in (Yondelis; ET-743) CD133+/ CD44+ İnsan Prostat Kanser Kök Hücresi Üzerindeki Etkilerinin İki Boyutlu (2D) ve Üç Boyutlu (3D) Sistemde İncelenmesi Eda Açıkgöz 1, Ümmü Güven 2, Fahriye

Detaylı

BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ...

BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ... BÖLÜM I HÜCRE FİZYOLOJİSİ... 1 Bilinmesi Gereken Kavramlar... 1 Giriş... 2 Hücrelerin Fonksiyonel Özellikleri... 2 Hücrenin Kimyasal Yapısı... 2 Hücrenin Fiziksel Yapısı... 4 Hücrenin Bileşenleri... 4

Detaylı

Prof.Dr.Kemal NAS Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, Romatoloji BD

Prof.Dr.Kemal NAS Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, Romatoloji BD Prof.Dr.Kemal NAS Dicle Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon AD, Romatoloji BD Kronik enflamatuar hastalıklar, konak doku ve immun hücreleri arasındaki karmaşık etkileşimlerinden

Detaylı

RNA Yapısı ve Katlanması, Hücrede Bulunan RNA Çeşitleri

RNA Yapısı ve Katlanması, Hücrede Bulunan RNA Çeşitleri RNA Yapısı ve Katlanması, Hücrede Bulunan RNA Çeşitleri RNA (Ribonükleik Asit) Nükleik asitler, Friedrich Miescher tara2ndan 1869'da keşfedildi. İl=haplı bandajlardan izole edilen bu maddeye nüklein adını

Detaylı

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024

YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA /YAŞLANMA ÇEŞİTLERİ VE TEORİLERİ BEYZA KESKINKARDEŞLER 0341110024 YAŞLANMA Hücre yapısını ve organelleri oluşturan moleküler yapılarından başlayıp hücre organelleri,hücre,doku,organ ve organ sistemlerine

Detaylı

Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları. Doç. Dr. Ahmet Özaydın

Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları. Doç. Dr. Ahmet Özaydın Hücre Nükleusu, Nükleus Membranı, Nükleus Porları Doç. Dr. Ahmet Özaydın Nükleus (çekirdek) ökaryotlar ile prokaryotları ayıran temel özelliktir. Çekirdek hem genetik bilginin deposu hem de kontrol merkezidir.

Detaylı

PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ

PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ PROKARYOTLARDA GEN İFADESİNİN DÜZENLENMESİ Gen ifadesi nasıl kontrol edilir? q Genlerin açılıp kapanabildiğini ifade eden görüşleri destekleyen kuvvetli kanıtlar bulunmaktadır. q Örneğin, E. coli proteinlerinin

Detaylı

Hücre Farklılaşması. Prof.Dr. Gönül Kanıgür

Hücre Farklılaşması. Prof.Dr. Gönül Kanıgür Hücre Farklılaşması Prof.Dr. Gönül Kanıgür Diploid canlılar yaşam süreçlerinde eşeyli çoğalma gereği tek hücreli bir evreden(döllenmiş yumurta hüc) geçerler Döllenmiş yumurta hücresinin on üzeri on-on

Detaylı

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları. Dr Fikri İçli Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kanser Çalışmaları Dr Fikri İçli AÜTF Onkoloji Birimleri Tıbbi Onkoloji BD Cerrahi Onkoloji BD Radyasyon Onkolojisi AnaBD Pediatrik Onkoloji BD Onkoloji Uygulama ve Araştırma

Detaylı

RİBOZOM YAPI, FONKSİYON BİYOSENTEZİ

RİBOZOM YAPI, FONKSİYON BİYOSENTEZİ RİBOZOM YAPI, FONKSİYON VE BİYOSENTEZİ Ribozom Palade adlı araştırıcı tarafından elektron mikroskop ile tanımlanmıştır. Viruslar hariç tüm canlılarda bulunan bir membranla çevrili olmayan organellerdir.

Detaylı

XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ

XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ XXVII. ULUSAL BİYOKİMYA KONGRESİ TİP2 DİYABETİK RATLARDA Vitis vinifera L. EKSTRAKTININ PIK3R1 (phosphatidylinositol 3-kinase regulatory subunit 1) GEN İFADESİ ÜZERİNE ETKİSİ 1 Emine Gülsün CAN 1 Emine

Detaylı

ANKARA MEME HASTALIKLARI DERNEĞİ BİLİMSEL TOPLANTISI

ANKARA MEME HASTALIKLARI DERNEĞİ BİLİMSEL TOPLANTISI ANKARA MEME HASTALIKLARI DERNEĞİ BİLİMSEL TOPLANTISI 27.11.2014 GEBELİK VE LAKTASYON DÖNEMİNDE MEME KANSERİ Dr.Pınar Uyar Göçün Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Patoloji AD 41 y, kadın Sağ memeden

Detaylı

HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI. Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı

HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI. Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı HALK SAĞLIĞI ANABĠLĠM DALI Ders adı : Endokrin çevre bozucular ve tarama programı Öğretim Üyesi : Prof. Dr. A. Emel ÖNAL Endokrin sistemin çalışmasını değiştiren, sağlıklı insanda veya çocuklarında sağlık

Detaylı

MEME VE KOLON KANSERİ HÜCRELERİ İLE OLUŞAN ANJİYOGENEZİN PROPOLİS YOLUYLA İNHİBİSYONU PROF.DR. ÇİĞDEM YENİSEY ADÜ TIP FAK. TIBBİ BİYOKİMYA AD

MEME VE KOLON KANSERİ HÜCRELERİ İLE OLUŞAN ANJİYOGENEZİN PROPOLİS YOLUYLA İNHİBİSYONU PROF.DR. ÇİĞDEM YENİSEY ADÜ TIP FAK. TIBBİ BİYOKİMYA AD MEME VE KOLON KANSERİ HÜCRELERİ İLE OLUŞAN ANJİYOGENEZİN PROPOLİS YOLUYLA İNHİBİSYONU PROF.DR. ÇİĞDEM YENİSEY ADÜ TIP FAK. TIBBİ BİYOKİMYA AD GİRİŞ Tümörlerin yayılımının ve uzak organlara metastaz yapmasının

Detaylı

«DM Patogenezinde unutulan riskler» Endokrin Bozucular & Çevresel Etkenler

«DM Patogenezinde unutulan riskler» Endokrin Bozucular & Çevresel Etkenler «DM Patogenezinde unutulan riskler» Endokrin Bozucular & Çevresel Etkenler Dr. Özlem ÜSTAY TARÇIN Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Başkent Üniversitesi İstanbul Hastanesi Endokrin Bozucular Endokrin

Detaylı

Reed Sternberg Hücreleri

Reed Sternberg Hücreleri CD40 RSH Reed Sternberg Hücreleri Antijen sunumuyla ilgili yüzey molekülleri HLA Klas II, CD40, CD86 Sitotoksik moleküller Granzim B, Perforin Dendritik Hücre marker ları Fascin, Kemokin CCL17 (TARC) Myeloid

Detaylı

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ

SANKO ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ 2015-2016 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 102: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ 05-06 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 0: HÜCRE VE DOKU SİSTEMLERİ Ders Kurulu Başkanı: / Başkan Yardımcıları: / Histoloji Embriyoloji Yrd. Doç. Dr. Bahadır Murat Demirel / Üyeler: / Tıbbi / Dersin AKTS

Detaylı

Meme Kanseri Teşhisi ve Evrelerini Belirlemede Bazı Enzimlerin Tanısal Performansının ROC (Receiver Operating Characteristics) Eğrisi ile

Meme Kanseri Teşhisi ve Evrelerini Belirlemede Bazı Enzimlerin Tanısal Performansının ROC (Receiver Operating Characteristics) Eğrisi ile Meme Kanseri Teşhisi ve Evrelerini Belirlemede Bazı Enzimlerin Tanısal Performansının ROC (Receiver Operating Characteristics) Eğrisi ile Değerlendirilmesi Memenin Yapısı MEME KANSERİ Meme, göğüs kemiğinden

Detaylı

MİTOKONDRİ Doç. Dr. Mehmet GÜVEN

MİTOKONDRİ Doç. Dr. Mehmet GÜVEN MİTOKONDRİ Doç.. Dr. Mehmet GÜVENG Hemen hemen bütün b ökaryotik hücrelerde ve ökaryotik mikroorganizmalarda bulunur. Eritrositlerde, bakterilerde ve yeşil alglerde mitokondri yoktur. Şekilleri (küremsi

Detaylı

I. DÖNEM - 2. DERS KURULU ( )

I. DÖNEM - 2. DERS KURULU ( ) Açıklamalar: I. DÖNEM - 2. DERS KURULU (2014-2015) Kısaltmalar: DK: Ders kurulu, IHU: İyi hekimlik uygulamaları, Mİng: Akademik/Medikal İngilizce, TDE: Türk Dili ve Edebiyatı, Bilgisayar Okur yazarlığı:

Detaylı

EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I. III. KURULDERS PROGRAMI GENETİK BİLGİNİN AKIŞI- DOKUYA GİRİŞ (16 Ocak Mart 2017 )

EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I. III. KURULDERS PROGRAMI GENETİK BİLGİNİN AKIŞI- DOKUYA GİRİŞ (16 Ocak Mart 2017 ) 2015 2016 EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI DÖNEM I III. KURULDERS PROGRAMI GENETİK BİLGİNİN AKIŞI- DOKUYA GİRİŞ (16 Ocak 2017-10 Mart 2017 ) Dekan Baş Koordinatör Dönem I Koordinatörü Dönem I Koordinatör Yardımcısı

Detaylı

Uykunun sirkadyen ritmi ve bunun diğer sirkadyen ritmlere etkisi, sirkadyen saat ve uykunun düzenlenmesinde kronobiyolojik modeller

Uykunun sirkadyen ritmi ve bunun diğer sirkadyen ritmlere etkisi, sirkadyen saat ve uykunun düzenlenmesinde kronobiyolojik modeller Uykunun sirkadyen ritmi ve bunun diğer sirkadyen ritmlere etkisi, sirkadyen saat ve uykunun düzenlenmesinde kronobiyolojik modeller Prof. Dr. Serhan Sevim Mersin Ün. Tıp Fakültesi Nöroloji A. D. TUTD sertifikasyon

Detaylı

Otofaji. 2) Zar uzaması 3) Kaynaşma 4) Yıkım

Otofaji. 2) Zar uzaması 3) Kaynaşma 4) Yıkım Otofaji Otofagozom Otolizozom İletilen sinyal 1- Çekirdekleme/ Oluşum 2) Zar uzaması 3) Kaynaşma 4) Yıkım - Uzun ömürlü proteinlerin yıkımı - Eskiyen organellerin (mitokondriler gibi) yıkımı - Amino asit

Detaylı

GOÜ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM I III. KURUL

GOÜ TIP FAKÜLTESİ DÖNEM I III. KURUL III. Kurul Hücresel Metabolizma ve Moleküler Tıp III. Kurul Süresi: 6 hafta III. Kurul Başlangıç Tarihi: 23 Aralık 2009 III. Kurul Bitiş ve Sınav Tarihi: 1 2 Şubat 2010 Ders Kurulu Sorumlusu: Yrd. Doç.

Detaylı

Hücre Ölümü. Prof.Dr.Melek ÖZTÜRK Prof.Dr Turgut Ulutin. İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyoloji AD

Hücre Ölümü. Prof.Dr.Melek ÖZTÜRK Prof.Dr Turgut Ulutin. İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyoloji AD Hücre Ölümü Prof.Dr.Melek ÖZTÜRK Prof.Dr Turgut Ulutin İstanbul Üniversitesi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyoloji AD Hücre ölümünün sınıflandırması Morfolojik görünümlerine göre Apoptotik - Otofajik

Detaylı

İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Prof. Dr. Demir Budak Dekan

İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Prof. Dr. Demir Budak Dekan İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Prof. Dr. Demir Budak Dekan Eğitim Koordinatörü: Prof. Dr. Asiye Nurten 2015 / 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI DERS KURULU 3 (TIP 132) TEMEL TIP BİLİMLERİNE GİRİŞ

Detaylı

CANLILARDA ÜREME. Üreme canlıların ortak özelliğidir. Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir

CANLILARDA ÜREME. Üreme canlıların ortak özelliğidir. Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir CANLILARDA ÜREME EYLÜL 3.HAFTA MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME Her canlının kendine benzer canlı meydana getirebilmesi üreme ile gerçekleşir Üreme canlıların ortak özelliğidir 3 4 Canlılar hücrelerden meydana gelir

Detaylı

Ders Kodu Ders Adı Ders Türü AKTS Hafta Teorik

Ders Kodu Ders Adı Ders Türü AKTS Hafta Teorik Önlisans - Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu - Tıbbi Laboratuvar Teknikleri Y : Yıl D : Dönem Ders Kodu Ders Adı Ders Türü Y D AKTS TLT137 Genel Biyoloji Zorunlu 1 1 4 Dersin Amacı Prokaryotik ve ökaryotik

Detaylı

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 12. Prokaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi

Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 12. Prokaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Biyoteknoloji ve Genetik I Hafta 12 Prokaryotlarda Gen İfadesinin Düzenlenmesi Prof. Dr. Hilal Özdağ A.Ü Biyoteknoloji Enstitüsü Merkez Laboratuvarı Tel: 2225826/125 Eposta: hilalozdag@gmail.com Gen İfadesi

Detaylı

D Vitaminin Relaps Brucelloz üzerine Etkisi. Yrd.Doç.Dr. Turhan Togan Başkent Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji

D Vitaminin Relaps Brucelloz üzerine Etkisi. Yrd.Doç.Dr. Turhan Togan Başkent Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji D Vitaminin Relaps Brucelloz üzerine Etkisi Yrd.Doç.Dr. Turhan Togan Başkent Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Bruselloz Brucella cinsi bakteriler tarafından primer olarak otçul

Detaylı

KANSERİN GENEL ÖZELLİKLERİ APOPTOZİSLE İLİŞKİSİ. Dr. Engin Ulukaya

KANSERİN GENEL ÖZELLİKLERİ APOPTOZİSLE İLİŞKİSİ. Dr. Engin Ulukaya KANSERİN GENEL ÖZELLİKLERİ & APOPTOZİSLE İLİŞKİSİ Dr. Engin Ulukaya KARSİNOGENEZİS Homeostatik feedback mekanizmalara yanıt veren normal hücrelerin bu mekanizmaların kontrolundan çıkıp, kontrolsuz ve spontan

Detaylı

Moleküler biyolojiye giriş. Doç.Dr.Pınar AKSOY SAĞIRLI

Moleküler biyolojiye giriş. Doç.Dr.Pınar AKSOY SAĞIRLI Moleküler biyolojiye giriş Doç.Dr.Pınar AKSOY SAĞIRLI Molecular biology terimi ilk kez Warren Weaver tarafından 1938 de kullanıldı. Hayatın fiziksel ve kimyasal olarak açıklanması olarak tanımlandı. 1977

Detaylı

Genden proteine Genler, transkripsiyon ve translasyon yolu ile proteinleri belirler Transkripsiyon, DNA yönetiminde RNA sentezidir Ökaryotik

Genden proteine Genler, transkripsiyon ve translasyon yolu ile proteinleri belirler Transkripsiyon, DNA yönetiminde RNA sentezidir Ökaryotik Genden proteine Genler, transkripsiyon ve translasyon yolu ile proteinleri belirler Transkripsiyon, DNA yönetiminde RNA sentezidir Ökaryotik hücreler, transkripsiyondan sonra RNA yı değişikliğe uğratırlar

Detaylı

hendisliği BYM613 Genetik MühendisliM Tanımlar: Gen, genom DNA ve yapısı, Nükleik asitler Genetik şifre DNA replikasyonu

hendisliği BYM613 Genetik MühendisliM Tanımlar: Gen, genom DNA ve yapısı, Nükleik asitler Genetik şifre DNA replikasyonu BYM613 Genetik MühendisliM hendisliği Hacettepe Üniversitesi Biyomühendislik BölümüB 2012-2013 2013 Güz G z DönemiD Salı 9.00-11.45, D9 Dr. Eda Çelik-AKDUR edacelik@hacettepe.edu.tr İçerik Tanımlar: Gen,

Detaylı

Apoptozis Dr. Engin Ulukaya

Apoptozis Dr. Engin Ulukaya Apoptozis Dr. Engin Ulukaya ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ BİYOKİMYA ANABİLİM DALI Apoptozis nedir? Siz bu cümleyi okumayı bitirdiğinizde binlerce hücrenizi kaybetmiş olacaksınız. O hücreler sizin sağlıklı

Detaylı

Derece Alan Üniversite Yıl Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü

Derece Alan Üniversite Yıl Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ 1. Adı Soyadı: Pınar Obakan İletişim Bilgileri: Adres: İstanbul Kültür Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü, MOBIGEN 34156 Bakırköy-İstanbul

Detaylı