ADIYAMAN ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "ADIYAMAN ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU"

Transkript

1 ADIYAMAN VALĠLĠĞĠ ĠLÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ giriģ ADIYAMAN ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU DÜZENLEYEN Ġbrahim TÜRKOĞLU ADIYAMAN

2 ĠÇĠNDEKĠLER Sayfa A. COĞRAFĠ KAPSAM Kapak 1 Ġçindekiler.2 A.COĞRAFĠ KAĞSAM 13 A.1. GiriĢ A.2. Ġl ve Ġlçe Sınırları A.3. Ġlin Coğrafi Durumu A.4. Ġlin Topoğrafyası ve Jeomorfolojik Durumu A.5. Jeolojik Yapı ve Stratigrafi A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya...26 Kaynaklar...27 B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1. Enerji Kaynakları B.1.1. GüneĢ B.1.2. Su Gücü B.1.3. Kömür B.1.4. Doğalgaz B.1.5. Rüzgar B.1.6. Biyokütle B.1.7. Petrol B.1.8. Jeotermal Sahalar B.2. Biyolojik ÇeĢitlilik B.2.1. Ormanlar B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları B.2.2. Çayır ve Mera B.2.3. Sulak Alanlar B.2.4. Flora B.2.5. Fauna B.2.6. Milli Parklar,Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas Yöreler B.3. Toprak B.4. Su Kaynakları B.4.1. Ġçme Suyu Kaynakları ve Barajlar. 45 B.4.2. Yeraltı Su Kaynakları.45 B.4.3. Akarsular B.4.4. Göller ve Göletler B.5. Mineral Kaynaklar B.5.1. Sanayi Madenleri 46 B.5.2. Metalik Madenler B.5.3. Enerji Madenleri B.5.4. TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Kaynaklar. 47 C. HAVA (ATMOSFER VE ĠKLĠM) C.1. Ġklim ve Hava C.1.1. Doğal DeğiĢkenler.. 48 C Rüzgar C Basınç..48 C Nem.49 C Sıcaklık 49 2

3 C BuharlaĢma...49 C YağıĢlar C Yağmur C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı C Seller C Kuraklık C Mikroklima..51 C.1.2. Yapay Etmenler C Plansız KentleĢme C YeĢil Alanlar C Isınmada Kullanılan Yakıtlar C Endüstriyel Emisyonlar C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları.. 54 C.2.1. Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman. 54 C.2.2. Karbonmonoksit Emisyonları C.2.3. Azot Oksit (NOx) Emisyonları C.2.4. Hidrokarbon ve KurĢun Emisyonları C.3. Atmosferik Kirlilik C.3.1. Ozon Tabakasının Ġncelmesinin Etkileri C.3.2. Asit YağıĢlarının Etkileri C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri C.4.1. Doğal Çevreye Etkileri C Su Üzerindeki Etkileri C Toprak Üzerine Etkileri...58 C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri C Ġnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri...59 C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri..60 Kaynaklar..60 D. SU D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı.61 D.1.1. Yeraltı Suları..61 D.1.2. Jeotermal Kaynaklar...63 D.1.3. Akarsular 63 D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar 64 D.1.5. Denizler..66 D.2. Doğal Drenaj Sistemleri D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik.67 D.3.2. Akarsularda Kirlilik D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik D.3.4. Denizlerde Kirlilik D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları 68 D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri.68 D.5.1. Tuzluluk.68 D.5.2. Zehirli Gazlar.69 D.5.3. Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik.69 D.5.4. Ağır Metaller ve Ġz Elementler D.5.5. Zehirli Organik BileĢikler..70 D Siyanürler 70 D Petrol ve Türevleri...71 D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller D Pestisitler ve Su Kirliliği.71 3

4 D Gübreler ve Su Kirliliği...72 D Deterjanlar ve Su Kirliliği...72 D.5.6. ÇözünmüĢ Organik Maddeler. 72 D.5.7. Patojenler 72 D.5.8. Askıda Katı Maddeler...72 D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği 73 Kaynaklar..73 E. TOPRAK VE ARAZĠ KULLANIMI E.1. Genel Toprak Yapısı E.2. Toprak Kirliliği.. 73 E.2.1. Kimyasal Kirlenme. 83 E Atmosferik Kirlenme...83 E Atıklardan Kirlenme 83 E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme..84 E.3. Arazi..84 E.3.1. Arazi Varlığı...84 E Arazi Sınıfları..84 E Kullanma Durumu...85 E.3.2. Arazi Problemleri Kaynaklar..86 F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER F.1. Ekosistem Tipleri...87 F.1.1. Ormanlar F Ormanların Ekolojik Yapısı.87 F Ġlin Orman Envanteri...88 F Orman Varlığının Yararları F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları..90 F.1.2. Çayır ve Meralar F.1.3. Sulak Alanlar F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.).92 F.2. Flora..92 F.2.1. Habitat ve Toplulukları.100 F.2.2. Türler ve Populasyonları F.3. Fauna F.3.1. Habitat ve Toplulukları F.3.2. Türler ve Populasyonları F.3.3. Hayvan YaĢama Hakları F Evcil Hayvanlar F Sahipli Hayvanlar F Sahipsiz Hayvanlar.126 F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar F Hayvan Hakları Ġhlalleri F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü KuruluĢlarla ĠĢbirliği.126 F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin Ġsteneceği Alanlar..126 F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı YerleĢtirme Alanları

5 F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a -Tanımlar Bendinin 1, 2, 3 ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin DeğiĢtirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) Ġlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları F /9/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17 nci ve 1/7/1999 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Yönetmelikle DeğiĢik 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49.Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve Ġlan Edilen Alanlar F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin AĢılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar 127 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası SözleĢmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar.128 F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve YaĢama Ortamlarını Koruma SözleĢmesi (BERN SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku YaĢama ve Üreme Alanları F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye KarĢı Korunması SözleĢmesi (Barcelona SözleĢmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak BelirlenmiĢ Alanlar F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği SeçilmiĢ BirleĢmiĢ Milletler Çevre Programı Tarafından YayımlanmıĢ Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin YaĢama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar 128 F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması SözleĢmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar 128 F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su KuĢları YaĢama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak 5

6 Alanların Korunması SözleĢmesi (RAMSAR SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlar F.4.3. Korunması Gereken Alanlar F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve YapılaĢma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, YağıĢa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, BaĢta Su KuĢları Olmak Üzere Canlıların YaĢama Ortamı Olarak Önem TaĢıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden Ġtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu ĠĢletme Sahaları F Bilimsel AraĢtırmalar Ġçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye DüĢmüĢ veya DüĢebilir Türler ve Ülkemiz Ġçin Endemik Olan Türlerin YaĢama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik OluĢumların Bulunduğu Alanlar F Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar (*) Hassas Yöreler Kapsamına Giren F.4. Bölümündeki Alanlar Ġçin Ġstenen Bilgiler 1. Alanın Resmi Adı Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil) Alanı Toplam Alan (km 2 ) Kara Yüzeyi (km 2 ) Su Yüzeyi (km 2 ) Kıyı Uzunluğu (m) Alanın Açıklamalı Tanıtımı Yasal Konumu YerleĢimler ve Nüfusları Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) Ġklim Özellikleri Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) Toprak Yapısı Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tarım-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaģım ve altyapı, vb.) Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan UzaklaĢtığı Alanlar, vb.) 130 F.5.5.Orman Ġçi Dinlenme Yerleri.130 G. TURĠZM G.1. Yörenin Turistik Değerleri

7 G.1.1. Konum G Fiziki Özellikler G.1.2. Kültürel Değerler.132 G.2. Turizm ÇeĢitleri..155 G.3. Turistik Altyapı G.4. Turist Sayısı 158 G.5. Turizm Ekonomisi G.6. Turizm-Çevre ĠliĢkisi Kaynaklar 160 Kültür ve Tabiat Varlıklarının bulunduğu Koruma Alanları.161 Sit Alanları 161 Milli Parklar..168 Tanım.168 UlaĢım Olanakları.169 Konaklama Olanakları Turizm Hizmetleri 171 Kültürel Kaynak Değerler.172 Arkolojik Değerler 173 Doğal Kaynak Değerler 178 Kaynak..181 Konaklama ve Turizm Hizmetleri 185 Nemrutdağı Milli Park..186 Kommagene Tarihi 187 Fauna Hayvansal Varlığı Kaynak..194 H. TARIM VE HAYVANCILIK H.1. Genel Tarımsal Yapı H.2. Tarımsal Üretim..197 H.2.1. Bitkisel Üretim.198 H Tarla Bitkileri 199 H Buğdaygiller..199 H Baklagiller..205 H Yem Bitkileri.205 H Endüstriyel Bitkiler 205 H Bahçe Bitkileri H Meyve Üretimi H Sebze Üretimi.209 H Süs Bitkileri 212 H.2.2. Hayvansal Üretim.212 H BüyükbaĢ Hayvancılık H KüçükbaĢ Hayvancılık.214 H Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi) H Su Ürünleri 216 H Kürk Hayvancılığı 217 H Arıcılık ve Ġpekböcekçiliği 217 H.3. Organik Tarım H.4. Tarımsal ĠĢletmeler H.4.1. Kamu ĠĢletmeleri.218 H.4.2. Özel ĠĢletmeler.218 H.5. Tarımsal Faaliyetler 219 H.5.1. Pestisit Kullanımı 219 H.5.2. Gübre Kullanımı..220 H.5.3. Toprak Kullanımı.221 7

8 I. MADENCĠLĠK 1.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Sanayi Madenleri Metalik Madenler Enerji Madenleri TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri Cevher ZenginleĢtirme Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon ÇalıĢmaları..224 Kaynaklar 224 J. ENERJĠ J.1. Birincil Enerji Kaynakları J.1.1. TaĢkömürü.225 J.1.2. Linyit.225 J.1.3. Asfaltit J.1.4. Bitümlü ġist J.1.5. Hampetrol..225 J.1.6. Doğalgaz 230 J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) J.1.8. Orman 231 J.1.9. Hidrolik..241 J Jeotermal..241 J GüneĢ J Rüzgar..241 J Biyokütle J.2. Ġkincil Enerji Kaynaları 241 J.2.1. Termik Enerji.241 J.2.2. Hidrolik Enerji J.2.3. Nükleer Enerji J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi.244 J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı..244 J.4. Enerji Tasarrufu Ġle Ġlgili Yapılan ÇalıĢmalar..244 Kaynaklar 244 K. SANAYĠ VE TEKNOLOJĠ K.1. Ġl Sanayinin GeliĢimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler K.2. Genel Anlamda Sanayinin Gruplandırılması..245 K.3. Sanayinin Ġlçelere Göre Dağılımı K.4. Sanayi Gruplarına Göre ĠĢyeri Sayıları ve Ġstihdam Durumu.247 K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı..248 K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler K.6.1. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği K.6.2. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği K.6.3. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği 248 K.6.4. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği K.6.5. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar..248 K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı Kaynaklar 249 L. ALTYAPI, ULAġIM VE HABERLEġME L.1. Altyapı

9 L.1.1. Temiz Su Sistemi..250 L.1.2. Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi L.1.3. YeĢil Alanlar.251 L.1.4. Elektrik Ġletim Hatları L.1.5. Doğalgaz Boru Hatları..253 L.2. UlaĢım L.2.1. Karayolları 253 L Karayolları Genel L UlaĢım Planlaması.253 L Toplu TaĢım Sistemleri L Kent Ġçi Yollar L Araç Sayıları..254 L.2.2. Demiryolları..254 L Kullanılan Raylı Sistemler..254 L TaĢımacılıkta Demiryolları 254 L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir TaĢımacılığı.254 L Limanlar L TaĢımacılık L.2.4. Havayolları L.3. HaberleĢme L.4. Ġlin Plan Durumu.255 L.5. Ġldeki Baz Ġstasyonları.256 Kaynaklar..256 M. YERLEġĠM ALANLARI VE NÜFUS M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama 257 M.1.1. Kentsel Alanlar 257 M Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri M Kentsel Büyüme Deseni M Planlı Kentsel GeliĢme Alanları M Kentsel Alanlarda Yoğunluk 262 M Kentsel Yenileme Alanları M Endüstri Alanları Yer Seçimi M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar M.1.2. Kırsal Alanlar..262 M Kırsal YerleĢme Deseni 262 M Arazi Mülkiyeti 263 M.2. Altyapı 263 M.3. Binalar ve Yapı ÇeĢitleri 263 M.3.1. Kamu Binaları M.3.2. Okullar M.3.3. Hastaneler ve Sağlık Tesisleri.270 M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler.270 M.3.5. Endüstriyel Yapılar..271 M.3.6. Göçer ve Hareketli Barınaklar.271 M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar..271 M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar..272 M.3.9. Kırsal Alanda YapılaĢma.272 M.3.10.Yerel Mimari Özellikler.272 M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller M.4. Sosyo-Ekonomik Yapı M.4.1. ĠĢ Alanları ve ĠĢsizlik M.4.2. Göçler..273 M.4.3. Göçebe ĠĢçiler (Mevsimlik)

10 M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı 273 M.4.5. Konut Yapım Süreçleri 274 M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri 274 M.5. YerleĢim Yerlerinin Çevresel Etkileri 274 M.5.1. Görüntü Kirliliği M.5.2. Binalarda Ses Ġzolasyonu M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde OluĢturulan Gürültü Zonları M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü..274 M.5.5. Kentsel Atıklar. 274 M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı..274 M.6. Nüfus..275 M.6.1. Nüfusun Yıllara Göre DeğiĢimi M.6.2. Nüfusun YaĢ, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı M.6.3. Ġl ve Ġlçelerin Nüfus Yoğunlukları M.6.4. Nüfus DeğiĢim Oranı Kaynaklar 279 N. ATIKLAR N.1. Evsel Katı Atıklar N.2. Tehlikeli Atıklar..280 N.3. Özel Atıklar.280 N.3.1. Tıbbi Atıklar.280 N.3.2. Atık Yağlar N.3.3. Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar N.3.4. Pil ve Aküler N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller N.3.6. Tarama Çamurları N.3.7. Elektrik ve Elektronik Atıklar..282 N.3.8. Kullanım Ömrü BitmiĢ Araçlar 282 N.4. Diğer Atıklar N.4.1. Ambalaj Atıkları..282 N.4.2. Hayvan Kadavraları.282 N.4.3. Mezbaha Atıkları..283 N.5. Atık Yönetimi. 283 N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu 283 N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, TaĢınması ve Aktarma Merkezleri..283 N.8. Atıkların Bertaraf Yöntemleri.283 N.8.1. Katı Atıkların Depolanması N.8.2. Atıkların Yakılması..285 N.8.3. Kompost N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi.285 N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri..285 Kaynaklar 286 O.1. GÜRÜLTÜ O.1.1. Gürültü Kaynakları..287 O Trafik Gürültüsü 287 O Endüstri Gürültüsü 287 O ĠnĢaat Gürültüsü 288 O YerleĢim Alanlarında OluĢan Gürültüler..288 O Havaalanları Yakınında OluĢan Gürültü O.1.2. Gürültü ile Mücadele 289 O.1.3. Gürültünün Çevreye Olan Etkileri O Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri

11 O Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri.290 O.1.4. Gürültünün Ġnsanlar Üzerine Olan Etkileri..290 O Fiziksel Etkileri. 290 O Fizyolojik Etkileri.291 O Psikolojik Etkileri..291 O Performans Üzerine Etkileri O.2. TitreĢim Kaynaklar 292 P. AFETLER P.1. Doğal Afetler P.1.1. Depremler.293 P.1.2. Heyelan ve Çığlar.293 P.1.3. Seller.294 P.1.4. Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları..294 P.1.5. Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri P.1.6. Fırtınalar 294 P.2. Diğer Afetler 294 P.2.1. Radyoaktif Maddeler P.2.2. Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar P.2.3. Tehlikeli Maddeler 294 P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri P.3.1. Sivil Savunma Birimleri P.3.2. Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri..297 P.3.3. Ġlkyardım Servisleri P.3.4. Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden Ġskanı. 297 P.3.5. Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlararası TaĢınımı Ġçin Alınan Tedbirler 298 P.3.6. Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar.298 Kaynaklar..298 R. SAĞLIK VE ÇEVRE R.1. Temel Sağlık Hizmetleri. 299 R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı R.1.2. BulaĢıcı Hastalıklar R Ġçme, Kullanma ve Sulama Suları R Denizler R Zoonoz Hastalıklar R.1.3. Gıda Hijyeni.302 R.1.4. AĢılama ÇalıĢmaları R.1.5. Bebek Ölümleri R.1.6. Ölümlerin Hastalık, YaĢ ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı R.1.7. Aile Planlaması ÇalıĢmaları.304 R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından OluĢan Sağlık Riskleri.304 R.2.1. Kentsel Hava Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri.304 R.2.2. Su Kirliliğinin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri..306 R.2.3. Atıkların Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.4. Gürültünün Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri..306 R.2.5. Pestisitlerin Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri R.2.6. Ġyonize Radyasyondan Korunma R.2.7.Baz Ġstasyonlarından Yayılan Radyasyonun Ġnsan Sağlığı Üzerine Etkileri Kaynaklar 308 S. ÇEVRE EĞĠTĠMĠ 11

12 S.1. Kamu KuruluĢlarının Çevre Eğitimi ile Ġlgili Faaliyetleri S.2. Çevre Ġle Ġlgili Gönüllü KuruluĢlar ve Faaliyetleri.310 S.2.1. Çevre Vakıfları.310 S.2.2. Çevre Dernekleri S.2.3. Çevreyle Ġlgili Federasyonlar 311 Kaynaklar 311 T. ÇEVRE YÖNETĠMĠ VE PLANLAMA T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi.312 T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı, Korunması ve GeliĢtirilmesi T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin TaĢıma Kapasitesini AĢmayacak Biçimde Planlanması 318 T.4. Çevrenin Ġnsan- Psikososyal Ġhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması..321 T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması..322 T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi 323 Kaynaklar

13 A. COĞRAFĠ KAPSAM A.1.GiriĢ Adıyaman Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Fırat ve Dicle nehirlerinin arasında kalan havzadaki Adıyaman, Gazi Antep, ġanlı Urfa, Siirt, ġirnak, Batman ve Mardin illerini içine alan topraklardaki sulama ve enerji üretimine yönelik bir proje gerçekleģtirilmiģtir. Bu proje kısa adı GAP olan Güneydoğu Anadolu Projesi dir. Bu proje çerçevesinde, su altında kalmıģ antik yerleģim bölgelerinde arkeolojik araģtırmalar yapılmıģtır. Coğrafi konum itibariyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi, güneyde Mezopotamya, doğuda Ġran, kuzeyde doğu Anadolu ve Kafkasya, batıda Orta Anadolu bozkırları arasında yer alan bir orta bölgedir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi yaylaları, sözü edilen bölgeler arasında binlerce yıl önce parlayıp sönen eski medeniyetlerin bir kavģak yeri olduğu için insanlık tarihi boyunca eģi az görülen medeniyetlere sahne olmuģtur. Foto1:Güç Tanrısı Herakles,Nemrut Adıyaman Adıyaman tarihin bilinen en eski yerleģim yerlerinden biridir. Ġlin Palanlı Mağarası nda yapılan Ġncelemelerde kent tarihinin M.Ö yıllarına kadar uzandığı anlaģılmıģtır. Ġl tarihi itibariyle bir çok uygarlığın egemenliği altında kalmıģtır. 13

14 Foto 2: Nemrut Dağı Doğu Terası Adıyaman ili Fırat Havzasında, yukarı Mezopotamya bölgesiyle bağlantılı olarak eski çağlardan beri yerleģime konu olmuģ bir yöreyi içine almaktadır. M.Ö.II. yy. da Adıyaman yöresinde, Büyük Ġskender in Makedonya Ġmparatorluğunun parçalanması üzerine Commagene Krallığı kurulmuģtur. Bu Krallığın BaĢkenti SAMOSATA (Samsat) yazlık baģkenti ise ARSEMĠA (Eski Kahta) Ģehridir. Bu bölgede Hititler, Urartular, Asurlar, Persler ve Romalıların kültür ve uygarlıklarının hakim olduğunu görmekteyiz. M.S. 7. yy. da Adıyaman yöresi, Arapların eline geçince tarihi PERRE (Pirin) Ģehri Emevi Komutanlarından Ġbni Cavene tarafından Bayındır hale getirilerek Bizanslılara karģı korunmuģtur. Onun adıyla bağlantı kurularak Ģehre HISN-I MANSUR adı verilmiģtir. Daha sonra sırasıyla Adıyaman yöresine Memluklar, Selçuklular ve Osmanlılar Hakim olmuģtur. 14. yy. dan sonra halk arasında Ģehrin adına Adıyaman denilmeye baģlanmıģ ise de resmi iģlemlerde Hısn-ı Mansur adıyla anılmıģtır. ġehrin adının resmen Adıyaman a çevrilmesi, Cumhuriyetten sonra gerçekleģmiģtir. Foto3 : Nemrut Doğu Terası Heykelleri Adıyaman Ġli büyük bir istikrarsızlığın olduğu orta çağ boyunca Bizans, Abbasi, Anadolu Selçukluları ve Dulkadıroğulları arasında el değiģtirmiģ ve nihayet Yavuz Sultan Selim in Ġran Seferi sırasında 1516 yılında Osmanlı topraklarına katılmıģtır. Osmanlı topraklarına katılan Adıyaman, baģlangıçta merkezi Samsat da bulunan bir Sancakla MaraĢ Beyler Beyine bağlı iken, Tanzimat tan sonra bir ilçe olarak Malatya Ġline bağlanmıģtır. Eski Çağda Adıyaman : Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde Fırat ve Dicle nehirlerinin arasında kalan havzadaki Adıyaman, Gaziantep, ġanlı Urfa, Siirt, ġırnak, Batman ve Mardin Foto 4: Nemrut Doğu Terası Heykelleri illerini içine alan topraklardaki sulama ve enerji üretimine yönelik bir proje gerçekleģtirilmiģtir. Bu proje kısa adı GAP olan Güneydoğu Anadolu Projesi dir. Bu proje çerçevesinde, su altında kalmıģ antik yerleģim bölgelerinde arkeolojik araģtırmalar yapılmıģtır. Coğrafi konum itibariyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi, güneyde Mezopotamya, doğuda Ġran, kuzeyde doğu Anadolu ve Kafkasya, batıda Orta Anadolu bozkırları arasında yer alan bir orta bölgedir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi yaylaları, sözü edilen 14

15 bölgeler arasında binlerce yıl önce parlayıp sönen eski medeniyetlerin bir kavģak yeri olduğu için insanlık tarihi boyunca eģi az görülen medeniyetlere sahne olmuģtur (ERZEN,Afif: Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Tarih Anatolia and Urartions-Ankara 1984 s.7). Foto 5 : Nemrut Dağı Doğu Terası Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi Tarih öncesi çağlarda yaģayan insanların ihtiyaçlarını karģılayacak elveriģli bütün özelliklere sahipti. Su kaynakları, doğal kaya sığınakları, çayır ve ormanlık alanları ile zengin av hayvanları insanları en eski çağlardan beri bu bölgeye çekmiģ olmalıdır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesindeki bu elveriģli özellikler, avcılık ve toplayıcılıkla geçimlerini sürdüren insanlara çok olumlu yaģama ortamı sunmuģtur. Bu ortam bölgede bir çok medeniyetin filizlenmesi sonucunu doğurmuģtur. Adıyaman Bölgesindeki Eskiçağ YerleĢmeleri Paleolitik YerleĢmeler: Paleolitik kültürü meydana getiren insanlar mağaralarda yaģıyorlardı. Bu insanlar için avcılık kültürel geliģimin ilk devrelerinde en önemli aģamalardan biriydi. Bölgede bulunan bol miktardaki av hayvanı insanların düģüncesine ve sosyal yaģantısına yön veren etkenlerden biri olmuģtur. Adıyaman-Malatya karayolu üzerinde bulunan PALANLI KAYAALTI SIĞINAĞI iģte böyle bir paleolitik dönem yerleģmesidir. Foto 6: Nemrut Kabartmaları Adıyaman Samsat ġehramuz Tepesi ve Çevresi YerleĢmeleri nde yine paleolitik dönem kalıntıları bulunmaktadır. Bölgede ayrıca Kung Kıracı Tepesi, Ziyaret Tepesi ve KemĢak Tepesi gibi yerleģim yerleri de vardır. 15

16 Adıyaman yöresinde Neolitik, Kalkolitik ve Eski Tunç Dönemini yansıtan yerleģme yerlerinin baģında, bugün Atatürk Barajı gölü sahası içinde kalan Samsat (Samosata Höyüğü) gelmektedir. Ayrıca Kommegene Krallığı nın baģkentliğini yapmıģtır. Keza Tille Höyük yörenin diğer önemli bir höyüğüdür. Adıyaman bölgesi Helenistik ve Roma Dönemi eserleriyle ün yapmıģ bir bölgemizdir. Bu kalıntıların en önemlisi Eski Kahta Köyünün yanındaki 2150 m yüksekliğinde Nemrut Dağı nın üzerindedir. Toros Dağları ile Fırat Nehri arasındaki yöre, Helenistik ve Roma çağlarında Kommagene olarak adlandırılır. Kommagene M.Ö. I. yüz yıl baģında Selevkoslar soyuna son veren iç savaģlar sırasında I. Mithradates Kallinikos tarafından bağımsız bir krallık olarak kurulmuģtur. Antikçağ daki adı Nymphaios olan bugünkü Kahta Çayı üzerindeki Eski Kahta Köyünün yanında yer alan Arsameia kentinde, antik kentin kuruluģunu anlatan yazıtlara rastlanmıģtır. Bu kentin 3 km güneybatısında Kahta Çayı nın bir kolu olan Cendere Çayı ndaki güzel köprü, sütunlar üzerindeki Latince bir yazıta göre Roma döneminde dört Kommagene kenti tarafından yaptırılmıģtır. ġ Foto 7: Nemrut Dağında güneģin doğuģundan bir görünüm Antitorosların bir uzantısı olan Nemrut Dağı nın 2150 m yükseklikteki zirvesinde bugün herkes tarafından bilinen ve Geç Helenistik Devirden kalma tapınaksal mezar anıtı, yeryüzünün en değerli kültür varlıklarından biri olarak kabul edilmiģtir. Bu anıt ve çevresi 1987 yılında UNESCO nezrindeki Ġnsanlığın Kültür Mirası listesine alınmıģ 1988 yılında da Türk Hükümeti tarafından Milli Park ilan edilmiģtir. Roma dönemi eserleri arasında kaya mezarları da bulunmaktadır. Adıyaman Kahta Ġlçesi Eskitoz (Ancos) Köyünün doğusundaki Fırat vadisinde yamaç boyunca kalker kayalara oyulmuģ pek çok mezar bulunmuģtur. Ancak bunlar Atatürk Barajı suları altında kalmıģtır. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde özellikle Adıyaman ve Gaziantep yöresinde kurulmuģ olan ilk devlet Kommagene (M.Ö.69-M.S.72) Krallığıdır. Bölgede Selevkos hakimiyetini Ġran daki Parth ların (M.Ö ) hakimiyeti takip eder. Parthlar sınırlarını Fırat boylarına kadar geniģleterek Diyarbakır ı ellerine geçirdiler. Ancak M.S.226 yıllarına kadar ellerinde tutabildiler (OKTAY AkĢit, Roma Ġmparatorluk Tarihi Ġstanbul 1985). 16

17 Orta Çağda Adıyaman : Adıyaman ve çevresi M.S.395 yılından itibaren Doğu Roma Ġmparatorluğu nun (Bizans Devleti nin) egemenliği altındayken Ġslam akımlarına maruz kalmıģtır. Hz. Ömer in halifeliği döneminde ( ) Adıyaman ve çevresi Müslüman Arapların eline geçmiģtir. Aba Ubeyde, Halid Bin Velid, Sait Bin Ebi Vakkas ve Ġyaz Bin Ganm gibi tanınmıģ islam komutanlarının katıldığı savaģlar sonucunda 638 yılında bu bölge Ġslam topraklarına katılmıģtır. Foto 8: Adıyaman ve çevresi bir süre Müslümanlarla Bizanslar arasında sınır bölgesi ve çekiģme konusu olur. 670 yılında Emevi komutanlarından Mansur Bin Cavena Adıyaman ı ele geçirir. Bu komutanın Adıyaman Ģehrinin ilk yerleģim alanı içinde kalan bugünkü Adıyaman Kalesini yaptırdığı rivayet olunur. M.S. 758 yılında Abbasi halifesi Ebu Cafer Mansur tarafından Emevi egemenliğine son verilir. Böylece Adıyaman ve çevresine Abbasiler hakim olurlar. M.S yılında Selçuklu komutanlarından GümüĢtekin, Adıyaman Ģehrini (Hısn-ı Mansur-u) ve çevresini ele geçirir; ancak iç karģılıktan dolayı geri çekilir Malazgirt Muharebesi ni izleyen 1082 yılında Hıns-ı Mansur (Adıyaman Ģehri), tekrar ele geçirilir ve Abbasi hakimiyeti sona erer. Selçukluların egemenliği altında kalan Adıyaman ve çevresi Haçlı SavaĢları nın etkisi altında kalarak geçici olarak el değiģtirir. Adıyaman ve çevresi tarihleri arasında Eyyubilerin kontrolü altına da girmiģtir. Anadolu Selçukluların 1298 yılında Moğolların istilasına uğrar; iç karıģıklık yaģanır. Bu durum 1339 tarihine kadar devam eder tarihinde Adıyaman ve çevresi, Dulkadıroğulları Beyliği nin kurulmasından bir süre sonra Dulkadıroğulları nın egemenliğine girer de Osmanlı PadiĢahı Yıldırım Beyazıt yöreyi ele geçirirse de Doğu Anadolu ya egemen olan Timur tehlikesi nedeniyle geri çekilir. Sonuçta Adıyaman ve çevresi tekrar Dulkadıroğulları nın eline geçer. 17

18 Milli Mücadele Döneminde : Milli Mücadele döneminde Adıyaman düģman iģgaline uğramayan yöreler arasında yer alır. Adıyaman ġehrinin KuruluĢu ve Adının Kaynağı : Adıyaman Ģehrinin yeri, ne zaman ve nasıl kurulduğuna dair kesin bir kayda rastlanmamıģtır. Adıyaman Ģehrinin ilk çekirdeğini oluģturan yerleģim alanını Ģehrin 5 km. kuzeydoğusunda bugünkü Örenli Mahallesi olarak ifade edilen PERRE (Pirin) adı ile ortaya çıktığı ve bunun Neolotik döneme kadar uzandığı kesinlik kazanmıģtır. Perre (Pirin) Ģehri Kommagene Krallığı döneminde önemi kazanmıģ ve dönemin önemli Ģehirlerinden biri olarak tarihte yerini almıģtır. Foto 9: Nemrut Apollon-Mithras Heykeli Eskiçağın sonu, ortaçağın baģlangıcında Perre (Pirin) Ģehri terk edilerek, 5 km güney de Girik köyü veya Ģimdiki kalenin bulunduğu yerde Ģehir yeniden kurulmuģtur. Bizans Devleti zamanında Ģimdiki yerin inģa edildiği izlenimi vermektedir. Çünkü, 634 yılından sonra Arap Müslümanlarca bu bölge istila edildiğine göre, Ģehrin kuruluģunun 634 yılından önce gerçekleģmiģ olması gerekmektedir. Adıyaman adının nereden geldiği hakkında çeģitli rivayetler vardır. Birinci rivayet : Perre Ģehrinde cereyan ettiği belirtilen bir olaya bağlanmaktadır. FARRĠN yada PERRE olarak bilinen Ģehirde PUT a tapan bir babanın yedi oğlu, babalarında evde olmadığı bir gün bütün putları imha ederek ALLAH ın (Hz. Ġsa nın söylediği gibi) bir olduğunu kabul ve ilan ederler. Putperest baba durumu öğrenince yedi oğlunu da öldürür. Babaları tarafından öldürülen yedi kardeģin hatırasına Farrin (Perra=Pirin) de bir manastır yaptırılır. Bu olaydan ötürü de Ģehre Yedi Yaman adı verilir. Yedi Yaman zamanla Adıyaman Ģekline dönüģür. Ġkinci rivayet: Adıyaman Ģehrinin ortasında yaptırılan Mansur un kalesi olarak bilinen kale ye halk, Hıns-ı Mansur ismini vermiģtir. Zamanla halk arasında telâffuz Ģeklinin de değiģmesiyle HÜSNÜ MANSUR olarak bu Ģehrin ismi değiģtirilmiģ olmaktadır (SUCU, M.1985.s.12). 18

19 Foto 10: Nemrut, GüneĢin DoğuĢu Üçüncü rivayet: Adıyaman Ģehrini doğu, batı ve güney yönlerinde derin vadiler çevirmiģtir. Bu vadilerin yamaçları zengin meyve ağaçları ile kaplı olduğu gibi, Ģehrin çevresinin de meyve ağaçlarıyla kaplanmıģ olmasından dolayı güzel vadi anlamında olan VADĠ-Ġ LEMAN (Güzel vadi) kelimesinin söyleniģi zamanla değiģmiģ ve halk arasında ADIYAMAN Ģekline dönüģmüģtür. Ancak, Hıns-ı Mansur yani Hüsnü Mansur ismi 1926 ya kadar resmi ad olarak kalmıģtır yılından itibaren Bakanlar Kurulu kararları ile Ģehrin ismi tekrar ADIYAMAN olarak değiģtirilmiģtir. Foto 11: Nemrut GüneĢin batıģı Yeni Çağda Adıyaman : 1515 yılında Osmanlı Ġmparatorluğu nun hükümdarı Yavuz Sultan Selim, Ġran seferi dönüģünde Dulkadiroğulları Beyliği nin egemenliğine son vererek, Adıyaman ve çevresini topraklarına katar. Böylece Adıyaman da Osmanlı Ġmparatorluğu dönemi baģlamıģ olur. Adıyaman ve çevresi Osmanlı yönetimine girdikten sonra, sınır boyu olmaktan çıkar. Bunun sonucu olarak savaģ, baskın ve istila korkusundan kurtulur, huzura ve sükuna kavuģur. Osmanlı yönetiminin Türk aģiretlerini belli yörelerde oturmaya mecbur eden iskan (yerleģme) politikasından dolayı, Anadolu nun diğer yerlerinde olduğu gibi bu yörede de zaman zaman isyanlar meydana gelir; ancak bu isyanlar bastırılır. Cumhuriyet in kuruluģundan 1954 yılına kadar eski idari yapısı korunarak Malatya ya bağlı kaza konumunda olan Adıyaman; 1 Aralık 1954 tarihinde 6418 sayılı Kanunla Malatya dan ayrılarak müstakil Ġl haline getirilmiģtir. 19

20 Foto 12: Adıyaman Müzesi, Kabartma Yıllardır Fedakarca ve cömertçe yaģamıģ olan Adıyaman halkı Türkiye nin geleceği için; binlerce insanın yaģadığı toprağı ve kültür değerlerini, yine aynı cömertlikle helali hoģ olsun diyerek Fırat ın eģsiz sularına terk etmiģtir. A.2.Ġl ve Ġlçe Sınırları Adıyaman ili Orta Fırat Havzasında ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunmaktadır. Kuzeyinde Anti-Toros Dağları ve güneyinde Fırat Nehri ile çevrilidir. Doğusunda Diyarbakır, batısında KahramanmaraĢ, kuzeyinde Malatya, güneyinde Gaziantep ve ġanlıurfa illeri ile sınırlı bulunmaktadır. Merkez ilçe; doğusunda Kahta, Sincik, batısında Besni, Tut ve GölbaĢı, kuzeyinde Çelikhan ve güneyinde Samsat ilçeleri yer almaktadır. Ġlçeler; Merkez Besni Çelikhan Gerger GölbaĢı Kahta Samsat Sincik Tut 20

21 Adıyaman Ġl Haritası A.3.Ġlin Coğrafi Durumu Adıyaman ili merkezi Orta Fırat bölümü içinde yer alır. Kuzeyde bulunan Çelikhan ile Gerger ilçelerinin bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesine, Batıda bulunan GölbaĢı ile Besni ilçesinin bir kısmı ise Akdeniz Bölgesine dahil edilmiģtir. Adıyaman ilinin Kuzeyinde Malatya ili (Pütürge, YeĢilyurt, ve DoğanĢehir ilçesi), Batıda KahramanmaraĢ ili (Merkez ili Pazarcık ilçesi), güneybatıda Gaziantep (Araban ilçesi), güneydoğuda ġanlıurfa ili (Siverek, Hilvan, Bozova, ve Halfeti ilçeleri), doğuda ise Diyarbakır ili (Çermik ile ÇüngüĢ ilçeleri) bulunmaktadır. Merkez ilçe dahil 9 ilçesi ile 406 köyü vardır. Adıyaman ili Güneydoğu Anadolu Bölgesi kuzeybatı kesiminde 38 o 11 ve 37 o 25 kuzey enlemleri ile 39 o 14 ve 37 o 31 doğu boylamları üzerinde yer alır. Kuzeyinde Anti- Toros dağları güneyinde Fırat Nehri bulunmaktadır. Eski coğrafyacı ve tarihçilere göre; Güneyde Arap Yarımadasından, Kuzeyde Toros sıradağlarına doğru uzanan Arap Çöllerinin sona erdiği yerde, Toros sıradağlarının eteklerinde verimli topraklar yer almaktadır. Arap çöllerini kuzeyden bir ay gibi saran bu topraklara binlerce yıldan beri Verimli Ay (Hilal) adı verilmiģtir. Ortadoğu Ülkelerinin merkezinde yer alan Verimli Ay (Hilal) topraklarında Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarından gelen ana kara yolları birbirlerini kesmektedir. Tarih boyunca Verimli Ay (Hilal) bölgesi ana ticaret yollarının kavģak noktalarında, büyük ticaret ve sanayi Ģehirleri doğmuģ, yıkılmıģ ve yerlerine yenileri kurulmuģtur. Verimli Ay (Hilal) bölgesinin bir parçası sayılan Orta Fırat bölümünün illerinden olan Adıyaman Ģehri, Verimli Ay (Hilal) bölgesinin en üst sınırını oluģturmaktadır. Adıyaman ili uygun coğrafi özellikleri dolayısıyla tarihin her döneminde insanların yaģamayı tercih ettikleri bir yerleģim bölgesi olmuģtur. Adıyaman ili Orta Fırat Havzasında ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunmaktadır. Bu coğrafi yapı içerisinde Adıyaman ilinin: 21

22 Deniz seviyesinden yüksekliği 669 metredir. Ġl sınırları içerisindeki alan km 2 dir. Merkez ilçenin alanı ise km 2 dir Ġlimizin iklimi kısmen Akdeniz kısmen de karasal iklim karakteristiğini kapsamaktadır. Ġlimizin yönlere göre uç noktalarındaki enlem ve boylamları Tablo:A.3.1 de gösterilmiģtir. Ġlimizin merkez ve ilçelerin yüksekliklerini gösteren değerler Tablo:A.3.2 de gösterilmiģtir. Tablo:A.3.1 Adıyaman Ġlinin Uç Noktalar YÖNLER UÇ NOKTALAR ENLEM (Kuzey) BOYLAM (Doğu) Doğu Gerger-Ortanca (Hburman) 38 o 10` o 14` 30 Batı GölbaĢı-YeĢilova (A.Azaplı) 37 o 45` o 31` 30 Kuzey Gerger-Cevizpınar (Bigo) 38 o 11` o 10` 00 Güney Merkez-GümüĢkaya (PalaĢ) 37 o 25` o 10` 00 ĠLÇE ADI DAĞLIK ALAN Tablo:A Yüzölçümü ve Yükseklik YÜZÖLÇÜMÜ ( km 2 ) ĠL YÜZÖLÇÜMÜNE ORANI ( % ) YÜKSEKLĠK (metre) ADIYAMAN , BESNĠ , ÇELĠKHAN 584 7, GERGER 702 9, GÖLBAġI , KAHTA , SAMSAT 338 4, SĠNCĠK 364 4,78 TUT 320 4, Kuzey kesimi, Torosların uzantısı olan Malatya dağları ile kaplıdır. Güneye inildikçe yükseklikler azalır ve tamamı ile ova nitelikli araziler baģlar. Çelikhan, Tut ve Gerger ilçelerinin tamamına yakını dağlık bir özellikte görünür. Merkez, Besni ve Kahta ilçelerinin kuzey kesimleri dağlık, güney kesimleri ova Ģeklindedir. Samsat ilçesi ise ilin en düģük arazilerine sahiptir. Ġlin belli baģlı dağları ile bunların rakımları Tablo:A.3.3 de gösterilmiģtir. Tablo:A Ġlin En Yüksek Dağları DAĞIN ADI YÜKSEKLĠĞĠ (m) Akdağ Dibek Dağı Tucak-Ulubaba Dağı Gördük Dağı Nemrut Dağı Borik Dağı Bozdağ Karadağ

23 OVALIK ALAN Önemli sayılacak ova ve platolar ilin güney kesiminde yer almıģ olup isimleri ve yüzölçümleri aģağıda Tablo:3.4 de gösterilmiģtir. Tablo:3.4 - BaĢlıca Ovalar Ova Adı Bulunduğu Yüzölçümü (Km 2 ) Ġl Yüzölçümüne Oranı Yükseklik (M) Yer (%) Kahta Ovası Kahta , Çakırhöyük (Keysun) Ovası Besni 316 4, Azaplı-Ġnekli Ovası GölbaĢı 45 0, PınarbaĢı Ovası Çelikhan 13 0, A.4.Ġlin Topografyası ve Jeomorfolojik Durumu TOPOGRAFYA Adıyaman Ġli topraklarının kuzey ve kuzeybatı kesimleri, Torosların Güneydoğu uzantılarını oluģturan ve Fırat Nehri ni besleyen derin kesimli vadileri kapsayan genellikle dağlık bir yapıya sahiptir. Güney Torosların uzantısı olan, Akdağ, Ulubabadağı ve Nemrut Dağı Ġl deki en yüksek yerleri oluģturmakta olup, Ġl de bulunan en yüksek tepe m kod ile Akdağ dır. Ġl in güney kesimleri ise Fırat Nehri, Kahta Çayı ve bunları besleyen dere ve çayları içinde bulunduran, az engebeli bir yapıdadır. Güney kesimlerde denizden ortalama olarak 600 m olan yükseklik, kuzeydeki dağlık alanlarda m ye kadar artar. Dağlık bölgeler ilin % 52.2 sini kapsamaktadır. Bu alanlarda eğim % 12 nin üzerindedir (Ek-19). YerleĢim yerleri daha çok engebeli yerlerde yoğunlaģmıģtır. Bu yöreler ilin % 34.1 ini kapsamakta olup hayvancılık, tahıl ekimi ve bahçeciliğe elveriģlidir (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). Ġl de ovalar % 10.7 gibi küçük bir alanı kapsamaktadır. 815 km2 olan Kahta ve Adıyaman ovaları, GAP projesi tamamlandığında tamamiyle sulanabilecek tarım alanlarıdır (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). Ġl in güneydoğu kesiminde yer alan Adıyaman-Kahta ovasında, batısı, güneyi ve doğusu 542 m kotta kıyı çizgisi olan Atatürk Baraj Gölü ile çevrilmiģ olan yarımada üzerinde yer almaktadır. Kuyuların üçü de, batı sahile göre, eğimi çok daha az olan (yaklaģık 6.5o) zeminde ve yaklaģık 680 m yükseltide yer almaktadır. Yükseklik, kuyuların bulunduğu alanın yaklaģık 750 m kuzeybatısında 710 m ye ulaģmakta, kuzeye kuzeydoğuya doğru, çok engebeli olmayacak Ģekilde m arasında değiģmektedir.(tpao) Arazinin topografik haritası Ek-6 da verilmektedir (TPAO Raporları). Adıyaman ve Çevresinin Tarihsel GeliĢimi : Adıyaman ve çevresinde yapılan arkeolojik kazılar ve yüzey araģtırmaları bu Ģehrin tarihinin paleolitik döneme kadar uzandığını göstermiģtir. Ġnsanlık aleminin Toplayıcılık ve Avcılık Dönemi adını verdiğimiz kültür evresinin de izlerini taģıyan, büyük medeniyetlere beģiklik eden Adıyaman, 100 yıldan bu yana dünya arkeologlarını meģgul eden bir araģtırma alanı haline gelmiģtir. Yöredeki arkeolojik kazılarda bulunan Paleolitik (40.000) ve Neolitik dönemlere ait çakmak taģından yapılmıģ el baltaları, delici ve kazıcılar, obsidiyenden yapılmıģ ok uçları, piģmiģ toprak parçaları; Kalkolitik döneme ait piģmiģ topraklardan yapılmıģ kaplar ve 23

24 objeler, Erken Tunç çağına ait madeni eserler; Demir çağına ve Helenistik döneme ait taģ ve piģmiģ topraktan eserler, Roma dönemine ait kandiller, çeģitli kaplar, heykeller ve taģ eserler, Bizans dönemine ait küp ve diğer seramik çeģitleri; Abbasiler dönemine ait altın ziynet eģyaları, Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait sırlı seramikler, vazolar, cam eserler; mühürler, yüzük ve bilezikler, insan ve hayvan figürleri gibi daha birçok arkeolojik eserler, Adıyaman ve çevresinin tarihi zenginliklerini ortaya koymaktadır. Adıyaman ve çevresinin tarihi zenginliklerinin eskiden beri bilinmesi bölgenin son yüz yılarda birçok yerli ve yabancı bilim adamı, seyyah tarafından araģtırılmasına neden olmuģtur. A.5.Jeolojik Yapı ve Stratigrafi Adıyaman ili, Kuzeyde yer alan son derece kıvrımlı Toros sıra dağları ile güneyde ise Gazi Antep ve ġanlı Urfa illerinin son derece düz alanları arasında yer alır. Tektonik intikal kuģağında bulunan Adıyaman ilinde, fazla kıvrımlara az ama geniģ düzlüklere kuzey hariç çok rastlanır. Adıyaman ili % 10 dan az eğimlidir. Yer yer de % arası ve % 25 den daha fazla eğimli alanlara rastlanılmaktadır. Temel zemini olarak Germav Formasyonu ve Midyat kireçtaģının gözlendiği alanlarda eğimler % arasındadır. Üst miyosen YaĢlı Tortulların kapladığı alanlarda eğimler genelde % 25 den fazladır. Eğimin % 25 den fazla alanlar, kaya düģme ve heyelana maruz alanlar olarak belirlenmiģtir. Bu alanlarda eğimin % 10 dan daha az olduğu yerlerde, temel zemini açısından herhangi bir olumsuzluk içermemektedir. Pliyo-Kuvaterner yaģlı tortul örtüsünün kapladığı alanlar genelde % 10 dan az eğimlidir. Eğimin % 25' den fazla olduğu bir kısım alanda akma, kaya düģmesi ve heyelan oluģmaktadır. Bu alanlar dıģında temel zemini ve topoğrafik eğim açısından olumsuzluk görülmektedir. Alüvyon ise temel zemini özelliğindedir. Ancak kaya düģmesi ve heyelana maruz yamaçları olan vadi tabanında (Eğri Çay vadisi) kalmaktadır. Bu nedenle bu birim heyelana maruz alan içinde gösterilmiģtir. Ġl merkezi ve çevresi orta engebeli bir topografya ya sahiptir. Genelde % 10 dan daha az eğimlerden oluģan bir alan üzerine kurulmuģtur. Adıyaman ve çevresinde daha önce yapılmıģ çalıģmalara göre, Ģu Ģekilde belirlenmiģtir. En altta, Alt Kretase YaĢlı KireçtaĢı bulunmaktadır. Bu kireçtaģları, yarı kristalize ve dolomitiktir. Bu oluģum, bölgenin kuzeyinde görülmekte ve çalıģma alanının dıģında kalmaktadır. Bu birim üzerinde Paleosen-Alt Eosen YaĢlı Germav Formasyonu yer alır. TebeĢirimsi marn ile temsil edilen bu formasyon üzerinde ise, Eosen YaĢlı Midyat KireçtaĢları bulunmaktadır. Midyat KireçtaĢları üzerinde ise, alanın güneyine doğru vadi yamaçlarında görülen Üst Miyosen YaĢlı Tortullar gelmektedir. Eğri Çay ın getirdiği malzemenin oluģturduğu Alüvyon bu akarsu boyunca yer almaktadır. Germav Formasyonu, en yaģlı birimi olarak, Güneydoğu Anadolu da yaygın olarak görülmektedir. Paleosen-Alt Eosen yaģlı bu formasyon, marn ile temsil edilmektedir. Yüzeyde beyaz, sarımsı beyaz, taze yüzeyde yeģilimsi beyaz renkli tebeģirimsi haldedir. Adıyaman ili, T.C. Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığı nca yayınlanan Türkiye Deprem Haritası nda IV. Derece Deprem Bölgesi içinde kalmaktadır. Bu güne kadar tadil edilmiģ Mercalli cetvellerine göre, en yüksek (7) Ģiddetinde deprem kaydedilmiģtir. 24

25 Tarihi kaynaklardan 1889 da meydana gelen Ģiddetli depremde Ģehirde önemli tahribatın olduğunu, camilerin minarelerinin yıkıldığını öğreniyoruz. Son olarak 05/05/1986 tarihinde meydana gelen (5) Ģiddetindeki deprem ile bunu takiben 06/06/1986 da meydana gelen (6) Ģiddetindeki depremde önemli miktarda hasar ve can kaybı meydana gelmiģtir (Ġl genelinde 296 sı ağır, 728 i orta ve 1792 si hafif olmak üzere 2186 konut hasar görmüģtür). Kabaca WSW-ENE yönünde 100 km. kadar uzanan Adıyaman depresyonunun geniģliği de km. kadardır. Ortalama yükseltisinin metreler arasında bulunduğu ve üzerinde Kâhta, Adıyaman, Akpınar, Bağpınar (Çalgan), Keysun (Çakırhöyük), ġambayat, Narince ve Kızlin(BeĢyol) kentlerinin yer aldığı havzanın güneyinden Fırat akarsuyu geçmektedir. Fırat, havzanın doğusundaki Eosen arazisi içerisinde çok tipik gömük menderesler yaparak ve Samsat yakınlarında tipik örgülü drenaj Ģekli göstererek akmaktadır. Buna benzer taraçalar ovanın kuzeyindeki Kâhta Çayı vadisinde de mevcuttur. Depresyonun suları, Keysun, Göksu, Koruç, Kalbur, Cendere, Aksu... dereleri vasıtası ile kuzeyden güneyde Fırat a boģaltılmaktadır. Ova batısında, GölbaĢı ovasını Adıyaman ovasından ayıran ve Eosen-Oligosen formasyonlarından oluģmuģ bulunan Kozdağ (Besni ilçesinin batısı) yer alır. Bunun temelinde ise, kuzey doğuya doğru. Kretase kalkerleri ve ofiolitler bulunur (Tut çevresi ve Akdağ). Ova kuzeyindeki yapı da hemen hemen aynıdır. Ancak, buradaki Tucak-Ulubabadağ (2587 m) volkanitlerden oluģmuģtur. Bunların esasını andezitler teģkil eder. Ova doğusunda bulunan volkanitler ise, daha genç yaģtaki bazaltlardır. Ova güneyi, altta yine Kretase yaģlı formasyonlardan ve bunların üzerine gelip geniģ alanlar kaplayan Eosen yaģlı kalker ve marnlardan oluģmuģtur. Bu arazi sık sık, dar bölgeli akıģlar gösteren bazaltik lavlarla örtülmüģlerdir. ġanlıurfa-adıyaman arasındaki bu bazaltik volkan konileri tamamen buradaki NW-SE yönünde uzanan fayların üzerinde sıralanmıģlardır (fisür volkanizması). Depresyonun güneyi, üst Miyosen yaģlı ve bugün akarsularla çok parçalanmıģ olan kalker, marn, kumtaģı ve konglomeralı depolarla temsil edilmektedir. Bunların, daha önce bütün depresyonu iģgal ettikleri, ovanın kenar kısımlarında parçalar halinde bulunmalarından anlaģılmaktadır. Depresyon dıģında bu formasyonlara rastlanmaması, onun ilk çöküģünün üst Miyosen den önce olduğunu ortaya koymaktadır. Bu devreden sonra üst Miyosen depoları ile dolan ve bu depoların ağırlığı altında çöken havza, yapılan petrol sondajlarından elde edilen bilgilere göre daha da derinleģmiģtir. Çökmeler, kuzeyde E-W, güney doğuda WNW- ESE yönlü faylar boyunca gerçekleģmiģtir. Bunlardan, Adıyaman ın kuzeyinde bulunan Karadağ ve Kurucak fayları birbirlerine paralel olup, ovaya egemen olan, Karadağ güneyinde yer yer diklikleri ile temayüz eder. Bunun dıģında, Adıyaman ın hemen doğusunda Eosen (Lütesiyen) yaģlı kalker ve marnlardan oluģmuģ 804 m. Yüksekliğindeki Aldağ, bir horst Ģeklinde ova ortasında yer alır. Özellikle kuzeyindeki fay dikliği çok nettir ve bu fay içerisine Kuruçay deresi yerleģmiģ durumdadır. Fay, NESW yönünde uzanmaktadır. Kahraman MaraĢ depresyonunun kuzey doğusunda yer alan ve NE-SW yönünde dar ve uzun bir koridor halinde uzanan ova (30-35 km. kadar uzunluğunda ve 4-5 km. kadar geniģliğinde) oluģum bakımından oldukça ilginçtir ve Kahraman MaraĢ depresyonunun kısmen de olsa bir devamı niteliğindedir. Nitekim, ovanın uzantısı, KahramanmaraĢ depresyonunun oluģumunda rol oynayan fayların uzantılarına tamamen uymaktadır. Büyük bir ihtimalle, KahramanmaraĢ depresyonunun güneyinden geçen fay burada da devam etmekte ve ovanın oluģumunda esas rolü oynamaktadır. Doğudan Kozdağ, batıdan Öksüz dağı (1871 m.), kuzeyden Boruk dağı (2110 m.) ile sınırlanmıģ olan ova, güneyden Aksu vasıtası ile KahramanmaraĢ depresyonuna açılmaktadır. 25

26 Üzerinde GölbaĢı ilçesinin yer aldığı ovada baģlıca, birbirleriyle bağlantılı olan 3 göl yer almaktadır. Ovanın suları, bu göllerden geçerek Kapı deresi ile Ceyhan ın bir kolu olan Aksu deresi vasıtası ile boģaltılmaktadır. Ova doğusu üst Kretase-Paleosen yaģlı kalker ve ofiolitlerden oluģmuģtur. Kalkerler karstlaģmaya elveriģli olup, içlerinde pek çok karstik Ģekil, özellikle dolinler oluģmuģtur. Ova batısı ise, altta Eosen fliģleri ile onların üzerine gelen orta Miyosen yaģlı kalker, kum ve kumtaģları ile temsil edilmektedir. Ova güneyinde ise, büyük bir ihtimalle post-neojen yaģlı, güneye doğru genç tektonik hareketlerle çarpılmıģ bir aģınım sathı vardır. Satıh, tamamen üst Kretase formasyonları içersinde geliģmiģtir. Ova, doğudan faylanmıģ durumdadır. Ancak, bölgedeki karstlaģmanın da varlığı, ovanın oluģumunda sadece tektoniğin değil, her ikisinin de rolü olduğunu göstermektedir. Belki de, post-neojen sathını deforme eden tektonik hareketlerin neden olduğu faylar, ovanın oluģumunda etkili rol oynamıģlar ve böylece tektono-karstik oluk ortaya çıkmıģ, sonradan alüvyonlarla dolması ile de bugünkü GölbaĢı ovası oluģmuģtur. Ovadaki göllerin varlığı ise, yeni çökmelerle ilgili olmalıdır. A.5.1.Metamorfizma ve Magmatizma Adıyaman ili civarında Metamorfik ve Magmatik oluģumlar ilgili çalıģmalara ulaģılamamıģtır. A.5.2.Tektonik ve Paleocoğrafya Güneydoğu Anadolu nun tümü gibi Adıyaman bulunduğu alanda da egemen iki ana tektonik faz izlenir. Bu tektonik fazlardan birincisi Üst Kampaniyen-Alt MestiriĢtiyen döneminde etkisini gösteren ve Allokton birimlerin Kastel havzasına yerleģmesi ile sonuçlanan ve Arap levhasının Anadolu levhasının altına dalması nedeniyle oluģan sıkıģma rejimidir. Bu sıkıģma rejimi kuzey alanlarda allokton birlikleri oluģturan Koçali ve Karadut KarmaĢıklarının güneye doğru sürüklenimine ve kuzeyde bindirmelerle platform üzerine yerleģirken, güney kesimlerde (kastel havzası) gravite kaymaları ile havza içine yerleģmelerini sağlamıģtır. Bu olaylara neden olan sıkıģma, platformun güney kesimlerinde güneye doğru gittikçe etkisi azalan deformasyonlara (kıvrımlanma ve kırılma)neden olmuģtur. Bu sıkıģma, proje alanında kuzeybatı-güneydoğu yönlü olarak izlenirken kuzeydoğu-güneybatı yönlü kıvrımları ve güneyde ters faylarla sınırlı yapıları oluģturmuģtur. Bu tür Kretase tektoniği ile oluģan yapılar Miyosen tektoniği ile oluģan deformasyonların maskelemesi nedeniyle yüzeyde izlenemez ancak, sismik kesitler vasıtasıyla izlenebilir. Öte yandan kuzey kesimlerde bindirmelerle levha üzerine gelen allokton birimler, kabuk üzerinde, sıkıģma ve deformasyondan baģka, büyük bir yük uygulanmasına neden olmuģtur. Bu yük, kabuğun viskoelastik özelliği nedeniyle elastik bir tepkime göstermiģ ve izostasi prensibine uygun olarak çökmeye ve bir ön çukurluğun (Kastel Havzası) ve hemen önünde bir ön yükselimin (forebulge) oluģmasına neden olmuģtur. Koçali Kompleksinin önüne gelmiģ olan Karadut KarmaĢığı birimleri, yer yer oluģan bu çukurluğun içine gravite kaymaları ile yerleģmiģtir. Bu yerleģme ve Kastel Formasyonu nun çökelmesi sırasında, levha üzerine uygulanan yükün sürekli hale gelmesi sonucunda kabuğun derinliklerindeki litosferik akıģ levhanın daha da bükülmesine neden olmuģtur. Bu hareketin durması ile ortaya çıkan viskoeleatik rahatlama ise platform üzerinde 26

27 oluģan ön yükselimin daha fazla yükselmesini ve yükün uygulandığı alana (kuzeye) doğru göç etmesini sağlamıģtır. Bu olayların doğaya yansıması araģtırıldığında, proje çalıģma alanının kuzey ve kuzey batı kesiminin ön çukurluğa (Kastel Havzası) ait olduğu ve ilgili alanın kendisinin ise ön yükselime denk geldiği görülür. Böylesi bir alanda ön çukurlukta sürekli ve giderek derinleģen bir çökelim izlenirken, yükselim alanında ise daha sığ fasiyeslerde çökelim ve/veya aģınmalar sözkonusu olmaktadır. Yukarıda anlatılan kabuk hareketleri nedeniyle Kastel Havzası güneyde genellikle güneyi yüksek faylarla sonlanır. Öte yandan devam eden sıkıģmanın oluģturduğu hareketli deformasyon, ön yükselimin oluģturduğu ramp nedeniyle durmak zorunda kalır. ĠĢte bu noktada farklı dirence sahip alanlar yırtmaç faylarla birbirinden ayrılarak allokton sıfır hattı ve kastel havzasının geometrisini etkiler. Adıyaman ve çevresinde egemen olan ikinci ana tektonizma ise yaklaģık 9 milyon yıl önce kuzey alanlarda Anadolu ve Arap kıtalarının çarpıģması sonucunda oluģan Miyosen Tektonik Fazı dır. Bu tektonik fazın ana karakteri, Kretase döneminden farklı olarak bir kıtakıta çarpıģması Ģeklinde izlenmesidir. Kuzey-güney yönlü bu olayın etkileri kuzeyden güneye doğru bindirme ve sürüklenimler Ģeklinde izlenirken, bu olay güneye doğru etkisini azalarak gösterir. Bunun sonucu olarak kıvrımlanma, güneye doğru asimetrik yapılar ve bu kıvrımlanmanın sonucu olarak izlenen ters faylar ve buna bağlı doğu-batı uzanımlı, asimetrik antiklinaller egemen topografyayı oluģturur. KAYNAKLAR Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, 2008 Adıyaman Valiliği Web Sitesi,

28 B. DOĞAL KAYNAKLAR B.1.Enerji Kaynakları B.1.1.GüneĢ Ġlimizde güneģ enerjisi kolektörler sayesinde ısıtmada kullanılmaktadır. Son yıllarda yapılan konut alanlarında güneģ enerjisinden yoğun bir Ģekilde yararlanılmaktadır. Yıllık tüketilen güneģ enerjisi hakkında herhangi bir çalıģma mevcut değildir. B.1.2.Su Gücü Fırat Nehri Ġlin en önemli akarsuyudur. Diğer akarsuları ise Ģunlardır; Sofraz Çayı, Ziyaret Çayı, Çakal Çayı, Kalburcu Çayı, Eğri Çayı, Besni Akdere Çayı, ġepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi ile GölbaĢı, Ġnekli, Azaplı ve Abdulharap gölleri ilin diğer su kaynaklarıdır Fırat Nehri : Ġlin en önemli akarsuyu-dur. ġanlıurfa ve Diyarbakır illeri ile sınırı oluģturur. Ġl içindeki uzunluğu 180 km. dir. Kâhta, Kalburcu ve Göksu Çayları nehrin baģlıca kollandır. Kahta Çayı : Çelikhan yöresindeki Bulam, Abdülharap ve Recep sularını toplayıp Cendere Köprüsünden geçtikten sonra Eski Kahta ve Alut Arazisinde biriken dağ sularını da alarak Fırat Nehri'ne karıģır (45.5 km). Göksu Çayı : KahramanmaraĢ ili sınırlarından çıkar. Erkenek, Tut.ve Akdere civarından geçer. Sofraz suyunu da aldıktan sonra GümüĢkaya'nın batısında Fırat Nehrine karıģır. ĠI sınırlan içindeki uzunluğu 90 km. 'dir. Sofraz Çayı : Besni ilçesi Toklu Köyü civarından çıkar. Hacıhalil Köyü yakınlarında Keysun Suyu'nu alarak Akdere civarında Göksu Çayı'na karıģır. Ġl sınırları içindeki uzunluğu 51 km.'dir. Ziyaret Çayı : Kaynağını Cebel ve Zey Köyleri sularından alarak ipekli Köyü civarında Atatürk Barajı Gölü'ne karıģır. Adıyaman ilinin önemli sayılabilecek diğer akarsuları ise Ģunlardır: Çakal Çayı (37.5 km.) Kalburcu Çayı, Eğriçay (32 km.}, Besni Akdere Çayı (59 km.) Keysun Çayı (45 km..), BirimĢe Çayı (35 km.), ġepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi (41 km.) 28

29 Akarsuyun Adı Tablo:B Ġldeki BaĢlıca Akarsuların Özellikleri Toplam Uzunluğu (km) 11 içindeki Uzunluğu (km) Toplam Uzunluğa Oranı Debisi (m 3 /sn) Fırat Nehri Kolu Olduğu Akarsu Göksu Çayı ,42 Fırat Besni-Akdere Çayı ,27 Göksu Kahta Çayı 58 45, ,71 Fırat Sofraz Çayı ,25 Göksu Keysun Çayı ,65 Göksu Halya Deresi ,76 Fırat Çakal Çayı 37,5 37, ,87 Fırat BirimĢe Çayı ,55 Kahta Çayı Eğri Çay ,25 Fırat B.1.3.Kömür GAP Projesini Kapsayan Harita Adıyaman da zengin maden cevherleri bulunmasına rağmen bunların yeterince iģlendiği söylenemez. Sadece GölbaĢı ilçesinde özel sektöre ait bir kömür iģletme tesisleri bulunmaktadır. B.1.4.Doğalgaz Adıyaman ili sınırlarında doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. 29

30 B.1.5.Rüzgar Ġlimizde rüzgar enerjisi ile ilgili Kahta ilçesinde yapılması planlanmakta olup ÇED süreci devam etmektedir. B.1.6.Biyokütle Canlılar ve canlı atıkları gibi organik maddelerin havasız ortamlarda fermantasyona uğramaları sonucu oluģan ve bileģiminde % metan, % karbondioksit ve az miktarda hidrojensülfür, hidrojen, karbonmonoksit, ve azot bulunan renksiz ve yanıcı bir gaz karıģımıdır. Biyogazın ısı değeri bileģimindeki metan oranına bağlı olarak değiģmekle birlikte genellikle kcal/m 3 kadardır. Bu nedenle ısınma, aydınlatma ve su ısıtılması gibi amaçlarla kolaylıkla kullanılabilen temel enerji kaynaklarına alternatif olabilecek bir enerji kaynağıdır. Diğer yandan biyogaz üretimi sonunda elde edilen fermente gübrenin, bir baģka deyimle biyo gübrenin tarım uygulamalarında kullanılması durumunda verimin yaklaģık % 25 oranında arttığı belirlenmiģtir. Biyogaz, bütün bu yaralarının yanı sıra biyogaz üretiminde kullanılan hayvan gübrelerinin kokusu proses esnasında kaybolduğundan ve insan sağlığını tehdit eden bir çok unsur ortadan kalktığından, biyogaz üretiminin gerçekleģtirildiği alanlarda yaģayan insanlara temiz ve sağlıklı bir çevre kazandıracaktır. Ülkemizde ise biyogazla ilgili olarak ilk çalıģmalar 1960 lı yıllarda Toprak ve Gübre AraĢtırma Enstitüsü ile EskiĢehir Bölge Toprak-Su AraĢtırma Enstitüsü nde gerçekleģtirilmiģtir. Daha sonraki dönemlerde, özellikle 1980 li yılların baģlarında tüm dünyada yaģanan petrol krizinin etkisiyle; Köy Hizmetleri Ankara Toprak-Su AraĢtırma Enstitüsü nde bir biyogaz birimi kurulmuģ ve biyogazın ülke çapında yaygınlaģtırılması çalıģmaları hız kazanmıģtır. Ancak, konun ülkemiz açısından öneminin tam olarak kavranmaması, araģtırmalardan elde edilen verilere olan güvensizlik, yönetimlerin konuya olumsuz bakıģları, çalıģmaları koordine edebilecek bir yapılanmanın oluģturulmaması ve konuyla ilgili gerekli ve yeterli desteğin sürekli olmaması nedeniyle 1980 li yılların sonunda Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü biyogazla ilgili tüm araģtırma ve uygulama çalıģmalarını durdurmuģtur. Bütün bunlara rağmen, tüm hayvan varlığımızdan elde edilecek gübrenin biyogaz üretiminde kullanılmasıyla yaklaģık 3-3,5 milyar m 3 /yıl oranında biyogaz üretiminin gerçekleģmesi mümkün görünmektedir. Bu enerjinin de yaklaģık olarak 2-2,5 milyon ton taģ kömürü/yıl veya milyar kwh elektrik enerjisine eģdeğer olduğuna dikkat edilmelidir. Biyogaz, endüstriyel geliģmenin itici gücü elektrik enerjisi üretimine interkonnekte sisteme katkı olarak düģünülmemelidir. Ancak küçük yerleģim birimleri ve çiftliklerin elektrik ihtiyaçlarını karģılayabilir. Böylece bir yandan küçük yerleģim birimlerine elektrik taģıyan iletim hatları ve trafo maliyetlerinden kurtulma Ģeklinde, bu yerleģim yerlerinin yükünü çekerek ana Ģebeke elektriğinde önemli düzeyde tasarruf sağlayıcı bir kaynak olarak katkıda bulunacağı düģünülmelidir. B.1.7.Petrol Ġlin kuzey kesimlerinde yapılan arama çalıģmalarından olumlu sonuç alınmıģ ve Adıyaman Türkiye nin bir numaralı ili haline gelmiģtir. Ġldeki petrol çalıģmalarına 1960 lı yıllarda baģlanmıģtır. Arama ve üretim çalıģmaları halen 18 sahada devam etmektedir. Bu 18 sahada bulunan 187 kuyudan günlük ortalama olarak 9,748 varil ham petrol üretimi gerçekleģmektedir. Türkiye de üretilen petrolün % 19,64 lık bölümü Adıyaman topraklarından çıkarılmaktadır. 30

31 B.1.8.Jeotermal Sahalar Adıyaman ili sınırları içerisinde Jeotermal sahalar hakkında yeterli bilgi bulunmamakla birlikte Kotur içmesi, Besni içmesi ve Çelikhan içmesi Ģifalı su kaynaklarıdır. Besni-Tilek Kaplıcası da sıcak su ihtiva etmektedir. Kotur Ġçmesi : Dağ içmesi olarak da adlandırılmaktadır. Adıyaman ın 25 km kuzeybatısında Akçalı Köyü ne 5 km mesafede, Ģifalı bir soğuk su içmesidir. Bazı mide ve bağırsak hastalıklarına iyi geldiği söylenmektedir. Besni Ġçmesi : Çörmük içmesi olarak da adlandırılmakta olup Besni nin 6 km kuzeydoğusundadır. Su eligometalik nitelikte olup, bikarbonat ve magnezyum ile kalsiyum içermektedir. Böbrek taģlarına, kronik kabızlık, bağırsak ve midenin çeģitli iltihaplarında kür yapıldığında yararlı olmaktadır. Çelikhan Ġçmesi : Çelikhan ın 23 km kuzeydoğusundadır. Hipotermal, karbondioksitli, bikarbonatlı, sülfatlı, magnezyum ve sodyumlu bu kaynağın mide, bağırsak, karaciğer, safrakesesi hastalıkları için faydalı olduğu söylenmektedir. B.2.Biyolojik ÇeĢitlilik B.2.1. Ormanlar Ülkemiz ormancılığında olduğu gibi Adıyaman ilinde de ormancılık gerilemeye yüz tutmuģtur. Ormanların asırlarca bilinçsiz kullanımı sonucu, bugün ormanlarla kaplı olması gereken alanlar, adeta çıplak vaziyettedir., Harita: Adıyaman Ġli Orman Varlığı Kaynak: OGM- Orman Genel Müdürlüğü Web Sitesi 31

32 Harita: Adıyaman Ġli ĠĢletme Müdürlüğü Orman Durum Haritası Kaynak: OGM- Orman Genel Müdürlüğü Web Sitesi 32

33 Harita: Adıyaman Ġli Orman Varlığı Kaynak: OGM-Orman Genel Müdürlüğü Web Sayfası Ormancılığın geliģtirilmesi için ulusal projelere paralel olarak Adıyaman da da bir çok faaliyete giriģilmiģtir. Ġlin mevcut orman varlığı aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Tablo:B Orman Varlığı Ġlçeler Orman köyü sayısı Ormanlık Alan Toplamı(Ha) Merkez 29 Besni 14 Çelikhan 13 Gerger 31 GölbaĢı 19 Kahta 16 Sincik 16 Tut 1 Samsat TOPLAM Adıyaman ormanlarının büyük bir kısmı meģeliklerden oluģmakta, az bir kısmı ise bozuk koru niteliğindedir. 33

34 Foto 13: Adıyaman Ġlinde Kanyon Manzarası Foto 14: Adıyaman Ġli Samsat ilçesi (Sahabe) Erezyon Kontrolü ve Ağaçlandırma ÇalıĢması B Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları Adıyaman odun üretimine ayrılan tarım alanları bulunmamaktadır. 34

35 B.2.2. Çayır ve Mera Ġlimizde 1998 yılında 4342 Sayılı Yasa gereğince Mera Tespit, Tahdit ve Tahsis çalıģmaları baģlatılmıģ olup Ġl genelinde 8 Ġlçe ve 394 Köyde baģlatılan tespit çalıģmaları çiftçi bazında tamamlanmıģtır. Ġl genelinde tahminen dekar Mera alanımız mevcut görülmektedir. Daha sonraki yıllarda ise Islah Tahdit ve Tahsis çalıģmaları yapılmıģtır. Kanun gereği yapılan çalıģmaların gereği Mera Fon Bütçesinden karģılanmaktadır. Türkiye genelinde 44 milyon ha. Mera alanı, 12,3 milyon ha. Kadar düģmüģtür. Bitki örtüsü ile kapalı alan yüzdelerinin ise, %8,15 arasında değiģtiğini göstermiģtir. Ayrıca hayvanların faydalanmadığı dikenli bitkiler, yabancı otlar ve çalılık ile taģlık kayalık alanlar geriye kalmıģtır. Ġlimizde yapılan Mera tespit çalıģmaları dökümü aģağıda çıkarılmıģtır. Foto 15: Adıyaman Ġlinde Mer a Görüntüsü ĠLÇE ADI TOPLAM KÖY SAYISI Tablo:B APLĠK VE HAR. TES. KÖY SAY. 35 MERA PARSEL SAYISI TOPLAM ALAN HEKTAR Merkez ,0 Besni ,7 Çelikhan ,0 Gerger ,5 GölbaĢı Kahta ,9 Samsat ,0 Sincik Tut TOPLAM ,1 Adıyaman ili çayır ve mera alanları toplam: ha dır

36 Ġlimizin kaliteli kaba yem üretimi yetersiz durumdadır. Meralarımızın tespit ve ıslahı gerekmektedir. Hedefimiz; meralarımızı ıslah ederek, kaba yem üretimini yaygınlaģtırıp yetiģtiricilerimizi eğiterek modern iģletmeciliğin gerektirdiği bilgi ve becerileri arttırmak olacaktır. B.2.3.Sulak Alanlar Sulanan ha. arazinin ha. lık kısmı DSĠ ve Köy Hizmetleri tarafından sulanmakta olup, geriye kalan ha. lık alan sulaması, halk tarafından su kanalları ile gerçekleģtirilmektedir. GAP Projesinin devreye girmesi ile toplam hektarlık bir arazi sulamaya açılacaktır. Böylece ilin toplam arazisinin %55 i sulanabilecektir. B.2.4.Flora Fırıtıllaria Imperialis Fırıtıllaria Persica Güneydoğuda ve Adıyaman Ġlinde bu iki tür mevcuttur.bunların haricinde bitkilerin bulunduğu endemik alanda doğal yapıları itibari ile sümbül, nergis ve çiğdem yer yer gözükmekle birlikte bazı lokal alanlarda yoğun olarak bulunmaktadır. Her ne kadar Güneydoğu Anadolu Bölgesinde ve Ġlimizde bitki florası genotipleri olarak bunlardan müteģekkildir. Yer yer bunların dıģında bitkilere de rastlanmaktadır. 36 Foto 16: Adıyaman Florasından Bir tür

37 Fırıtıllaria Imperialis: Bölgemizde ağlayan gelin, hünkar lalesi hatta Osmanlı Ġmparatorluğunun bir devrine ismini vererek Osmanlı Lalesi olarak ta anılmaktadır. Çiçekleri çan Ģeklinde olup yere baktığı için bu gruba ters lalelerde denmektedir. Fırıtıllaria Persica: Çiçekleri mor ve rozet görünümlü olup, literatürde Adıyaman lalesi olarak bilinmektedir. Bölgemizin çeģitli yerlerinde bu laleye Karamuk adı da verilmektedir. Genel olarak çiçekleri kokulu olup, ince bir dal üzerinde rozet Ģeklinde ve ters olarak yere dönük olduğundan bu türde ters lale olarak anılmaktadır. Flora : Adıyaman ili, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri arasında geçit bir il hatta kısmen Akdeniz bölgesi özelliklerini de taģır. Bu nedenle bitki örtüsü de söz konusu üç bölgenin özelliklerini taģır. Yüksek rakımlı yerler genelde meģe ağaçları ile kaplanmıģ olmakla birlikte, bu alanların yer yer muhtelif nedenlerle çıplak hale geldiği görülür. Tarla alanlarının bulunduğu alçak rakımlı arazilerdeki bitki örtüsü ise insanlar eliyle büyük tahribe uğradığından, adeta tamamen ortadan kaldırılmıģtır. Yaz mevsiminin uzun ve kurak geçmesi dolayısıyla orman içi bitki örtüsü yok denecek kadar azdır. Tarım yapılmayan alanlar çayır, mera, yabani ağaçlar ve makilerle kaplıdır. Foto 17: Adıyaman lalesi Bitkinin yetiģmesi, kendisi için elveriģli bir ortama bağlıdır. Bunlar iklim, toprak ve topografya gibi faktörlerdir. Bu faktörler grubunun kendi isteğine uygunluğu oranında bitki o yerde tutunur, geliģir ve hayatını devam ettirir. 37

38 Foto 18: Adıayaman da yetiģtirilen lale Adıyaman Ġlinin toplam yüzölçümü ha olup, bunun ha ı tarım arazi, ha ı tescilliolmak üzere toplam ha çayır-mera arazisi, ha orman ha diğer araziler olarak dağılım göstermektedir. Adıyaman Ġlinde Tespit EdilmiĢ Olan Flora: 1- MeĢe 27- Has Haç 2- Alıç 28- Akdiken YemiĢken 3- Yabani Elma 29- Asfalt Tırtılı 4- Alalat 30- Dağ MuĢmulası 5- Yabani Erik 31- Kokulu MenekĢe 6- Badem 32- Kılıç Otu 7- Bögürtlen 33- Duvar sarmaģığı 8- Laden 34- Adi Zakkum 9- Ayı Üzümü 35- Küsküt 10- Sumak 36- Kar Dikeni 11- Sakız 37- Ballı Baba 12- Menengiç 38- Ġt sineği 13- Ardıç 39- BaklaOtu 14- Çam 40- Güveren Otu 15- Sedir 41- Yer MeĢesi 16- Çayır Otları 42- YavĢan Otu 17- Domuz Ayrığı 43- Keten Otu 18- Geven 44- Hanımeli 19- Sütleğen 45- Ayı Pençesi 20- Orman Çileği 46- Çam Çiçeği 21- MenekĢe 47- Solucan Otu 22- SarmaĢık 48- Hasır Otu 23- Gıcır 49- Köpek Kuyruğu 24- Kekik 50- Kılıç Yulat 25- Eğrelti ve YavĢanlar 51- Kırboğum 26- Ak Dut 52- Orkide Su yüzeyi Tarım dıģı arazi Ormanlık fundalık arazi Çayır-mera arazisi Tarıma elveriģli arazi % 5 % 13 % 20 % 23 % 39 38

39 Adıyaman Ġlinin yüzölçümünün % 19.8 ini ( ha) Orman ve Fundalık alanlar oluģturmaktadır. Ormanlar ağırlıklı olarak Adıyaman:Kızılçam, MeĢe, Ardıç, Menengiç, ve Sakız GölbaĢı, Tut ve Besni: Kızılçam, MeĢe, Ardıç ve ve Sakız Kahta, Samsat ve Sincik: Kızılçam, Karaçam, Sedir, Sarıçam, MeĢe ve Ardıç Çelikhan: Karaçam, MeĢe ve Ardıç türlerinden oluģmaktadır. Buna bağlı olarak ağaç türleri ve Toplam Orman Alanı aģağıdaki gibidir: 1- MeĢe 2- Kızılçam 3- Karaçam 4- Ardıç 5-Menengiç 6-Sarıçam 7-Sakız Toplam Ha. Alanı kaplamaktadır. Adıyaman Ģehri, Güneydoğu Toroslar ın güney eteğinde (Güneydoğu Toroslar ın duldasında) ort. 678 m. yükseklikteki bir düzlük alanda yer almaktadır. Buna göre, doğal bitki örtüsü ile ortam iliģkisinde öncelikle iklim faktörünü ele almak gerekir. Çünkü bitkilerin yetiģmesi, büyümesi ve geliģmesinde en etkili faktör, iklim faktörüdür. Ġklim faktörünün içinde, güneģten gelen radyasyon (insalasyon), sıcaklık, yağıģ, havadaki nispi nem ve rüzgar yer alır. Bunların en önemlisi sıcaklık, nem ve yağıģtır. Zira bitkinin topraktan suyu alabilmesi (emebilmesi) ve fotosentez yapabilmesi için sıcaklığı, terleme yapabilmesi içinde topraktaki suya ihtiyaç vardır. Topraktan suyu alabilmesi için de yağıģ gereklidir. O halde bu unsurların (elemanların) birbirini tamamlaması gerekir. Bunlardan biri eksik olursa bitkinin yetiģmesi, büyümesi ve geliģmesi söz konusu olamaz. Adıyaman da sıcaklık ve yağıģın yıl içindeki dağılıģını özetlersek, yağıģın, sıcaklık değerinin düģük olduğu kıģ mevsiminde % 53.8 (414.0 mm) nin düģtüğünü buna karģılık Eylül dahil 4-5 ay kurak geçen yaz mevsiminde nispi nemin en az değerine (% 27) kavuģtuğu bir ortamda güneģlenme radyasyon süresinin arttığını (12 saati geçer), sıcaklık değerinin (ort.29.0 C 0 ) gibi yüksek olduğunu, buna bağlı olarak da yıllık ortalama buharlaģmanın %66 sının (117.9mm) gerçekleģtiğini görürüz. Bu kısa değerlendirmemizin yanında Ģunu da belirtmek gerekir; kurak aylar sayısının 4 ün üzerinde olduğu yerlerde ağaç pek yetiģmez. BaĢka ifadeyle orman vejetasyonu çok zayıftır. Bitki ile yağıģ iliģkisinin ortaya konulmasında ayrıca kurak devre süresinin tespitinde Thortntwaite metoduna göre indis değeri I: 14.3 olan Adıyaman, yarı nemli iklim bölgesinde yer alır ve bitki örtüsü steptir. Alanda tespit edilen bitki türleri listesi: Poacene(Buğdaygiller) Triticume spp.(buğday) Triticom boeo ticume (Yabani Buğday) Avena Fatua (Yabani Yulaf) Hordeum sppç (Arpa) Lolium spp. (Çim türleri) Brassicacene(Hardalgiller) Brassica nigra (Kara hardal otu) Capsella bursa (Çoban çantası) Malvaceae(Ebegümecgiller) Malva sylvestris (Ebegümeci) Urticaceae(Isırgangiller) Urtica arena (ısırgan otu) 39

40 B.2.5. Fauna Fauna : Türkiye faunası üzerindeki çalıģmalar büyük oranda taksonomi ağırlıklı olup yöre ve havza bazında yapılmıģ fauna çalıģmaları oldukça azdır. Bu bölgede verilen vertabre faunası, belirli lokalitelerden toplanan örneklere dayanmaktadır. Faunayı oluģturan canlıların gözlenmemesi, farklı mevsim ve saatlerde faal olmaları, göçmen hayvanlar, vb. unsurlar dikkate alındığında fauna çalıģmaları dar bir alanda bile birkaç yıl alabilmektedir. Bölgedeki fauna türleri Sürüngenler, YumuĢakçalar, Memeliler ve Böcekler olmak üzere dört baģlık altında incelenmiģtir. YumuĢakçalar Lubbiricus terrestris (Toprak solucanı) Sürüngenler Testudo graece (Adi tosbağa) Ophisops elegans (Tarla kertenkeleleri) Böcekler Musca domestica (Karasinek) Malanophus differentialis (Tarla çekirgesi) Forficularia sp. (Kulağakaçan) Apis mellfera (Balarısı) Vespe sp. (Yaban Arısı) Carabus auratus (Kara Fatma) Coccinellidae septempunetata (Uğur Böceği) Formica sp. (Karıncalar) Memeliler Muridae (Faregiller) Micritus arvalis (Tarlafaresi) Adıyaman Ġli Dahilinde Belirlenen Memeli Hayvanlar 1- Tilki 8- Malburlu Yarasa 2- Kurt 9- Cüce Yarasa 3- Çakal 10- Tarla Faresi 4- Yabani TavĢan 11- Sincap 5- Köstebek 12- Kirpi 6- Oklu Kirpi 13- Boz Ayı 7- Yaban Keçisi Karasal Türler ve Populasyonları Yabani ve mahalli populasyonlar; keklik, tilki, tavģan, çakal, domuz ve gelinciktir. Ayrıca yayılım alanı olmamakla birlikte azda olsa Ģahin, doğan gibi yırtıcı kuģlar bulunmaktadır. 40

41 Aquatik Türler ve Populasyonları KuĢ Türü Göçmen YerleĢik KıĢ Ziyaretçisi olarak ayı olduğu gözlemlenmiģtir. Yaz Ziyaretçisi Kürklü Hayvanlar : Ġl sınırları içerisinde Gerger Ġlçesinde çok nadir Balıklar : Baraj gölü ve göletlerinde, göl, gölet ve akarsularda sazan, alabalık, kefal ve yayın balığı yetiģtirilmektedir. Adıyaman Ġlinde Bulunan Tabii ve Suni Göller ve Akarsularda Saptanan Balıklar 1- Alabalık 9- Ak Balık 17- Noktalı Ġnci Balığı 2- GümüĢ Balığı 10- Dere Kayası 18- Meya Balığı 3- Tatlı Su Kefali 11- Beri Balığı 19- Kedi Balığı 4- Karabalık 12- Kaya Balığı 20- Çöpçü Balığı 5- Sazan 13- YapıĢkan Balığı 21- Bizir 6- Yayın 14- Karaburun Balığı 22- Çirink 7- Yılan Balığı 15- Sis Balığı 23- ġiran Balığı 8- Dağ Alabağı 16- Bıyılık Balık ġabot Sürüngenler Adıyaman Ġlinde Saptanan Amfibi ve Sürüngenler 1- Siğilli Kurbağa 9- Gece Kurbağası 2- Ağaç Kurbağa 10- YeĢil Kurbağa 3- Ova Kurbağası 11- Adi Tosbağa 4- Su Kaplumbuğası 12- Dikenli Keler 5- Adi Bukalemun 13- Urfa Keleri 6- YeĢil Kertenkele 14- Tarla Kertenkelesi 7- Duvar Kertenkeles 15- Kara Yılan 8- Kör Yılan 16- Su Yılanı Colubar jugulari Colubar constrictor Tytrlaptatel Natrix tesellata Ok yılanı Kara yılan Kör yılan Su yılanı Kaplumbağa ve kurbağalar Muaremys caspia Çizgili kaplumbağa Testudo graeca Kara kaplumbağası Pebbates syriacus Toprak kurbağası Bufo viridis Haçlı kurbağa Hyla arborea Ağaç kubağas Adıyaman Ġlinde Böcek Varlığı ÇeĢitlilik Göstermekle Birlikte En Çok Görülen Böcekler: Kara Sinak, Bal Arısı, Yaban Arısı, Kara Fatma, Uğur Böceği ve Karıncadır. 41

42 Kulaklı Tarla KuĢu X Ġs Kırlangıcı X X Kızıl Kırlangıç X Kum Kırlangıcı X Pencere Kırlangıcı X Kır Ġncir KuĢu X X Ağaç Ġncir KuĢu X X Dere Ġnci KuĢu X X Sarı Kuyruk X X Sallayan Karaense Kuyruk X X Sallayan Dağ Kuyruk X Sallayanı Ak Kuyruk X Sallayan Kızıl Gerdan X Bülbül X X Ak Gerdan X Bahçe Kızıl X Kuyruğu Ev Kızılkuyruğu X X TaĢ KuĢu X Kuyruk Kakan X Karakulak X X Kuyrukkakan Kaya Ardıcı X X Kara Tavuk X Ökse Otu Ardıcı X Ardıç X X Seddi Bülbülü X Dere ArdıçKuĢu X X Gri Mukkalit X X Çalı Ötleğeni X X BüyükbaĢtankara X MavibaĢtankara X MahsunbaĢtankara X Çulha KuĢu X Sarı Asma X X Çekirge KuĢu X X Saksağan X MeĢe Kargası X Sarı Gaga Dağ X Kargası Cüce Karga X LeĢ Kargası X Kara Karga X Sığırcık X X Karaboyun Batağan X Bahri X Tepeli Pelikan X X Karabatak X Gri Balıkçıl X Erguvani Balıkçıl X X Büyük Akbalıkçıl X Küçük Akbalıkçıl X X Cüce Balaban X X Balaban X Leylek X X KaĢıkçıl X X Çeltikçi X X Boz Kaz X X 42

43 YeĢilbaĢ Ördek X Kirik Ördek X X Kılkuyuruk X X Bağırtlak X X Akkuyruk X Yılan Kartalı X X Doğu atmacası X X Kızıl ġahin X Küçük Kartal X X Sakallı Akbaba X Küçük Akbaba X X Kızıl Akbaba X Kaya Kartalı X ġah Kartalı X Arıcıl X X Kerkenez X Küçük Kerkenez X X Gezginci Doğan X Bıyıklı Doğan X Delice Doğan X X Urkeklik X Kınalı Keklik X Çil Keklik X Bıldırcın X X Turna X X Rahibe Turnası X X Kolyeli X X YağmurkuĢu Kesik Kolyeli X X YağmurkuĢu Gri YağmurkuĢu X X Adıyaman Ġlinde Saptanan KuĢ Türleri KuĢ Türü Göçmen YerleĢik KıĢ Ziyaretçisi Yaz Ziyaretçisi Kızılbacak X X Orman Kızılbacağı X X Çulluk X X Gülen Martı X X GümüĢ Martı X Küçük Martı X X Akalın Deniz X X Kırlangıcı Adi Deniz Kırlangıcı X X Kara Karın Step X X Tavuğu Bağırtlak X X Kaya Güvercini X Tahtalı X Mavi Güvercin X X Üveyik X X Guguk KuĢu X X Puhu X Ihsak KuĢu X Kukumav X Alaca BaykuĢ X Çobanaldatan X X 43

44 Ebabil X X Akkarın Ebabil X X Yalıçapkını X ArıkuĢu X X Gökkuzgun X X Ġbibik X X Alaca Ağaçkakan X Küçük Ağaçkakan X Boğmaklı TarlakuĢu X Bozkır Tarla KuĢu X X Tepeli Toygar X Dağ Serçesi X Ev Serçesi X Kayalık Serçesi X Ġspinoz X Kanarya X Florya X Saka X Keten KuĢu X Anadolu Kiraz KuĢu X KarabaĢlı Kiraz KuĢı X X Tarla Kiraz KuĢu X X Adıyaman ili Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri arasında köprü vazifesi gören bir Ģehirdir. Hatta kısmen Akdeniz Bölgesinin özelliklerini de taģır. Bu nedenle bitki örtüsü Rakım yükseldikçe ağaç türleri değiģmekte kimi bölgelerde meģeliklere rastlamak mümkün olmaktadır. Doğan, Ģahin, baykuģ, keklik gibi yabani kuģ türleri yanında tavģan, tilki, çakal gibi yaban hayvanları da Adıyaman il sınırları içerisinde yaģama alanlarına sahiptirler. Bu üç bölgenin özelliklerini taģımaktadır. Yüksek rakımlı yerler genelde meģe ağaçları ile kaplanmıģ olmakla birlikte, su ve toprak erozyonu nedeni ile çıplak hale gelmiģ araziler de mevcuttur. Yaz mevsiminin uzun ve kurak geçmesi dolayısıyla orman içi bitki örtüsü yok denecek kadar azdır. Tarım yapılmayan alanlar çayır, mera, yabani ve ağaçlarla kaplıdır. Sazlık, bataklık alanlarda suyu seven bitki türlerine rastlanmaktadır. B.2.6.Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas yöreler Ġlimizde Tabiatı Koruma Alanı ve Tabiat Parkı Bulunmamaktadır. Adıyaman Ġli sınırları içerisinde Nemrut Dağı ve çevresindeki ha alan, Bakanlar Kurulu nun 88/13572 sayılı kararı ile Milli Park ilan edilmiģ olup, karar gün ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiģtir.nemrut Dağı Milli parkı içinde Sit alanları, geliģme alanları, av koruma ve geliģme alanları, orman ve tarım alanları belirlenmiģtir. Tabiat Anıtı ve Tabiatı Koruma Alanları bulunmamaktadır. Adıyman Ġli GölbaĢı Ġlçesi hudutları dahilinde bulunan ve 2076 ha.alanın 12/05/2008 tarihli ve 2008/13745 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile GölbaĢı Gölleri Tabiat Parkı olarak ilan edilmiģtir. B.3.Toprak Ġklim, topografya ve ana madde farklılıkları nedeni ile Adıyaman da değiģik topraklar oluģmuģtur. Bu değiģik toprakların yanı sıra toprak örtüsünden yoksun bazı arazi tipleri de bulunmaktadır. Ġlin genel toprak yapısı ¾ oranında killi-tınlıdır. Renk itibarı ile koyu kırmızıdan koyu kahverengiye kadar değiģiklik göstermekte olup, arada tamamen boz renkli kısımlarda vardır. Nehir ve çay kenarlarında alüvyonlu sahalara da rastlanmaktadır. Adıyaman topraklarının cinslerine göre sıralamasında kahverengi topraklar birinci sırada yer alır. 44

45 B.4.Su Kaynakları B.4.1.Ġçme Suyu Kaynakları ve Barajlar Adıyaman Ġlinde kentsel teknik altyapı diğer Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinde olduğu gibi oldukça yetersizdir. KentleĢmenin hızlı geliģmesi ve yetersiz mali kaynaklar, yol, su kanalizasyon ve çöp hizmetlerinin yeterli ölçüde verilmesini engellemektedir.su kaynakları ve dağıtım Ģebekeleri oldukça yetersizdir. Ġlin en önemli sorunu mevcut su kaynaklarının yetersizliğidir. Adıyaman Ġlindeki yet altı su kaynaklarının genellikle kuzeydeki dağ yamaçları yada civarında yoğunlaģması sebebiyle 2007 yılı itibariyle Ġldeki yeterli suya sahip olan köy sayısı 406, mezra sayısı 481 olmak üzere toplam 887 ünite yeterli suya sahiptir. yeterli suya sahip olmakla birlikte, suyun yetersiz olduğu toplam ünite sayısı 82 dir. Adıyaman Ġl merkezinde kanalizasyon Ģebekesi tamamlanmıģtır. Ġle ait kanalizasyon yatırımları Tablo:B de içme suyu yatırımları ise Tablo:B de gösterilmiģtir. Tablo:B Adıyaman Ġli Kanalizasyon Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Samsat GölbaĢı Adıyaman Merkez (arıtma ) Kahta Besni Çelikhan Kaynak: GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Tablo:B Adıyaman Ġli Ġçme Suyu Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Besni-GölbaĢı-Harmanlı Suvarlı Çayırhöyük Çelikhan Gerger Kahta PınarbaĢı Samsat Tut Bölükyayla Kömür Sincik Tut (ilave) Adıyaman Merkez (Ġlave) Kahta (Ġlave) Eskiköy Besni Balkar Kaynak: GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Adıyaman Ġli su kaynakları olarak, Göksu Irmağı, Değirmen Çayı, GölbaĢı Gölleri, Abdülharap Gölü, Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan içmesi sayılabilir. Söz konusu su kaynaklarından Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan Ġçmesi Ġl sınırları içindeki Ģifalı su kaynaklarıdır. 45

46 Tablo:B Gölet Suladığı Alan (Ha) Halihazır Durumu GözebaĢı 100 ĠĢletmeye açıldı Kınık 183 ĠĢletmeye açıldı Hasancık 94 ĠĢletmeye açıldı Ġncesu 188 ĠĢletmeye açıldı Dot 267 ĠĢletmeye açıldı Mülk 450 ĠĢletmeye açıldı Karahöyük 304 ĠĢletmeye açıldı B.5.Mineral Kaynaklar B.5.1.Sanayi Madenleri Tablo:B MADEN VARLIĞI MADENĠN BULUNDUĞU YER MADENĠN ÇEġĠDĠ Merkez-BüyükKavaklı Tuğla-Kiremit hammaddeleri(kil) Samsat-Kızılpınar ve zorha Bayırı Tuğla-Kiremit Hammaddeleri(Kil) Kâhta-çınarcık ve kıraç Tuğla-Kiremit Hammaddeleri(kil) GölbaĢı-GöksuAlüvyonlar Tuğla-Kiremit Hammaddeleri(Kil) GölbaĢı Tuğla-Kiremit Hammaddeleri (Kil) B.5.2.Metalik Madenler Ġlimizde madencilik amatör bir Ģekilde yapılmakta olup bu alanda çalıģmalar çok az ve verimsiz sürdürülmektedir. Halbuki ilimiz maden rezervi bakımından oldukça zengin bir yapıya sahip olup değerlendirildiğinde ülke ekonomisine büyük bir katkı sağlayacağı bilinmektedir. Bu alanda çıkarılması muhtemel metalik madenleri bulunduğu yere ve çeģidine göre aģağıdaki tabloda incelemek mümkündür. MADENĠN BULUNDUĞU YER Bağlıca Köyü ovacık mah. mevkii Kahta Ġlçesi Çemhelika mah. Karas tepesi mevkii Bistikan Kom Köyü ġehburan Köyü Pervikan Köyü Tablo:B MADEN VARLIĞI MADENĠN ÇEġĠDĠ Demir Krom Krom Manganez Manganez Gerger Ġlçesi Hırcık köyü Merkez Karaağaç Köyü Tut Ġlçesi MeryemuĢağı Köyü Gerger Ġlçesi YeĢilyurt Mah. Tut Ġlçesi Çanakçı Köyü Bulanık Mah. Gerger Ġlçesi Bağözü köyü Tut Ġlçesi Köseli Köyü Akçalı Köyü Besni Ġlçesi BaĢlı Köyü Yeni Köy köyü Akçalı Köyü Palanlı Köyü kartaltepe mevkii Krom Krom Krom Krom Mangan ve Krom Krom Krom Mangan Kum Ocağı Kum Ocağı Krom Kalker 46

47 Çelikhan Ġlçesi Merkez Merkez azikan köyü GölbaĢı Ġlçesi Ozan Köyü Çelikhan Ġlçesi Çat Barajı Gerger Ġlçesi Bağözü köyü Sarıharman köyü Çanakçı mevkii Kahta Ġlçesi Çemhalika Mah.Karas tepesi Mevkii Çelikhan Ġlçesi Çat Baraj Gölü Çelikhan Ġlçesi Küplüce Köyü mevkii Kalker Krom Kalker Torf Krom Peding Malzemesi Dağ Kumu Krom Torf Madeni Üretimi Bakır maden Ocağı B.5.3.Enerji Madenleri Ġlimiz enerji madenleri bakımından da oldukça zengin bir konumdadır. Petrol madeni B.1.7 de ele alınmıģtır. Kömür madeni ise ilimiz GölbaĢı Ġlçöesi sınırlarında çıkarılmakta olup aģğıdaki çizelgede gösterilmiģtir. MADENĠN BULUNDUĞU YER GölbaĢı-Harmanlı Köyü Çamtarlası Mevkii Tablo:B MADEN VARLIĞI MADENĠN ÇEġĠDĠ Kömür B.5.4.TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Malzemeler Adıyaman Maden kaynakları bakımından zengin bir Ġldir. Bu kaynaklardan ham petrol, kömür, çimento, mermer, tuğla-kiremit ham maddeleri, manganez, demir, bakır cevherleri, Fosfat, Maden suyu ve kaplıca suyudur. Adıyaman Ġlinde TaĢ Ocakları Nizamnamesine tabi yaklaģık olarak 81 adet Kum-Çakıl ve TaĢ ocağı mevcuttur. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, 2008 Adıyaman Ġl Özel Ġdare Müdürlüğü, 2008 Adıyaman GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Adıyaman Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü DKMP ġube Müdürlüğü, 47

48 C. HAVA (ATMOSFER VE ĠKLĠM) C.1.Ġklim ve Hava Adıyaman karasal bir iklime sahip olduğundan; yazları sıcak ve kurak, kıģları soğuk ve yağıģlı geçmektedir. Doğu Anadolu ile Akdeniz Bölgeleri arasında geçit konumunda olan ilin iklimi zaman zaman değiģiklik gösterir. Genellikle sonbaharın ortalarından ilkbaharın sonuna kadar yağıģ alan ilde yağıģ ortalaması yılda 905,4 kg/m 2 dir. Haziran, Temmuz ve Ağustos ayları ilin en sıcak aylarıdır. Adıyaman ın en yüksek sıcaklık ortalaması 40 0 C, en düģük sıcaklık ortalaması -4,8 0 C, ortalama sıcaklık ise 17,3 0 C dir. Adıyaman ı doğudan batıya doğru bölen Anti Torosların kuzeyinde kalan dağlık bölgenin iklimi ile güneyinde kalan bölgenin iklimi birbirinden farklıdır. Güneyi, yazları kurak ve sıcak,kıģları ılık ve yağıģlı; kuzeyi yazları kurak ve serin, kıģları yağıģlı ve soğuktur. Doğu Anadolu ile Akdeniz Bölgeleri arasında köprü konumunda olan Ġlin iklimi, bu özelliği dolayısıyla bölgedeki diğer illerden farklıdır. C RÜZGAR Atatürk Baraj Gölü alanının oluģmasından sonra, Ġlin ikliminde bir yumuģama ve nem oranında bir artıģ olmuģtur. Ġlde hakim rüzgarlar kuzey, kuzeydoğu ve kuzeybatı istikametindedir. (2009 yılın ortalaması) Tablo:C.1.1 AYLAR SICAKLIK ORT. ORT. EN EN NĠSBĠ NEM YÜKSEK DÜġÜK ORT. AÇIK GÜN SAYISI ORT. KAPALI GÜN SAYISI ORT. YAĞIġ MĠKTARI ORT. YAĞIġLI GÜN SAYISI AYLARA GÖRE HAKĠM RÜZGAR YÖNÜ OCAK 4,7 15,4-4,8 55, ,8 13 NE ġubat 6,8 16,3-1,7 69, ,0 18 ENE MART 9,2 24,0 2,7 57, ,0 18 ENE NĠSAN 14,8 25,0 5,2 43,6 7-22,4 9 W MAYIS 20,8 35,3 7,6 36, ,7 6 WSW HAZĠRAN 27,6 37,2 15,2 46, ,4 4 WSW TEMMUZ 30,4 39,6 18,8 43, ,9 5 N AGUSTOS 29,1 40,0 18,6 35, ,0 1 NNE EYLÜL 23,8 38,0 10,6 47, ,1 3 NNE EKĠM 20,6 33,0 10,6 54, ,4 6 NNE KASIM 11,5 23,0 3,6 73, ,1 11 SW ARALIK 8,8 17,0 0,2 80, ,6 18 SW C.1.1.Doğal DeğiĢkenler C Basınç Adıyaman da, yıllık basınç ortalaması 935,9 mb dır. 48

49 C Nem Adıyaman ilinin yıllık nisbi nem ortalaması Atatürk Barajı göl alanının oluģması ile birlikte ilin nisbi nem oranında değiģim olmuģsa da miktarı, henüz kesin olarak tespit edilmemiģtir. Ancak yıllık nisbi nem oranı %45 olarak tahmin edilmektedir. Tablo:C METEOROLOJĠK VERĠLER (2009 yılı Ortalaması) ORTALAMA AYLAR NĠSBĠ NEM OCAK 55,4 ġubat 69,4 MART 57,0 NĠSAN 43,6 MAYIS 36,7 HAZĠRAN 46,0 TEMMUZ 43,3 AĞUSTOS 35,0 EYLÜL 47,3 EKĠM 54,6 KASIM 73,8 ARALIK 80,8 Yıllık nem ortalaması % 53,6 dir. C Sıcaklık C BuharlaĢma Tablo:C METEOROLOJĠK VERĠLER AYLAR (2008 yılı Ortalaması) ORTALAM A SICAKLIK EN YÜKSEK SICAKLI K EN DÜġÜK SICAKLI K OCAK 2,6 14,3-4,4 ġubat 5,2 18,5-4,3 MART 13,6 28,3-1,9 NĠSAN 18,5 34,5-4,0 MAYIS 20,3 35 5,5 HAZĠRAN 27,7 40,5 15,6 TEMMUZ 31,6 43,7 20,1 AĞUSTOS 32,4 42,3 21,9 EYLÜL 25,2 38,7 13,0 EKĠM 19,1 32,7 9,6 KASIM 12,8 23,4 4,7 ARALIK 5,8 18,7-3,3 C YağıĢlar Türkiye'nin Nisan-Kasım uzun yıllık buharlaģma miktarlarının alansal dağılımı, Güneydoğu.Anadolu'da buharlaģmanın fazla olduğunu göstermektedir. Adıyaman da nispi nem ile buharlaģma arasında ters bir orantı olup, yaz aylarında neredeyse hiç yağıģ almamaktadır. 49

50 C Yağmur Genellikle sonbaharın ortalarından, ilkbahar sonuna kadar yağmur yağar. Uzun yıllar yağıģ ortalaması yılda 700 kg/m 2 dir. En çok yağıģ 1988 yılında 894,4 kg/m 2, en az yağıģ ise 1989 yılında 451,5 kg/m 2 olarak tespit edilmiģtir. Yılda ortalama 76 gün yağıģlı geçmektedir. Bir günde yağan en fazla yağmur ise 495,5 kg/m 2 dir. C Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Kar ve Don:Kar yağıģları, genellikle sonbaharın sonları ile ilkbaharın ortaları arasındaki dönemde olur. Karlı gün sayısı yılda 7 gündür. Kar örtüsü kalınlığı ortalaması, ilin güney kesimlerinde 10 cm, kuzey kesimlerinde ise 200 cm dir. Donlu günler sayısı 38 yıllık rasatlara göre ( ), yıllık ortalama 50.2 gündür. Donlu günler, ortalama 21 Kasım da baģlamakta ve Mart ta sona ermektedir. Donlu günlerin yıllık seyri ve sayısı, soğuk hava kütlesinin Adıyaman ve çevresi üzerinde kalıģ süresine göre değiģmektedir. Çizelgeden anlaģılacağı üzere, Adıyaman da donlu günlerin baģlaması en erken te görülmüģtür. Donlu günlerin sona ermesi en erken da, en geç ise, tarihinde gerçekleģmiģtir Dolu:Dolu yağıģı ortalaması yılda 3 gündür. Bazı yıllar dolu nedeniyle tarla ve meyve ürünleri kayda değer zarara uğramaktadır. C Seller Günlük yağıģ Ģiddetinin tarım, orman ve hidrolojide önemi büyüktür. ġiddetli yağıģlar, tarım yönünden zararlıdır. Ayrıca çıplak arazide de erozyona sebep olurlar. Nitekim, Adıyaman ve yakın çevresinde 27 Ağustos 1956 tarihinde m2/kg. 1.2 mm, 14 Mayıs 1963 te m2/kg 5.7 mm ve tarihlindeki yağıģlar kısa bir süre içinde Ģiddetli sağanaklar Ģeklinde görülmüģtür. Bu durum, Adıyaman ve yakın çevresinde sel felaketine yol açmıģ, toprak kaybının yanında insan ve hayvan ölümlerine sebep olmuģtur. Bilindiği üzere, Karadağ ın Adıyaman Ģehrine bakan güney yamaçlarının dik ve çıplak oluģu, mevcut akarsu yataklarının kum ve çakıllarla dolması, sel felaketini çabuklaģtırmıģtır. C Kuraklık Adıyaman Ģehrinin yıllık ortalama sıcaklığı C dır. Ümran a göre (ÜMRAN.E 1970), Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin yıllık ortalama sıcaklık değeri C dır. Buna göre Adıyaman ın ortalama sıcaklık değeri bölgedeki diğer yerlerle hemen hemen aynı özelliği göstermektedir kuzey enlemi üzerinde bulunan Adıyaman ın yıllık ortalama sıcaklığının coğrafi enleme göre 19 0C olması gerekir (ARDEL,A.1969,s.107). Oysa Adıyaman'ı yıllık gerçek ortalama sıcaklığı C dır. Adıyaman'ı yıllık gerçek ortalama sıcaklığı deniz seviyesine indirgendiğinde yıllık ortalama sıcaklığın C ye yükseldiği görülür. Bu değerden 19 0C yı çıkardığımızda yıllık termik anomali (+) pozitif olması, Adıyaman ın yazın fazla ısınmasından yani karasallıktan kaynaklanmaktadır yılları arasındaki yıllık ortalama sıcaklık değerlerini incelediğimizde C ile 1992 de en düģük ve C ile 1966 da en yüksek değerini görürüz. Değerinin buna göre, Adıyaman da yıllık ortalama sıcaklık değerinin C ile C arasında olma ihtimali %50; C C ile C C arasında olma ihtimali ise %25 tir. 50

51 Sıcaklığın kıģ mevsiminde atmosferik etkinlik nedeniyle tedricen yükseldiği görülür. Ancak, Mart ayından itibaren atmosferdeki aktivitenin zayıflaması nedeniyle sıcaklık hızlı bir yükseliģe geçer. Temmuz ayında en yüksek değere (33.6 0C 2000 yılı) kavuģur. Ağustos ayında 0.5 0C ye kadar bir soğuma görülmesine rağmen hızlı düģüģ, Eylül ayından itibaren baģlar ve Ocak ayına kadar bir soğuma görülmesine rağmen hızlı düģüģ, Eylül ayından itibaren baģlar ve Ocak ayına kadar devam eder. Mayıs ayından itibaren 200 nin üstüne çıkan ortalama sıcaklık, Eylül ayına kadar (5 ay) devam eder. Ekim ayı yıllık ortalama değerinden yüksek bir değer gösterir. Kasım, Aralık, Ocak, ġubat, Mart ve Nisan (17,3C ile yıllık ortalamaya yakın bir değer gösterir.) ayları, yıllık ortalama sıcaklık değerinden düģüktür. Adıyaman ın en yüksek ve en düģük (mutlak maksimum-minimum) ekstrem sıcaklık değerleri incelendiğinde; devrelerinde C değer ile en düģük sıcaklığın 1972 yılında, C değer ile en yüksek sıcaklığın, 2000 yıllında olduğu tespit edilmiģtir. C Mikroklima Bu konuda yeterli bilgiye ulaģılamamıģtır. C.1.2.Yapay Etmenler C Plansız KentleĢme ġehrimize ekonomik ve sosyal geliģimi ile birlikte refah düzeyinin artması, kırsal alanların yaģam koģullarının güçlüğü ve Ģehirlerin çekim gücü olmasın nedeniyle çarpık ve plansız bir kentleģmeyi de beraberinde getirmiģtir. YapılaĢmanın planlı olmamasından dolayı alt yapının yeterli olmadığı görülmektedir. C YeĢil Alanlar Adıyaman ilinde orman potansiyeli bakımından fakir bir ilimizdir. Ġl toprakları içerisinde genel ormanlık alanlar toplamı hektar olup, bu alan içerisinde % 17,8 lik bölüm ormanlık alan olarak karģımıza çıkmaktadır. % 17,8 ormanlık alanın ağırlıklı olarak % 91 i bozuk baltalık orman ve kalan % 9 luk alanda normal orman özelliği taģımaktadır. Ülkemiz ormanlarının % 06 sı ve Güneydoğu ormanlarının da % 13,6 sı Adıyaman da bulunmaktadır. Ormanlık alanların dağılımı aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Toplam(ha) Tablo:C Ormanlık Alanların Dağılımı Ormanlık Alan Ormansız Alan Bozuk Normal Baltalık Koru : Baltalık: Genel Alan Toplam (%)

52 C Isınmada Kullanılan Yakıtlar Adıyaman da ısınmak için genellikle odun, kömür, sıvı kalorifer yakıtı ve ekonomik durumu iyi olmayan aileler Sosyal yardımlaģma vakfı tarafından dağıtılan kömürleri yakmaktadır. Adıyaman Ġli Merkezde 2009 yılında Doğalgaz ÇalıĢmalarına baģlanmıģ olup, ġehrin Belirli kısımlarına yapılan plan doğrultusunda Doğalgaz kullanımına baģlanmıģ olup, 2013 yılında tamamlanmıģ olacak. Adıyaman Ġli Merkez ilçe sınır değerin aģıldığı I. Grup Ġl ve Ġlçeler sıtatüsünde; Ġlçeler ise sınır değerlerinin aģılmadığı II. Grup Ġl ve Ġlçeler sıtatüsünde yer almakta olup; 4856 sayılı Çevre ve Orman Bakanlığının TeĢkilat ve Görevleri Hakkında Kanun, tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ile Çevre ve Orman Bakanlığı nın tarih ve 2010/14 sayılı Genelgesine dayanılarak 21/10/2010 tarih ve 137 Karar Nolu Mahalli Çevre Kurulu Kararı ile aģağıda belirtilen standartta yakıtların kullanımı istenmiģtir. Yine aynı karar doğrultusunda belirlenen standartlarda kömür satıģı için kömür satıģ izin belgeleri verilmesine karar verilmiģtir. a) Isınma Amaçlı Ġthal Kömürler YAKIT ÖZELLĠKLERĠ: Ġlimiz sınırları dahilinde satıģına ve kullanılmasına izin verilen yakıtlar. 1-Isınma Amaçlı Ġthal TaĢ ve Linyit Kömürünün Özellikleri ve Sınırları Özellikler Sınırlar Toplam Kükürt (kuru bazda) : En çok. % 0,9 (+0,1 tolerans) Alt Isıl Değer (kuru bazda) : En az 6400 Kcal/kg (- 200 tolerans) Uçucu Madde (kuru bazda) : % (+2 tolerans) Toplam Nem (orijinalde) : En çok % 10 (+1 tolerans) Kül (kuru bazda) : En çok %16 (+2 tolerans) Boyut* (satıģa sunulan) : mm ( en çok ±% 10 tolerans) * Mekanik beslemeli yakma tesisleri için kömür boyutu en az mm olabilir. b) Isınma Amaçlı Yerli Kömürler IKHKK Yönetmeliği Tablo-11: Sınır Değerlerinin AĢıldığı Ġl ve Ġlçelerde Kullanılacak Yerli Kömürlerin Özellikleri Yerli Kömürlerin Özellikleri Sınırlar Kullanılacağı yerler Toplam Kükürt (kuru bazda) : En çok % 2 I.Grup; Ġlimiz Merkez ilçe Alt Isıl Değer (kuru bazda) : En az 4800 Kcal/kg (-200 tolerans) Toplam Nem (orijinalde) : En çok %25 Kül (kuru bazda) : En çok %25 Boyut* (satıģa sunulan) : mm (18 mm altı ve 150 mm üstü için en çok % 10 tolerans) * Mekanik beslemeli yakma tesisleri için kömür boyutu mm blo-12 Sınır Değerlerinin AĢılmadığı Ġl ve Ġlçelerde Kullanılacak Yerli Kömürlerin Özellikleri Yerli Kömürlerin Özellikleri Sınırlar Kullanılacağı Yerler Toplam Kükürt (kuru bazda)** : En çok % 2,3 II.Grup; Tüm Ġlçeler Alt Isıl Değer (kuru bazda)** : En az 4200 Kcal/kg (-200 tolerans) 52

53 Toplam Nem (orijinalde) : En çok %30 Kül (kuru bazda) : En çok %30 Boyut *(satıģa sunulan) : mm (18 mm altı ve 150 mm üstü için en çok % 10 tolerans) * Mekanik beslemeli yakma tesisleri için kömür boyutu mm olabilir. Tablo-13 Belde ve Köylerde Kullanılacak Yerli Kömürlerin Özellikleri Yerli Kömürlerin Özellikleri Sınırlar Toplam Kükürt (kuru bazda) : En çok % 2,5 Alt Isıl Değer (kuru bazda) : En az 3400 Kcal/kg (-200 tolerans) Boyut *(satıģa sunulan) : mm (18 mm altı ve 150 mm üstü için en çok % 10 tolerans) *Mekanik beslemeli yakma tesisleri için kömür boyutu mm olabilir. c) Sıvı Yakıtlar Yine aynı karar gereği; YaklaĢık % 3,5 kükürt (S) içeren 6 No lu fuel-oil in, Ġlimiz sınırları içerisinde ısınma ve sanayi tesislerinde ısınma-üretim amaçlı olarak kullanılmasının yasaklanması, bunun yerine ısınma amaçlı olarak TÜPRAġ tarafından üretilen ve en fazla % 1,5 kükürt (S) içeren TÜPRAġ 615 Kalorifer Yakıtı nın kullanılmasına, yakıt temin edilen merkezlerden analiz belgesinin alınmasına karar verilmiģtir. TÜPRAġ tarafından üretilen yüksek kükürt içeren 6 No lu Fuel-oilin, kükürtdioksit emisyonunu, Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nde belirtilen sınır değerlere uygun olarak arıtan baca gazı arıtım tesisine ya da teknolojisine sahip sanayi tesislerinde kullanımına izin verilmesine, Sanayi tesislerinde TÜPRAġ spektlerine uygun %1 kükürt ihtiva eden ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ndan izin alınarak ithal edilen fuel-oilin kullanılması, bu yakıtın anma ısıl gücü düģük, yanma boyu kısa kazanlarda kullanılması halinde, yanma verimi açısından akıģkanlığın artırılması amacı ile ön ısıtma yapılmasına, karar verilmiģtir. C Endüstriyel Emisyonlar Ġlimizde bir tane Çimento Fabrikası mevcut olup; Ġl merkezi dıģında olması ve elektro filtre kullanması sonucu hava kirliliği oluģmamaktadır. Bunun dıģında Endüstri tesisilerinden kaynaklanacak hava kirliliği oluģturacak endüstri tesisi bulunmamaktadır. C Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar Bilindiği üzere motorlu taģıtlardan kaynaklanan emisyonlar hava kirliliğinde önemli bir yer tutmaktadır. Adıyaman da motorlu taģıtlardan kaynaklanabilecek karbonmonoksit, nitrojenoksitler, azotoksit, hidrokarbonlar ve iz elementlerin oluģturabilecekleri kirlilik hakkında herhangi bir çalıģma bulunmamaktadır. Adıyaman Ġlinde, daha önceki yıllarda Adıyaman Valiliği Çevre Koruma Vakfı tarafında egzoz emisyon ölçümleri yapılmakta idi. Ancak sonunda vakıf kapatıldı. Adıyaman Ġli Merkezinde (5) Kahta Ġlçesinde (1) özel firma tarafından egzoz emisyon ölçümleri yapılmaya devam edilmektedir 53

54 2009 Yılında Tescili YapılmıĢ Ġtibarıyla Ġl Geneli Araç Sayıları Kayıtlı Araç Sayıları ARAÇ CĠNSĠ ARAÇ SAYISI ARAÇ CĠNSĠ ARAÇ SAYISI Motorsiklet 488 Motorsiklet Otomobil 2361 Otomobil Minibüs 137 Minibüs 3041 Otobüs 68 Otobüs 424 Kamyonet 1288 Kamyonet 6540 Kamyon 10 Kamyon 2282 Traktör 68 Traktör Çekici 139 Çekici 344 Özel Amaçlı 3 Özel Amaçlı 107 TaĢıt TaĢıt Tanker -8 Tanker 246 Arazi TaĢıtı 21 Arazi TaĢıtı 257 TOPLAM 4575 TOPLAM yılında 6093 aracın Ġlimize nakil olarak geldiği 2429 aracın yeni kayıt olarak tescil edildiği ve 3837 aracın Ġlimizden baģka il veya Ġlçelere nakil olarak gittiği anlaģılmıģtır Yılında 1375 i Ġl Merkezinde olmak üzere toplam 2927 araç trafikten men edilmiģtir. C.2.Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynaklar C.2.1.Kükürtdioksit Konsantrasyonu ve Duman Ġlimizde havayı kirletecek sanayi tesisleri bulunmamaktadır. Hava kirliliğine neden olan en önemli tesis çimento fabrikası olup, fabrikanın il dıģında olması ve elektrofilitre kullanmasından dolayı hava kirliliğine etkisi bulunmamaktadır. Adıyaman Ġli hava kirliliği bakımından 1. derecede öncelikli iller arasında yer almakla beraber 2004 yılı sonu ve 2005 yılı baģlarında hava kalitesi ölçüm istasyonumuz Bakanlığımız tarafından kurulmuģ olup, hava kirliliği ile ilgili tüm ölçümler bu istasyon aracılığı ile Müdürlüğümüz tarafından gerçekleģtirilmektedir. C.2.2.Karbonmonoksit Emisyonları CO emisyonu özellikle motorlu kara taģıtlarının kullanmıģ olduğu yakıta bağlı olarak eksik yanma ürünü olarak üretilip baca ve egzoz borularından havaya salınmaktadır. Özellikle araçların rölante adı verilen, yani motorun çalıģır ve aracın hareketsiz halde olduğu durumda CO ve yanmamıģ hidro karbon gazları emisyonları bakımından en kötü olduğu haldir. Yoğun trafikli caddeler üzerinde insanların egzoz borusu seviyesindeki soludukları havada ve apartmanların alt kat sakinlerinin yüksek CO ve yanmamıģ hidrokarbon gazlarına maruz kaldıkları bilinmektedir. Ġlimizde Karbonmonoksit ile ilgili bir veriye rastlanmamıģtır. 54

55 C.2.3.Azot Oksit (NOx) Emisyonları NOx, NO (yakma sistemlerinden ve trafik egzozlarından ilk çıkan azotoksit formu) ve NO2 (NO nun havada veya baca içerisinde ozonla ya da diğer oksitleyicilerle oksitlenmiģ formu) nin boyutsuz birili toplamıdır. NO nun önemli asıl zehirli olan NO2 gazının olmasından dolayıdır. NO2 gerek insan sağlığı gerekse bitki örtüsünde doğrudan zehir etkisi yapan bir gazdır. NO2 bol bulunan güneģ ıģınlarının etkisi ile dolaylı olarak oluģmakta ve NO2 kirliliğinin varlığı fotokimyasal sis olarak ortaya çıkmaktadır. Ġlimizde Azot Oksit ile ilgili ölçüm çalıģmaları yapılmamıģtır. C.2.4.Hidrokarbon ve KurĢun Emisyonları YanmamıĢ hidrokarbonlar uçucu organik maddeler olan yanmamıģ hidrokarbon gurubunda yer almakta olup yakma sistemlerinde eksik yanma ürünü oluģmaktadır. Ayrıca eksik yanma sonucunda hidrokarbonlardan meydana gelen is niteliğindeki iri halka yapısındaki organik maddeler ve kısmen oksitlenmiģ hidro karbonlar oluģmaktadır. Özellikle benzinli araçların motorlarının rolanti durumlarında ekzoz borularında eksik yanma ürünleri olan yanmamıģ hidrokarbonlar oluģmaktadır. Ayrıca motorlu taģıtların egzoz borularından motor içerisindeki yüksek yanma sıcaklıkları dolayısıyla oluģan azotoksitler, benzine vuruntu önleyici olarak eklenen kurģun bileģikleri havaya atılmaktadır. Böylece havada bir ağırmetal olan kurģun bulunmaktadır. KurĢun toksit etkileri uzun vadede çeģitli kaynaklardan küçük dozlarda alınıp, kısa vadeli ancak daha yüksek dozlar kadar etkili olabilmektedir. KurĢun zehirlenmesinin en iyi göstergesinin kandaki kurģun seviyesi olduğu bilinmektedir. KuĢunun çevreye en önemli ve yaygın bulaģma yolu kurģunlu benzinle çalıģan eski tip otomobillerin egzozudur. Ġlimizde Hidrokarbon ve KurĢun Emisyon ölçümleri yapılmamaktadır. C.3.Atmosforik Kirlilik C.3.1.Ozon Tabakasının Ġncelmesinin Etkileri Ozon kirletici kaynaklardan atmosfere atılan çeģitli kirleticilerin güneģin mor ötesi ıģınlarının yardımıyla meydana getirdiği reaksiyon ürünüdür. Bu reaksiyonlar en çok UV ıģınlarınca zengin üst atmosferde görülür. Hava kirlenmesinin atmosfer üzerindeki diğer bir etkisi de stratosferin baģladığı yükseklikte zenginleģmiģ halde bulunan ozon varlığının ciddi biçimde azalmakta olmasıdır. Bu ozon tahribinin tamamen önlenmesi için, ozon inceltici olarak bilinen baģta kloroflorokarbon olmak üzere, tüm klorlu organiklerin ve hatta gaz klorun kullanımının ortadan kaldırılması gerekmektedir. Atmosferin stratosfer tabakasında bulunan ve ozon gazı moleküllerinden oluģmuģ olan ozon tabakası radyasyon etkisine sahip morötesi ıģınların süzülmesinde çok önemli bir fonksiyona sahiptir Kloroflorokarbonlar ile bromlu kimyasal maddelerin ozonla reaksiyona girmeleri sonucunda ozon molekülleri ayrıģmakta bu da ozon tabakasının incelmesine yol açmaktadır. Bu kimyasal maddeler buzdolapları ve klima cihazlarında soğutucu parfüm gibi aerosol kutularda itici, yağ giderme ve çeģitli kimyasal temizleme iģlemlerinde çözücü gaz olarak kullanılmaktadır. Yer seviyesinde fotokimyasal bir oksitleyici olarak oluģan zararlı ozonun aksine (troposferik ozon), yer yüzeyinden km yukarıda stratosferdeki ozon hayat için zararlı olan güneģin kısa-dalga boylu morötesi (UV) radyasyonunu emen ve engelleyen doğal bir filtredir. 55

56 Ozon stratosferde moleküler oksijenden oluģma ve morötesi radyasyonla bozunma iģlemleri arasında denge içindedir. Hidrojen, azot ve klor oksitleri gibi reaktif kimyasalların stratosferde bulunması ozon bozunmasını hızlandırıp, doğal dengeyi sekteye uğratarak ozon miktarında net bir azalmaya neden olabilir. Bu kimyasallar stratosferden uzaklaģtırılmadan önce birçok ozon-bozma reaksiyonuna girebilirler. 1974'de insan yapımı CFC' lerin aģağı atmosferde hareketsiz iken, yıllarca kalabileceği stratosfere gidebileceği bulunmuģtur. Bunlar stratosferde morötesi radyasyonla parçalanarak stratosferik ozon tabakasına saldıran atomik kloru açığa çıkarmaktadır. Bu daha sonra daha fazla stratosferik ozonu parçalayan atomik kloru tekrar oluģturan diğer bir reaksiyona yol açar. Bu zincirleme reaksiyon her bir klor atomu için ozon molekülünün bozunmasına neden olabilir. CFC'ler aerosol spreylerde itici ve çözücü, soğutma ve klima ekipmanında akıģkan; plastik sünger üretiminde köpük-ģiģirme ajanı; esas olarak elektronik sanayinde çözücü olarak kullanılmaktadır. 1980'lerdeki çalıģmalar bromür emisyonlarının da stratosferik ozonda ciddi düģüģlere yol açabileceğini göstermiģtir. Bromoflorokarbonlar (halon 1211 ve 1301) yaygın olarak yangın söndürmede, metil bromür de fumigant olarak kullanılmaktadır. Stratosferdeki klor konsantrasyonu temel olarak CFC'ler, karbon tetraklorür ve metil kloroformun antropojenik kaynakları tarafından belirlenmektedir. Metil klorür atmosferde bulunan tek doğal organik klor bileģiğidir. Metil klorürden dolayı olan atmosferdeki klor konsantrasyonu belkide 1900'lerden bu yana değiģmeden kalmıģtır. Atmosfere yapılan baģlıca klor ilaveleri esas olarak 1970'den bu yana ve antropojenik kaynaklara bağlı olarak gerçekleģmiģtir. ġu anda atmosferdeki organik klor bileģiklerine bağlı olarak bulunan toplam klor, 20 yılda 2.6 katlık bir artıģla 4 ppbv'ye yaklaģmaktadır. UV-B radyasyonunun insan, hayvan, bitki ve materyaller üzerinde çok fazla etkisi olduğu bilinmektedir: UV-B radyasyonuna maruz kalma; vücut bağıģıklık sistemini baskılayarak zona, leģmaniasis, sıtma gibi bulaģıcı hastalıkların oluģum ve Ģiddetinde artıģa yol açabilecek ve muhtemelen aģılama programlarının etkinliğini azaltabilecektir. Artan UV-B radyasyonu gözlerde artan zarara, özellikle kataraktlara ve non-melonama tipi deri kanseri vakasında artıģa yol açabilir. Bitkilerin UV-B'ye hassaslıkları farklılık göstermektedir. Fıstık ve buğday gibi bazı ürün türleri UV-B'ye karģı oldukça dayanıklı iken, marul, domates, soya fasulyesi ve pamuk gibi bazıları hassastır. UV-B radyasyonu Ģu anda zaten akut kıtlıklardan Ģikayetçi olan bölgelerdeki gıda üretimini ciddi biçimde etkileyerek, bazı bitkilerin yeniden üretim kapasitesinin ve hasatı yapılan ürünlerin kalitesini değiģtirir. Artan UV-B radyasyonu baģta fotoplankton, zooplankton, larval bitler ve küçük balıklar gibi küçük organizmalar olmak üzere su organizmaları üzerinde olumsuz etkiye sahiptir. Bu küçük organizmaların bir çoğu deniz besin zincirinin tabanında olduğundan artan UV-B'ye maruz kalma balıkçılık verimi üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilir. Ġlimizde bu kapsamda değerlendirme yapıldığında ozon moleküllerini ayrıģtıracak özellikte kimyasal maddeleri atmosfere veren endüstriyel bir tesis bulunmamaktadır. C.3.2.Asit YağıĢlarının Etkileri Yıllardır ayrıntılı araģtırma konusu olmamıģ konulardan birisi olan asit yağmurları, son yıllarda yurdumuzda da etkisini hissettirmeye baģlayan, meteorolojik hadiselerle atmosferden yeryüzüne inen ve insanlar üzerinde olumsuz etki bırakan kirletici elementler içeren yağmurlar olarak bilinir. Endüstriyel faaliyetler, konutlarda ısınma amaçlı olarak kullanılan fosil yakıtlar, motorlu taģıtlardan çıkan egzoz gazları ve fosil yakıtlara dayalı olarak enerji üreten termik santraller, 56

57 bu faaliyetleri sonucu havayı kirletmekte ve kükürtdioksit, azotoksit, partikül madde ve hidrokarbon yaymaktadır. 2 ile 7 gün arasında havada asılı kalabilen bu kirleticiler, atmosferde çeģitli kimyasal ve fiziksel reaksiyonlara uğrayarak, zaman zaman çok uzaklara taģınabilmekte, atmosferdeki su partikülleri ve diğer bileģenlerle tepkimeye girerek sülfüroz asit (HSO), sülfürik asit (H2SO4) ve nitrik asit (HNO3) gibi kirletici maddelerin oluģumuna sebebiyet verirler. ÇeĢitli yanma olayları sonucu havaya karıģan SO2, SO3, NOX gibi gazlar yağıģla birleģip asit meydana getirebilmekte ve bunların yeryüzüne yağması ile asit yağmurları oluģmaktadır. ġekil:1 Asit Yağmurları Bunların yeryüzüne geri dönüģleri kuru ve yaģ asit depolanması sonucu olur. YaĢ depolamada atmosferde oluģan bütün ürünler, yağmur ve kar içinde çözünmüģ halde yeryüzüne taģınırlar. Kuru depolamada ise atmosferdeki partiküllerin ve gazların yeryüzüne taģınması esnasında yağmur veya kar bulunmaz, sis içinde aerosol Ģeklinde bulunurlar. Bu çerçevede belirtildiği gibi, yalnız yağmur değil, diğer bütün yağıģ biçimleri de asidik olabilmektedir Asit yağmuru toprağın kimyasal yapısını ve biyolojik koģullarını etkilemektedir. Toprağın yapısında bulunan kalsiyum, magnezyum gibi elementleri yıkayarak taban suyuna taģımakta, toprağın zayıflamasına ve zirai verimin düģmesine neden olmaktadır. Toprağın asitleģmesine en çok katkıda bulunan maddeler, atmosferde birikme sonucu toprağa geçen kükürt bileģikleridir. Azot bileģikleri ise bitkilerin özümseyeceği miktardan fazla olduğu zaman toprağın asitleģmesinde rol oynamaktadır. AsitleĢmenin çevre üzerinde dolaylı olmakla birlikte yine çok önemli etkilerinden biri de, endüstriyel faaliyetler sonucu oluģan asit nemidir. Toprağa ya da göl yataklarına inmiģ civa, kadmiyum ya da alüminyum gibi zehirli maddelerle tepkimeye girebilmekte ve normal koģullar altında çözünmez sayılan bu maddeler, asidik nemle tepkimenin sonucunda, besin zinciri ya da içme suyu yoluyla bitki, hayvan ve insana ulaģıp toksik etkiler yaratmaktadır. Ağaç köklerinin besin toplama yeteneğinin bozulmasının sorumlusu da gene asitleģme sonucunda toprakta harekete geçen alüminyumdur. Asidik zerrecikler genellikle sülfürdioksit ve nitrikoksitlerin atmosferdeki yayılması ile oluģur. Sonuçta oluģan nitrik ve sülfürik asit diğer partiküller (toz, is, kurum, duman vs) üzerine yapıģır. Bu partiküllerin direkt olarak solunması bu asidik yapıların doğrudan akciğerlere kadar gitmesine neden olmaktadır. Bu asidik yapıdaki tozlar ve gazlar nemli ve sıcak akciğer alueollerinde kimyasal olarak kana geçebilirler. Asit yağmurlarının insanlar üzerindeki dolaylı etkileri yüzey ve içme suları, yer altı suları, toprak, ağır metaller, bitkiler ve balıklar üzerindeki etkilerine bağlı olarak bu unsurların kullanılması sonucunda uzun vadede insan bünyesinde asidik depolanmaya neden olur. 57

58 Görüldüğü gibi hava doğal ve yapay etmenlerce kirletilmektedir. Yapay etmenlerin temelinde insan bulunmaktadır. Fabrikadan, evlerden ve araçlardan çıkan dumanlar tarafından atmosfer durmadan kirlenmektedir Bu kirlilik doğrudan olduğu gibi asit yağmurları yoluyla da bitkiye, insana, suya, toprağa ve taģa etki etmektedir. Termik santrallarda, ısıtmada ve endüstri kurumlarında kullanılan kömür atmosfere kül (kadmiyum, arçelik, kurģun) CO2 ve SO2 yaymaktadır Dünyada olduğu gibi Türkiye'de kömür ve petrol tüketimi giderek artmaktadır. Artan taģıt sayısı da petrol tüketimini dolayisiyle atmosferdeki karbon monoksit gazını yükseltmektedir. Yanardağlar da havadaki SO2 ve CO2 gibi gazların miktarını arttırmaktadır. Bu gazlar havadaki subuharı ile birleģirler; H2O+SO2 H2SO4 (sülfirikasit) ve H2O+NO2 HNO3 (nitrikasit) olarak yere düģerler. Hava kirliliği, ıģınların yere ulaģmasını ve atmosfere yayılmasına da engelleyerek iklim üzerinde olumsuz etki yapmaktadır. Asit yağıģları yapraklardaki klorofilin bozulmasına ve bitkinin sararıp kurumasına neden olmaktadır. Bilindiği gibi bitkiler, fotosentez sırasında CO2 tüketir. Asit yağmurları, bitkileri kurutarak, diğer yandan atmosferdeki CO2 (karbondioksit) tutarının artması için ortam hazırlamaktadır. BaĢka bir anlatımla, bir olumsuzluk bir baģka olumsuzluğu üretmektedir. Asit yağıģlarının etkileri ve içeriği ile ilgili olarak Ġlimizde herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. C.4.Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri C.4.1.Doğal Çevreye Etkileri Doğal çevreye olan etkilerini sırasıyla aģağıdaki konu baģlıklarıyla inceleyebiliriz: C Su Üzerindeki Etkileri Atmosfere atılan kükürtdioksit (SO 2 ) ve azotoksitler (NO x ) havadaki su buharı ile birleģerek sülfat ve nitrat asitlerine dönüģmektedir. Benzer Ģekilde egzoz gazlarından atmosfere atılan azotmonoksit (NO) azotdioksite (NO 2 ) dönüģmektedir. Azotdioksit (NO 2 ) hidroksil radikalleriyle nitrat asidine (HNO 3 ) yükseltgenir. Sonuçta yağmurlar yukarıdaki asitlere sahip olarak yeryüzüne inmektedir. Böylece toprağın asitleģmesi nedeniyle birçok zehirli metal çözünerek yeraltı sularına karıģmaktadır. Buna benzer birçok olayla özetleyeceğimiz gibi atmosfer içine sınırsız olarak atıklarımızı atacağımız bir sistem değildir. Dünyanın birçok bölgesinde ortaya çıkan orman ölümlerinin nedenleri henüz kesin olarak belirlenememiģtir. Asit yağmurlarının bu konuda önemli rol oynadığı sanılmaktadır. Ġlimizde konu ile ilgili bir çalıģma yapılmamıģtır. C Toprak Üzerine Etkileri Havanın kalitesini bozan ve havada istenmeyen emisyonların örneğin NO x ve SO 2 'lerin havanın su buharı ile etkilerinin sonucu oluģan asit yağmurları havanın, suyun kalitesini bozduğu gibi toprağında doğal yapısını bozmaktadır. Toprağın asitleģmesi sonucu bir takım istenmeyen zehirli metalleri açığa çıkarabilir. 58

59 Toprak : Asit yağmurları topraktaki minarellerle tepkimeye girerek toprağın yapısını bozmaktadır. Ayrıca, topraktaki su asitik özellik kazanmaktadır. Yeni asitik ortama uymayan bitki türleri yok olurken, bir bölümü de asitli suyu bünyesinde depolamaktadır. Böylece; " Bitki örtüsünün azalması, bir taraftan erozyon ortamını hazırlarken, diğer taraftan da fotosentez olayının azalmasına ve sonucuda atmosferdeki CO2 tutarının artmasına neden olmaktadır. " Asitli su ile sulanan sebze ve meyvelerle beslenen insan zarar görmektedir. Ġlimizde herhangi bir çalıģma mevcut olmayıp, toprak kalitesinin belli zaman dilimlerinde etüt edilmesinde yarar olacaktır. C Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri Atmosfere salınan kirleticilerin çoğu, ikincil tepkimeler aracılıyla etkilerini devam ettirerek istenmeyen pek çok yan ürün oluģturabilirler. Örneğin güneģ ıģınlarının katalitik etkisiyle ozon, azotmonoksit, azottrioksit (NO-O 3 -NO 3 ) arasında gerçekleģen fotolitik çevrimde oluģan çeģitli redikaller, olefinik ve aromatik yapılı hidrokarbonlarla tepkimeye girerek PAN ve PB 2 N gibi zararlı ürünlerin ve fotokimyasal dumanın oluģumuna yol açarlar. Yukarıdaki bilimsel veriler ıģığında Adıyaman da flora ve fauna nın etkileģimi hakkında hiçbir araģtırma yapılmamıģtır. Bu nedenle hava kirleticilerinden etkilenerek nesli yok olma tehlikesi yaģayan flora ve fauna türleri bilinmemektedir. C Ġnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri Hava kirlenmesinin ilimizde yaģıyan insanlar üzerindeki en önemli etkisi solunum sistemi rahatsızlıkları ve özellikle de akciğerlerdir. Ġçerisinde 8-12 ppm kükürtdioksit (SO 2 ) gazı bulunan havanın solunmasında boğazda tahriģ, öksürük, göğüs kafesinde sıkıģma, gözlerde ağrı ve sulanma gibi rahatsızlıklar görülmektedir. Kükürtdioksit emisyonunun havada artıģ göstermesiyle rahatsızlıklar daha da artmaktadır. Örneğin; ppm'e varan ozon konsantrasyonlarına maruz kalındığında ölümler olabilmektedir. D.Ġ.E yılı Çevre Ġstatistiklerine göre duman kirliliği açısından ilk sıralarda yer alan Adıyaman bu kirleticiden üzerine düģen payı almaktadır. Tozların insan sağlığı açısından oluģturdukları en önemli rahatsızlıklar solunum yolları ve gastroentestimal rahatsızlıklardır (astım, bronģit, çeģitli alerjik reaksiyonlar). Geleneksel hava kirleticilerin çoğu, solunum ve kardiyovasküler sistemleri direk etkiler. Hastalık, ölüm ve akciğer fonksiyon bozukluklarındaki artıģlar SO 2 ve partikül madde düzeylerindeki artıģlarla iliģkilidir. NO 2 ve ozon da solunum sistemini etkiler, bunlara akut maruz kalma iltihaplı (enflamatuvar) hastalık ve geçirgenliğe duyarlılık, akciğer fonksiyon bozuklukları ve nefes borusu reaktivitesinde artıģlara neden olur. Ozonun aynı zamanda göz, burun ve boğazı tahriģ ettiği ve baģ ağrılarına neden olduğu bilinmektedir. CO hemoglobine bağlanabildiğinden ve kandaki oksijenin yerini alır, bu da kardiyovasküler ve sinirsel davranıģ problemlerine yol açar. KurĢun kemik iliğindeki kırmızı kan hücrelerinde hemoglobin sentezini engeller, karaciğer ve böbrekleri bozar ve nörolojik zararlara yol açar. Hava kirliliğinin doğrudan insan sağlığına etkileri, kirliliğe maruz kalınan süre ve yoğunluk ile ilgili nüfusun genel sağlık durumuna bağlı olarak değiģir. Çocuklar ve yaģlılar, solunum ve kardiyovasküler hastalığı olanlar, alerjik olanlar ve egzersiz yapanlar gibi nüfustaki bazı gruplar daha çok risk altındadır. 59

60 Dünyada her yıl hava kirliliğinden 3 milyon insan ölmektedir. Bu değer dünyadaki toplam ölümün (ortalama 55 milyon) %5 ni oluģturmaktadır. Ölümlerin %90 nı geliģmekte olan ülkelerde görülmektedir. Hava kirliliğinin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri sonucu, - Akciğer kanser vakalarında artıģ, - Kronik astım krizi sıklığında artıģ, - Göğüs daralması sıklığında artıģ, - Öksürük/balgam sıklığında artıģ, - Üst solunum sistemi akut bozukluğunda artıģ, - Göz, burun ve boğaz tahribatında artıģ, - Soluk alma kapasitesinde düģüģ, - Artan ölüm, - ĠĢ veriminde ve üretimde düģüģ, - Sağlık tedavi masrafında artıģ, olduğu gözlenmiģtir. C.4.2.Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri Hava Kirleticilerinin yapay çevreye etkilerini ise görüntü kirliliği olarak inceleyebiliriz. Hava kirlenmesinin malzeme üzerine etkisi, metal ve mermer yüzeylerinde paslanma ve aģınmanın artıģını sağlamasıdır. Özellikle kükürtdioksit bakımından kirliliğin yoğun olduğu kıģ aylarında metaller çok hızlı paslanmaktadır. YağıĢlı günlerin artması durumunda ve havadaki su buharının yüksek olması gibi meteorolojik etmenlerin atmosferdeki kirleticilerle birleģmesi sonucu görüntü kirliliği ilde her gün daha fazla artan Ģekilde seyretmektedir. Kentteki tüm binalarda dıģ boyaların görünümünü kirletmektedir. Rutubetin olumsuzluğu ile demir doğramalar korozyona uğramakta, ağaç doğramalar hızla çürümektedir. Kükürt ve azot oksitleri asidik birikimin temel bileģenleridir. Uzun süreli taģınımları kara ve su eko sistemlerinde olumsuz etkilere yol açan toprak ve suların asidifikasyonuna yol açmaktadır. SO 2 ve ozon bitkilere zararlıdır, özellikle ozon ürün kayıpları ve ormanlara zarar vermektedir. Bunlar kloroplastların sayısında azalma ile renk solması veya sararma, dıģ epidermal tabakanın tahribatı neticesinde yaprak yüzeylerinin parlaklaģması veya yüzeyde benekleģme Ģeklinde fiziksel etkiler veya mekanizmalarında aksaklıklar gibi fizyolojik ve biyokimyasal etkilerdir. SO 2 atmosferde veya metal yüzeylerinde sülfürik asit oluģturmak suretiyle metallerin korozyon hızlarının artmasına neden olmaktadır. SO 2 'nin yapılar üzerine etkisi, kireçtaģı ile reaksiyona girerek suda çözünebilen, dolayısıyla yapılarınn zamanla yıpranmasına yol açan maddeleri meydana getirme Ģeklindedir. Ozonun en önemli etkisi kauçuk materyallerini çatlatma Ģeklindedir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu,2008 Devlet Ġstatistik Enstitüsü 60

61 D. SU D.1.Su Kaynaklarının Kullanımı D.1.1.Yeraltı Suları Adıyaman Ġlinde kentsel teknik altyapı diğer Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinde olduğu gibi oldukça yetersizdir. KentleĢmenin hızlı geliģmesi ve yetersiz mali kaynaklar, yol, su kanalizasyon ve çöp hizmetlerinin yeterli ölçüde verilmesini engellemektedir.su kaynakları ve dağıtım Ģebekeleri oldukça yetersizdir. Ġlin en önemli sorunu mevcut su kaynaklarının yetersizliğidir. Adıyaman Ġlindeki yer altı su kaynaklarının genellikle kuzeydeki dağ yamaçları yada civarında yoğunlaģması sebebiyle 1998 yılı itibariyle Ġldeki köylerin 586 sı yeterli suya sahip olmakla birlikte, suyun yetersiz olduğu köy sayısı 82, hiç suyu olmayan köy sayısı ise 305 dir. Adıyaman Ġl merkezinde kanalizasyon Ģebekesi tamamlanmıģtır. Ġle ait kanalizasyon yatırımları Tablo:D de içme suyu yatırımları ise Tablo:D de gösterilmiģtir. Tablo:D Adıyaman Ġli Kanalizasyon Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Samsat GölbaĢı Adıyaman Merkez (arıtma ) Kahta Besni Çelikhan Kaynak: GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Tablo:D Adıyaman Ġli Ġçme Suyu Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Besni-GölbaĢı-Harmanlı-Suvarlı Çayırhöyük Çelikhan Gerger Kahta PınarbaĢı Samsat Tut Bölükyayla Kömür Sincik Tut (ilave) Adıyaman Merkez (Ġlave) Kahta (Ġlave) Eskiköy Besni Balkar Kaynak: GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Adıyaman Ġli su kaynakları olarak, Göksu Irmağı, Değirmen Çayı, GölbaĢı Gölleri, Abdülharap Gölü, Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan içmesi sayılabilir. Söz konusu su kaynaklarından Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan Ġçmesi Ġl sınırları içindeki Ģifalı su kaynaklarıdır. 61

62 Foto 20 : Adıyaman Gürlevik Su Kaynağı ĠÇME VE KULLANMA SUYU Planlanması Tamamlanan Mevcut Durum: Gürlevik, Kırkgöz, Medetsiz, Koru ve Palanlı Kaynakları : 24 hm3/yıl Gelecekteki Durum: Adıyaman Ġçmesuyu I.AĢama projesi (2018 Yılı) Zebran ve HavĢari kaynakları + Ġndere Barajı : (21+12) hm3/yıl Adıyaman Ġçmesuyu II.AĢama projesi ( Yılına kadar) Gömikhan Barajı : 56 hm3/yıl Atatürk Barajı Gölü : Güney Doğu Anadolu Projesi'nin (GAP) uygulamaya konulmasıyla oluģan bir göl olup Adıyaman ve ġanlıurfa illeri arasında geniģ bir alanı kaplar. Bölgenin sulama suyu ve balık üretiminin teminġ açısından son derece önemli bir göldür. Rezervuar sahası hektardır. Çamgazi Barajı Gölü : Adıyaman merkez ilçeye bağlı Atatürk Barajı yolu üzerindedir. Baraj gövdesi zonlu toprak dolgu tipinde yapılmakta olup sulama amaçlı inģa edilmektedir. Sulama alanı 6536 hektardır. Çat Barajı Gölü : Güney Doğu Anadolu Projesi'nin (GAP) uygulamaya konulmasıyla oluģan göl olup Adıyaman-Çelikhan Abdulharap Gölü üzerindedir. Sulama amaçlı kullanılan baraj gölü hektarlık alanı kaplar. 62

63 Yer altı suyu bakımından zengin olabilecek formasyonlar, kalker ve çakıltaģı-kumtaģı ihtiva eden formasyonlardır. Palcosen yaģlı, tebeģirli, killi, marnlı formasyonlar yer altı suyu barındırma özelliğinden yoksundurlar. Eosen yaģlı Hoya formasyonu için de bu durum geçerli olmakla birlikte, Hoya Formasyonunun, Adıyaman ili kuzeyindeki dağ eteklerinde ve kenarlarında yer alan kalkerli fasiyesleri, çok uygun membaa (kaynak) özelliği gösterirler. Dağların güneyinde yer alan Keysun ovasında, yer altı suyu bulundurabilecek bu tip formasyonlar bulunmamakla birlikte, Adıyaman- Kahta ovasındaki çakılca zengin olan fasiyesler, zayıf su kaynakları oluģturmaktadır.söz konusu ovalardaki en önemli su kaynakları, masif kalkerler bulunması nedeniyle, dağ kenarları yada yakın arazilerdedir. Bu nedenle, tarihsel dönemlerdeki yerleģim merkezleri daha çok bu kesimlerde yoğunlaģmıģtır. Pirin, bunu en güzel örneğini oluģturmaktadır.söz konusu kaynaklar karstik yapıya sahip olduklarından verimleri mevsimlere göre büyük değiģimler gösterirler. Dağların güney kesimlerinde, Adıyaman- Kahta ovalarında su veren en önemli tabakalar alüvyal kum ve çakılları, neojen kum, çakıl, konglomera ve kalkerleridir. Bu tabakalar genel olarak yüzeyden itibaren 5 m ile 250 m derinlik arasında değiģirler. Adıyaman-Kahta ovalarında mevcut olan yerüstü ve yer altı suları, Toros dağlarının yakın olması, yağıģların yeterli miktarda olması ve zemindeki formasyonların genellikle iyi geçirimlilik özelliğine sahip olması nedeniyle tuzlanma özelliği göstermemektedir.bu durum, sulama yada kullanma amacı göz önünde bulundurulduğunda, suların kaliteli olduğunu göstermektedir. D.1.2. Jeotermal Kaynaklar Adıyaman Ġlinde jeotermal kaynaklara rastlanmamıģtır. D.1.3. Akarsular Fırat Nehri Ġlin en önemli akarsuyudur. Diğer akarsuları ise Ģunlardır; Sofraz Çayı, Ziyaret Çayı, Çakal Çayı, Kalburcu Çayı, Eğri Çayı, Besni Akdere Çayı, ġepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi ile GölbaĢı, Ġnekli, Azaplı ve Abdulharap gölleri ilin diğer su kaynaklarıdır. Fırat Nehri : Ġlin en önemli akarsuyu-dur. ġanlıurfa ve Diyarbakır illeri ile sınırı oluģturur. Ġl içindeki uzunluğu 180 km. dir. Kâhta, Kalburcu ve Göksu Çayları nehrin baģlıca kollandır. Kahta Çayı : Çelikhan yöresindeki Bulam, Abdülharap ve Recep sularını toplayıp Cendere Köprüsünden geçtikten sonra Eski Kahta ve Alut Arazisinde biriken dağ sularını da alarak Fırat Nehri'ne karıģır (45.5 km). Göksu Çayı : KahramanmaraĢ ili sınırlarından çıkar. Erkenek, Tut.ve Akdere civarından geçer. Sofraz suyunu da aldıktan sonra GümüĢkaya'nın batısında Fırat Nehrine karıģır. ĠI sınırlan içindeki uzunluğu 90 km. 'dir. Sofraz Çayı : Besni ilçesi Toklu Köyü civarından çıkar. Hacıhalil Köyü yakınlarında Keysun Suyu'nu alarak Akdere civarında Göksu Çayı'na karıģır. Ġl sınırları içindeki uzunluğu 51 km.'dir. 63

64 Ziyaret Çayı : Kaynağını Cebel ve Zey Köyleri sularından alarak ipekli Köyü civarında Atatürk Barajı Gölü'ne karıģır. Adıyaman ilinin önemli sayılabilecek diğer akarsuları ise Ģunlardır: Çakal Çayı (37.5 km.) Kalburcu Çayı, Eğriçay (32 km.}, Besni Akdere Çayı (59 km.) Keysun Çayı (45 km..), BirimĢe Çayı (35 km.), ġepker Çayı, Çat Deresi, Gürlevik Deresi ve Halya Deresi (41 km.) Akarsuyun Adı Tablo:D Ġldeki BaĢlıca Akarsuların Özellikleri Toplam Uzunluğu (km) Ġl içindeki Uzunluğu (km) Toplam Uzunluğa Oranı Debisi (m 3 /sn) Fırat Nehri Kolu Olduğu Akarsu Göksu Çayı ,42 Fırat Besni-Akdere Çayı ,27 Göksu Kahta Çayı 58 45, ,71 Fırat Sofraz Çayı ,25 Göksu Keysun Çayı ,65 Göksu Halya Deresi ,76 Fırat Çakal Çayı 37,5 37, ,87 Fırat BirimĢe Çayı ,55 Kahta Çayı Eğri Çay ,25 Fırat D.1.4.Göller, Göletler ve Rezervuarlar GölbaĢı Gölü : GölbaĢı ilçesinin belediye sınırları içinde ve ilçenin kuzeybatı kesiminde bulunur. Ġlin en büyük gölüdür. Çevresi sazlıklarla kaplıdır. Gölün alanı 2.19 km 2 dir. Abdülharap Gölü : Çelikhan ilçesi sınırları içinde olup, alanı 5 km 2 dir. Çevresi dağlıktır. Kıyısı otluk ve sazlıktır. Bir gideğenle Kahta çayını besler. Azaplı Gölü : GölbaĢı gölünün devamı niteliğinde olup, ilçenin batısına düģer. Gölün alanı 2.72 km 2 dir. Ġnekli Gölü de Azaplı Gölüne yakındır. Alanı 1.09 km 2 dir. Atatürk (Karababa) Barajı : 1981 yılı Atatürk ün 100. doğum yılı münasebetiyle Atatürk Barajı olarak değiģtirilmiģtir. Adıyaman ve ġanlıurfa illeri arasında Adıyaman ın 35 km. güneyinde Fırat Nehri üzerinde kurulmuģtur. Atatürk Barajı nın yeri, Keban Barajı nın 346 km. Karakaya Barajı nın 180 km. aģağısındadır. Tamamen Üst kratese kireçtaģı (kalker) seriler üzerindedir. Üstten kısmen bütünlü, çok sileksli tabakalara dönüģen, ince tabakalı kireçtaģı (kalker) içeren kayaç serisi bulunmaktadır. Atatürk Barajı derivasyon tüneli inģaatı (Kasım 1981), 03 Kasım 1983 Atatürk Barajı inģaatı baģlamıģ olup, ilk enerji üretimi 25 Temmuz 1992 baģlayarak, bugüne kadar 71 Milyar kw enerji üretildi. Atatürk Barajı nın maliyeti ġanlıurfa tünelleriyle birlikte 4 Milyar Dolar a yapılmıģtır. En yoğun çalıģma döneminde 9 bin kiģi çalıģıyordu. Bugün ise güvenlik görevlileri ile birlikte bin kiģi çalıģmaktadır. Tablo:D Atatürk Barajı Teknik Bilgileri Drenaj havzası km 2 Yıllık ortalama su akıģı km 2 Barajın tipi Kil çekirdekli kaya dolgu 64

65 Talveg kotu m Minimun ĠĢletme kotu m En yüksek su kotu m Kret kotu m Min.su depolama hacmi 526 kotunda 37.7 km 3 Faydalı su depolama hacmi 526 kotunda 11.0 km 3 Toplam su depolama hacmi 542 kotunda 48.7 km 3 Jeolojisi Plaketli kireçtaģı Göl alanı 817 km 2 Toplam beton hacmi m 3 Hidrolik türbinler DüĢey eksenli,orta hızlı Francıs tipi türb. Vanalar Her biri 5.7 m çap. olan 8 adet kelebek v. Toplam Kurulu Güç MW Trafolar Her ünite için üç adet tek faz 105 MVA gücünde Kv 380 Kv. lık trafo, toplam 24 adet ve 1 yedek Yıllık enerji üretimi 8.9 TWH Gövde hacmi m 3 Bu baraj, yurdumuzun her bakımından en büyük barajı, dünyada da; gövde hacmi bakımından dördüncü (Pakistan da Tarbela Barajı m 3 ile birinci, m 3 ile ABD. Ford Beck Barajı ikinci, m 3 ile Brezilya da Tucuri Barajı ise üçüncü sırayı almaktadır), su hacmi bakımından dokuzuncu sıradadır; enerji üretimi ve göl hacmi bakımından da ilk 30 baraj arasındadır. 500 yıl ömür biçilen Atatürk Barajı, 5 yılda kendi kendini amorti edecektir. Göl alanı 817 km 2 dir. Baraj sonucunda Adıyaman ilinde 1 ilçe (Samsat) tamamen, 2 ilçe ve üç bucak kısmen 10 köy tamamen, 69 köy kısmen, Diyarbakır ilinde ise 1 köy tamamen, 11 köy kısmen sular altında kalmıģtır nüfus sayımına göre buralarda yaģayan kiģi yurdumuzun çeģitli yerlerine göç etmek zorunda kalmıģlardır. Barajda tarihinde su tutulmaya baģlanmıģ, hidroelektrik santralinin ilk ünitesi, 1991 de, son ünitesi ise 1994 de devreye girmiģtir. Baraj elektrik üretimi (2400 Megavat/saat) bakımından Avrupa da birinci olacaktır. Sulamaya 1993 te baģlanmıģtır hektarlık alan sulanmaktadır. Çamgazi Barajı : Adıyaman Ģehrinin 17 km. batısında Adıyaman-ġanlıurfa karayolunun batısında Doyran ve Kuzgun dereleri üzerinde sulama amaçlı yapılmakta olan barajdır ha. Arazinin sulanması amaçlanan Çamgazi Barajı tamamlanmıģtır. Zonlu toprak dolgu tipinde yapılmakta olan Çamgazi Barajı nın yüksekliği 39 m. gövde dolgu hacmi m 3 maksimum rezervuar hacmi m 3. maksimum alanı km 2 olacaktır. Baraj 6536 hektarlık bir alanı sulayacaktır. Çamgazi barajındasulamaya geilmiģ olup Ģuana kadar 4189 hektarlık alan sulanmıģtır. Koçali Barajı ve Hidroelektrik Santralı : Adıyaman-Çelikhan arasındaki alanın sulama ve enerji ihtiyacını karģılamak amacıyla Koçali nahiye merkezinin 6 km. kuzeydoğusunda Terasa Çayı üzerinde, Adıyaman a 40 km uzaklıkta olan bu baraj, zonlu kaya dolgu tipinde inģa edilmektedir. Yüksekliği 118 m., gövde dolgu hacmi m 3 olacaktır. Suyu akıtmak amacıyla yapılmakta olan Bulam Tünelinin çapı 4 m. Uzunluğu 1650 m., Koçali Tüneli nin çapı ise 3.5 m., uzunluğu m olacaktır. Etütler tamalanmıģ olup kati proje yapılması aģamasına gelinmiģtir. 65

66 Gümükan Projesi : Adıyaman ilçe merkezine bağlı Gümükan köyünün 1.5 km. güneybatısında Han deresi üzerinde sulama amaçlı baraj inģaatı devam etmektedir. Zonlu kaya dolgu tipinde yapılmakta olan Gümükan barajının yüksekliği 67 m. Gövde hacmi m 3, maksimum su hacmi m 3, maksimum su alanı m 2 olacaktır. Balyan Tüneli nin çapı 3 m. boyu m olacaktır hektarlık bir alanı sulaması planlanmıģtır. Bunların dıģında Adıyaman il hudutları içinde Adıyaman-Besni-Keysun Ovası Projesi sulama amaçlı olup, 2820 hektarlık bir alanı sulayacaktır. SirimtaĢ Projesi (Adıyaman- Sincik) enerji amaçlıdır. FatopaĢa Konak ve Enerji Projesi (Adıyaman-Kahta) enerji amaçlıdır. Halya Derivasyon ve Göletler Grubu olarak Ġncesu, Karahöyük ve Çampastil göletlerine su temin etme amaçlanmıģ, 1437 hektarlık arazi sulaması planlanmıģtır. Tablo:D Adıyaman Gölet ve Suladığı Alanlar Gölet Suladığı Alan (Ha) Halihazır Durumu GözebaĢı 100 ĠĢletmeye açıldı Kınık 183 ĠĢletmeye açıldı Hasancık 94 ĠĢletmeye açıldı Ġncesu 188 ĠĢletmeye açıldı Dot 267 ĠĢletmeye açıldı Mülk 450 ĠĢletmeye açıldı Karahöyük 304 ĠĢletmeye açıldı D.1.5.Denizler Adıyaman Ġlinin deniz kıyısı bulunmamaktadır. D.2.Doğal Drenaj Sistemleri Konu ile ilgili bilgiler D.1.1 ve D.1.3 bölümlerinde verilmiģtir. D.3.Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri Tahmini Yeraltı Suyu Rezervi Adıyaman-Kahta ovalarında, Devlet Meteoroloji ĠĢleri Genel Müdürlüğü nden alınan bilgilere göre, yıllık toplam yağıģ miktarının 636,1 mm olduğu, (Tablo-13) ovadaki yağmur sularını yeraltına süzen alüvyon ve pliosen yaģlı Ģelmo formasyonlarının alan toplamının 450 km2 olduğu ve sözkonusu formasyonların süzme oranının % 15 olduğu kabul edilirse, bir yılda yeraltına süzülen su miktarı; olarak hesaplanır. 450*106*0.636*0.15 = 42.93*106 m3 Buna ilave olarak, kuzeydeki drenaj alanından gelen yüzeysel su kaynaklarının da yeraltı suyunu beslediği ve bunun miktarının yaklaģık olarak süzülen su ile aynı olduğu kabul edilirse, toplam rezerv; 42.93*2*106 = 85.86*106 m3olarak hesaplanır. 66

67 Bu rezervin % 75 inin üretilebilir olduğu kabulü ile, yeraltından çekilebilecek toplam su miktarı sonuçta aģağıdaki Ģekilde hesaplanır (DSĠ ve DMĠ verilerine göre TPAO tarafından hesaplanmıģtır). D.3.1.Yeraltı Suları ve Kirlilik 85.86*0.75*106 = *106 m3 Yer altı suyu kirlenmesinin en belirgin nedeni kentsel ve endüstriyel atıkların arıtılmadan çevre ortamına verilmesidir. Katı, sıvı ve gaz atıklar çevreye verildikten sonra iklim durumuna, toprağın yapısına, atığın cinsine ve zamana bağlı olarak yer altı suyuna taģınır. Yer altı suyunun kirlenmesinin diğer önemli nedenlerinden biride aģırı çekimdir. Tarım ilaçları da son yıllarda kirletici etmen olarak büyük önem kazanmıģtır. Diğer yer altı suyu kirlenme nedenleri arasında, trafik nedeniyle kirlenme (egzoz gazlarındaki zararlı bileģenlerin yağmur suları ile taģınımı, buzda kaymayı önlemek üzere tuz dökülmesi vb.) kazalar sonucu kirlenme sayılabilir. En önemli yer altı kirlenme nedenlerinden biri, evsel atıkların doğrudan toprağa verilmesidir. Kanalizasyon sisteminin olmadığı yerlerde büyük uygulama alanı bulan fosseptik çukurlardan sızan sular yer altı suyuna taģınabilmektedir. Mikroorganizmalar yer altı suyuna taģınım sırasında doğal olarak temizlenmeye uğrar. Ancak deterjan gibi parçalanmaya karģı dayanıklı bileģikler yer altı suyuna ulaģarak içme suyu açısından sorun yaratabilmektedir. Diğer önemli bir kirletici nitrattır. Nitrat iyonu yer altı suyuna sızma sonucu kolaylıkla zararlı deriģimlere ulaģabilmektedir. Gübre kullanımı ve atıkların doğrudan çevreye verilmesi sonucu nitrat deriģiminde artıģ beklenmelidir. Herhangi bir anda yapılan ölçüm bu parametre açısından sınır değerin altında sonuç verse de sürekli artıģ olacağı açıktır. Akiferde müsaade edilebilir en büyük çekimden fazla su alınması da kirlenmeye yol açmaktadır. Özellikle deniz kıyısı bölgelerde aģırı çekim tatlı su basıncının düģmesine ve deniz suyunun kara içerisinde ilerlemesine neden olmaktadır. D.3.2.Akarsularda Kirlilik Adıyaman Ġlinde akarsularda kirlilik konusu üzerinde herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. D.3.3.Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik Adıyaman Ġlinde Atatürk Baraj Gölü ile ilgili kirlilik çalıģması yapılmıģ olup, konu ile ilgili verilere ulaģılamamıģtır. D.3.4.Denizlerde Kirlilik Adıyaman Ġlinin deniz kıyısı bulunmamaktadır. 67

68 D.4.Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları Bakanlığımızın arıtma tesislerinin kurulması ve deģarj izin belgelerinin alınması ile ilgili olarak tarih ve 2005/3 sayılı Genelelgesi ile tarih ve 2004/3 sayılı iki Genelgesi bulunmaktadır. Bu Genelgelerde kısaca, arıtma tesisi bulunmayan resmi ve özel tüm otel, motel, tatil sitesi, tatil köyü vb. ile üretimleri sonucunda atık su oluģturan sanayi kuruluģlarının en kısa sürede Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nde ilgili sektör bazında belirtilen alıcı ortama deģarj standartlarını sağlayacak Ģekilde arıtma tesislerini kurarak deģarj izin belgelerini almaları gerektiği belirtilmektedir. Söz konusu Genelgeler Müdürlüğümüz elemanları tarafından Ġlimiz genelinde uygulanmaktadır. Diğer taraftan 1999 yılı baģında Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 2. Maddesi kapsamında Önemli Kirletici Atıksu Kaynağı olarak tanımlanan tesislerin, anılan yönetmeliğin 26. Maddesi ve Suda Tehlikeli ve Zararlı Maddeler Tebliği nin 8. Maddesi uyarınca, alıcı su ortamlarına tebliğin 3. ve 4. Maddelerinde belirtilen ve Ek 1 ile Tablo 1-9 arasında sınıflandırılması yapılmıģ bulunan tehlikeli ve zararlı kimyasal maddelerin deģarjı için, BaĢvuru Formu düzenleyerek Suda Tehlikeli ve Zararlı Kimyasal Maddeler ve Atıkların Bertarafı Ġçin Uygunluk Belgesi almalarının sağlanması tüm Kaymakamlıklardan istenmiģtir. Ayrıca turistik tesislerin denetlenmesine yönelik Bakanlığımızca tarih ve 1998/4 sayılı ve tarih ve 1999/7 sayılı genelgeleri yayımlanmıģtır. Bu Genelge uyarınca arıtma tesisi bulunmayan veya yetersiz olan, olduğu halde çalıģtırmayan otel, motel, tatil köyü vb. turistik amaçlı tesislerin açılıģ ve faaliyetlerine izin verilmemesi istenmekte ; yapılan denetimler sırasında 2872 sayılı Çevre Kanunu ile ilgili yönetmeliklerde öngörülen yükümlülüklere uymayanlar hakkında, faaliyetin durdurulması dahil olmak üzere her türlü yasal iģlemin uygulanması istenmektedir. D.5.Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri Kirletici etmenlerin katılmasıyla suda doğal olmayan bir Ģekilde fiziksel, kimyasal, biyolojik değiģiklikler olur. Doğal yapıdaki su kaynağına karıģan katkı katkı maddeler, mikroorganizmalar ile tranjmasyon ve minelizasyona uğramaktadır. Bu durum suların ve su kaynaklarının biyolojik olarak kendi kendilerine temizleme özelliğidir. Su kaynaklarına karıģan teknik yabancı madde konsantrasyonlar bu pompamla gücünün üstüne çıktığı zaman sulardaki organik maddelerin parçalanmasına, suda erimiģ 0 2 yetmezliği nedeni ile durmakta ve sistem ölmektedir. D.5.1.Tuzluluk Ġnorganik tuzlar suda çözülmektedir. YağıĢlarla veya kaynaklarla yeyüzüne düģen sular, yüzey üstü, yer altı ve akarsulardaki akımlar sırasında zeminde bulunan tuzları da alarak, gittikleri ortama taģınırlar. Sularda en çok rastlanan tuzlar Ca, Mg ve Na un karbonat, sülfat ve klorürlerdir. Tuzların sudaki çözünürlüğü önemli deriģimler gösterir. Bazı tuzların doygunluk değiģimleri düģük olmasına rağmen bazı tuzların doygunluk değiģimi yüksektir. (Na CI) 68

69 Evsel ve endüstriyel atık suların yüzeysel sularına deģarjı sonunda sulardaki (CI) (SO4) (NO3) (PO4) değiģimleri yüklenir. Atık sular alıcı ortamlarda toksit elementlerinde taģımaktadır. Dolayıyla suların tuzlar tarafından kirlenmesi tuz içeriği fazla olan suların sulamada kullanılmasıyla yol açacağı problemler açısından birinci aģamayı oluģturmaktadır. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.2.Zehirli Gazlar Sularda bulunan baģlıca gazlar H2,N2,CH4,O2,CO2,H2S,SO2 ve NH3 dür. Sularda çözünen gazların cinsi ve miktarı bölgelere, sıcaklığa, suyun doygunluk derecesine bağlı olarak değiģir. Örneğin endüstri bölgelerinde, havadaki CO2 ve SO2 düzeylerinde artıģa bağlı olarak yağmur damlalarının ve su kaynaklarının, konsantrasyonu artmaktadır. Sularda gazların doygunluk derecesi, sıcaklığın azalması ile artmaktadır. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.3.Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik Azot : Yüzeysel sulara karıģan azot, yükleri temel olarak aģağıdaki kaynaklardan ileri gelmektedir. a) Doğal Kaynaklardan b) Evsel Kaynaklardan c) Endüstriyel Kaynaklardan d) Tarımsal Kaynaklardan Azot canlıların yapısını oluģturan temel elementlerdir. Canlı bünyesinde, bitkilerde ve ölü organizmalarda bulunan azot doğada sürekli olarak bulunmaktadır.evsel atıklar Ġlimiz sınırları içinde çoğu bölgede su arıtımına direkt karıģmaktadırlar. Endüstriyel Tesislerde : Endüstri türüne bağlı olarak önemli miktarlarda azot, su ortamına verilmektedir. Azot yükü veren baģlıca endüstri kuruluģları gübre, nitroselilon, deri, gıda, bira ve su ürünleri ile mezbahalardır. Nitrat iyonları, toprakta kolayca yıkanarak suya geçer ve tarımsal drenaj suyu içerisinde önemli miktarlarda nitrat iyonu bulunmaktadır. Tarım yapılan arazilerde her yıl önemli düzeyde azot doğal su kaynaklarına karıģmaktadır. Azot bileģikleri su kirliliği açısından çeģitli etkilere sahiptir. Bunlar otrafiksiyon, oksijen bilançosunun etkilenmesi ve içme sularındaki toksit etkileridir. Oksijen Bilançosunun Etkilenmesi : Sulara karıģan organik azot, diğer azot kaynaklarının biyolojik süreçler ile nitrata dönüģmeleri esnasında önemli düzeyde oksijen tüketilmektedir. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. 69

70 D.5.4.Ağır Metaller ve Ġz Elementler Zehir etkisi gösteren maddeler suda az oranda olsa da insan sağlığına zarar vererek hastalıklara ve ölümlere yol açabilir. Eser miktarda bile toksit etkisi gösteren bu maddeler arasında en önemli Ag,As,Be,Cd,Cr,Pb,Mn,Hg,Ni,Se,V,Zn gibi elementlerdir. Ağır metaller önemli kirletici grubu olduğu gibi, toksit ve kansorojen etki gösterir ve canlı organizmada birikme eğilimi gösterir. Cr,Hg,Pb,Mn,Co,Ni,Cu,Zn, doğada sülfür, oksit, karbonat ve silikat mineralleri Ģeklinde bulunur bunların suda çözünürlüğü düģüktür. Atık suyun içindeki B, ağır metal ve benzeri toksit maddeler; Yörenin iklim Ģartları, toprak özelliğine bağlı olarak toprakta birikir. Bitki tarafından akar veya suda kalabilir. Az miktarda toksit özelliğine sahip olan ağır metaller kirlenmiģ sularda metal, katyon tuz Ģeklinde bulunur. Bunlar kirlenen suları kendiliğinden temizlenmesini engeller hem de suların arıtılmamıģ halde sulamada kullanılmamıģ ve arıtma çamurlarının gübre olarak kullanılmasını sınırlandırabilir. Bol suda barik asit veya sodyum barik olarak bulunan Mn ve Fe en zehirli metallerden sayılabilir. Konveksiyonlara ayrılabilir. Cu, küçük canlılar için çok zehirlidir, suda çözülmüģ diğer tuzlar bakır zehir etkisi ile aynıdır. Civa ve bileģikler hem endüstriyel kaynaklardan hem de tohumlarda kullanılan ilaçlardan sulara karıģmaktadır, kuvvetli zehirdir. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.5.Zehirli Organik BileĢikler Zehirli organik bileģikleri aģağıdaki gibi 6 baģlık altında inceleyebiliriz: D Siyanürler Siyanür bileģikleri, doğal olarak bulunduğu gibi endüstriyel iģlemlerle de ara ürün olarak ortaya çıkabilir. Endüstriyel iģlemlerde ortaya çıkan siyanür bileģikleri, gaz, sıvı ve katı ortamda bulunanlar Ģeklinde sınıflandırılabilir. Sıvı halde bulunan endüstriyel alanlar; petrol rafineleri, kok havagazı fabrikaları, maden iģletmeleri, metal sanayi, tekstil sanayi, ilaç sanayi, plastik sanayi ve sentetik kauçuk imalathaneleridir. Siyanürün toksin sitesi sıcaklıkla orantılı olarak yükselmekte ayrıca sudaki çözülmüģ oksijenin düģük seviyelerde bulunması da toksitliği arttıran önemli unsurdur. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. 70

71 D Petrol ve Türevleri Hidrokarbon karıģımı olan ve doğal kaynaklarda sıvı halde bulunan ham petrol C,H ve N,S ve diğer elementleri de içerir. Petrol ve türleri petrokimya endüstri rafinelerinde ve taģımacılık yapılan yerlerde sulara karıģmaktadır. Petrol su yüzeyinde çeģitli kalınlıklarda film oluģturacak gaz alıģveriģini engeller. Sulardaki bakteri floranın su yüzeyine katılmakta ağır yağlar akarsu ve nehirlerin tabanına çökerek organizmaları etkilemektedir. Yağlar balıkların solungaçlarına yapıģarak boğulmalarına neden olur. Zehir etkisi göstererek ölümlerine neden olur. Denizlerde petrol kirlenmesi tankerlerden denizlerdeki petrol çıkarma çalıģmalarından, rafinelerinden ve diğer endüstrilerden kaynaklanmaktadır. Petrol bileģiminin değiģimine karģılık suda ki devreyi altı grupta incelenebilir; a) BuharlaĢma ve yayılma b) Katran oluģumu c) Kimyasal ayrıģma d) Biyolojik ayrıģma e) Çökelme f) Suda tabaka oluģumu Petrol ve türevlerinin kirletici etkileri aģağıdaki gibi özetlenebilir. (yüksek düzeydeki petrol atıklarının oluģum etkileri) a) IĢığa Absorbe Etmemesi: Denizdeki canlıların fotosentez olayını olumsuz yönde etkilemektedir. b) ÇözülmüĢ O2 Düzeyine Etkisi: Su yüzeyinde oluģturduğu tabaka nedeniyle oksijen transferini engeller. Sudaki alt kurumlardaki çözülmüģ oksijen miktarı aynıdır. c) Toksit Etkileri: Yeni dökülen taze petrol atıklarının deniz organizmalarından üzerine zehir etkisi yaptığı bilinmektedir. Petrol ürünlerinin deniz dibine çöken parçacıkları tabanda yaģayan olumsuz etkilemektedir. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D Polikloro Naftalinler ve Bifeniller Hidrolik yağlar, plastik endüstrisinde yumuģatıcı ve elektro teknikte izolasyon materyali olarak kullanılmaktadır. Klor içeriği arttıkça katı bir yapı koruyucular (PC B) poliklorobifenil havada ve suda mikrogram değerini aģmamalıdır. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D Pestisitler ve Su Kirliliği Pestisitler arzu edilmeyen organizmalardan yok etmede kullanılan sentetik organik bileģiklerdir. Gruplandırması aģağıdaki gibidir. 71

72 a) Çok Zehirli Maddeler : Suların yakınında kesinlikle kullanılmamalı ve kesinlikle sulara karıģmamalı. b) Zehirli Maddeler : Balıkların yaģadığı sulardan uzak tutulmalıdır. Heptaklar, Panathion, Malathion vb. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D Gübreler ve Su Kirliliği Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D Deterjanlar ve Su Kirliliği Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.6.ÇözünmüĢ Organik Maddeler Sulama sularında atık sularda bulunan organik maddelerin mikroorganizmalar tarafından biyokimyasal olarak parçalanması ile oksijen tüketilir. Tüketilen oksijen miktarı, oksijen karıģmasına bağlı olarak artmaktadır. Biyolojik olarak parçalanabilen organik maddelerin yer altı suyu kirlenmesine yol açmadığı ancak biyolojik olarak parçalanmayan ve toprak tarafından tanponlanmayan sentetik organik maddelerin yüksek konsantrasyonu problem yaratabilmektedir. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.7.Patojenler Organik maddelerle birlikte mikroplar ve patojenlerde sulara karıģmaktadırlar. YerleĢim yerlerinde yüksek oranda bulunmaktadırlar. Patojenler, hastalık yapan mikroorganizmalar tarafından enfekte edilmiģ insan ve hayvanlarda idrar ve dıģkı yoluyla dıģarı atılmaktadır ve atık sulara karıģmaktadır. Atık suların tarımda tekrar kullanılmasında patojenler önemli sağlık riski oluģturur. Su Ortamında Bulunan Patojenler: a) Bakteriyel Patojenler b) Viral Patojenler c) Protozoal Hastalıklar d) Parazitler Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.8.Askıda Katı Maddeler Yoğunluğu suyun yoğunluğundan küçük olan tanecikler, su yüzeyine çıkar ve yüzeysel sularda yüzücü maddeleri oluģturur. Askıda bulunan tanecikler, mineral yada organik kökenli olabilir. Mineral kökenli olan askı maddesi zemin erozyonundan kaynaklanır. Organik kökenli olan askı maddeleri, bitki atıkları, doğal gübreler, evsel ve endüstriyel atıklar oluģturmaktadırlar. Tamamı askıda kalmayabilir, bir kısmı dibe çöker dip 72

73 çamurunu oluģturur diğer fiziksel ve biyokimyasal parçalanma ile çözülmüģ organik maddeye dönüģür. Toprak gözeneklerini tıkar ve suyun toprağa geçmesini engeller. Akarsularda ağaçlandırma, teraslanma gibi önlemler alınmalıdır. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. D.5.9.Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği Enerji kaynağı olarak kullanılan atom santrallerinden sualtı yoluyla çevreye yayılan radyoaktif ıģıklar radyoaktif, partiküller, toz bulutları çevreye zarar verebilir. Radyoaktif maddeler atmosferik hareketlerle uzaklara taģındığından düģtükleri yerlerde radyasyona neden olabilir. Radyoaktif atıkların ana kaynağı özel tıp laboratuar ve merkezi ve merkezi hastaneler üniversite ve diğer araģtırma laboratuarları endüstriyel izotop kullanılan kuruluģlardır. Suda bulunan radyoaktivite, doğal radyoaktivite, radyoaktif yağıģlar ve nükleer ve radyolojik tesisler olmak üzere üç kaynakta toplanabilir. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, 2008 E.1.Genel Toprak Yapısı E. TOPRAK VE ARAZĠ KULLANIMI Ġklim, topografya ve ana madde farklılıkları nedeniyle Adıyaman da değiģik topraklar oluģmuģtur. Bu değiģik toprakların yanı sıra, toprak örtüsünden yoksun bazı arazi tipleri de bulunmaktadır. Ġlin genel toprak yapısı ¾ oranında Killi-Tınlıdır. Nehir ve çay kenarlarında alüvyonlu sahalara da rastlanmaktadır. TOPRAK KALĠTESĠ Ġklim, topoğrafya ve anakayaç farklılıkları nedeniyle Adıyaman da değiģik topraklar oluģmuģtur. Bu değiģik toprakların yanısıra toprak örtüsünden yoksun bazı arazi tipleri de bulunmaktadır. Adıyaman ve ilçelerinde gözlenen toprak tipleri aģağıda açıklanmaktadır. Alüvyal Topraklar : Alüvyal topraklar, genellikle genç topraklardır. (A) C profili gösterirler ve tarım bakımından çok önemlidirler. Bu topraklarda horizonlar iyice geliģmemiģtir. Buna karģılık değiģik özellikte mineral katlar görülür. Bu toprakları oluģturan materyaller akarsular tarafından taģınıp depolanmıģ olup mineral bileģimleri ise heterojendir. Bu topraklarda üst toprak, alt toprağa belirsiz olarak geçer. Alt toprakta hafif seyreden bir indirgenme olayı hüküm sürer. Ġnce bünyeli ve yüksek tabansuyuna sahip alüvyal topraklarda düģey geçirgenlik düģüktür ve yüzey toprağı nemli ve organik maddece zengindir. Eğer kaba bünyeli ise, toprak daha iyi drene olur ve yüzey katları daha çabuk kurur. Alüvyal toprakların birçoğu yukarı arazilerden yıkanmıģ kireçce zengindir. Alüvyal topraklar Adıyaman Ġli nde GölbaĢı Ġlçesi ndeki göllerin civarında, Samsat ta Fırat Nehri kenarında ve Kahta Çayı boyunca görülmektedir. Alüvyal topraklar, il içinde %0. 4 lük bir oran oluģturmaktadır. Alüvyal alanların (toplam ha alan) ha I. Sınıf 73

74 ve ha ise yetersiz drenaj nedeniyle II. sınıftır (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Kolüvyal Topraklar : Dik eğimlerin eteklerinde, yerçekimi, toprak kayması, yüzey akıģı ile biriktirilmiģ ve kolüvyum denen materyal üzerinde oluģmuģ olan bu topraklar, Merkez ve Samsat ilçelerinde Fırat Nehri boyunca GölbaĢı Ġlçesi nin kuzeydoğusunda, Çelikhan Ġlçesi nin kuzey ve kuzeydoğusunda, Besni Ġlçesi nin ve Tut Bucağı nın güneyinde ve Ġl içindeki küçük akarsu vadilerinde yer almaktadır. Kolüvyal topraklar hektarlık yüzölçümleri ile % 2.3 lük bir oran oluģturmaktadır (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Kahverengi Orman Toprakları : Kahverengi orman toprakları yüksek kireç içeriğine sahip anakayaç üzerinde oluģmuģtur. Profil A (B) C Ģeklindedir ve horizonlar birbirine tedricen geçer. A horizonu iyice geliģmiģ olduğundan belirgindir. Renk koyu kahverengidir. Horizon gözenekli ya da granüler yapıdadır. B horizonu daha açık kahverengi ve bazen kırmızı olup granüler veya yuvarlak köģeli blok yapıdadır. Kil birikmesi çok az olan B horizonunun aģağı kısımlarında CaCO3 bulunur. Bu topraklar genellikle geniģ yapraklı orman örtüsü altında oluģur. Toprakların drenajı iyidir. Çoğunlukla orman veya otlak olarak kullanılmaktadırlar. Tarıma alınmıģ olanlarda temel ve bölgesel ürünler yetiģtirilmekte olup verimleri oldukça yüksektir (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Adıyaman Ġli nde ha yüzölçümüne ve % 11.7 lik bir orana sahip olan bu topraklar, Ġl merkezinin kuzeydoğu ve kuzeybatısına, Kahta Ġlçesi nin kuzeyinde, Gerger Ġlçesi nin kuzeydoğu, kuzeybatı ve batısında, bu iki ilçenin Malatya sınırına yakın kısımlarında, GölbaĢı Ġlçesi nin kuzeydoğusunda ve Besni Ġlçesi nin kuzeyine düģen kesimlerde yer almaktadır. Bu toprakların bulunduğu yerler çoğunlukla dik, çok dik veya sarp eğimlidir. Toprakların çoğu sığ veya çok sığdır, % 60 dan fazlasında taģlılık ve bir kısmında da kayalılık görülmektedir. Arazi kullanma kabiliyeti bakımından bu toprakların % 88 i VII., % 10 u VI ve kalanı da III. ve IV. Sınıftır. Ġl içinde bu toprakların % 70 e yakını orman veya fundalık ile kaplıdır, % 20 kadarı mera olarak kullanılmakta ve kalanı, yerleģime ayrılmıģ az bir kısmı hariç tarıma alınmıģ durumdadır. Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları : A (B) C profili olan bu toprakların A horizonu iyi oluģmuģtur ve gözenekli bir yapıya sahiptir. B horizonu, eğer varsa zayıf geliģme gösterir. Kahverengi veya koyu kahverengi ve granüler veya yuvarlak köģeli blok yapıdadır. Bu horizonda kil birikimi yok veya çok azdır. Horizon sınırları geçiģli veya tedricidir. Kireçsiz Kahverengi Orman toprakları genellikle yaprağını döken orman örtüsü altında oluģur. Bu topraklar Adıyaman ın kuzey kısımlarında, Kahta Ġlçesi nin kuzeybatısında, Gerger Ġlçesi nin kuzeydoğusunda, Besni Ġlçesi nin batısında ve GölbaĢı Ġlçesi nin güneydoğusunda yaygındır. Eğimleri genellikle dik, çok dik ve sarptır. Pek çoğu taģlılık veya kayalılık arz etmektedir. Bu toprakların Ġl deki alan toplamları ha dır.(toplam alanın % 10.3 ü) YaklaĢık % 90 ı VII. sınıf, kalanı III., IV ve VI sınıf topraklardır (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Kırmızı-Kahverengi Akdeniz Toprakları : Bu topraklar, esas olarak Kırmızı Akdeniz topraklarının bir karıģımıdır, fakat kahverengi olanlar daha hakimdir. Profilleri ABC Ģeklindedir. 74

75 A horizonu iyi geliģmiģ ve orta derecede organik maddeye sahiptir. Organik madde, mineral madde ile iyice karıģmıģtır. B horizonundaki bünyesel ped yüzeylerinde yukarıdan taģınarak gelen kilin oluģturduğu kil zarları görülür. Bünyedeki kil, illit veya kaolen grubundandır. Ġl içinde GölbaĢı Ġlçesi nin batı ve güneybatısı ile KahramanmaraĢ Ġli nin sınırında bulunan bu topraklar ha dır (toplam alanın %2.9 u). III., IV., VI. ve VII. Sınıflarda yer alan bu toprakların bir kısmı taģlık ve kayalılık arzetmektedir. Kahverengi Topraklar : ÇeĢitli ana maddelerden oluģan ABC profilli topraklardır. OluĢumlarında kalsifikasyondan kaynaklanan çok miktarda kalsiyum bulunur. Erozyona uğrayanlarında A ve C horizonları görülür ve doğal drenajları oldukça iyidir. (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984) A1 horizonu kahverengi veya grimsi kahverengi, cm kalınlığında ve granüler yapıdadır. Organik madde içeriği ortalama bir değer göstermektedir. Reaksiyonu nötr veya kalevidir. B horizonu açık kahverengiden koyu kahverengiye değiģir ve kaba yuvarlak köģeli blok yapıdadır. Bu horizon tedrici olarak soluk kahverengi veya grimsi, çok kireçli ana maddeye geçiģ yapar. Kahverengi topraklarda bütün profil kireçlidir. B horizonunun altında beyazımsı ve çoğunlukla sertleģmiģ kireç birikme katı yer alır. Bunun altında bir jips birikme katı bulunabilir. Bu topraklar, yazın uzun periyotlar kuru kalır ve bu periyotlarda kimyasal ve biyolojik etkinlikler oldukça yavaģtır. Kahverengi topraklar Merkez Ġlçe ile Fırat Nehri arasında, Kahta Ġlçesi çevresinde, Gerger Ġlçesi nin doğusunda, GölbaĢı Ġlçesi nin kuzeydoğu, doğu ve güneydoğusunda, Besni, Tut ve Keysun ilçelerinin çevresinde yer almaktadır. Yüzölçümleri ha. dır (toplam alanın %30.1 i). Eğimleri çoğunlukla dik, çok dik veya sarptır. Derinlikleri daha çok sığ veya çok sığdır. Bu toprakların %30 dan fazlası taģlı veya kayalıdır. Yarıya yakını VII. sınıfta yer alan bu toprakların diğer kısmı I., II., III., IV. ve VI. sınıf topraklardır (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Kireçsiz Kahverengi Topraklar : A (B) C profilli topraklardır. A horizonu kahverengi, kırmızımsı kahverengi, grimsi kahverengi, yumuģak kıvamda veya biraz sıkıdır. B horizonu daha ağır bünyeli, daha sert, kahverengi veya kırmızımsı kahverengidir. B horizonunun normal olarak kireci yıkanmıģtır. A dan B ye geçiģ tedricidir. Kireçsiz kahverengi topraklar asit anakayaç üzerinde olduğu kadar, kireçtaģı üzerinde de oluģabilir. Doğal bitki örtüsü çalı ve otlar ile yaprağını döken orman olup doğal drenajları oldukça iyidir. Bu topraklar Adıyaman Ġli nin güneybatısından Fırat Nehri ne doğru, Adıyaman Ġli nin kuzeydoğusunda, Kahta Ġlçesi nin kuzeyinde, Akıncılar Bucağı nın güneydoğusunda, Suvarlı Bucağı nın kuzeydoğusunda ve Keysun Bucağı nın kuzeydoğu ve doğusunda yaygındır. Bu toprakların Ġl içindeki alanı toplam ha dır (% 9.1). Yarıdan fazlası kuru tarım altında olan bu toprakların % 56 sı I., IV. ve kalanı ise VI. ve VII. sınıf topraklardır. Bu toprakların da bir kısmı taģlılık ve kayalılık özelliği göstermektedir. 75

76 Kırmızımsı Kahverengi Topraklar : A horizonu tipik olarak kırmızımsı kahverengi veya kırmızı ve yumuģak kıvamdadır. B horizonu kırmızı veya kırmızımsı kahverengi, daha ağır bünyeli ve oldukça sıkıdır. B horizonunun altında kalsiyum karbonat birikme horizonu bulunur. Beyazımsı renkli olan bu horizon yumuģak veya çimentolaģmıģ olabilir. Kırmızımsı Kahverengi topraklar çeģitli anakayaçlar üzerinde oluģmuģ olup doğal drenajları oldukça iyi olan bitki örtüsüne sahip otlar ve çalılardır. Bu topraklar Ġl merkezinin kuzey, kuzeydoğu doğu ve güneyinde, Adıyaman-Samsat arasında, Kahta Ġlçesi nin kuzeybatısında, Besni Ġlçesi nin güneydoğu ve güneybatısında ve buralardan Fırat Nehri ne doğru, Gaziantep Ġli sınırında ve Çelikhan Ġlçesi nin kuzey, doğu ve batısında yer almaktadır. Kahverengi topraklardan sonra en fazla yayılım gösteren bu toprakların yüzölçümü hektardır.(% 28,8) Bu toprakların % 50 den fazlası VII. sınıf topraklar olup kalanı I., II., III., IV. ve VI. sınıf topraklardır. % 75 i sığ veya çok sığ ve % 66 sı dik, çok dik ya da sarp eğimli olan bu toprakların bir kısmı taģlılık veya kayalılık özelliği göstermektedir (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Sazlık ve Bataklıklar : Göllerin kıyısında yer alan ve yılın büyük bir bölümünde yaģ veya bataklık durumunda olan alanlardır. Doğal olarak tarıma elveriģli değildirler. Ġl içinde GölbaĢı göllerinin çevresi ile Abdülharap Gölü nün güneyinde görülen bu tip alanların yüzölçümü ha dır (% 0.2). Irmak TaĢkın Yatakları : Akarsuların normal yatakları dıģında, feyezan halinde iken yayıldıkları alanlardır. Genellikle kumlu, çakıllı ve molozlu malzeme ile kaplıdırlar. TaĢkın suları ile sık sık yıkanmaya maruz kaldıklarından toprak materyali ihtiva etmezler ve bu nedenle arazi tipi olarak nitelendirilirler. Tarıma elveriģli olmadıkları gibi üzerlerinde doğal bitki örtüsü de bulunmaz. Fırat Nehri ile çayların mecralarında yer alan bu tip arazilerin toplam alanı ha dır. (Ġl toplamının %1.5 i) Çıplak Kaya ve Molozlar : Üzerinde toprak örtüsü bulunmayan, parçalanmamıģ veya kısmen parçalanmıģ sert kaya ve taģlar ile kaplı alanlardır. Genellikle bitki örtüsünden yoksundurlar. Bazen içinde toprak bulunan kaya çatlaklarında veya küçük ceplerde yetiģen çok seyrek ağaç, çalı ve otlar bulunabilir. Ġl in değiģik yerlerinde bulunan bu alanların yüzölçümü ha. ve oranları % 2.2 dir (Adıyaman Ġli, Arazi Varlığı Raporu, 1984). Toprakların Biyolojik Özellikleri : Potasyum (K) bitki dokularının kuru maddesinde % 1-6 bulunmakta olup, tüm katyonlar içerisinde genellikle en yaygın olanıdır. Potasyum bitkiler tarafından azottan sonra en fazla gereksinim duyulan mineral besin elementi olup, bitkilerde enzimlerin aktivasyonunda, fotosentez ve protein sentezi metabolizmalarında, asimilatların taģınmasında ve hücre uzaması ve geniģlemesinde belirleyici bir rol üstlenmektedir (Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997). Adıyaman yöresinde depo K içeriklerinin seriler arasında farklılık göstermesinin, minerolojik bileģim ve tekstürlerindeki farklılıktan ileri geldiği ve depo K ile değiģebilir. K un birbirlerine bağlı olarak arttığı veya azaldığı belirlenmiģtir. Bu yöredeki topraklar depo K yönünden çok fakirdir. Adıyaman daki ovalarda yapılan çalıģmalarda, topraklarda yeterli düzeyde Mn olduğu da belirlenmiģtir. 76

77 Toprak Serileri : Bölgedeki topraklar Kuvaterner yaģlı olup büyük olasılıkla kırmızı kahverengi-kahverengi alanlar Pleyistosen, akarsu sekisi ve vadi-ova tabanında oluģanlardır.gri-beyaz renkte olanlar ise Holosen yaģtadır. Adıyaman Ġli nde kesin farklılıklar gösteren dokuz fizyografik ünite ayırdedilmiģtir. Bu üniteler marn-marnokalkerli yüksek araziler, Eosen yaģlı kumlu marn depozitleri, Eosen- Miyosen yaģlı killi marn depozitleri, Eosen-Miyosen yaģlı killi marn depozitlerini örten konglomeratik teraslar, konglomeratik teraslar, çamur akıntısı-bajada, aluviyal yelpaze, genç aluviyal depozitler ve çeģitli arazi tipleri Ģeklindedir (Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,1997). Su ve rüzgar erozyonu etkisi altındaki marn-marnokalkerli (MM) yüksek arazilerde yer alan topraklar, genellikle sığ ve çok sığdır. Projenin gerçekleģtirileceği, EskitaĢ Üretim Sahası kapsamında yer alan sözkonusu marn ve marnokalkerli fizyografik ünite üzerinde Akçatepe ve Kunç serileri yer almaktadır. Serilere ait bilgiler, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Adıyaman Kahta Oavası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdleri raporunda yer alan bilgilerden yararlanılarak hazırlanmıģtır. (Ek-29) Akçatepe Serisi (A) :Akçatepe serisine ait topraklar marnokalker üzerinde oluģmuģ sığ (20-50 cm) topraklardır. Üst toprak tekstürü killi, tın ve tüm profili çok kireçlidir. Ayrıca profilde toprak rengi mat kahverengi okunmuģ olup yüzeyi taģlıdır (Tablo:E.1.1.). TABLO:E.1.1. AKÇATEPE SERĠSĠ ÖZELLĠKLERĠ HORĠZON DERĠNLĠK (CM) TANIMI Ap 0-10 Kahverengi (7.5 YR 4/4) nemli, mat kahverengi (7.5 YR 6/3) kuru; killi tın; masif kuru iken sert, nemli iken dağılgan, yaģ iken yapıģkan plastik; çok kireçli; geçiģli dalgalı sınır.saçaklı CA Mat kahverengi (7.5 YR 5/4) nemli; killi tın; masif; kuru iken sert, nemli iken dağılgan, yaģ iken yapıģkan plastik; çok kireçli; geçiģli dalgalı sınır. Cr 27+ Horizon olamayacak kadar çok kireçli. Kaynak :Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,1997 Akçatepe serisine ait topraklarının fiziksel ve kimyasal analiz sonuçları Tablo-23 ve ġekil-3 de verilmektedir. Tablo-23 den de görüleceği üzere, profilde kireç yüzeyde % 68.9 iken yıkanma sonucu Cr horizonunda % 83.3 e çıkmıģtır. Yüksek arazilerde marn-marnokalker üzerinde oluģan bu seri topraklarında derinlik ve artan kireçle birlikte artan poligorskit yaygın kil minerali olarak saptanmıģtır. Bu minerali derinlikle azalan smektit ve derinlikle artma-azalma deseni gösteren kaolinit izlemektedir (Tablo:E.1.2). 77

78 Tablo:E.1.2 Akçatepe Serisi Topraklarının Fiziksel ve Kimyasal Analiz Sonuçları Horizon Derinlik (cm) PH Total Tuz % K.D.K me/100g D.K. (me/100g) Na+ K+ Ca++ Kireç % Organik Madde % Tane Ġrilik Dağılımı Kum % Silt % Kil % Tekstür Sınıfı +Mg Ap Killi-tın 9.42 CA Killi-tın 4.06 CR Tuzsuz Siltli killi-tın 1.42 Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 P2O5 kg/da Tablo:E.1.3 Akçatepe Serisi Topraklarının Kil Mineralleri Dağılımı Horizon Smektit Paligorskit Kaolinit % Kristallik % Kristallik % Kristallik Ap 36 Orta 38 Zayıf 26 Orta CA 26 Zayıf 44 Zayıf 30 Ġyi CR 19 Zayıf 68 Ġyi 13 Zayıf Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,

79 Kunç Serisi (N): Kunç serisine ait topraklar marn üzerinde oluģmuģ sığ (20-50 cm) topraklardır. Üst toprak tekstürü killi, tın ve tüm profili çok kireçlidir. Kunç serisinin tanımladığı yüzey topoğrafyası çok dalgalı ve % 8-10 eğime sahiptir. Yüzey taģlılığı az olup taģlar yuvarlak ve 7-10 cm çapında % 5-10 luk bir alanı kaplamaktadır. Aynı jeomorfolojik birim üzerinde oluģmuģ Kunç ve Akçatepe serilerinin hemen hemen tüm özellikleri birbirine benzemektedir. Fakat Kunç serisinde 17 cm derinlikte kirecin yıkanıp birikmesi sonucu oluģan çimentolaģma (Ckm horizonu) görülmektedir. Kunç serisinin özellikleri Tablo:E.1.4 de gösterilmiģtir. TABLO:E.1.4 KUNÇ SERĠSĠ ÖZELLĠKLERĠ Horizon Derinlik (cm) Tanımı A 0-17 Kahverengi (7.5 YR 4/4) nemli, mat kahverengi (7.5 YR 5/4) kuru; killi tın; kuvvetli orta yarıköģeli blok; kuru iken çok sert, nemli iken dağılgan, yaģ iken yapıģkan plastik; çok kireçli; az taģlı; orta yoğun saçak kök; geçiģli dalgalı sınır. Ckm Çok kireçli; belirgin dalgalı sınır. R 20+ Anakaya Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Rapru, 1997) Kunç serisinin topraklarının fiziksel ve kimyasal analiz sonuçları Tablo:E.1.5. de gösterilmiģtir. Yüksek arazilerde marn-marnokalker üzerinde oluģmuģ bu seri topraklarında smektit baģat olarak saptanırken bunu sırasıyla paligorskit ve kaolinit izlemektedir (Tablo:E.1.6.). 79

80 Tablo:E.1.5. Kunç Serisi Topraklarının Fiziksel ve Kimyasal Analiz Sonuçları Horizon Derinlik (cm) ph Total Tuz % K.D.K me/100g D.K. (me/100g) Na+ K+ Ca++ Kireç % Organik Madde % Tane Ġrilik Dağılımı Kum % Silt % Kil % Tekstür Sınıfı +Mg A Killi-tın 4.82 Ckm R 20+ Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 P2O5 kg/da Tablo:E.1.6. Kunç Serisi Topraklarının Kil Mineralleri Dağılımı Horizon Smektit Paligorskit Kaolinit % Kristallik % Kristallik % Kristallik A 44 Zayıf 33 Zayıf 23 Orta Ckm R Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,

81 Organik Madde, CO2 Üretimi, Dehidrogenaz ve Sakkaroz Enzim Aktivitesi : Ortaklığımız faaliyet alanında yer alan toprak serilerinin organik madde içeriği, CO2 üretimi ve enzim aktivitesi değerleri Tablo:E.1.7. de verilmiģtir. Toprakların organik madde içeriği serilere göre farklılık göstermekle beraber zayıf (% 1-2) ve fakir(< % 1) düzeydedir. Tablo:E.1.7. EskitaĢ Üretim Sahası Kapsamındaki Toprak Serilerinin Organik Madde, CO2 Üretimi, Dehidrogenez ve Sakkaraz Aktivitesi Değerleri Seri Organik Mad. (%) CO2 Üretimi (mgco2/100g.24h) Dehidrogenaz Aktivitesi Sakkaraz Sayısı (mg inv.ģek./10gkt) (µgtpf/10gkt) Akçatepe Kunç Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Mineral ve mineralize olabilir azot : Mineral azot durumu Tablo-36 da ve mineralize olabilir azot durumu Tablo:E.1.8 da gösterilmiģtir (azot toplamlarında sadece nitrat ve amonyum azotları dikkate alınmıģtır). Tablo:E.1.8. EskitaĢ Üretim Sahası Toprak Serilerinin Mineral Azot Durumu Seriler N-NH4+ (ppm) N-NO3- (ppm) Mineral azot N-(NH4++NO3- ) (ppm) Akçatepe Kunç Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Tablo:E.1.9 EskitaĢ Üretim Sahası Toprak Serilerinin Mineralize Olabilir Azot Durumu(TK, 30oC, 4 Hafta Ġnkübasyon) Seriler N-NH4+ (ppm) N-NO3- (ppm) Mineralize olabilir azot N- (NH4++NO3-) (ppm) Akçatepe Kunç Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Mikroorganizma Sayımı : Toplam ve denitrifikant bakteri sayımı sonuçları Tablo- 38 de, mantar ve aktinomiset sayımı sonuçları Tablo-39 de verilmiģtir. Kahta Ovası serilerinin mikroelement konsantrasyonları Tablo:E de gösterilmiģtir. Tablo:E EskitaĢ Üretim Sahası Toprak Serilerinin Toplam ve Denitrifikant Bakteri Durumu Seriler Total bakteri sayısı Denitrifikant bakteri Denitrifikant bakteri % si (hücre/gkt) (hücre/gkt) Akçatepe 0.2* * Kunç 7.5* * Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Tablo:E EskitaĢ Üretim Sahası Toprak Serilerinde Mantar ve Aktinomiset Sayımı Sonuçları Seriler Mantar Sayısı (103 hücre/gkt) Aktinomiset Sayısı (*104 hücre/gkt) Akçatepe Kunç Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,

82 Tablo:E Kahta Ovası Serilerinin Mikroelement Konsantrasyonları Toprak Serisi Horizon Derinlik (cm) Mikroelementler ppm (DTPA) Zn Cu Fe Mn Akçatepe Ap CA Cr Kunç A Ckm R Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Toprakların Sınıflandırılması ve Arazi Değerlendirme : Toprakların Toprak Taksonomisine ve FAO/UNESCO Sistemine Göre Sınıflandırılması yapıldığında, Xeric nem rejimi ve termik sıcaklık rejimine sahip olan Kahta Ovası toprakları Toprak Taksonomisinin Vertisol, Inceptisol ve Entisol ordolarında kategorilendirilmiģtir. (Soil Survey Staff, 1990) EskitaĢ Sahası Üretim Projesi kapsamındaki topraklar, Inceptisol ve Entisol ordolarında yer almaktadır. (Tablo:E.1.13.) Tablo:E EskitaĢ Sahası Petrol Üretim Projesi Topraklarının Toprak Taksonomisi (Soil Survey Staff, 1996) ve FAO-UNESCO (1990) Toprak Sınıflandırma Sistemlerine Göre Sınıflandırılması Ordo Alt Ordo Büyük Grup Alt Grup Toprak Serisi FAO-UNESCO Inceptisol Ochrept Xerochrept Lithic Xerochrept KUNÇ Petric Calcisol Entisol Orthent Xerorthent Typic Xerorthent AKÇATEPE Eutric Regosol Kaynak : Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu, 1997 Adıyaman Ġli ndeki toprakların çoğunlukla kil tekstürlü olması, ayrıca smektit tipi killerin baskın olması nedeniyle tanımlanan 24 toprak serisinin 8 i Vertisol ordosuna yerleģtirilmiģtir. EskitaĢ Sahası Petrol Üretim Projesi kapsamında yer alan topraklar, sözkonusu çalıģmaya göre yapılan sınıflandırmada, Entisol ve Inceptisol ordolarında yer almaktadır. Pedojenik geliģimin çok az olduğu veya hiç olmadığı Entisol ordosu topraklarında taģınma etkeni baskın olarak gözlenmiģtir. Genellikle küçük dere deltalarında ve daha az miktarlarda da aluvyal yelpazeler üzerinde yer almaktadırlar. OluĢum faktörlerinin daha etkili olduğu Vertisollere göre genç, Entisollere göre yaģlı topraklar Inceptisol ordosu içinde sınıflandırılmıģtır. Bu ordoda Ochric epipedonun dıģında bir cambic, bir calcic veya petrocalcic horizonları içeren topraklar yer almıģtır. FAO/UNESCO sistemine göre, Vertic özelliğe sahip topraklar Vertisol, daha genç ancak tanımlayıcı horizonları bulunan topraklar Cambisol ve Calcisol ve en genç topraklar ise Fluvisol ve Regosol birimlerine yerleģtirilmiģtir. EskitaĢ Petrol Üretim Projesi kapsamındaki topraklar, Cambisol, Calcisol, Fluvisol ve Regosol birimlerinde yer almaktadır. 82

83 Tablo:E:1.14.ADIYAMAN ĠLĠ TOPRAKLARININ CĠNSLERĠNE GÖRE DAĞILIMI TOPRAĞIN CĠNSĠ KAPLADIĞI ALAN (Ha.) TOPLAM ALANA ORANI (%) Kahverengi topraklar ,1 Kırmızımsı topraklar ,8 Kahverengi Orman Toprakları ,5 Kireçsiz Kahverengi Orman Top ,9 Kireçsiz Kahverengi Topraklar ,7 Kırmızımsı Kahverengi Akdeniz Top ,3 Kolüvyal Topraklar ,4 Alüviyal Topraklar ,3 TOPLAM ,0 E.2.Toprak Kirliliği Adıyaman Ġli topraklarında toprak kirliliği ile ilgili belirgin bir çalıģma henüz yapılmamıģtır. E.2.1.Kimyasal Kirlenme Adıyaman Ġli tarım topraklarında, toprak reaksiyonu analizi yapılmamıģtır. E Atmosferik Kirlenme Günümüzde sanayi tesislerinin çevresel olumsuz etkilerinden biriside emisyon atıklarıdır. Adıyaman yöresinde çok sayıda sanayi bulunmamakla birlikte Ġlde faaliyet gösteren 1 adet Çimento Fabrikasından kaynaklanan atıklar alınan bütün önlemlere rağmen fazla olmamakla birlikte yinede çevredeki tarım toprakları, bitkiler ve yakın çevresini olumsuz yönde etkilemektedir. Egzoz gazlarındaki zararlı kimyasal bileģenlerin yağmur suları ile taģınımı sonucu toprağın kalitesi bozulmaktadır. Adıyaman Ġlinde bu konu ile ilgili herhangi bir çalıģma bulunmamaktdır. E Atıklardan Kirlenme Tarım alanlarının sanayi, yerleģim, turizm, kamu altyapı ve diğer kullanımlara tahsis edilmesiyle Türkiye genelinde ortaya çıkan çevre sorunları Ġlimizde de görülmektedir. SanayileĢme nedeniyle ortaya çıkan çevre sorunlarından tarım toprakları da etkilenmektedir. Atık sular kolay ayrıģabilir organik maddelerin yanı sıra çeģitli tuzlar, iz ve ağır metaller, azot ve fosfor gibi besin maddeleri, çeģitli yapay organik maddeler ve deterjan kalıntıları içermektedir. 83

84 Atık sular ile kirlenmiģ tarım topraklarının besin maddesi statüsü ve dinamiği değiģmekte, sulardaki katı maddelerin topraklara devamlı yığılması ile su geçirgenliği gibi fiziksel nitelikler bozulmaktadır. Doğal olarak bulunmayan ve düģük düzeylerde bulunan çeģitli maddeler örneğin fenoller, antrasen türevleri, deterjan molekülleri toprakta çoğalmakta burada yetiģen kültür bitkileri tarafından bünyeye alınmaktadır. Ağır metaller toprakta bitkilere zararlı olabilecek düzeyde birikerek onların geliģmesini engellediği gibi bu maddeleri bünyelerinde biriktirme özelliği gösteren bitkilerin besin maddesi olarak değerlendirilmeleri halinde insan ve hayvanlarda toksik etkisi yapmaktadır. Sanayi tesislerinin atık sularını sulama kanallarına arıtılmadan bırakılması toprakta kirliliğe neden olmaktadır. Ayrıca yüzeye bırakılan atık sular ile sivrisinek ve bazı böceklerin barınmasına ortam hazırlayıcı olumsuz çevresel etkilere neden olmaktadır. E.2.2.Mikrobiyal Kirlenme Bakteri, virüs, protozoa, kurt ve mantarların bazı türleri hayvan ve insanlarda çeģitli hastalıklara neden olmaktadır. Bu organizmaların en önemli kaynağı evsel atıklardır. Bu doğrultuda Ġlimiz sınırları içerisinde evsel atık sular alıca ortama direkt deģarjının olması nedeniyle çeģitli hastalıklara neden olmaktadır. Bunun nedeni ise Ġlimize ait atık su arıtma tesisinin mevcut olmamasıdır. E.3.Arazi E.3.1.Arazi Varlığı Adıyaman Ġlinin ha olan toplam arazi varlığının % 17.1 ni orman, % 39.2 sini tarım arazisi, % 29.5 ini çayır-mera ve % 14.2 sini yerleģim alanları ile kayalık alanlar oluģturmaktadır. E Arazi Sınıfları Adıyaman Ġlinin I. Sınıf tarım arazilerinin büyük bir çoğunluğu, Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında inģa edilen Atatürk Barajı Göl Sahası altında kalmıģtır. Toplam toprak alanları içindeki I. Sınıf arazilerin oranı %3,6 dır. Ġlin mevcut toprak alanları içinde en büyük yüzdeyi VII. Sınıf topraklar oluģturmaktadır. 84

85 E Kullanım Durumu Arazi kullanım durumu göz önünde bulundurularak hazırlanmıģ olan arazi kullanım durumu Tablo:E de ve ilin arazi kullanma durum yüzdeleri Ģekil olarak ġekil: E de verilmektedir. Tablo:E Adıyaman Ġli Arazi Kullanımı NĠTELĠĞĠ ALAN (ha) % Tarım Çayır-Mera Orman-Fundalık Tarım DıĢı (BoĢ Alan) TOPLAM Kaynak Adıyaman Ġli, Turizm Envanteri ve Turizmi GeliĢtirme Planı-1990 ġekil:e Adıyaman Ġli, Arazi Kullanım Durumu 8% 24% 41% Tarım Çayır-Mera Orman-Fundalık Tarım Dışı 27% Tablo:E ADIYAMAN ĠLĠ ARAZĠ SINIFLARI VE ALANLARI ARAZĠ SINIFI ALAN (Ha.) TOPLAM TOPRAK ALANI ĠÇĠNDEKĠ ORANI (%) I. Sınıf ,6 II. Sınıf ,9 III. Sınıf ,3 IV. Sınıf ,4 V. Sınıf 111 0,0 VI. Sınıf ,1 VII. Sınıf ,6 VIII. Sınıf ,1 TOPLAM ,0 85

86 E.3.2.Arazi Problemleri Adıyaman Ġlinde çeģitli tarım Ģekillerini kısıtlayan bazı sorunlar bulunmaktadır. Bunların baģında erozyon gelmektedir. Ġlin topraklarının % 90 nı çeģitli Ģekillerde erozyona maruz durumdadır. Erozyonun dıģındaki toprak sorunları toprak sığlığı, taģlık, kayalık ve drenaj bozuklarıdır. Erozyona maruz arazi miktarının yüksek olmasının nedeni, eğimin yüksek veya dik sınıfa giren arazi miktarının fazla olması ile yakından ilgilidir. Erozyonun baģlıca nedeni olan eğim durumunun yanında, orman yangınları, ormandan tarım alanı kazanma çabaları ve eğimli tarım arazilerinin bilinçsiz toprak iģleme ile bitki örtüsünün değiģik amaçlarla yok edilmesi sayılabilir. Erozyona maruz arazilerde erozyonun önlenmesi için ağaçlandırma ve toprak-su koruma çalıģmaları sürdürülmektedir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre ve Durum Raporu, 2008 Adıyaman-Kahta Ovası Sulama Proje Sahası Detaylı Toprak Etüdü Raporu,

87 F.1. Ekosistem Tipleri F.1.1. Ormanlar F Ormanların Ekolojik Yapısı F. FLORA-FAUNA VE HASSAS YÖRELER Ormanlar, doğal dengenin sürekliliğinde büyük rol oynayan, aynı zamanda yaģayan biyolojik varlıklar olmaları nedeniyle, tükenmeyen bir dinamizme sahip en önemli doğal kaynaklardır. Ülkemizde çok çeģitli nedenlerle her geçen gün azalan, hatta yok olan orman alanlarının toplam alana oranı yaklaģık dörtte bir, 20.2 milyon ha. (% 26) diğer alanların toplamı ise 57.6 ha. (% 74) tür. Orman kaynaklarımızın karģı karģıya bulunduğu en önemli sorunlardan birisi orman arazileri ile özel araziler arasında kesin olarak belirtilmiģ, hakiki ve fiziki sınırlarının olmamasıdır. Ġlimizin Toplam Orman Alanı Ha. dır. Bunun Ha. Verimli, Ha. Ġse Verimsizdir. Buna göre ilimizde ormanlık alan oranı % 25,1 dir. Ülkemizde, gerek odun üretimi gerekse iklimsel, sosyal, kültürel ve estetik amaçlarla ağaçlandırma çalıģmaları son yıllarda hızlanmıģtır. Ağaçlandırma alanlarında, genetik bakımdan ıslah edilmiģ üstün kaliteli fidan ve tohumlar kullanılmasına gayret edilmektedir. Ormanların su rejimini düzenlemesi, sel, taģkın ve çığ gibi tabi afetleri engellemesi, erozyonu önlemesi, iklimi yumuģatması, canlıların yaģamı için gerekli olan oksijeni üretmesi, rekreasyon ihtiyaçlarını karģılaması, doğal hayatın devamı, ekolojik dengenin sağlanması yanında ürettiği ekonomik mallardan dolayı çok önemli bir kaynak niteliği taģıyan ormanlarımızı yangın, zararlı böcek ve mantar hastalıkları, asit yağmurları, kaçak kesimi ve tarla korumak amacı ile gerekli tedbirlerin alınması ve uygulanması yönünde çalıģmalara daha çok hız verilmesi gerekmektedir. Hava kirliliğinin azaltılması, oksijen üretiminin devamı ve bünyesinde barındırdığı çok çeģitli canlı türleri ile biyolojik zenginlikler açısından son derece önemli olan ormanlarımız, özellikle geyik, alageyik, karaca, yaban domuzu ve ayı gibi büyük memeli yaban hayvanları ile birçok kuģ türü ve bitkiler için, elveriģli yaģama ortamı oluģturduğundan, yaban hayatı bakımından tartıģılmaz öneme sahiptir. Çevre kirlenmesi ve orman tahribatı sonucu, giderek azalmakta olan orman gen kaynakları ve biyolojik çeģitliliğin sürdürülmesi, nesli tehlikeye düģmüģ endemik bitki türleri ve yaban hayatının devamı için ve aynı zamanda insanlığa sayısız yararlar sağlayan ormanların korunup geliģtirilmesi hayati bir önem taģımaktadır. 87

88 Genel Toplam Baltalık Orman Koru Ormanı F Ġlin Orman Envanteri Adıyaman Ġlinin tüm alanının % 46.6 sı orman vasfındadır. Ancak yangınlar, aģırı otlatmalar, yerleģim ve tarla amaçlı tecavüzlerle büyük tahribatlar olmaktadır. Adıyaman Ġli Sınırları Ġçerisinde; 1- Ağaç Türleri ve Alanları(ha): Ağaç Türü Verimli(ha) Verimsiz(ha) A-MeĢe B-Kızılçam C-Karaçam D-Ardıç E-KarıĢık Ġbreli F-KarıĢık Yapraklı G-KarıĢık Ġbreli Yapraklı Devlet Ormanı : ha dır. 3- Tablo:J Adıyaman Orman Alanı Adıyaman Ha Normal Bozuk Toplam Normal Bozuk Toplam Normal Bozuk Toplam Tablo:J Yakacak Odun Konutlarda Isıtma ve Fırınlarda ekmek piģirme amaçlı 5- Adıyaman Ġl sınırlarında orman alanları ve servet miktarları artmaktadır. Bunun nedeni: a) Bozuk Orman alanlarının enerji ormanı tesisi projeleri ve uygulamaları ile imar ve ihya edilmesi, b) Enerji Ormanı Tesisi uygulaması yapılan alanlardaki boģluklara meģe palamudu ekilmesi, c) Orman köylülerinei Orman Kanununun tanıdığı haklardan yararlandırılması ve buna bağlı olarak köylünün ormanları korumasının sağlanması, d) Orman içi ve orman dıģı ağaçlandırma çalıģmalarının yapılması yılı içinde orman kadastro komisyonları çalıģma programında 7600 ha alanın kadostrosu yapılmıģ olup, 2008 yılı Orman Kadastro çalıģmaları devam etmekte. 88

89 Ġlimizde sanayi ve ısıtmada kullanılan odun miktarı ster civarındadır. Ġlimizde odun ihtiyacı bozuk meģeliklerin budanması ile bir kısmı elde edilirken, büyük bir kısmı çevre illerinde temin edilmektedir. Bunun haricinde kavak ve diğer meyve ağaçlarının budanması ile ilin odun ihtiyacı temin edilmektedir. F Orman Varlığının Yararları Biyosferin önemli parçasını oluģturan bitkiler, insan ve hayvan yaģamının devamını sağlayan faktörlerin baģında gelmektedir. Besin zincirindeki primer üreticiler olmaları nedeniyle doğal denge içinde vazgeçilmez bir önem ve iģleve sahiptirler. Kültüre alınmıģ bitkilerin ve orman ağaçlarının yanı sıra, birçok yabani bitki türü besin olarak, tıbbi ve ekonomik amaçlarla kullanılmaktadır. Bu nedenle bitkiler bir ülkenin doğal zenginliklerinin baģında gelmektedir. Ülkemiz coğrafik konumu, jeomorfolojik ve jeolojik yapısı, iklim ve topoğrafik özelliklerinin ilginçliği nedeniyle oldukça zengin bir floraya sahiptir. Dokuz bini aģkın tohumlu bitki türüyle kendi kuģağındaki ülkeler içerisinde ön sıralarda yer alır. Floranın bir diğer özelliği de mevcut türlerin yaklaģık % 33 ünün endemik almasıdır. Ülkemiz vejetasyonu ise oldukça heterojen yapıdadır. Orman, step, maki, frigana vb. gibi çok değiģik bitki toplulukları da oluģmuģtur. Bu durum aynı zamanda tahribinde bir sonucudur. Anadolu nun oldukça uzun ve hareketli bir tarihe sahip olması nedeniyle, uzun yıllardan beri süre gelen tahrip sonucu klimaks vejetasyon tipleri bozulmuģ ve bunların yerine ikincil ve hatta üçüncül bitki toplulukları gelmiģtir. Son yıllarda hava fotoğraflarının analizi ile ülkemizdeki ormanlık alanların % 25 dolayında olduğu belirtilmekte ise de bunların önemli bir kısmı bozuk orman niteliğindedir. Ayrıca floranın tahripten etkilendiği kesindir.ancak bunların belirlenmesi vejetasyondaki kadar kolay değildir. Bununla birlikte bazı türlerin yayılıģının günümüzde oldukça sınırlanmıģ olması, geçmiģte bazı türlerin bu Ģekilde ortadan kalkmıģ olabileceğini düģündürmektedir. Tahrip olayını tümüyle ortadan kaldırmak kolay değildir. Ayrıca konunun sosyoekonomik yönünü de düģünmek gerekir. Bununla birlikte tahribin bu hızla devam etmesi ileride tamiri olanaksız sonuçlara yol açabilir. Bunu önlemek için orman olup olmamasına bakılmaksızın tüm bitki topluluklarının aynı özenle korunması gerekmektedir. Çünkü bunların tıbbi açıdan ekonomik önemleri oldukça fazladır. Her Ģeyden önemlisi doğal dengenin bozulmasını önleyen doğal sigortalardır. Eğer bu sistemler korumaya alınırlarsa pek çok yerde ormana doğru seksiyon devam edebilir. Bu nedenle otlatma gibi biyotik baskıların ortadan kaldırılması gerekmektedir. Ayrıca meģeliklerin sürgün ve enerji ormanı kurmaya elveriģli olmaları bunlara olan ilgiyi giderek arttırmakta ve bitki örtüsünün giderek azaldığı, ağaçlandırma olanağının bulunmadığı yerlerde maki ve frigana elemanlarının seçilmesi veya en azından mevcutlarının korunması erozyon ve sel tehlikesini önlemek amacıyla yararlı olabilir. 89

90 F Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları yılı içinde orman kadastro komisyonları çalıģma programında 5897 ha alanın kadostrosu yapılmıģ olup, 2008 ve 2009 yılı Orman Kadastro çalıģmaları hakkında veri alınamamıģ olup, Orman Kadastro çalıģmaları devam etmektedir sayılı orman kanununun 16, 17 ve 18. maddelerine göre 11,682,196 ha. alanda izin verilmiģtir yılı içerisinde 2/b ile orman sınırları dıģına çıkarılan orman alanı 872 hektardır. -Kadastrosu tamamlanmıģ ve tescili yapılan orman alanı miktarı : ha dır. -Bugüne kadar orman sınırları dıģına çıkarılan 2/b alanı: ha dır. -Tahsisi yapılmıģ orman alanı miktarı: ha dır yılı içerisinde 2 adet tapulu kesim yapılmıģ, 83 Ster yakacak emval elde edilmiģtir ,9 ha Özel orman alanı bulunmaktadır yılı içerisinde 744 ha.alanda özel Ağaçlandırma yapıldı. F.1.2. Çayır ve Meralar Adıyaman Ġlindeki çayır ve meraların durumu aģağıdaki tabloda gösterilmiģtir: Tablo:F.2.1. Adıyaman Ġli Çayır Ve Mera Kullanım Durumu NĠTELĠĞĠ ALAN (ha) % Tarım Çayır-Mera Orman-Fundalık Tarım DıĢı (BoĢ Alan) TOPLAM Kaynak Adıyaman Ġli, Turizm Envanteri ve Turizmi GeliĢtirme Planı

91 Foto22: Adıyaman Ġlinde mer a Görüntüsü Adıyaman Ġlinin çayır- mera varlığı toplam ha dır. Ġlimizde 1998 yılında 4342 Sayılı Yasa gereğince Mera Tespit, Tahdit ve Tahsis çalıģmaları baģlatılmıģ olup Ġl genelinde 9 Ġlçe ve 394 Köyde baģlatılan tespit çalıģmaları çiftçi bazında tamamlanmıģtır. Ġl genelinde tahminen dekar mera alanımız mevcut görülmektedir. Daha sonraki yıllarda ise Islah Tahdit ve Tahsis çalıģmaları yapılmıģtır. Kanun gereği yapılan çalıģmaların gereği Mera Fon Bütçesinden karģılanmaktadır. Türkiye genelinde 44 milyon ha. Mera alanı, 12,3 milyon ha. kadar düģmüģtür. Bitki örtüsü ile kapalı alan yüzdelerinin ise, %8,15 arasında değiģtiğini göstermiģtir. Ayrıca hayvanların faydalanmadığı dikenli bitkiler, yabancı otlar ve çalılık ile taģlık kayalık alanlar geriye kalmıģtır. Ġlimizde yapılan Mera tespit çalıģmaları dökümü aģağıda çıkarılmıģtır. Tablo : F ĠLÇE ADI TOPLAM KÖY SAYISI APLĠK VE HAR. TES. KÖY SAY. MERA PARSEL SAYISI TOPLAM ALAN HEKTAR Merkez ,0 Besni ,7 Çelikhan ,0 Gerger ,5 GölbaĢı Kahta ,9 Samsat ,0 Sincik Tut TOPLAM ,1 Ġlimizin kaliteli kaba yem üretimi yetersiz durumdadır. Meralarımızın tespit ve ıslahı gerekmektedir. Hedefimiz; meralarımızı ıslah ederek, kaba yem üretimini yaygınlaģtırıp 91

92 yetiģtiricilerimizi eğiterek modern iģletmeciliğin gerektirdiği bilgi ve becerileri arttırmak olacaktır. F.1.3. Sulak Alanlar F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.) Ülkemizde çayır ve meralardan faydalanma hakkı köy ve kasaba tüzel kiģiliklerinindir. Ancak devlet malının korunması, bakımı ve ıslahının kim tarafından nasıl yapılacağı konusunda yasalar çeģitli kuruluģlara görev vermiģtir. Türkiye de makineli tarımın baģlaması ile de milyon hektardan fazla çayır ve mera sürülerek tarla arazisi haline getirilmiģtir. Tarla haline getirilemeyen çayır ve meralar ise yeterince korunamamaktadır. F.2. Flora Foto 23: Flora 92

93 Foto 24: Flora Foto 25: Flora 93

94 Foto 26:Flora Foto 27:Flora 94

95 Foto 28:Flora Foto 29: Flora Foto 30: Flora 95

96 Foto 31: Flora Foto 32: Flora 96

97 Foto 33: Flora Foto 34: Flora 97

98 Foto 35: Flora Foto 36: Flora 98

99 Foto 37: Flora Foto 38: Flora 99

100 Foto 39: Ardıç, Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü F.2.1. Habitat ve Toplulukları B.2.bölümünde ayrıntılı olarak incelenmiģtir. F.2.2. Türler ve Populasyonları Ġlimiz Güneydoğu Anadolu Bölgesi içerisinde yer alır. Bu alanda floristik ve faunistik bir araģtırma gerçekleģtirilmiģtir. ÇalıĢılan bölgenin yüksekliği m arasında değiģmektedir. Bu bölge tamamiyle kalker ana kayaya sahip olup step vejetasyonu hakimdir. Bölge geliģen doğal vejetasyonun Quercus brantii meģelerinden oluģtuğu, fakat bu meģelerin tahribiyle sekonder olarak step vejetasyonunun geliģtiği görülmüģtür. Ülkemiz floristik ve faunistik açıdan son derece zengin olmasına rağmen Güneydoğu Anadolu bölgesi sahip olduğu iklim ve tekdüze toprak ve anakaya nedeniyle fakir sayılabilecek biyolojik çeģitliliğe sahiptir. Bölge florası, 2001 yılı içinde alana, vejetasyonun iyi olduğu dönemlerde yapılan arazi çalıģmalarında toplanan ve daha önce alandan toplanmıģ herbaryum örnekleri ile literatür bilgilerine dayalı olarak tespit edilmiģtir. 100

101 Türlerin teģhislerinde "Flora of Turkey and The East Aegean Islands" adlı 11 ciltten oluģan eser esas alınmıģtır. Floristik liste hazırlanırken Türkiye florası esas alınmıģtır. Her tür ile ilgili kısaca habitat bilgisi, endemik olup olmadığı, fitocoğrafik bölgesi, bolluğu ve endemik türler ile endemik olmadıkları halde nadir olan türlerin IUCN Tehlike kategorileri verilmiģtir. Verilen Tehlike sınıflarının kısaltmaları ve anlamları Ģöyledir. EN (tehlikede), VU (zarar görebilir), LR (az tehdit altında). Ayrıca floristik bölgeler için kullanılan kısaltmalar Ģunlardır; Av.-Sibirya.=Avrupa Sibirya elementi Akdeniz.= Akdeniz elementi Ir.-Turan = Iran-Turan elementi Endemizm ve Tehlike Sınıfları Açısından Alanın Durumu Bölgede tespit edilen 168 tür ve tür altı seviyesinde bitki taksonundan 7 tür ülkemize özgü endemiktir. Bu endemiklerin tamamı Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yayılıģ gösteren bölgesel endemiklerimizdendir. Bu türler; Arenaria sabulinea, Astragalus commagenicus, Centaurea tomentella, C. Staphiana, Heliotropium ferrugineogriseum, Alkanna megacarpa ve Hypericum salsolifolium dur. Endemik olmadıkları halde ülkemizde nadir olarak bulunan türler ise Ankyropetalum gypsophilloides, Heliotropium myosotoides ve Micromeria congesta dır. Bölgede tespit edilen bitki türlerinden Hypericum salsolifolium Veri yetersiz (DD), Heliotropium ferrugineogriseum Tehlikede (EN), Heliotropium myosotoides ve Micromeria congesta Zarar görebilir (VU), Centaurea tomentella ve C. staphiana Tehdit altına girebilir LR (nt), Ankyropetalum gypsophilloides, Arenaria sabulinea, Astragalus commagenicus, Alkanna megacarpa ve Hypericum salsolifolium En az endiģe verici LR (lc) kategorilerinde yer almaktadır. Proje ve etkileģim alanında saptanan bitki türlerinin habitatları, nispi bollukları ve endemizm durumları ise Tablo:F de gösterilmiģtir. Bölgenin Vejetasyonu : Ġlimiz, Akdeniz ve Iran-Turan fitocoğrafik bölgelerinin etkisi altındadır. Bu nedenle alanda klimaks düzeyde beklenen vejetasyon Quercus brantii (meģe) topluluklarından oluģan orman vejetasyonudur. Bölgede kalan bazı kalıntı örnekler de bu görüģümüzü doğrulamaktadır. Ancak ilimizde görülen aģırı otlatma ve kesim gibi faktörlerin etkisiyle bu ormanlar tahrip edilmiģ ve yerine sekonder olarak geliģen step vejetasyonunun elemanları gelmiģtir. Yine bölgede, yaygın olarak görülen step karakterli türler Astragalus commagenicus, Ankyropetalum gypsophiloides, Noaea mucronata, Eryngium campestre, Pimpinella eriocarpa, Scabiosa argentea, Notobasis syriaca, Jurinea eriobasis, Centaurea tomentella, Centaurea staphiana, Convolvulus reticulatus, Onosma sericeum, Alkanna megacarpa, Teucrium polium, Phlomis bruguieri, Marribium parviflorum, Micromeria congesta, Salvia multicaulis, Trachynia distachya, Bromus scoparius, Poa bulbusa yaygın olarak bulunur. 101

102 Tablo:F Bölgede Kapsayan Floristik Liste FAMĠLYA TÜR NO TAKSON TÜRKÇE ĠSĠM RANUNCULACEAE 1 * Nigella unguicularis (Lam) Spenner 2 * Dephinium peregrinum L. 3 * Consolida scleroclada (Boiss) Schröd var. scleroclada 4 * Adonis microcarpa DC. PAPAVERACEAE 5 * Fumaria asepala Boiss. Kandamlası 6 * Papaver commutatum Fisch. & Mey Gelincik CRUCIFERAE 7 * Cardaria draba (L.) Desv. subsp. Draba 8 * Thlaspi perforiatum L. 9 * Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. Çobanotu 10 * Erisimum crassipes Fisch. & Mey. 11 * Sinapis arvensis L. Hardalotu 12 * Hirschfeldia incana (L.) Lag. -Foss 13 * Iberis attica Jord. 14 * Aethionema syriacum (Boiss.) Bornm. 15 * Aethionema armenum Boiss. 16 * Alyssum strictum Wild. 17 * Alyssum condensatum Boiss. & Haussk. 18 * Arabis caucasica Wild. subsp. caucasica 19 * Aubrieta canescens (Boiss.) Bornm. subsp macrosytila Cullen & Hub.-Mor. 20 * Hesperis pendula DC. 21 * Sisymbrium officinale (L.) Scob. 22 * Torularia torulosa (Desf.) Schulz CAPPARACEAE 23 * Capparis ovata Desf. var. palaestina Zoh. Gebere RESEDACEAE 24 * Reseda kutea L. var lutea Muhabbetçiçeği CISTACEAE 25 * Helianthemum ledifolium (L.) Miller var. ledifolium CARYOPHYLLACEAE 26 * Ankyropetalum gypsophiloides Fenzl Helvakökü 27 * Cerastium dichotomum L. 28 * Holosteum umbellatum L. var umbellatum 29 * Vaccaria pyramidata Medi.k var. grandiflora (Fisch. ex DC.) Cullen 30 * Silene dichotoma Ehrh. subsp. dichotoma 31 * Arenaria sabulinea Gris. Ex Fenzl 32 * Minuartia hamata (Haussk.) Mattf. 33 * Bufonia tenuifolia L. 102

103 Tablo:F in devamı. Bölgede Kapsayan Floristik Liste TÜR TÜRKÇE FAMĠLYA NO TAKSON ĠSĠM 34 * Dianthus strictus Banks & Sol. var gracilior (Boiss) Reeve 35 * Dianthus floribundus Boiss. ILLECEBRACEAE 36 * Herniaria hirsuta L. 37 * Paronychia kurdica Boiss. subsp. kurdica var. kurdica CHENOPODIACEAE 38 * Chenopodium botrys L. 39 * Noaea mucronata (Forssk) Aschers & Schweinf. subsp. mucronata GUTTIFERAE 40 * Hypericum triquetrifolium Turra Pırpıotu 41 * Hypericum salsolifolium Hand.-Mazz. MALVACEAE 42 * Alcea hohenackeri (Boiss. & Huet) Boiss. LINACEAE 43 * Linum strictum L. var. spicatum Pers. GERANIACEAE 44 * Erodium acaule (L.) Becherer & Thell. Tarakotu RHAMNACEAE 45 * Paliurus spina-cristi Miller Karacalı 46 * Rhamnus oleoides L. subsp. graecus (Boiss. & Reut.) Holmboe Kördiken LEGUMINOSAE 47 * Genista albida Wild. 48 * Astragalus commagenicus (Hand.-Mazz.) Sirj. Geven 49 * Astragalus xylobasis Freyn & Bornm. var. xylobasis Geven 50 * Ononis pubescens L. KayıĢkıran 51 * Vicia assyriaca Boiss. 52 * Vicia seriocarpa Fenzl 53 * Trifolium campestre Schreb. Üçgül 54 * Trifolium stellatum L. var stellatum Üçgül 55 * Trifolium hirtum All. Üçgül 56 * Trigonella astroides Fisch. & Mey. 57 * Medicago radiata L. Yonca 58 * Lotus gebelia Vent. var. hirsutissimus (Ledeb.) Dinsm. 59 * Hippocrepis ciliata Wild. 60 * Onobrychis aequidentata (Sibth. & Sm.) d'urv. ROSACEAE 61 * Amgycdalus orientalis Miller Badem 62 * Amgycdalus arabica Oliv. 63 * Crataegus aronia (L.) Bosc. ex Dc var. aronia Alıç UMBELLIFERAE 64 * Turgenia latifolia (L.) Hoffm. 65 * Eryngium campestre L. var campestre ġekerdikeni 66 * Lagoecia cuminoides L. 103

104 TÜR Tablo:F in devamı. Bölgede Kapsayan Floristik Liste FAMĠLYA NO TAKSON ĠSĠM TÜRKÇE 67 * Echinopora tenuifolia L. subsp. sibthorpiana (Guss.) Tutin Çördük 68 * Myrroides nodosa (L.) Cannon 69 * Pimpnella eriocarpa Banks & Sol. 70 * Malabaila secacul Banks & Sol. Koyunekmeği 71 * Torilis leptophylla (L.) Reichb. 72 * Daucus carota L. Yabanihavuç VALERIANACEAE 73 * Valerianella vesicaria (L.) Moench 74 * Valerianella carinata Lois. DIPSACACEAE 76 * Scabiosa argentea L. Uyuzotu COMPOSITAE 77 * Picnamon acarna (L.) Cass. 78 * Senecio vernalis Waldst. & Kit. Ekinotu 79 * Cnicus benedictus L. var. Benedictus 80 * Logfia arvensis (L.) Holub. 81 * Cymbolaena griffitii (A. Gray) Wagenitz 82 * Conisa canadensis (L.) Cronquist 83 * Achillea biebersteeinii Afan. 84 * Cynara syriaca Boiss. 85 * Notobasis syriaca (L.) Cass. 86 * Jurinea eriobasis DC. 87 * Onopordum carduchorum Bornm. & Beauverd 88 * Centaurea virgata Lam. Peygamberçiçeği 89 * Centaurea tomentella Hand. -Mazz. Peygamberçiçeği 90 * Centaurea iberca Trev. ex Sprengel Peygamberçiçeği 91 * Centaurea depressa Bieb. Peygamberçiçeği 92 * Centaurea staphiana (Hand.-Mazz.) Wangenitz Peygamberçiçeği 93 * Crupina crupinastrum (Moris) Vis. 94 * Carthamus lanatus L. 95 * Carlina oligocephala Boiss. & Kotschy subsp. oligocephala 96 * Siebera pungens (Lam.) J. Gay 97 * Chardinia orientalis (L.) O. Kuntze 98 * Ecinops viscosus DC. subsp. bithynicus (Boiss.) Rech. fil. Topuz 99 * Cichorium intybus L. Kengel sakızı 100 * Lactuca saligna L. EĢekmarulu 104

105 Tablo:F in devamı. Bölgede Kapsayan Floristik Liste TÜR TÜRKÇE FAMĠLYA NO TAKSON ĠSĠM 101 * Scariola viminea (L.) F. W. Schmidt 102 * Chondrilla juncea L. var. Juncea Kengel sakızı 103 * Crepis foetida L. subsp. commutata (Spreng) Babcock 104 * Crepis sancta (L.) Babcock PRIMULACEAE 105 * Androsace maxima L. ASCLEPIADACEAE 106 * Vincetoxicum canescens (Wild.) Decne. subsp canescens CONVOLVULACEAE 107 * Convolvulus reticulatus Choisy subsp. reticulatus TarlasarmaĢığı 108 * Convolvulus dorycnium L. subsp oxysepalus (Boiss.) Rech. fil BORAGINACEAE 109 * Heliotrupium myosotoides Banks & Sol. Sihilotu 110 * Helitrupium ferrugineogriseum Nab. 111 * Heterocaryum szovitsian (Fisch. & Mey.) A. DC. 112 * Rochelia disperma (L. fil.) C. Koch var. disperma 113 * Onosma sericeum Wild. Emzikotu 114 * Onosma mutabile Boiss. Emzikotu 115 * Anchusa strigosa Labill. Sığırdili 116 * Alkanna megacarpa DC. Havacivaotu SOLONACEAE 117 * Datura stramonium L. Boruçiçeği SCROPHULARIACEAE 118 * Verbascum ovalifolium Donn ex Sims subsp. ovalifolium sığırkuyruğu 119 * Linaria genistifolia (L.) Miller subsp linifolia (Boiss.) Davis 120 * Odontites aucheri Boiss. LABIATAE 121 * Ajuga chamaepitys (L.) Schreber subsp. laevigata (Banks & Sol.) P.H. Davis Yerçamı 122 * Teucrium puruinosum Boiss. AcıyavĢan 123 * Teucrium folium L. AcıyavĢan 124 * Phlomis curdica Rech. fil. Çalba 125 * Phlomis bruguieri Desf. Çalba 126 * Molucella laevis L. 127 * Ballota saxatilis Sieber ex J. & C. Presl subsp. saxatilis 128 * Marribium parviflorum Fisch. & Mey subsp. parviflorum Bozot 129 * Stachys longispicata Boiss. & Kotschy 130 * Nepeta italica L. EĢekçayı 132 * Lallemantia iberica (Bieb.) Fisch. & Mey. 133 * Micromeria congesta Boiss. & Hausskn ex Boiss. TaĢnanesi 134 * Micromeria myrtifolia Boiss. et Hohen Topuk çayı 105

106 FAMĠLYA TÜR Tablo:F in devamı Bölgede Kapsayan Floristik Liste NO TAKSON TÜRKÇE 135 * Thymra spicata L. var. Spicata Karakekik 136 * Ziziphora capitata L. Dağ reyhanı 137 * Salvia multicaulis Vahl Ada çayı 138 * Salvia syriaca Ada çayı 139 * Salvia viridis L. Ada çayı PLUMBAGINACEAE 140 * Plumbago europaea L. KurĢun otu 141 * Acantholimon acerosum (Willd.) Boiss. subsp. acerosum PiĢik geveni THYMELAEACEAE 142 * Thymlaea gussonei Boreau EUPHORBIACEAE 143 * Euphorbia fistulosa M. S. Khan Sütleğen 144 * Euphorbia macroclada Boiss. Sütleğen 145 * Andrachne telephioides L. 146 * Chrozophora tinctoria (L.) Rafin. AkbaĢ FAGACEAE 147 * Quercus brantii Lindley KarameĢe RUBIACEAE 148 * Galium canum Req. ex DC. subsp. ovatum Ehrend. LILIACEAE 149 * Allium callidictyon C.A. Meyer ex Kunth Yabanisoğan 150 * Allium opacum Rech. fil. Yabanisoğan 151 * Ornithogalum narbonense L. Akbaldır IRIDACEAE 152 * Gladiolus italicus Miller Kardasoğanı GRAMINEAE 153 * Trachynia distachya (L.) Link 154 * Hordeum bulbosum L. Yabani arpa 155 * Taeniatherum caput-medusae (L.) Nevski subsp cirinitum (Schreber) Mel. 156 * Bromus japonicus Thunb. subsp. japonicus 157 * Bromus scoparius L. 158 * Bromus tectorum L. 159 * Bromus danthoniae Trin. 160 * Phleum exaratum Hochit. ex Griseb. subsp exaratum 161 * Poa bulbosa L. 162 * Dactylis glomerata L. subsp. hispanica (Roth.) Nyman 163 * Echinaria capitata (L.) Desf. 164 * Cynodon dactylon (L.) Pers. var. dactylon Domuzayrığı 165 * Aegylops umbellulata Zhu. subsp. umbellulata 166 * Avena eriantha Durieu Yabaniyulaf 167 * Polypogon viridis (Gouan) Breistr. 168 * Alopecurus utriculatus Sol. subsp ultriculatus 106

107 Tablo:F BölgedeSaptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN L B Y 1 x x 2 x x 3 x x 4 x x 5 x x 6 x x 7 x x 8 x x 9 x x 10 x x 11 x x 12 x x 13 Akdeniz x x 14 Ir-Turan x x 15 Ir-Turan x x 16 Ir-Turan x x 17 x x 18 x x 19 x x 20 x x 21 x x 22 x x 23 x x 24 x x 25 x x 26 Ir.-Turan x x LR (lc) 27 x x 28 x x 29 x x 30 x x 31 x x x LR (lc) 32 x x 33 x x 107

108 Tablo:F nin devamı-. BölgedeSaptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN 34 x x 35 Ir.-Turan x x 36 x x 37 x x 38 x x 39 x x 40 x x 41 Ir.-Turan x x x DD 42 x x 43 x x 44 x x 45 x x 46 x x 47 x x 48 Akdeniz x x x LR (lc) 49 Ir.-Turan x x 50 Akdeniz x x 51 Ir.-Turan x x 52 x x 53 x x 54 x x 55 Akdeniz x x 56 Ir.-Turan x x 57 Ir.-Turan x x 58 x x 59 Akdeniz x x 60 Akdeniz x x 61 Ir.-Turan x x 62 Ir.-Turan x x 108

109 Tablo:F nin devamı-bölgede Saptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN 63 x x 64 x x 65 x x 66 Akdeniz x x 67 x x 68 Ir.-Turan x x 69 Ir.-Turan x x 70 x x 71 x x 72 x x 73 x x 74 x x 76 x x 77 x x 78 x x 79 x x 80 x x 81 Ir.- Turan x x 82 x x 83 Ir.-Turan x x 84 x x 85 Akdeniz x x 86 x x 87 Ir. -Turan x x 88 x x 89 Ir.-Turan x x x LR (nt) 90 x x 91 x x 92 Ir.- Turan x x x LR (nt) 93 x x 94 x x 95 x x 96 Ir.-Turan x x 97 Ir.-Turan x x 109

110 Tabl:F nin devamı-bölgede Alanınında Saptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN 98 x x 99 x x 100 x x 101 x x 102 x x 103 x x 104 x x 105 x x 106 x x 107 Ir.-Turan x x 108 Akdeniz x x 109 Ir.-Turan x x VU 110 Ir.-Turan x x x EN 111 Ir.-Turan x x 112 x x 113 Ġr.-turan x x 114 x x x 115 x x 116 Ir.-Turab x x x LR (lc) 117 x x 118 x x 119 x x 120 Ir.-Turan x x 121 Ir.-Turan x x 122 Ir.-Turan x x 123 x x 124 Ir.-Turan x x 125 Ir.-Turan x x 126 Ir.-Turan x x 127 Akdeniz x x 128 Ir.-Turan x x 129 Ir.-Turan x x 130 x x 132 x x 110

111 Tablo:F nin devamı-bölgede Saptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN 133 Ir.-Turan x x VU 134 Akdeniz x x 135 Akdeniz x x 136 Ir.-Turan x x 137 Ir. Turan x x 138 Ir.-Turan x x 139 Akdeniz x x 140 Avrupa Sib. x x 141 x x 142 Akdeniz x x 143 Ir. Turan x x 144 Ir. Turan x x 145 x x 146 x x 147 Ir. Turan x x 148 x x 149 Ir. Turan x x 150 Akdeniz x x 151 Akdeniz x x 152 x x 153 Akdeniz x x 154 x x 155 Ir. Turan x x 156 x x 157 x x 158 x x 159 x x 160 x x 161 x x 162 x x 163 x x 164 x x 165 Ir. Turan x x 166 x x 111

112 Tabl:F nin devamı-bölgede Saptanan Bitki Türlerinin Habitatları, Nisbi Bollukları ve Endemizm Durumları TÜR HABĠTAT NĠSBĠ END. NO F.C.B. BOLLUK T.S. BERN 167 Av-Sibirya x x 168 Ir. Turan x x FLORA VE VEJETASYON TABLOLARI İLE İLGİLİ KISITLAMALAR TÜR NO : Tür sıra numarası ve tespit edilme yöntemi HABİTAT SINIFLARI * : Arazi çalıģması sonucu tespit edilen tür 1: Orman 2: Maki 3: Frigana (Çoğu dikenli, alçak boylu Ö.İ. / Ö.A. : Örneklendiği Ġstasyonlar ya da Örneklendiği Alanlar ve yumak yastık oluģturan türler) 4: Kültür Alanları (Bağ, bahçe, vb.) 5: Kuru Çayır 6: Nemli Çayır, Bataklık ve Sulak Alan T.S. (TEHLİKE SINIFLARI) 7: Yol Kenarı Ex: Nesli Tükenmiş Türler (Extinct) 8: Kayalık E: Tehlikede Olan Türler (Endangered) V: Zarar Görebilir Türler (Vulnerable) F.C.B. : Fitocoğrafik Bölge R: Nadir Türler (Rare) I: Meçhul Türler (Indeterminate) K: Yeterince Bilinmeyen Türler (Insufficiently Known) O: Tehlike DıĢı Türler (Out of Danger) NİSBİ BOLLUK SINIFLARI nt: Nadir veya Tehdit Altında Olmayan Türler (Gözleme dayalı) (not threatened) 1: Çok Nadir 2: Nadir BERN (BERN SÖZLEŞMESİ) 3: Orta Derecede Bol Ek 1: Kesin Koruma Altındaki Flora Türleri 4: Bol 5: Çok Bol END. (ENDEMİZM) L: Lokal Endemik B: Bölgesel Endemik Y: Yaygın Endemik 112

113 F.3. Fauna F.3.1. Habitat ve Toplulukları F.3.2. Türler ve Populasyonları FAUNA Materyal ve Metod Ġlimiz bölgesinde memelilere ait örneklerin toplanması ve tespit edilmesinde örneğin kendisinin gözlenmesi ile yuva, ayak izleri ve dıģkı gözlemleri yanında kapan kurma yöntemleri kullanılmıģtır. KuĢlar alanda binoküler dürbün ve monoküler teleskop ile doğrudan gözlemler, kuģ türleri için habitat uygunluğu ve literatür bilgilerinden faydalanılarak saptanmıģtır. Yapılan ornitolojik araģtırmalarda 1/ lik haritalar kullanılmıģtır. Sürüngenler kepçe, elle veya kendisi gözlenerek tespit edilmiģtir. Omurgasız hayvanlara ait örnekler ise atrap kullanılmak suretiyle toplanmıģ olup müze materyali Ģeklinde hazırlanmıģtır. Endemizm ve Tehlike Sınıfları Açısından Ġlimizin Durumu Ġlkimizde 7 memeli, 31 kuģ, 6 sürüngen ve 104 omurgasız olmak üzere toplam 148 hayvan türü tespit edilmiģtir. Bu türlerin hepsi geniģ yayılıģlı olup endemik değillerdir. Tehlike kategorileri açısından değerlendirildiklerinde ise memeli türlerinden Erinaceus concolor, Lepus europaeus ve Vulpes vulpes türleri Merkez Av komisyonu kararı ile yurdumuzda koruma altına alınmıģ türlerdir. Bunlardan sadece Lepus europaeus belirli zamanlarda avlanabilmektedir. Crocidura leucodon ve Lepus europaeus BERN Listesinde yer alan korunması gereken (Protected Fauna Species-PFS) hayvan türlerindendir. Citellus citellus yaģadığı alanın daralmasından dolayı zarar görebilir (VU/A1c), Spalax (Nannospalax) ehrenbergi insan faaliyetleri ve yaģama alanlarının daralması sonucu tehlike altına girebilecek (VU/D2) türlerdendir. Proje ve etkileģim alanında saptanan memeli türleri ve tehlike durumları Tablo da gösterilmiģtir. ilimizde kuģlardan E.R.L. (Avrupa Kırmızı Liste) kategorisinde herhangi bir kuģ türü saptanmamıģtır. BERN SözleĢmesine göre ise 11 kuģ türü Ek-2 (Kesinlikle Korunması Gereken Türler=SPFS); 15 kuģ türü Ek-3 (Korunması Gereken Türler=PFS) kapsamındadır. Türkiye ornitofaunasına ait 450 den fazla kuģ türünün yaklaģık % 95 i BERN e göre EK-2 ve EK-3 kapsamındadır. Dolayısıyla alandaki BERN kapsamında bulunan kuģ türü sayısının çokluğu bunun doğal bir sonucudur. Saptanan kuģ türleri yurdumuzun hemen hemen her bölgesinde bulunabilen daha çok yerleģim yerlerine yakın yerleri tercih eden türlerdir. Özellikle Adıyaman ilinde kuģlar çok az tür sayısı ile temsil edilmekte olup, yörede saptanan kuģların popülasyon yoğunlukları da 1-10 arasında sayılmıģtır. Bu nedenle bölgede bulunan bu kuģlar vagrant (gezgin = baģıboģ) statüsünde değerlendirilmiģtir. Sürüngenlerden Agama stellio, lacerta viridis, Vipera labetina BERN Listesinde kesinlikle korunması gereken (SPFS) hayvan türlerindendir. Opiops elegans, Mabuya aurata, 113

114 Natrix natrix persa korunması gereken (PFS) hayvan türleri arasındadır. Proje ve etkileģim alanında saptanan sürüngen türleri ve tehlike durumları Tablo-49 de gösterilmiģtir. Omurgasız hayvanlara ait türler arasında tehlike sınıfı açısından herhangi bir kategoride yer alan türlere rastlanmamıģtır. Proje ve etkileģim alanında saptanan omurgasız türleri ve tehlike durumları Tablo:F de gösterilmiģtir. SONUÇLAR Alanda yapılan arazi çalıģmaları sonucunda 168 tür ve tür altı seviyesinde bitki taksonu tespit edilmiģtir. Bu türlerden Arenaria sabulinea, Astragalus commagenicus, Centaurea tomentella, C. Staphiana, Heliotropium ferrugineogriseum, Alkanna megacarpa ve Hypericum salsolifolium Güneydoğu Anadolu ve yakın çevresine özgü bölgesel endemiktir. Ankyropetalum gypsophilloides, Heliotropium myosotoides ve Micromeria congesta türleri ise endemik olmamasına rağmen ülkemizde lokal yayılıģ göstermektedirler. Tespit edilen endemik ve nadir türlerden Hypericum salsolifolium (DD), Heliotropium ferrugineogriseum (EN), Heliotropium myosotoides ve Micromeria congesta (VU), Centaurea tomentella ve C. staphiana LR (nt), Ankyropetalum gypsophilloides, Arenaria sabulinea, Astragalus commagenicus, Alkanna megacarpa ve Hypericum salsolifolium LR (lc) kategorilerinde yer almaktadır. Alanda toplam 148 hayvan türü tespit edilmiģ olup bunlardan 7 si memeli, 31 i kuģ, 6 sı sürüngen ve 104 ü omurgasız hayvan türlerine aittir. Memeli türlerinden Erinaceus concolor (Kirpi), Lepus europaeus (TavĢan) ve Vulpes vulpes (Tilki) Türkiyede Merkez Av komisyonu tarafından yurdumuzda avlanması kontrol altına alınmıģtır. BERN Listesinde Korunması gereken (PFS) hayvanlar statüsünde Crocidura leucodon ve Lepus europaeus, alanın daralmasından dolayı zarar görebilir (VU/A1c) statüsünde Citellus citellus, insan faaliyetleri ve yaģama alanlarının daralması sonucu tehlike altına girebilecek statüsünde (VU/D2) Spalax (Nannospalax) ehrenbergi türleridir. Sürüngen türlerinden BERN Listesinde bulunan kesinlikle korunması gereken (SPFS) hayvan türleri Agama stellio, Lacerta viridis, Vipera labetina, korunması gereken (PFS) hayvan türleri arasında da Opiops elegans, Mabuya aurata, Natrix natrix persa bulunmaktadır. Tespit edilen omurgasız hayvanlar arasında tehlike sınıfı açısından değerlendirilmeye alınacak tür bulunmamaktadır. Yukarıda ismi geçen Avrupa da korunma statülerinde ve BERN listesinde yer alan türler Türkiye için geniģ yayılıģlı türlerdir. 114

115 Tablo:F Bölgede Saptanan Memeli Türleri ve Tehlike Durumları (European vertabrate Red Data Book) E.R.L. (WCMC/ IUCN) BERN TAKIM FAMĠLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 EK - II EK - III AVLANMA INSECTIVORA 1 Erinaceidae 1 Erinaceus concolor Martin, 1838 Kirpi EK 2 2 Crociduridae 2 Crocidura leucodon (Hermann, 1780) Sivriburunlu tarla f. PFS LAGOMORPHA 3 Loperidae 3 Lepus europaeus Linnaeus, 1758 Yabani TavĢan PFS EK 1 RODENTIA 4 Sciuridae 4 Citellus citellus (Linnaeus, 1766) Tarla Sincabı VU / A1c SPFS CARNIVORA KISALTMALAR DĠZĠNĠ WCMC: 5 Cricetidae 6 Spalacidae 7 Canidae 5 Cricetulus migratorius (Pallas, 1773) Cüce Avurtlak 6 Microtus socialis (Pallas, 1773) Küçük Tarlafaresi 7 Spalax (Nannospalax) ehrenbergi (Nehring, 1898) Körfare VU / D2 8 Vulpes vulpes Linnaeus, 1758 Tilki EK 2 E.R.L. : WORLD CONSERVATION MONITORING CENTRE (Result of Red List country enguiry for Turkey) LĠSTE 1 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLAN AVRUPA'DA BULUNAN TÜRLER EUROPEAN VERTABRATE RED DATA BOOK ( BERN SÖZLEġMESĠ) EK - II : SPFS ( Strictly Protected Fauna Species)= /Kesinlikle Korunması Gereken Hayvan Türleri EK - III : PFS ( Protected Fauna Species)= Korunması Gereken Hayvan Türleri MERKEZ AV KOMĠSYONU KARARI, 2000 EK 1 : BELLĠ EDĠLEN ZAMANLARDA AVLANILMASINA ĠZĠN VERĠLEN TÜRLER EK 2. YURDUMUZDA KORUMA ALTINA ALINAN MEMELĠLER VE KUġLAR 115

116 Tablo:F devamı-bölgede Saptanan KuĢ Türleri ve Tehlike Durumları LATĠNCE ADI TÜRKÇE ADI ĠNGĠLĠZCE ADI BULGU E. R. L. 1 CICONIIFORMES LEYLEKSĠLER 1 ARDEIDAE BALIKÇILLAR BERNE K - II EK - III 1 Ardea cinerea gri balıkçıl grey heron G, H, PFS EK 2 2 CICONIIDAE LEYLEKLER 2 Ciconia ciconia Akleylek white stork A, L SPFS EK 2 2 ACCIPITRIFORMES YIRTICI KUġLAR 3 ACCIPITRIDAE ATMACAGĠLLER 3 Buteo rufinus kızıl Ģahin lang-legged buzzard G, H, PFS EK 2 4 Neophron percnopterus beyaz akbaba egyptian vulture G, H, PFS EK 2 3 FALCONIFORMES DOĞANLAR 4 FALCONIDAE DOĞANGĠLLER 5 Falco peregrinus Gezgincidoğan peregrine falcon G, H, SPFS EK 2 4 GALLIFORMES TAVUKLAR 5 PHASIANIDAE TAVUKSULAR 6 Alectoris graeca taģ kekliği rock partridge H, A PFS EK 1 7 Alectoris chukar kınalı keklik chukar partridge H, A PFS EK 1 8 Coturnix coturnix Bıldırcın quail G, H, L PFS EK 1 5 CHARADRIIFORMES YAĞMURKUġLARI 6 LARIDAE MARTIGĠLLER 9 Larus ridibundus karabaģ martı black-headed gull G, H, L PFS EK 1 6 COLUMBIFORMES GÜVERCĠNLER 7 COLUMBIDAE GÜVERCĠNGĠLLER 10 Columba livia kaya güvercini domestic pigeon G, H, L PFS EK 1 11 Streptopelia decaocto Kumru collared dove G, H, L PFS EK 2 12 Streptopelia turtur Üveyik turtle dove G, H, L PFS EK 1 7 APODIFORMES SAĞANLAR 8 APODIDAE EBABĠLGĠLLER 13 Apus apus ebabil, karasağan swift G, H, L PFS EK 2 8 CORACIIFORMES KUZGUNKUġLARI 9 MEROPĠDAE ARIKUġUGĠLLLER 14 Merops apiaster ArıkuĢu beeather G, H, L SPFS EK 2 AV DURUMU 116

117 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Aves (kuģ) Türleri ve Tehlike Durumları LATĠNCE ADI TÜRKÇE ADI ĠNGĠLĠZCE ADI BULGU E. R. L. EK - III 10 CORACIIDAE KUZGUNGĠLLER 15 Corrasias garrulus Kuzgun roller G, H, L SPFS EK 2 11 UPUPIDAE ÇAVUġKUġUGĠLLER 16 Upupa epops ibibik hoope G SPFS EK 2 9 PASSERIFORMES ÖTÜCÜ KUġLAR 12 ALAUDIDAE TARLAKUġUGĠLLER 17 Alauda arvensis tarla kuģu sky lark G PFS EK 2 13 HIRUNDINIDAE KIRLANGIÇGĠLLER 18 Hirundo rustica is kırlangıcı swallow G, H, L SPFS EK 2 19 Riparia riparia kum kırlangıcı sand martin G, H, L SPFS EK 2 20 Ptyonoprogne rupestris kaya kırlangıcı crag martin G, H, L SPFS EK 2 21 Delichon urbica pencere kırlangıcı house martin G, H, L SPFS EK 2 14 TURDIDAE ARDIÇGĠLLER 22 Saxicola torquata taģkuģu stonechat G SPFS EK 2 23 Oenanthe oenanthe kuyrukkakan wheather G SPFS EK 2 15 LANIIDAE ÇEKĠRGEKUġLARI 25 Lanius collurio çekirgekuģu red-backed shrike G PFS EK 2 26 Lanius senator kızılbaģlıçekirgekuģu woodchat shrike G PFS EK 2 16 CORVIDAE KARGAGĠLLER 27 Corvus monedula cüce karga jackdaw G 28 Corvus frugilegus ekinkargası field raven G 17 STURNIDAE SIĞIRCIKGĠLLER 29 Sturnus vulgaris sığırcık starling L, A EK 2 18 PASSERIDAE SERÇEGĠLLER 30 Passer domesticus ev serçesi house sparrow G, H, L EK 2 31 Passer montanus dağ serçesi tree sparrow G PFS EK 2 KUġ TABLOLARINDA YAPILAN KISALTMALAR E.R.L EUROPEAN VERTABRATE RED DATA BOOK BERN SÖZLEġMESĠ EK - II : SPFS ( Strictly Protected Fauna Species)= /Kesinlikle Korunması Gereken Hayvan Türleri EK - III : PFS ( Protected Fauna Species)= Korunması Gereken Hayvan Türleri MERKEZ AV KOMĠSYONU KARARI, EK 1 : BELLĠ EDĠLEN ZAMANLARDA AVLANILMASINA ĠZĠN VERĠLEN TÜRLER EK 2. YURDUMUZDA KORUMA ALTINA ALINAN MEMELĠLER VE KUġLAR G: GÖZLEM A: ANKET H: HABĠTAT UYGUNLUĞU L: LĠTERATÜR BERNE K - II AV DURUMU 117

118 Tablo:F Bölgede Saptanan Sürüngen Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L. (WCMC/IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 LĠSTE 4 Endemik EK - II EK - III SQUAMATA 1 Agamidae 1 Agama stellio (Linnaeus, 1758) Dikenli Keler SPFS 2 Lacertidae BERN SÖZ. 3 Scincidae 4 Colubridae 5 Viperidae 2 Lacerta viridis Menetries, 1832 YeĢil Kertenkele SPFS 3 Ophisops elegans Ménétriés, 1832 Tarla Kertenkelesi PFS 4 Mabuya aurata (Linnaeus, 1758) Tıknaz Kertenkele PFS 5 Natrix natrix persa (Pallas, 1814) Yarısucul Yılan PFS WCMC: 6 Vipera labetina (Linnaeus, 1758) Koca Engerek SPFS WORLD CONSERVATION MONITORING CENTRE (Result of Red List country enguiry for Turkey) ERL : European Red List LĠSTE 1 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLAN AVRUPA'DA BULUNAN TÜRLER LĠSTE 2 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLAN AVRUPA DIġINDA DA BULUNAN TÜRLER LĠSTE 3 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLMAYAN AMA AVRUPA'DA ÖZEL ĠLGĠ GÖSTERĠLEN TÜRLER BERN : BERN SÖZLEġMESĠ) EK - II : SPFS ( Strictly Protected Fauna Species)= /Kesinlikle Korunması Gereken Hayvan Türleri EK - III : PFS ( Protected Fauna Species)= Korunması Gereken Hayvan Türleri 118

119 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L. (WCMC/IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 ODONATA Su Bakireleri Calopterygidae 1 Calopteryx splendens (Harris, 1782) Euphaeidae 2 Epallage fatime Charpentier, 1840 Gophidae 3 Gomphus pulchellus Sélys, 1840 Libellulidae ORTHOPTERA Tettigoniidae 4 Orthetrum cancellatum (Linnaeus, 1758) 5 Conocephalus fuscus (Fabricius, 1793) 6 Tettiginia viridissima L Çekirgeler 7 Scotodrymadusa rammei (Uvarov, 1929) 8 Saga ephippigera Fischer-Waldheim, 1846 Acrididae 9 Oedaleus decorus (Germar, 1826) 10 Oedipoda aurea Uvarov, 1923 MANTODEA 11 Peygamber Develeri Empusidae HETEROPTERA Pentatomidae Coreidae 12 Empusa fasciata Brullé, Carpocoris pudicus (Poda, 1761) 14 Dolycoris baccarum Linnaeus, Coreus marginatus (Linnaeus, 1758) Yarımkanatlılar BERN 119

120 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L.(WCMC/ IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 Ropalidae BERN HOMOPTERA Alydidae Lygaeidae Reduviidae Miridae Cicadidae 16 Chorosoma schillingi (Schummel, 1817) 17 Alydus calcaratus (Linnaeus, Lygaeus equestris (Linnaeus, 1758) 19 Lygaeus saxatilis (Scop.) 20 Rhinocoris iracundus (Poda, 1761) 21 Miris striatus (Linnaeus, 1758) 22 Cicada orni Linnaeus, Cicadetta tibialis (Panzer 1798) Çatıkanatlılar Membracidae Cercopidae 24 Stictocephalus bisonia 25 Lepyronia coleoptrata (Linnaeus, 1758) 26 Aphrophora alni (Fallén, 1805) Delphacidae 27 Cercopis vulnerata Rossi, Delphax pulchellus (Curtis, 1833) Cicadellidae 29 Ulopa reticulata (Linnaeus, 1758) 30 Cicadella viridis (Linnaeus, 1758) 120

121 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L (WCMC / IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 NEUROPTERA LEPIDOPTERA Mrymeleonidae Ascalaphidae Nemopteridae Chyrsopidae Pieridae Lycaenidae Hesperidae Yponomeutidae Zygaenidae Syphingidae 31 Palpares libelluloides (Linnaeus, 1764) 32 Myrmeleon formicarius Linnaeus, Libelloides longicornis (Linnaeus, 1764) 34 Nemoptera sinuata Olivier, Chrysoperla carnea (Stephens, 1836) 36 Chrysopa perla (Linnaeus, 1758) 37 Pieris napi (Linnaeus, 1758) 38 Aporia crataegi (Linnaeus, 1758) 39 Colias croseus Geoffroy, Lycaena phlaeas Linnaeus, Polyommatus coridon (Poda, 1761) 42 Thymelicus flavus (Bršnnich, 1763) 43 Yponomeuta padella (Linnaeus, 1758) 44 Zygaena filipendulae (Linnaeus, 1758) 4 Macroglossum stellatarum (Linnaeus, 1758) Sinirkanatlılar Kelebekler BERN E.R.L (WCMC / IUCN) BERN 121

122 TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 DIPTERA Satyridae Nymphalidae Noctuidae Culicidae Tipulidae Tabanidae Syrphidae Tephritidae Bombyliidae 46 Melanargia galathea (Linnaeus, 1758) 47 Issoria lathonia (Linnaeus, 1758) 48 Amphipyra pyramidea (Linnaeus, 1758) 49 Hypena proboscidalis (Linnaeus, 1758) 50 Culex pipiens Linnaeus, Tipula orientalis Lackschewitz, Tabanus bovinus Linnaeus, Tabanus bromius Linnaeus, Hybomitra micans (Meigen, 1804) 55 Scavea pyrastri (Linnaeus, 1758) 56 Syrphus ribessi (Linnaeus, 1758) 57 Episyrphus balteatus (De Geer, 1776) 58 Sphaerophoria scripta (Linnaeus, 1758) 59 Eristalis tenax (Linnaeus, 1758) 60 Melanostoma mellinum (Linnaeus, 1758) 61 Syritta pipiens (Linnaeus, 1758) 62 Volucella zonaria (Poda, 1822) 63 Urophora cardui (Linnaeus, 1758) 64 Bombylius vulpinus Wiedemann in Meigen, 1820 Sinekler 122

123 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L (WCMC / IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 65 Bombylius medius Linaeus, Conophorus virescens (Fabricius, 1787) 67 Conophorus glaucensces (Loew, 1863) 68 Systoechus ctenopterus (Mikan, 1796) 69 Villa hottentota (Linnaeus, 1758) 70 Hemipenthes morio (Linnaeus, 1758) Asilidae 71 Dysmachus cephalenius Loew, Machimus setibarbus (Loew, 1849) 73 Stenopogon elongatus (Meigen, 1804) 74 Stenopogon junceus (Wiedemann in Meigen, 1820) 75 Dayspogon diadema (Fabricius, 1781) Calliphoridae 76 Sarcophaga carnaria (Linnaeus, 1758) 77 Lucilia caesar L Muscidae 78 Graphomya maculata (Scopoli, 1763) 79 Stomoxys calcitrans Linnaeus Musca autumnalis De Geer 1776 Tachinidae 81 Tachina fera Linnaeus Tachina grossa Linnaeus 1758 COLEOPTERA Kınkanatlılar Cicindelidae 83 Cicindela campestris Linnaeus,1758 Carabidae 84 Carabus nemoralis Müller, Calathus melanocephalus (Linné) 1758 BERN 123

124 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L (WCMC / IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 Staphylinidae HYMENOPTERA Scarabaeidae Coccinellidae Cerambycidae Chrysomelidae Vespidae Scolidae Apoidae Ichneumonidae 86 Staphylinus caesareus Cederhjelm, Scarabaeus semipunctatus (Fabricius) 88 Cetonia aeruginosa Linnaeus, Adalia septempunctata 90 Clytus arietis (Linne 1758) 91 Strangalia quadrifasciata (L., 1758) 92 Agapanthia kirbyi (Gyllenhal, 1817) 93 Chrysomelina bruneli Demaison, Clytra valerianae Menetries, Antipa macropus Illiger, Smaragdina biornata Lefevre, Cassida viridis Linnaeus, Vespula germanica (Fabricius) 99 Vespula vulgaris (Linneaus, 1758) 100 Scolia flavifrons 101 Bombix rostrata 102 Bombus terrestris L Arılar BERN 124

125 Tablo:F devamı Bölgede Saptanan Omurgasız Türleri ve Tehlike Durumları E.R.L (WCMC / IUCN) TAKIM FAMİLYA TÜR TÜRKÇE ADI LĠSTE 1 LĠSTE 2 LĠSTE 3 BERN 103 Pimpla instigator (Fabricius, 1793) 104 Ephialtes manifestor KISALTMALAR DİZİNİ WCMC: WORLD CONSERVATION MONITORING CENTRE (Result of Red List country enquiry for Turkey) ERL : European Red List LĠSTE 1 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLAN AVRUPA'DA BULUNAN TÜRLER LĠSTE 2 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLAN AVRUPA DIġINDA DA BULUNAN TÜRLER LĠSTE 3 : NESLĠ TEHLĠKE ALTINDA OLMAYAN AMA AVRUPA'DA ÖZEL ĠLGĠ GÖSTERĠLEN TÜRLER BERN : BERN SÖZLEġMESĠ) EK - II : SPFS ( Strictly Protected Fauna Species)= /Kesinlikle Korunması Gereken Hayvan Türleri EK - III : PFS ( Protected Fauna Species)= Korunması Gereken Hayvan Türleri 125

126 F.3.3.Hayvan YaĢama Hakları F Evcil Hayvanlar F Sahipli Hayvanlar Ġlimizde 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu gereğince çalıģmalar baģlatılmıģtır. Belediye ile, ilgili kanun doğrultusunda koordineli ve planlı çalıģmalara devam edilecektir. F Sahipsiz Hayvanlar Ġlimizde 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu gereğince Belediye ile koordineli çalıģmalar baģlatılmıģtır. Halen sahipsiz hayvanlara yönelik Barınak oluģumu, geçmiģte yapılmıģ olup, faaliyetini sürdürmemektedir. Ġlimizde Sayın Valimizin baģkanlığında Adıyaman Ġli Hayvanları Koruma Kurulu kurulmuģ olup; hayvanların korunmasına dair bu kurulca kararlar alınmaktadır. F Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Olan Evcil ve Yaban Hayvanlar Ġlimizde elde edilen verilerin ıģığı altında nesli tehlikede olan hayvan bulunmamaktadır. F Hayvan Hakları Ġhlalleri 5199 sayılı kanun gereği Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğümüz tarafından hayvan hakları ihlalleri takip edilmektedir. F Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü KuruluĢlarla ĠĢbirliği Konu ile ilgili Belediyelerle çalıģmalar baģlatılmıģ olup; Belediyelerin bütçe yetersizliklerinden çalıģmaların hayata geçirilmesi zaman alacaktır. F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümündeki Bilgilerin Ġsteneceği Alanlar F.4.1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar F Sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. Maddesinde Tanımlanan ve Bu Kanunun 3. Maddesi Uyarınca Belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiat Koruma Alanları Ġlimiz sınırları içerisinde Nemrut Milli Parkı mevcuttur. Ancak Ġlimiz sınırları içerisinde Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı ve Tabiatı Koruma Alanları mevcut değildir. F Sayılı Kara Avcılığı Kanunu Uyarınca Çevre ve Orman Bakanlığı nca Belirlenen Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı YerleĢtirme Alanları Ġlimizde yaban hayatı koruma sahası ve yaban hayatı yerleģtirme sahası bulunmamaktadır. 126

127 F Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 2. Maddesinin a - Tanımlar Bendinin 1.,2.,3. ve 5. Alt Bentlerinde Kültür Varlıkları, Tabiat Varlıkları, Sit ve Koruma Alanı Olarak Tanımlanan ve Aynı Kanun ile 3386 Sayılı Kanunun (2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin DeğiĢtirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) Ġlgili Maddeleri Uyarınca Tespiti ve Tescili Yapılan Alanlar Ġlimizde Nemrut Dağı, GölbaĢı ilçesi GölbaĢı, Azaplı ve Ġnekli Gölleri Birinci derece Sit alanı statüsündedir. F Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları Ġlimizde Hassas ve Sit Alanı olarak ilan edilmiģ yerlerde Su Ürünleri Ġstihsal ve Üreme Sahaları mevcut değildir. F /12/2004 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17, 18.,19. ve 20. Maddelerinde Tanımlanan Alanlar F /11/1986 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49. Maddesinde Tanımlanan Hassas Kirlenme Bölgeleri Ġlimiz sınırları içerisinde Hava Kalitesi Kontrol Yönetmeliği nde belirlenen hassas kirlenme bölgeleri ile ilgili veriler bulunmamaktadır. Ġnsan sağlığının korunması ve çevrede kısa ve uzun vadeli olumsuz etkilerinin ortaya çıkmaması için hassas kirlenme bölgelerinin tespiti çalıģmaları Adıyaman Ġlinde de yapılmalıdır. F Sayılı Çevre Kanunu nun 9. Maddesi Uyarınca Bakanlar Kurulu Tarafından Özel Çevre Koruma Bölgeleri Olarak Tespit ve Ġlan Edilen Alanlar F Sayılı Boğaziçi Kanunu na Göre Koruma Altına Alınan Alanlar F Sayılı Orman Kanunu Gereğince Orman Alanı Sayılan Yerler Ġlimizde Nemrut Dağı Milli Parkı içerisinde ha.lık ormanlık alan mevcuttur. F Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar Ġlimizde bulunmamaktadır Sayılı Kıyı Kanunu Gereğince Yapı Yasağı Getirilen Alanlar F Sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin AĢılattırılması Hakkında Kanunda Belirtilen Alanlar F Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar F Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği nde Belirtilen Alanlar Ġlimizde Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında GölbaĢı Ġlçesinde GölbaĢı, Azaplı ve Ġnekli gölleri mevcuttur. 127

128 F.4.2. Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası SözleĢmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar Ġlimizde Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslar arası SözleĢmeler Uyarında Korunması gerekli alan yoktur. F /2/1984 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Avrupa nın Yaban Hayatı ve YaĢama Ortamlarını Koruma SözleĢmesi (BERN SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlardan Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları nda Belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, Akdeniz Foku YaĢama ve Üreme Alanları F /6/1981 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Akdeniz in Kirlenmeye KarĢı Korunması SözleĢmesi (Barcelona SözleĢmesi) Uyarınca Korumaya Alınan Alanlar F /10/1988 Tarihli ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanan Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol Gereği Ülkemizde Özel Koruma Alanı Olarak BelirlenmiĢ Alanlar F /9/1985 Tarihli Cenova Bildirgesi Gereği SeçilmiĢ BirleĢmiĢ Milletler Çevre Programı Tarafından YayımlanmıĢ Olan Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit Listesinde Yer Alan Alanlar F Cenova Deklerasyonu nun 17. Maddesinde Yer Alan Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin YaĢama ve Beslenme Ortamı Olan Kıyısal Alanlar F /2/1983 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması SözleĢmesi nin 1. ve 2. Maddeleri Gereğince Kültür ve Turizm Bakanlığı Tarafından Koruma Altına Alınan Kültürel Miras ve Doğal Miras Statüsü Verilen Kültürel, Tarihi ve Doğal Alanlar F /05/1994 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de Yayımlanarak Yürürlüğe Giren Özellikle Su KuĢları YaĢama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması SözleĢmesi (RAMSAR SözleĢmesi) Uyarınca Koruma Altına AlınmıĢ Alanlar Ġlimizde özellikle Su KuĢları YaĢama Ortamı olarak uluslar arası öneme sahip Sulak Alanların Korunması SözleĢmesince koruma altına alınmıģ saha yoktur. F.4.3. Korunması Gereken Alanlar F Onaylı Çevre Düzeni Planlarında, Mevcut Özellikleri Korunacak Alan Olarak Tesbit Edilen ve YapılaĢma Yasağı Getirilen Alanlar (Tabii Karakteri Korunacak Alan, Biogenetik Rezerv Alanları, Jeotermal Alanlar vb.) F Tarım Alanları: Tarımsal Kalkınma Alanları, Sulanan, Sulanması Mümkün ve Arazi Kullanma Kabiliyet Sınıfları I, II, III ve IV Olan Alanlar, YağıĢa Bağlı Tarımda Kullanılan I. ve II. Sınıf ile, Özel Mahsul Plantasyon Alanlarının Tamamı 128

129 F Sulak Alanlar: Doğal veya Yapay, Devamlı veya Geçici, Suların Durgun veya Akıntılı, Tatlı, Acı veya Tuzlu, Denizlerin Gel-Git Hareketinin Çekilme Devresinde 6 Metreyi Geçmeyen Derinlikleri Kapsayan, BaĢta Su KuĢları Olmak Üzere Canlıların YaĢama Ortamı Olarak Önem TaĢıyan Bütün Sular, Bataklık Sazlık ve Turbiyeler ile Bu Alanların Kıyı Kenar Çizgisinden Ġtibaren Kara Tarafına Doğru Ekolojik Açıdan Sulak Alan Kalan Yerler Ġlimizde Sulak alan statüsünde GölbaĢı Ġlçesi GölbaĢı, Azaplı ve Ġnekligölleri mevcuttur. F Göller, Akarsular, Yeraltısuyu ĠĢletme Sahaları F Bilimsel AraĢtırmalar Ġçin Önem Arzeden ve/veya Nesli Tehlikeye DüĢmüĢ veya DüĢebilir Türler ve Ülkemiz Ġçin Endemik Olan Türlerin YaĢama Ortamı Olan Alanlar, Biyosfer Rezervi, Biyotoplar, Biyogenetik Rezerv Alanları, Benzersiz Özelliklerdeki Jeolojik ve Jeomorfolojik OluĢumların Bulunduğu Alanlar eder. Ġlimizde GölbaĢı Ġlçesi GölbaĢı, Azaplı ve Ġnekligölleri Bilimsel araģtırma için önem arz F Mesire Yerleri; 6831 Sayılı Orman Kanununa Tabi Alanlarda Halkın Rekrasyonel Kullanımını Düzenleyip, Kullanımının Doğal Yapının Tahribine Neden Olmadan Yönlendirilmesini Sağlamak Üzere Ayrılan Alanlar Halkın Rekreasyonel ihtiyacını karģılamak amacı ile Karadağ Mesire yeri düzenlenmiģ ve Mesire yeri olarak tescil edilmiģtir.ali Dağı Mesire yeri teklif raporu hazırlanmıģ olup; DKMP Genel Müdürlüğüne onay için gönderilmiģtir. (*) Hassas Yöreler Kapsamına Giren F.4. Bölümündeki Alanlar Ġçin Ġstenen Bilgiler 1. Alanın Resmi Adı Nemrut Dağı Milli Parkı-GölbaĢı Gölleri Sulak Alan Ekosistemi koruma alanı Adıyman Ġli GölbaĢı Ġlçesi hudutları dahilinde bulunan ve 2076 ha.alanın 12/05/2008 tarihli ve 2008/13745 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile GölbaĢı Gölleri Tabiat Parkı 2. Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil) Nemrut Dağı Milli Parkının bir kısmı doğuanadolu bölgesinde, diğer bir kısmıda güneydoğuanadolu bölgesinde olmak üzere, Adıyaman Ġli Kahta,Sincik ve Gerger Ġlçeleri ile Malatya Ġli Pötürge Ġlçesi hudutları içerisinde ı 30 ıı ı 30 ıı kuzey enlemleri ile ı 00 ıı ı 00 ıı doğu boylamları arasında yer almaktadır. Ortalama rakım 1500 m dir 3. Alanı Nemrut Dağı Alanı ha dır Toplam Alan (km 2 ) Nemrut Dağı Alanı 138,500 km 2 dir Kara Yüzeyi (km 2 ) 3.3. Su Yüzeyi (km 2 ) 129

130 3.4. Kıyı Uzunluğu (m) 4. Alanın Açıklamalı Tanıtımı 5. Yasal Konumu 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu gereği yönetilen bir alandır. 6. YerleĢimler ve Nüfusları 7. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler 8. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 8.1. Ġklim Özellikleri 8.2. Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler) 8.3. Jeoloji (Varsa sedimantoloji ile ilgili bilgiler de dahil) 8.4. Hidroloji-Hidrojeoloji (Yerüstü ve yeraltı suları, varsa jeotermal kaynaklar da dahil) 8.5. Toprak Yapısı 8.6. Flora ve Fauna (Karasal, denizsel ve iç sular kapsamında, özellikleri, endemik ve tehdit altındaki) 9. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu (Tarım-envanter ve mülkiyet bilgileri varsa dahil, turizm, rekreasyon, ulaģım ve altyapı, vb.) 10. Mevcut Sorunlar (Hassas Bölgenin Doğal Yapıdan UzaklaĢtığı Alanlar, vb.) F.5.5. Orman Ġçi Dinlenme Yerleri Önemli Mesire Yerleri: Değirmen BaĢı : Kahta Ġlçesinin Kocahisar köyünün 1 km.lik stabilize yolla gidilmekte olup, Çayın vadisi oldukça güzeldir. Kayalıkların ve dağların arasından süzülerek akan su ağaçlık ve bostanlık alanları ve tarihi yerleri bir arada görmek mümkün olan bir mesire yeridir. Karadağ Ormanı : Adıyaman ın 2 km. kuzeyinde yer alan Orman ve çamlık alanı olup, Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından günübirlik mesire ve piknik alanı olarak tescil edilmiģtir. Ziyaret : Kahta yolu üzerinde Adıyaman a 5 km. mesafede ziyaret çayı kıyıları ve çevresi ağaçlandırılmıģ olup, köprü baģında günübirlik geziler için mesire alanı olarak ağaçlandırılmıģtır. Değirmen Çayı (Su gözü) : Eski Besni'nin yaklaģık 10 km güneyinde Sofraz çayının doğduğu yer olup, akarsu, ağaçlar ve sarp kayalıklardan oluģan güzel bir yerdir. Yerel halk mesire amaçlı olarak kullanmaktadır. 130

131 G. TURĠZM G.1.Yörenin Turistik Değerleri Ġlimiz turizm bakımından önemli bir yere sahiptir. Yöremizde bulunan Nemrut dağı dünyanın 8. harikasını tam zirvesinde taģımaktadır. G Konum Adıyaman, Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yer alan bir Ġlimizdir. Deniz seviyesinden yüksekliği 669 metredir. Doğusunda Diyarbakır, güneyinde ġanlıurfa ve Gaziantep, batısında KahramanmaraĢ, kuzeyinde ise Malatya illeri ile çevrilmiģtir. Merkez ilçe ile birlikte 9 ilçesi bulunan ilin yüzölçümü km2 dir. Arazi yapısı engebeli olarak kuzeyden güneye doğru alçalır. Türkiye nin en önemli akarsularından olan Fırat nehri ile birlikte irili ufaklı pek çok akarsu, ili boydan boya kuģatmıģtır. Ġl topraklarının Fırat la sınır oluģturan büyük bir bölümü, dünyanın sayılı barajlarından olan Atatürk Barajı suları altında kalmıģtır. ADIYAMAN'DA TURĠZM Adıyaman, Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin batısında yer alan, tarih sahnesindeki yeri ilk insanlara dek uzanan, pek çok değiģik kültüre merkezlik etmiģ olan gerçek bir kültür ve turizm kentidir. Dünyanın en eski yerleģim yerlerinden biri olan Adıyaman toprakları üzerinde, insanlık tarihinin bütün dönemlerinde yaģanmıģlığa dair bulgular elde edilmiģtir. Tarih boyunca çeģitli devletler arasında el değiģtiren Adıyaman Ġli, M.Ö yıllarında Hititler, yılları arasında Asurlular, arasında Frigler, yılları arası Persler, yılları arası Makedonlar, 69-M.S.72 yılları arası Kommagene Krallığı, yılları arası Roma Ġmparatorluğu, Bizans (Doğu Roma) Ġmparatorluğu, yılları arası Emeviler, Abbasiler, Hamdaniler, yılları arası yeniden Bizanslılar, Eyyubiler, yılları Anadolu Selçukluları, Memluklular arasında el değiģtirdikten sonra 1516 tarihinde Osmanlı Ġmparatorluğunun egemenliğine girmiģtir. Tarih boyunca ev sahipliği ettiği sayısız medeniyetten gelen değerleriyle Adıyaman Ġli, bugün Türkiye Cumhuriyeti nin önemli turizm merkezlerinden biri olarak, dünyanın her yerinden gelen konuklarını ağırlamaktadır. Nemrut Dağı Ören Yeri Antik Kentler Höyük, Tümülüs ve Anıtlar Köprüler Kaya Mezarları ve Mağaralar Camii ve Kiliseler Türbeler Ġçmeler Turizm Amaçlı Sportif Faaliyetler Adıyaman Turizm Haritası 131

132 G Fiziki Özellikleri Sağlık Turizm Turu: Çelikhan Ġçmesi Ġl merkezine 83 km. mesafede olup Çelikhan ilçemizin kuzeydoğusunda Çat Barajının güney sahilinden ulaģmak mümkündür. Bu kaynağın mide, bağırsak, karaciğer, safra kesesi, hastalıklarıyla böbrek taģı, gut, ĢiĢmanlık ve diabette kullanılması büyük ölçüde faydalıdır. Özel araçlarla ya da ticari otomobillerle bölgeye ulaģmak mümkündür. Besni Ġçmesi Ġl merkezine 48 km. mesafede olup, Adıyaman - Besni yol güzergahı üzerindedir. Bu içmenin suyu böbrek taģlarına kronik kabızlık, bağırsak ve mide iltihaplarında faydalıdır. UlaĢım özel araçlarla sağlanabileceği gibi Adıyaman - Besni arasında çalıģan ticari minibüslerle de gitmek mümkündür. Kotur Ġçmesi Adıyaman a 25 km. uzaklıkta ve kuzeybatısındadır. Akçalı köyüne 5 km. mesafede Ģifalı bir soğuk su içmesidir. Bu su bazı mide ve bağırsak hastalıklarına iyi gelmektedir. Özel araçlarla ya da ticari otomobillerle bölgeye ulaģmak mümkündür. G.1.2.Kültürel Değerler Adıyaman coğrafyası çeģitli medeniyetlere sahne olmuģ, bir çok kültüre ev sahipliği yapmıģ nadir illerimizdendir. Giyimi- kuģamı, oyunu, düğünü, geleneği-göreneği, misafirperverliği, halısı, kilimi, cicimi ve heybesiyle zengin kültürel değerlere sahiptir. Efsanesi, türküsü, halk oyunları Adıyaman ı dünyanın tanıdığı bir il haline getirmiģtir. Binlerce yıllık zengin Adıyaman kültürünün bir ifadesi olan halk oyunlarımız Ġlimizi temsil etmiģ ve dünya birinciliği kazanmıģtır. Yöresel halk oyunaları: Adıyaman Halk Oyunları kadın ve erkeğin yan yana yer aldığı bir karografiye sahiptir. Bu da Adıyaman Halk kültüründe kadının rolünü göstermesi açısından oldukça mühimdir. Oyun ÇeĢitleri: Sal Oyunu: Fırat nehrinde salla geçen düğün alayını konu alır. Düz oyun : Fırat kenarında yanında çeģitliliği adamın kızına aģık olan, fakat kızı alamayan ve sevdasından hastalanan bir gencin serüvenlerini konu alır. Oyuna Davet: Düğünlerde gençlerin birbirlerini oyuna davet etmelerini konu alır. 132

133 Hasat Oyunu : Ailece ekin biçen ve hasattan sonra yakınlarını ziyaret ve Ģölen düzenleyen çiftçi ailesini konu alır. Kımıl oyunu: Kımıl (Süne) haģerenin ekinlere zarar vermesi sonucu meydana gelen kıtlığı ve halkın kımılla mücadelesini canlandırır. Göçer oyunu: Hayvancılıkla uğraģan bazı köylülerin yaz aylarında yaylalara göç etmelerini ve burada baģlarında geçenleri canlandırır. Hellican : Helli adlı bir bey kızı ile rüyasında gördüğü ve daha sonra var olduğunu öğrendiği Can adlı gencin evlenerek mutlu olmalarını konu alır. Ağırlama: Düğünlerde yaģlı, ağırbaģlı ve hatırı sayılır kimselerin ağır ve gösteriģli bir tempo ile oynadıkları oyun. Hallaç Oyunu: Pamuk atmaya gittiği evin kızına aģık olan bir hallacın serüvenini anlatır. Türkan: Sevdiği gencin dıģında birine verilen Türkan adlı bir kızın yolda müsaade alarak iki rekat namaz kılıp ölmesi olayını canlandırır. Dingi : Güzel ve güçlü bir kızın ding ding Ģeklinde ses çıkararak bulgur dövmesi sırasında aģık olan gencin hikayesi canlandırılır. BarıĢ: Birbirilerine düģman aile yada aģiretlerin barıģmalarını canlandırır. canlandırır. Kaynana Oyunu: Düğünde kaynananın gelinin önünde eline Çömçe (Kepçe) ve ayna alarak oynamasını KADIN OYUNCU GĠYSĠLERĠ Ayakkabı : Yemeni ve çarıktır.yemeninin arkası düzdür.ön tarafı açık ve avaredir.yemininin rengi ise kırmızıdır. Çorap : Yünden olup (ele örülmüģ) ince ve desenlidir. ġalvar : Boydan olup paçalarının uçlarına lastik geçirilir, kumaģı kırmızı saten veya kutindir 133

134 Ġç Gömlek : Pazenden olup boydandır.kolları yarımdır. Zıbın : KumaĢı kutinden olup halep malıdır. Boydan üç etektir. Astarı kırmızı veya mavi küçük desenli çiçeklidir. Kollar uzun kol ağzı tek yırtmaçlıdır.ön iki eteğin uçlarına basmadan ipler dikilir.arkadan üstüste gelecek Ģekilde çarpaz edilerek önden bağlanır, kuģak erkekte olduğu gibidir. Zıbın üstüne bağlanır. Taç : Kadın oyuncular baģlarının üzerine yuvarlak gümüģten yapılan yanları zincirli gümüģ panezlf ile süslerler. Keten : Yazma iki kat edilip baģa konulur ve uçları arkadan ilmik yapılır. Adıyaman yöresinde iki çeģit baģ bağlama vardır. Ovadaki baģ bağlama,kırsal kesimde yaģayanların baģ bağlamaları. BaĢa takılan kep buğday sapından örülür, etrafı kahverengi pazenle çevrilir,üstüne gümüģten taç takılır.tacın zincirine altın veya gümüģ kazı takılır.kullabın alt kısmına pendik denilen bir kumaģ dikilir. Kepin üstüne ise beyaz keten veya satenden saçaklı hiddik takılır. Ketenin altına pusu bağlanır, pusu tamamen sırmadandır.kahverengi ve sırmalıdır. Bu bağlantı Ģekline üsten bağlama adı verilir. ERKEK OYUNCU GĠYSĠLERĠ Çorap: Yün iplikle örülür,iki çeģitlidir.çorapların elde örülmesi daha makbuldür.kaba olan coliki,ince örülen ise desenlidir. Renkleri beyazdır. Çorabın lastik yünden iplik örülür bunlara bağlanır; Ayakkabı ( Çarık ) : Hayvan derisinden olup,deri ipliği ile dikilir. Etrafına delikler yayılarak deri iplikleri ile kundura bağı gibi bağlantı yapılır. Ayakkabı ( Yemeni ) : Kösele veya deriden imal edilip arka kısmı azemi üç santim kadar uzundur. (Paçiklidir) Topuk kısmı çok alçaktır. Yemeni genellikle siyah deriden imal edilir. ġalvar: Kabardin kumaģdan imal edilip uçkuru yani bel bağlantı yeri satendendir. Alt peyik kısmı normal uzunluktadır, paçaları dardır. Dağ köylerimizde keçi kılından yapılan kıl Ģalvarlarda giyilmektedir. KuĢak: Yünlü dokumadır ve desenlidir. Bir buçuk metre boyunda olup kuģağın iki ucuna satenden 134

135 parça dikilir. Bele bağlandıktan sonra hiç görülmeyecek Ģekilde iç kısma alınır. Gömlek: KumaĢı kutniden olup,sığ malıda olabilir. Gömlekler beyaz sarı olup çizgilidir. Hakim yakalı kolları uzun ve kırmızıdır. Meydane kumaģından da yapılabilir. Kırk düğme yelek: KumaĢı kabardin olup kahverengidir. Ön tarafı satenden kaplı kırk adet düğme olup, ön cephesi iģlemelidir. Kollar gene kahverengi satenden olup, yarım kolludur. Fes: Tamamen yünden yapılan ve elle desenli olarak örülür. Genç kızların çeyiz olarak hazırladıkları bu ceyizlik düğün evine getirilir. Düğüne gelen davetliler düğün bittikten sonra bir terlik, yünden örülmüģ bir keten hediye olarak verilir. Ayrıca sekiz köģeli kasket giyilir. Adıyaman Mutfağı: Adıyaman, yemek çeģitleri bakımından çevre illerle benzerlik göstermekle beraber; gerek yemeklerin adı ve gerekse de yapılıģ Ģekli açısından farklıdırlar. Yöremizin yemeklerinin temel maddeleri buğday ürünleri kuru baklagiller patlıcan, domates, lahanadan oluģmaktadır. Tat verici olarak bütün yemeklerde soğan, sarımsak, salça, pul biber, maydanoz, kuru nane ve diğer baharatlar kullanılmaktadır. ġekil: Sucuk Kültür değiģiminin sonucu olarak Adıyaman mutfağında büyük geliģim ve değiģim olduğu gözlenmektedir. Bu değiģim süreci yöremiz mutfağını zenginleģtirilmiģ olup, sebzelerin kullanımını artırmıģtır. Ekonomik duruma göre etin yerini kuru baklagiller almaktadır. Ayrıca yabani bazı otlarında yemeklerde kullanıldığı dikkat çekmektedir. ġekil: Pestil 135

136 Adıyaman yemekleri genel olarak Ģu özelliklere sahiptir: Adıyaman'ın tüm yemekleri (birkaç tür hariç ) etle yapılmaktadır. Yemekler uzun zaman alan incelik ve dikkat gerektiren yorucu uğraşlar sonucu hazırlanır Bulgur ve Sümüt (Simit- Köftelik) ile yapılan yiyeceklerin fazlalığı dikkat çekmektedir. Sümütten yapılan köfte çeşitleri Adıyaman Mutfağında büyük bir öneme sahiptir. ÇORBALAR Meyir Çorbası Alaca Çorbası Malhıta Çorbası Tarhana Çorbası Mercimek Çorbası Yoğurtlu Çorba Un Çorbası Dövme Çorbası Pıtpıtı Çorbası Telvehev SEBZE YEMEKLERĠ PĠLAVLAR Adıyaman Tavası Parmak Kebap Dolma-Sarma YeĢil Fasulye Sulusu Dövmeç (Patlıcan-Biber- Domates) Arap tavası Abuzer kebabı(tepsi) KarıĢtırmalı pilav Kavurmalı Pilav Mercimekli pilav (Bütünmercimekle yapılacak) PĠDELER Kavurmalı hitap Ot hitabı ( körnıen, nanecük, haldar v.s) Peynirli ekmek Tava kıloru Semsek Besmet (Peksimet) Bazlama Taplama (Kılori) Katmer MANCALAR (SALATALAR) CACIKLAR Yarpız (Yarpuz) mancası Pirpirim salatası Patates salatası Pirpirim cacığı Kabak cacığı Marul cacığı Yarpız (Yarpuz ) cacığı Kenger cacığı Hıta cacığı 136

137 KÖFTELER ġahreli (Ģehriyeli) pilav Tavuklu pilav Meyhane pilavı Domatesli pilav Ciğerli pilav Buhara pilavı Kavurmalı sıcak köfte Kel köfte Yarpızlı (Yarpuzlu) köfte EkĢili köfte Patlıcanlı kollotik Dolmalı köfte Ġçli köfte YapıĢtırma Çiğ köfte TATLILAR Tene helvası Top helvası NiĢe bulamacı ġilik Heside AĢure Kesme Peynirli irmik helvası KaĢık tatlısı Burma Tatlısı NEMRUT VE KOMMAGENE UYGARLIĞI Doğu-Batı Medeniyetinin, 2150 m. Yükseklikte muhteģem bir piramitteki kesiģme noktası, Dünyanın sekizinci harikası Nemrut. Yüksekliği on metreyi bulan büyüleyici heykelleriyle, metrelerce uzunluktaki kitabeleriyle, UNESCO Dünya Kültür Mirasında yer almaktadır. Ġki bin yıldır güneģin doğuģunu ve batıģını 2150 m. Yükseklikte izleyen dev heykellerin sırrının çözülmesi için KOMMAGENE UYGARLIĞI nın keģfine gitmek gerekir. Foto 45: GüneĢin BatıĢı Osmanlı Ġmparatorluğu nda askeri danıģman olarak görev yapan ve tarihi eserlere ilgi duyan Alman subay Helmut Von Moltke, 1838 de bölgedeki araģtırmaları sırasında bölgedeki tarihi kalıntılar hakkında bilgi verdiği Türkiye deki Durum ve Olaylar Hakkında Mektuplar adlı kitabında nedense Nemrut Dağı ndaki heykellerden söz etmemiģtir. Nemrut Dağı nın zirvesindeki eserlerden ilk söz eden ve bunların Asurlular dan kalma olduğunu tahmin eden, 1881 de Diyarbakır da yol yapım iģlerinde görevli Alman Mühendis Karl Sester dir. Sester in verdiği bilgiler doğrultusunda Kraliyet Akademisi tarafından araģtırma yapmak üzere bölgeye gönderilen genç bilim adamı Otto Punchtein baģkanlığındaki ekip, Nemrut Dağı nın tepesindeki tümülüs ve tümülüsün doğu ve batı yanlarında oluģturulmuģ teraslar üzerindeki devasa heykeller ve çeģitli kabartmalardan oluģan eserler üzerinde çalıģır. Uzun çalıģmalar sonunda Grekçe yazılı kitabeyi çözen Punchstein, bu eserlerin Kommagene Uygarlığı na ait olduğunu ve Kommagene Kralı 1. Antiochos tarafından yaptırıldığını keģfeder. Antiochos un ağzından yazılan kitabe, Nemrud Dağı nın sırrını ve Antiochos un yasalarını içermektedir. 137

138 Daha sonra Alman Mühendis Karl Humann ve Ġstanbul Arkeoloji Müzesinin kurucusu Osman Hamdi Beyin de katıldığı Nemrut Dağı çalıģmaları 1953 ten 80 li yıllara kadar Amerika lı Arkeolog Theresa Goell ve Friedrich Karl Dörner ve 1986 yılından itibaren, Dörner in öğrencisi Sencer ġahin tarafından sürdürülmüģtür. Kommagene Uygarlığının ortaya çıkmasını sağlayan kazılar, Nemrut Dağı ndan baģka Arsameia, Samsat ve Fırat Havzasında gerçekleģtirilmiģtir. Bölgede yapılan kazılarda ortaya çıkartılan taģınabilir eserler müzelerde, geri kalanları da Milli Park Alanı içerisinde korumaya alınmıģtır. Foto 46: GüneĢin BatıĢı Farklı Bir GörünüĢ Adıyaman da palanlı mağarası ile baģlayan kültürel geliģme, Kommagene Kralı I. Antiochos un Nemrut Dağı na yaptırmıģ olduğu anıt mezarla dünyanın en görkemli arkeolojik alanına ulaģmıģtır. Kralın, Kommagene ülkesinde en yüksek dağın zirvesine yaptırmıģ olduğu mezar, hükümdarlar kültünün krallık için önemini yansıtmaktadır. KarakuĢ Tümülüsü, Arsameia, Adıyaman merkezde yer alan Pirin Antik Kenti gibi alanlar Kommagene Krallığı nın bugüne ulaģmıģ eserlerini barındırmaktadır. Atatürk Baraj Gölü altında kalan ve Kommagene Krallığı nın baģkenti olmuģ Samsat da dönemin önemli kentleri arasında yer almaktadır. Cendere Köprüsü, Sofraz Tümülüsü, Sesönk Roma dönemi eserleridir. Memluk dönemini temsil eden eserler ise Eski Kahta (Yeni Kale) ile eski askerlik binasıdır. Besni deki eserlerde Osmanlı döneminden kalmıģtır. Güneydoğu Toroslar ın eteklerinden Fırat nehrine kadar uzanan platolara yayılmıģ durumdaki Adıyaman ilinin yüzölçümü 7614 kilometrekaredir Yılı Genel Nüfus Sayımı geçici sonuçlarına göre Adıyaman ın nüfusu dir. Adıyaman, Merkez ilçenin yanı sıra Besni, Çelikhan, Gerger, GölbaĢı, Kahta, Samsat, Sincik ve Tut ilçelerinden oluģmaktadır. Türkiye nin en verimli akarsuyu olan Fırat, ilin Güney ve Doğu sınırlarını oluģturur. BaĢlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olan Adıyaman'da ekili alanlar bütün il topraklarını dörtte biri kadar yer kaplar. En çok buğday, arpa ve mısır üretilir. Eskiden çok önemli bir gelir kaynağı olan üzüm bağlarının yerini Ģimdi antepfıstıkları almıģtır. GAP ın tamamlanmasıyla birlikte Adıyaman da kültür balıkçılığının yanı sıra pamuklu dokuma, süt, yem ve et iģleme tesisleri ile turizm yatırımları ağırlık kazanacaktır. ADIYAMAN KALESĠ Adıyaman Kalesi, Ģehrin ortasında bulunan yığma bir tepe üzerinde yer almaktadır. Kale, Emevi Komutanlarından Mansur Ġbn-i Cavene tarafından Bizans saldırılarına karģı korunmak için 138

139 yapılmıģtır. Sonraları Ģehrin çekirdeğini teģkil edecek Ģekilde büyümüģ ve Ģehrin adı da "Mansur un Kalesi" anlamına gelen "Hısn ı Mansur" diye anılmıģtır. Bugün görünen kale duvarları orijinal olmayıp yakın tarihte yapılmıģtır. CENDERE KÖPRÜSÜ Kahta-Sincik yolunda, Cendere Çayı üzerinde inģa edilen köprü, Roma Ġmparatoru Septimus Severus (M.S ) zamanında XVI. Lejyon tarafından yaptırılmıģtır. Köprünün baģlangıçta dört sütunlu olduğu, sütunların Septimius Severius, karısı Julia Donna, oğulları Caracalla ve, Getta'ya adandığı ancak Getta nın sütununun kardeģi Caracalla tarafından öldürülmesinden sonra kaldırıldığı bilinmektedir. Foto 47: Cendere Köprüsü Foto 48: Cendere Köprüsünden bir görünüm 139

140 Foto 49: Cendere Köprü GiriĢi 140

141 GÖKSU KIZILĠN KÖPRÜSÜ Gümüşkaya köyü ile Ağcin Köyü arasında Göksu Çayının daraldığı bir noktada kaya zemin üzerinde kurulan köprü Roma Dönemine aittir. Orta kemerin dışında genel olarak sağlam durumdadır. Foto 50: Göksu Köprüsü NEMRUT DAĞI Nemrut Dağı, Adıyaman Ġli, Kahta Ġlçesi nin Karadut Köyü sınırları içerisinde olup, Kahta Ġlçesi nin 54 km. kuzeyinde yer almaktadır m. yüksekliğindedir. Dünyanın baģka hiçbir yerinde görülemeyecek, 8-10 metre yükseklikte heykelleri, 2000 metre yükseklikteki bir piramidi, hala keģfedilmemiģ bir kralın mezarını, Dünyanın en eski ve dev boyutlu horoskopunu yada yıldız falı sistemini, yarım kilometre uzunluğunda eski kitabeleri, eski Grek ve Pers sanatı stili karıģımı yapıtlarını bünyesinde barındıran Nemrut Dağı, dünyanın sekizinci harikası olarak da değerlendirilmektedir. Foto 51: Adıyaman Müzesi, Sütun BaĢlığı Kommagene Krallığı, Güneydoğu Anadolu da Güneydoğu Toroslar la Fırat Nehri arasında kalan, batıdan Kilikia, kuzeyden Kappodokia ile sınırlı bir bölgede kurulmuģtur. Bu alan günümüzde Adıyaman, Gaziantep, KahramanmaraĢ illerini kapsamaktadır. Asur ve Hitit egemenliklerini 141

142 yaģayan Krallığın Asur kaynaklarında, Geç Hitit Dönemi nde "Kummuh" olarak adı geçmektedir. Büyük Ġskender den sonra Selefkiler in egemenliğinde kalmıģtır. M.Ö. 162 yılında Mithridathes Kalinikos tarafından bağımsız bir devlet olarak kurulmuģtur. Mithridathes, ataları olan Persleri, Makedonları ve bölgedeki diğer toplulukları bir araya getirerek kurduğu bu güçlü devlete Grekçe "Genler Topluluğu" anlamına gelen Kommagene adını vermiģtir. Krallığın ilk merkezi Arsameia olup, baģkenti Samosata (Samsat) tır. Mithridathes ten sonra baģa gelen Kral I. Antiochos Dönemi nde Kommagene Krallığı en görkemli devrini yaģamıģtır (M.Ö ). Nemrut Dağı nın 2150 m. lik doruğuna, gizemini hala koruyan tümülüsü yaptırmıģtır. Bu dönemden günümüze gelebilen eserlerin büyük bir bölümü, I. Antiochos dönemine aittir. III. Antiochos un ölümünden sonra, Tiberius zamanında bölge Romalıların eline geçerek Roma eyaleti haline getirilir (M.Ö. 17). Daha sonra kral olan Antiochos IV. Epiphanes e, Roma Ġmparatoru Caligula Kommagene yi geri verir (M.S. 38). Antiochos IV ün ölümünden sonra, Vespasianus dönemi nde (M.S. 72) Kommagne Krallığı yeniden Roma Ġmparatorluğu na bağlanır ve Suriye eyaletinin bir parçası olur. I. Antiochos un kendisi için yaptırdığı tümülüs, Nemrut Dağı nın tepesinde 2150 m. yükseklikte, 150 m. çapında ve 50 m. yüksekliğindedir. Doğudan, batıdan ve kuzeyden üç terasla çevrilmiģtir. Tepenin ortasındaki mezar odasını örtmek için, 30 bin m3 hacmindeki taģ parçaları kullanılmıģtır. Yazıtlara göre Kommagene Kralı I. Antiochos Kutsal Tepe de gömülmeyi emretmiģtir. Yapılan araģtırmalarla, tümülüsün kayalık bir tepe üzerine yığılmıģ olduğu ve I. Antiochos un mezarının ana kayaya oyulmuģ bir odada korunduğu varsayılmaktadır. Tümülüsün içindeki kral mezarının yerini saptamak için, sismik ve impuls radar metodlarıyla ölçümler yapılmıģ ve jeofizik açıdan değerlendirilmiģtir. AraĢtırmalar sonucu, tümülüsün altındaki ana kaya çekirdeğinde boģluk olarak yorumlanabilecek birçok jeolojik anomalinin olduğu saptanmıģtır. Bu yüzden bu boģlukların bir mezar odasına mı, doğal bir yapıya mı ait olduğu henüz kesin olarak bilinmemektedir. Foto 52: GüneĢin BatıĢı Doğu terasta, yer alan kolosal heykeller 8-10 m. yüksekliktedir. Tanrılar sırasının önünde bir sunak yer almaktadır. Batı terasının simetriği olarak yapılmıģ heykeller ve taģ üzerine yapılmıģ kabartma dizileri günümüze oldukça tahrip olarak gelmiģtir. Yazıtlarda, doğu terasta tahtta oturan büyük heykellerin sıralanıģ Ģekli Ģöyle belirtilmektedir. Foto 53: GüneĢin DoğuĢu 142

143 Foto 54: Kommagene Kralı I.Antiochos Tanrılar tahtında; Antiochos, Bereket ilahesi Kommagene (Fortuna Thyce), Grek-Pers Tanrılar katının yöneticisi ve hükümdarı Zeus-Oromasdes, Apollon-Mitras, Herakles Artagnes yer almaktadır. Tanrıların iki yanında koruyucu olarak kartal ve aslan heykelleri bulunmaktadır ve Tanrılar dizisi Pers atalarının kaideleri ile son bulmaktadır. Foto 55: ġekil: Nemrut Dağı Tümülüsü 143

144 Tanrılar tahtının, tümülüse bakan arka yüzlerinde, ülkenin emir ve yasalarını ayrıca, Kral I. Antiochos un doğum gününü ve tapınma iģleminin ayrıntılarını belirten Grekçe yazıtlar yer almaktadır. Batı terastaki kolosal heykeller, doğu terastaki gibi sıralanmıģlardır. Ancak, doğudaki sunak yerine, topografik durumun farklı olması dolayısıyla, ataların yazıtlarını ve kabartmalarını taģıyan orthostatlar (dikili taģlar) yapılmıģtır. Kralın, Persli atalarının kabartmalarını taģıyan taģ levhalar, batı terasın güney sırasında, Makedonyalı atalarına ait olan taģ levhalar ise Tanrılar tahtının karģısında yer almaktadır. Batı terastaki tanrılar tahtının yanında, Kommagene krallarını değiģik ilahlarla tokalaģırken tasvir eden kabartmalar yer almaktadır. Kabartmalar; Antiochos ve Kommagene (Fortuna), Antiochos ve Apollon-Mitras, Antiochos ve Zeus-Oromasdes, Antiochos ve Herakles-Artagnes olarak yer alma Batı terastaki diğer bir değiģiklik ise aslan kabartmalı taģ levhadır. Dünyada bilinen en eski Horoskop olarak tanımlanan taģ levha 175 cm. boyunda, 240 cm. eninde olup, üstünde, sağa doğru dönerek yürüyen bir aslan figürü betimlenmektedir. Boynunda bir hilal olan aslanın gövdesi sekiz ıģınla karakterize edilmiģ, 19 yıldızla bezenmiģtir. Aslanın sırtında ise on altı ıģınlı üç tane büyük yıldız yer almaktadır. Yanlarındaki yazıyla, Mars, Jüpiter ve Merkür olarak belirtilmiģlerdir. Horoskopla ilgili yapılan değiģik yorumlara göre; Kral Antiochos un doğum horoskopunu gösterir Ģekilde ifade edilmiģtir. Prof. Otto Neugebaur a göre, Roma Generali Pompeins tarafından I. Antiochos un tahta çıkıģ tarihi olan, M.Ö. 62 yada 61 yılının 7 Temmuz u olarak yorumlanmıģtır. Foto 56: Apollon-Mitrhras Heykeli için çok kutsal sayıldığı, bir dini kitabe olarak korunduğu bilinmektedir. Bu tarihte Jüpiter, Merkür ve Mars aynı hizaya gelmektedir. Prof. K. Dörner e göre ise Nemrut Dağı ndaki anıtın kuruluģ horoskopudur. Kral Antiochos ile ilgisi olduğu düģünülen aslan Horoskopu nun Kommageneliler Kuzey teras, doğu ve batı terasları bağlayan bir tören yolu Ģeklinde düzenlenmiģtir. Bu terasta doğudan batıya sıra halinde dizilmiģ Kommagene aile ve tanrılarına ait kaideler yer almaktadır. 144

145 Foto 57: Kral Antiochos-Zeus TokalaĢma Kabartması 145

146 KARAKUġ TÜMÜLÜSÜ Kahta nın 12 km. kuzeyinde yer alan tümülüs, 35 metre yüksekliktedir. Tümülüsü, bir tarafında üç diğer iki tarafında birer olmak üzere beģ sütun çevrelemektedir. Dört tanesi ayakta olan sütunlardan birisinin üzerinde bir kabartma diğerinde ise kartal heykeli vardır. Tümülüs adını bu kuģ heykelinden almaktadır. Kommagene krallarından I. Anctiochos un oğlu II. Mithridates II nin karısı, kızı ve torununun gömülü olduğu mezarın yüksekliği 10 metre çapı ise 2 metredir. Foto 58:KarakuĢ Tepesi Foto 59: KarakuĢ Tepesi Sütun ve Aslan Heykeli Foto 60: KarakuĢ Tepesi Sütun ve Kartal Heykeli Foto 61: KarakuĢ Tepesi Tümülüsü 146

147 BESNĠ SESÖNK (DĠKĠLĠTAġ) TÜMÜLÜSÜ DikilitaĢ adıyla anılan ve Roma dönemine ait olan bu anıt mezarın etrafında da 3 adet sütun yer almaktadır. Yığma taģlarla yapılmıģ olan bu tümülüsün altında, mezar odaları olduğu sanılan mekanlar mevcuttur. SOFRAZ TÜMÜLÜSÜ Besni ilçesine 15 km. uzaklıkta Üçgöz Köyü nde yer alan mezar, M. S. II. yüzyılda inģaa edilmiģtir. Güneyinde bulunan giriģ kısmının bitiminde yer alan mezar odası, düzgün kesme taģtan inģaa edilmiģ ve üzeri tonozla örtülmüģtür. Foto 62:Sofraz Tümülüsü GiriĢi KAHTA KALESĠ Kahta nın 26 km. kuzeyinde Kocahisar (Eski Kahta) yer almaktadır. Kahta Çayı kenarında, kayalık bir tepe üzerinde bulunan kalenin yapım tarihinin Hitit dönemine kadar indiği düģünülmektedir. Kale de bu gün ayakta olan yapılarda bulunan kitabeler bize, Memluk sultalarından Kalaun ( ), EĢref Halil ( ) ve Nasır Mehmet in isimlerini vermektedir. Kale Osmanlı döneminde I. Mahmut zamanında ve Cumhuriyet döneminde de onarım görmüģtür. Foto 63: Yeni Kale ARSAMEĠA Arsameia, Yeni Kale nin karģısındaki yüksek tepede yer almaktadır. Güneyindeki tören yolunda Mithras ın kabartma heykeli, yine aynı alanda Antiochos- Herakles tokalaģma sahnesini gösteren stel ve bu stelin önünde Antiochos tarafından yazdırılmıģ büyük, Grekçe yazıt bulunmaktadır. Yazıtların bulunduğu yerden baģlayan ve bugüne kadar en fazla 150 m. derinine inilebilmiģ olan tünelin kesin olarak hangi amaçla yapıldığı bilinmemektedir. Foto 64: Arsemeia 147

148 DERĠK KUTSAL ALANI ( HEROON ) Ġlimiz Sincik ilçesi Datgeli köyü yakınındadır. 2 tane Heroon ve Dor düzeninde yapılmıģ büyük bir tapınak yer almaktadır.bölgenin kutsal alanlarındandır. Foto 65: Derik Kutsal Alanı PĠRĠN ANTĠK KENTĠ Pirin Antik Kenti, Ģehir merkezine 5 km. mesafede (Örenli Mahallesi) yer almaktadır. Kommagene Krallığı nın (M.Ö. 1.y.y.) beģ büyük kentinden biri olan Antik Kent, Roma döneminde önemli bir konaklama merkezidir (Bu dönemde Malatya ile Samsat arasında yapılan yol kentten geçmektedir.). Kent, Bizans döneminde Nikia da toplanan konsile temsilci göndererek dinsel yönü ile de ön plana çıkar. Pirin Antik Kenti nde gerçekleģtirilen kazılar da oda mezarlar, lahit mezarlar, yazıtlı lahit, kabartma heykel, kabartmalı sunak gibi buluntuların yanı sıra, altın küpe, bilezik, cam ĢiĢe, kandil ve sikke gibi küçük objelerde ele geçirilmiģtir. Ortaya çıkarılan bu eserler Adıyaman Müzesi nde muhafaza edilmektedir. Foto 66: Pere Antik Kent 148

149 Foto : Pere Antik Kentinden görünümler 149

150 Foto 69: SESÖNK Tümülüsü DikilitaĢ (SESÖNK) Besni Ġlçesi Zormağra Köyü Kızıldağ üzerinde Foto : El Dokuma Halı Yastık Motif Örnekleri ADIYAMANDA GELENEKSEL EL SANATLARI Adıyaman da halıcılık ve bakırcılık gibi el sanatları oldukça yaygındır. Yörede halı, kilim, ve keçe genellikle köylerde dokunmaktadır. Halılar, bazı köylerde doğal kök boyalarla, bazı köylerde ise sentetik boyalarla boyanmaktadır. Üretilen bu halılar baģta Amerika BirleĢik Devletleri olmak üzere yurtdıģına ihraç edilmektedir. Bunun yanı sıra Adıyaman da keçe iģçiliği de oldukça geliģmiģtir. Ayrıca, kilim dokumacılığı, heybe, eldiven, çorap, poģu, yemeni, bakırcılık, dericilik ve ahģap iģçiliği de yörede üretim yapılan el sanatlarıdır. Adıyaman ilçe ve köylerinde halı, kilim, heybe, hurç gibi yöre insanımızın sanat ve estetik zevkini, el becerisini yansıtan geleneksel el sanatları hem halkımızın kendi ihtiyaçlarını karģılamak hem de turistik meta olarak üretilmektedir.. Bunun yanında genç kızlarımızın, sözü dili, sayılabilecek yazma oyaları, kanaviçe nakıģlarından yöremizde büyük önem ve değere sahiptir. 150

151 Günümüzde geliģen teknoloji karģısında varlığını koruyamayan köģkerlik ( yemenicilik ) hemen hemen yok olmuģtur. Ayrıca, Adıyaman Merkez ve Ġlçelerinde Sosyal YardımlaĢma ve DayanıĢma Vakıfı, Özel Ġdare Müdürlüğü, Köylere Hizmet Götürme Birliği kaynakları kullanılarak; Halk Eğitim Müdürlüklerinin usta öğreticileri nezaretinde Halıcılık faaliyetleri sürdürülmektedir. Toplam 2061 tezgahta 5394 dokuyucu ve 324 usta öğretici ile ayda M2 halı üretilmektedir. Üretilen halılar 11 firma kanalıyla yurt dıģına ihraç edilmektedir. Halı üretiminden Adıyaman a ayda ortalama TL. girdi sağlanmaktadır. Adıyaman da Kırsal Alanda YaĢam Biçimi: Adıyaman ili mağara devrinden itibaren günümüze kadar çeģitli medeniyetlere ev sahipliği yapmıģ bir çok kültürün yoğrulup özleģtiği; sözü, giyimi,kuģamı, oyunu, düğünü, ve hayatın çeģitli dönemleriyle (doğum,evlenme,ölüm) ilgili adet ve inançları, misafirperverliği insan sevgisi hayat felsefesi, dünya görüģü, halısı, kilimi, cicimi, heybesi ile zengin bir yaģayan halk kültürüne sahiptir. Folklor açısından bilimsel alan araģtırmalarına konu olabilecek birikime sahip, çoğu yerde rastlanmayacak kadar özgün ve zengin kültürel değerler hazinesi olan Adıyaman ili günümüze kadar detaylı yeterli bir çalıģmaya konu olmamıģtır. Ancak bilimsel araģtırmalar için bir ön çalıģma baģlatılmıģ bulunmaktadır. Türk ve yabancı bilim adamlarının yapmıģ olduğu arkeolojik kazılar neticesinde elde edilen bilgiler doğrultusunda milattan önceki dönemlerde bile insanların yaģadığı zengin medeniyetlerin varlığını kanıtlayan Pirin Mağaraları ve günümüze kadar tahrip olmadan gelebilen tarihi eserleri ile insanlık tarihi ve kültürü açısından açık hava müzesi hususiyetini haizdir. Folklorumuzun bugüne geliģinde bu yapının Ģüphesiz etkisi vardır. FOTO 74-75:Kırsal YaĢamdan Manzaralar Teknolojinin ilerlemesi ve iletiģim araçlarının geliģip yaygınlaģması ile kültürlerin daha hızlı kaynaģması ve değiģmesi arasında sıkı bir bağ vardır. Bu kaynaģma ve değiģim sürecini, Adıyaman Ġlinin folklorik bir çok unsurlarında da görmek mümkündür. Bu değiģime giyim-kuģam, örf, adet, gelenek ve göreneklerin yanı sıra değer yargılarında da rastlamaktayız. 151

152 YEME - ĠÇME ALIġVERĠġ Ġlimizde Turizm Bakanlığından ĠĢletme Belgeli Yeme Ġçme eğlence tesisleri bulunmamaktadır. Ancak Ġl merkezinde olsun, Ġlçelerde olsun kiģi kapasiteli yerli ve yabancı turiste hizmet sunabilecek nefis yiyecek içecekler ve Atatürk barajı sahilinde balık çeģitleriyle hizmet sunacak lokantalar ve dinlenme yerleri bulunmaktadır. Adıyaman Ġlindeki Efsaneler: Adıyaman mahalli kültürünü halk edebiyatı anlatıları açısından oldukça zengindir. Özellikle Adıyaman adının nereden geldiğine iliģkin efsaneler anlatılmaktadır. Buna iliģkin anlatılan en önemli efsane, YEDĠYAMAN Efsanesidir. YEDĠYAMAN EFSANESĠ Çok eskilerde bu kentte oturan ve putlara tapan bir babayla yedi oğlu vardır. Bu yedi kardeģ, putlara tapan babalarının dini inancını benimsemediklerinden, babalarının ava çıktığı bir gün putları kırarlar. Baba, av dönüģü putların oğulları tarafından kırıldığını görünce onları birer birer öldürür, Halk, yiğitlikleri ve mertlikleri nedeniyle, kahraman gözüyle baktığı bu kardeģlere, YEDĠYAMAN adını takmıģtır. Sonradan bütün bölgeye yayılan. YEDĠYAMAN adı, zamanla değiģerek Adıyaman Ģeklini alır. Bugün Ģehrin güneyinde YEDIKARDEġ diye bilinen ve yedi mezarın bulunduğu yer, halk arasında halen kutsal sayılmakta ve adaklar adanıp, mum yakılmaktadır. HISN-Ġ-MANSUR KALE EFSANESĠ Efsaneye göre, Adıyaman kalesinin orta yerinde mil üzerinde dönen bir köģk varmıģ. Su köģkte savaģı seyreden Arap kumandanının kızı, kaleyi kuģatan Türk kumandanını görür ve ona aģık olur. Kız Türk kumandanına haber göndererek kendisini almayı kabul ettiği takdirde kale anahtarını vereceğini söyler. Bir gece gizlice Türklerin tarafına kaçan kızı, Türk kumandanı kabul eder ve kendisiyle görüģür. Bu sırada kız, elbiselerinin içinde bir Ģeyin kendisini rahatsız ettiğini söyler. Elbiseleri çıkarıldığında kuru bir yaprağın vücudunu tahriģ ettiği görülür. Bu duruma çok sinirlenen Türk Kumandanı "Baban seni 152

153 kuru bir yapraktan dahi sakınır yetiģtirdiği halde kendisine ihanet ettin. Kim bilir bize ne türlü ihanetler yaparsın", diyerek kızı öldürtür. Kale ve Ģehri yaptığı hücumlarla ele geçirir. SAMSAT KALESĠ EFSANESĠ Kommagene ülkesinin baģ kenti Samsat'ta oturan bir kral var. Kralın güzel kızına her ülkeden talipler gelir, hepsi de geniģ topraklar, sonsuz paralar sunar kızın babasına. Kızıyla evlenmelerine izin versin diye. Kral içme suyu problemi bulunan Ģehre suyu kim önce getirirse kızı ona vereceğini söyler. YarıĢmacılar birbirleriyle çekiģerek geceli gündüzlü düģünerek çalıģırlar. Bir gün Ģehir halkı, yakınlarına kadar uzanan ve her gün ilerleyen dev su kanalları görür. Arkasından Ģehre hayat veren sular akmaya baģlar. Arsameia'nın genç prensi bugüne kadar kalan su kanallarıyla Ģehre suları akıtır. Genç prensesle evlenerek çalıģmalarının karģılığını SAMOSATA'dan alır. Foto 49: Samsat Kalesi Romalılar devrinde SEPTĠMUS SEVERUS zamanında yaptırılan ve 2 bin yıllık bir geçmiģe sahip olan Kahta çayı üzerindeki (Cendere köprüsünün de halk arasında bir öyküsü vardır. Septimus Severus köprünün her ucunda iki adet olmak üzere dört sütun diktirir. Bu sütunlar kendisini, eģi JULĠA DONNA, oğulları CARACALLA ve GETA'yı temsil eder. Ancak savaģ sırasında Geta öldürülünce sütunlardan birini yıktırır. Böylece köprünün bir tarafında iki, diğer tarafında bir sütun kalır. Bu nedenle köprüde halen üç sütun bulunmaktadır. AlıĢveriĢ Yerleri: Oturakçı Pazarı : Adıyaman ın kent merkezindeki bu tarihi çarģıda yöreye özgü halı, kilim, cicim, heybe gibi el sanatları ürünleri ile turistik eģyalar satılmaktadır. Günlük Dinlenme ve Mesire Yerleri: Adıyaman dinlenme ve mesire yerleri bakımından oldukça zengin bir ildir. Kuzeyi Toros Dağlarının uzantısı ile kaplı olan ilde özellikle kuzey kesiminde, batısında - doğusunda ve kısmen de güneyinde birçok mesire ve dinlenme merkezlerine rastlamak mümkündür. 153

154 Bu mesire yerlerine, il merkezinden öğleden önce veya sonra uzaklık durumlarına göre, günün her saatinde ulaģma olanağı vardır. Aileler yine günün her saatinde buralarda doğa ile baģ baģa olacak Ģekilde dinlenme imkanına sahiptirler. UlaĢım rahatlıkla yapılabilmektedir. Önemli Mesire Yerleri: Değirmen BaĢı : Kahta Ġlçesinin Kocahisar köyünün 1 km.lik stabilize yolla gidilmekte olup, Çayın vadisi oldukça güzeldir. Kayalıkların ve dağların arasından süzülerek akan su ağaçlık ve bostanlık alanları ve tarihi yerleri bir arada görmek mümkün olan bir mesire yeridir. Karadağ Ormanı : Adıyaman ın 2 km. kuzeyinde yer alan Orman ve çamlık alanı olup, Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından günübirlik mesire ve piknik alanı olarak düzenlenmiģtir Foto 76: Karadağ Orman Ġçi Dinlenme Yeri. Ziyaret : Kahta yolu üzerinde Adıyaman a 5 km. mesafede ziyaret çayı kıyıları ve çevresi ağaçlandırılmıģ olup, köprü baģında günübirlik geziler için mesire alanı olarak ağaçlandırılmıģtır. Değirmen Çayı (Su gözü) : Eski Besni'nin yaklaģık 10 km güneyinde Sofraz çayının doğduğu yer olup, akarsu, ağaçlar ve sarp kayalıklardan oluģan güzel bir yerdir. Yerel halk mesire amaçlı olarak kullanmaktadır. DĠĞER MESĠRE YERLERĠ Adıyaman Kalesi Adıyaman Karadağ Milli Park Alanı Adıyaman Mimar Sinan Kültür Parkı BeĢpınar (Ziyaret çayı) Pirin Ören Yeri ve Pirin Santrali 154

155 Ali Dağı (Mahmut El Ensar-i Türbesi) Boğazözü Kalburcu Çayı Gazihan Dede Zeynal Abidin Ziyareti (Türbesi) Çıplak Ziyareti (Türbesi) Gürlevik Membası Zey (ġeyh Abdurrahman Erzincan-i Türbesi) Kırkgöz Membası Kahta DeğirmenbaĢı Çayı Cendere Çayı Karadut Çelikhan Recep Çayı Çelikhan PınarbaĢı (Bulam) Çayı Çelikhan Nevzat Bey ÇeĢmesi Besni Çörmük Kaplıcası Besni Su gözü Değirmençayı (Eski Besni) Santrali Tut ġepker Çayı GölbaĢı Azaplı ve Ġnekli Göl Kıyıları Değirmenlik Göksu Irmağı Boyu (GölbaĢı Malatya Karayolu Güzergahı) G.2.Turizm ÇeĢitleri Sağlık Turizm Turu: Çelikhan Ġçmesi:Ġl merkezine 83 km. mesafede olup Çelikhan ilçemizin kuzeydoğusunda Çat Barajının güney sahilinden ulaģmak mümkündür. Bu kaynağın mide, bağırsak, karaciğer, safra kesesi, hastalıklarıyla böbrek taģı, gut, ĢiĢmanlık ve diabette kullanılması büyük ölçüde faydalıdır. Özel araçlarla ya da ticari otomobillerle bölgeye ulaģmak mümkündür. Besni Ġçmesi:Ġl merkezine 48 km. mesafede olup, Adıyaman - Besni yol güzergahı üzerindedir. Bu içmenin suyu böbrek taģlarına kronik kabızlık, bağırsak ve mide iltihaplarında faydalıdır. UlaĢım özel araçlarla sağlanabileceği gibi Adıyaman - Besni arasında çalıģan ticari minibüslerle de gitmek mümkündür. Kotur Ġçmesi:Adıyaman a 25 km. uzaklıkta ve kuzeybatısındadır. Akçalı köyüne 5 km. mesafede Ģifalı bir soğuk su içmesidir. Bu su bazı mide ve bağırsak hastalıklarına iyi gelmektedir. Özel araçlarla yada ticari otomobillerle bölgeye ulaģmak mümkündür. Turizm Amaçlı Sportif Faaliyetler: 155

156 Göksu ve Fırat vadisinde doğan, Ģahin ve baykuģ gibi kuģ türlerine rastlanmaktadır. Av hayvanları içerisinde tavģan ve tilki çoğunlukta olup, Gerger tarafında çakal ve az sayıda ayı bulunmaktadır. Adıyaman Merkez Bahçe köyü ve TaĢ Köyü arasında rastlanan dağ keçileri yeterli sayıya ulaģtığında Nemrut Dağı Milli Park alanına nakledileceklerdir. GAP Su Sporları: Adıyaman Valiliği, GAP Bölge Kalkınma Ġdaresi BaĢkanlığı, Türkiye Milli Olimpiyat Komitesi, DSĠ Genel Müdürlüğü, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü ve ġanlıurfa Valiliği organizasyonu ile yıllardan beri Atatürk Baraj Gölünde su sörfü gösterileri yapılmaktadır. Yamaç ParaĢütü: Nemrut Dağı Milli Park Alanındaki değiģik noktalarda zaman zaman yamaç paraģütü yapılmaktadır. Akarsu Turizmi: Yılın üç ayı (Mart, Nisan, Mayıs) Cendere Köprüsünden Atatürk Baraj Gölüne kadar yaklaģık 10 km.'lik mesafe ile Eski Kahta Kalesinin bulunduğu Nymphaios akarsularında rafting yapma imkanı mevcuttur. Dağ - Doğa YürüyüĢü: Nemrut Dağı Milli Park alanı içinde yer alan doğa yürüyüģleri planlaması düģünülebilir, ancak Ģu anda planlı bir etkinlik söz konusu değildir. Bazı turist grupları münferiden yürüyüģler yapmaktadır. Olta Balıkçılığı : Atatürk Barajı gölünde Azaplı, Ġnekli, GölbaĢı, Çataltepe ve Dot göletlerinde Sazan, Aynalı Sazan, Yayın balıkları olta ile tutulmaktadır. G.3.Turistik Altyapı Tablo:G..3.1.KONAKLAMA ĠSTATĠSTĠKLERĠ 2009 YILI AYLARA GÖRE ĠLĠMĠZE GELEN YERLĠ VE YABANCI TURĠST DÖKÜM CETVELĠ AYLAR YERLĠ YABANCI TOPLAM OCAK ġubat MART NĠSAN MAYIS HAZĠRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKĠM KASIM ARALIK T O P L A M

157 Tablo:G.3.2.SEYAHAT ACENTALARI TESĠSĠN ADI ADRESĠ TELEFON FAKS Ġnandı Turizm Seyahat Atatürk Bulvarı Acentası ADIYAMAN Demal Turizm Seyahat Turgutreis Mah Acentası ADIYAMAN Nemrut Tur Seyahat M. Kemal Cad Acentası KAHTA Adıyaman Turirm Turgutreis Mah. Zambaba Seyehat Acentası Camii Yanı ADIYAMAN Gaffari Turizm Seyehat Turgutreis Mah.840 Sk Acentası No : 11 ADIYAMAN ÇaybaĢı Turizm Seyahat Atatürk Bulvarı acentası ADIYAMAN Zeus Tarvel Turizm Seyahat Acentası M. Kemal Cad. KAHTA Tablo:G.3.3.Turizm ĠĢletme Belgeli Konaklama Tesisler Durumu Tesis Sayısı 4 Dört Yıldızlı Otel Sayısı 2 Üç Yıldızlı Otel Sayısı 2 Ġki Yıldızlı Otel Sayısı Bir Yıldızlı Otel Sayısı - Pansiyon Sayısı - Oda Sayısı 244 Yatak Kapasitesi 489 Tablo:G.3.4.Turizm Yatırım Belgeli Turistik Tesis Durumu Tesis Sayısı 4 Üç Yıldızlı Otel Sayısı - Ġki Yıldızlı Otel Sayısı 2 Bir Yıldızlı Otel Sayısı - Pansiyon Sayısı - Oda Sayısı 254 Yatak Kapasitesi 512 Tablo:G.3.5.Belediye Belgeli Turistik Tesis Sayısı Tesis Sayısı 13 Oda Sayısı 326 Yatak Kapasitesi 660 Ġlimizde UlaĢım Ġlimizin temel ulaģımı karayoludur. Havayolu ve demir-yolu ile de ulaģım sağlanmaktadır. Demiryolu ulaģımı GölbaĢı Ġlçemizden yapılmakta olup, demiryolu ulaģım hattı Elazığ-Adana ve Adana-Elazığ istikametindedir. Ġlimizden Diyarbakır a karayolu ile ulaģım sağlanmakla birlikte 157

158 Kahta ilçesinden Feribotla da ulaģım yapılmaktadır. Ġlimiz havaalanı hizmete girmiģtir ve tüm uçak seferlerine açıktır. G.4.Turist Sayısı Tablo:G.4.1.Yıllara Göre Ġlimizi Ziyaret Eden Yerli ve Yabancı Turist Sayısı YIL YERLĠ TURĠST YABANCI TURĠST TOPLAM G.5.Turizm Ekonomisi Turizm potansiyelinin temelini Bölgede yer alan tarihi ve arkeolojik eserler oluģturmaktadır.bölgenin insanlık tarihinin en eski yerleģim merkezlerinden biri olması faklı kültür, din ve medeniyetlerin günümüze zengin bir miras bırakmasına sebep olmuģtur. Genel olarak yakın geçmiģin izleri kentler içinde, uzak geçmiģin izleri kırsal alanda yer almaktadır. Tarihi ve arkeolojik eserler açısından bölgenin sunduğu en önemli çekim kaynağı Ģüphesiz ki Nemrut tur. Bölgenin günümüzdeki bu görünümü, mevcut kaynakların günümüze kadar geliģtirilmemiģ ve tanıtılmamıģ olmasından kaynaklanmaktadır. Nemrut zirvesinde yer alan mezarın açılması ve bu alanın Milli Park içinde yer alan diğer kaynaklarla bütünleģtirilerek tanıtılması, Bölge de turizmin geliģimi için çok önemli bir çıkıģ noktası oluģturabilecektir. G.6.Turizm-Çevre ĠliĢkisi Türkiye son yıllarda batı turizm pazarlarında yeni bir kitle turist çekim ülkesi olarak tanıtılmakta ve artan sayıda yabancı turist akımına olmaktadır. Kitle turizminin baģladığı 1950 yılında uluslar arası turizm hareketlerine katılan insan sayısı iken, günümüzde bu rakam kiģiye ulaģmıģtır. ġüphesizdir ki uluslar arası turizmde gerek sayısal gerekse değer ölçüleri bakımından bu sürekli ve hızlı büyümeyi sağlayan temel öğe doğa dır. Çünkü turizmin en önemli kaynak kullanım alanı doğal varlıklardır. 158

159 Nehirler, göller, denizler, üstün kaynak değerlerine sahip milli parklar, termal kaynaklar, ormanlar, savanlar ve vahalar, doğal peyzaj güzellikleri ve akarsular, Ģelaleler, doğal vadiler, yaylalar, volkanlar, mağaralar, yer altı gölleri ile doğal çevre hiç Ģüphesiz ki turizmin sürekliliği açısından da korunması gerekli bir potansiyeldir. Bizim dünya ülkelerine bakarak onların geçte olsa fark ettikleri hatalarını ülkemiz açısından değerlendirme ve önlem alabilme Ģansımız vardır. Batıda 150 yıllık bir periyotta oluģan geliģme süreci, ülkemizde 30 yıllık bir dilime sığdırılmaya çalıģılmıģtır. % 7 gibi büyük bir orana ulaģan hızlı kentleģmenin çevre üzerindeki etkileri verimli tarım topraklarının amaç dıģı kullanılmasından kaynaklanan tarımsal alan kaybı, hava kirliliği, doğanın aģırı kullanımı sonucu yeģil alanların tahrip edilmesi (büyük Ģehirlerimizde olduğu gibi) evsel atıkların deniz, göl ve nehirlerdeki canlı organizmalar üzerinde yarattığı olumsuz etkiler, gürültü sorununun ortaya çıkması gibi sorunlar çevre açısından durumun iyiye gitmeyip, sorun yumağının büyüdüğünün iģaretidir. EĢsiz tarihi ve kültürel mirası ile birlikte höyüğü, ü aģkın termal ve hidro mineral kaynağı, milyonlarca hektar ormanı bir çok ulusal parkı ve adalar ile birlikte km kıyısı, km doğal kumsalı ve km2 alanı kaplayan gölleri ile ülkemiz, doğal kaynaklarında azami Ģekilde korunması halinde, turizm cenneti olmak açısından çok Ģanslıdır. Ancak son yıllarda yer yer hatta yaygın olarak, kıyı Ģeridimizde her geçen gün betonlaģan etrafımızda bitki örtüsü azalan, yaban hayvanları yok olmayan baģlayan ya da yöreden uzaklaģan, suları kirlenen, kargaģalı gürültülü bir ortam oluģmaktadır. Turizm ve çevrenin olumlu iliģkisinin kurulması halinde turizm, ulusal parkların korunmasına, düzenlenmesine, tarihi sitlerin restorasyonuna, turizm amaçlı iģlevsel kullanımlara yardımcı olabilir. BaĢarılı bir turizm planlaması doğal ve insan yapısı kaynakların, özellikle tarihi mirasın korunmasını gerektirir. Doğal çevrenin, tarihi ve arkeolojik sitlerin, anıtların korunması turizmin olumlu yan etkisidir. Adıyaman Ġli açısından da turizm ve çevre iliģkisi olarak olaya bakıldığı zaman; genel yaklaģımlar ilimiz içinde aynıdır. Fakat Ġlimizde turizm yeteri derecede geliģmediğinden insan kaynakları ve bunların etkilendiği bir etkinlik söz konusu değildir.tarihi dokunun ve yapıların etkileģimleri ise; Türkiye genelinde olduğu gibi artan nüfusa paralel olarak artma eğilimi göstermektedir. Adıyaman Ġlinin en büyük turizm çekim kaynağı hiç Ģüphesiz ki Nemrut Dağı olmaktadır. Bununla birlikte çok eski geçmiģi olan tarihi arkeolojik sit alanları ve ören yerleri mevcuttur. Yine Ġlimiz sınırlarında Ģifalı olarak bilinen içmeler bulunmaktadır. Turizm-Çevre iliģkisinin geliģtirilmesine yönelik olarak yapılan öneriler aģağıda verilmiģtir. - Verimli tarım toprakları ile doğal ve fiziksel çevreyi plan otoritesi ile mutlaka korumak ve geliģtirmek lazımdır. Bu kapsamda inģaat izni verilirken, inģaatların doğal ve fiziksel çevre ile uyumlu olmasına da dikkat edilmeli ve çevreyi koruyan bir kentleģme anlayıģı benimsenmelidir. - Turizm potansiyeli olan yörelerimizin alt yapı sorunları en kısa zamanda çözülmelidir. - Koruma-kullanma dengesi tesis edilmelidir. 159

160 - Turizmcilerimiz, ekonomik kaynaklı turizm olgusunun geliģmesini sağlayabilmenin her Ģeyden önce tüm kullanımlarda kaynak görevi yapan çevre değerlerinin ya da doğal çevrenin korunmasını gerektirmekte olduğunu ve bozulmuģ çevrenin eğer telafisi mümkün olabiliyorsa nedenli harcama gerektirebileceğinin tercihini bugünde yapmak durumundadır. - Düzen ve dengeleri bozulmuģ bir çevrenin yararlı değil, ancak sorunlar yumağı olacağının bilinci ile turizmde dahil olmak üzere çevreyi koruyan bir kalkınma anlayıģı, her kesimde insanımız tarafından benimsenmeli ve gereği yerine getirilmelidir. - Turizm ve çevre birlikte ele alınırken, kültürel, tarihi ve ekolojik çevreye önem verilmeli, betonlaģma önlenmelidir sayılı turizmi teģvik yasasına çevresel boyut kazandıracak düzenlemelere gidilmelidir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, 2009 Adıyaman Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Adıyaman Web sayfası 160

161 KÜLTÜR VE TABĠAT VARLIKLARININ BULUNDUĞU KORUMA ALANLARI Ġldeki kültür ve tabiat varlıklarının bulundukları yerler ve koruma alanları, aģağıda ilgili konu baģlıklarında verilmiģ olup, bu kısımda konu ile ilgili gerekli görülen tanımlar yapılmıģtır. Eski eser: Tarihten önceki devirlerle tarihi devirlere ait olup, bilim, kültür, din veya güzel sanatlarla ilgili bulunan, yer üstünde, yeraltında veya su içindeki bütün yapılara, taģınır ve taģınmaz mallara ve aynı nitelikteki her türlü belgeye denilmektedir. Anıt: Önemli tarihi olaylara sahne olan veya, arkeoloji, tarih, sanat bakımından bir önemi ve özelliği bulunan, korunması ve değerlendirilmesi gerekli her türlü taģınmaz mimari eserlere ve aynı nitelikteki eserlere denir. Anıtlar tipolojik olarak aģağıdaki Ģekilde sınıflandırılırlar: 1. Doğal anıtlar 2. Dini ve kültürel yapılar: Cami, kilise, han, hamam, türbe, medrese. 3. Askeri yapılar: Kale, burç, askeri depolar, tabyalar, sur duvarları. 4. Ġdari yapılar: Saraylar, vilayet konakları vs. 5. Sivil yapılar: Evler, dükkanlar. 6. Endüstriyel yapılar: Atölye, fabrika, imalathane. Sit: Homojen oluģları ve özellikleri tarihi, estetik, artistik, bilimsel, ekolojik, etnografik, edebi ve efsanevi önlemleri bakımından korunmaları ve değerlendirilmeleri gereken ve tabiatın veya tabiatla insanların müģterek eseri olan topografik bölgelere denir. Bunlardan antik bir yerleģmenin veya eski bir medeniyetin kalıntılarının bulunduğu yer veya su altında bilinen veya meydana çıkarılan yerlere arkeolojik sit (örenyeri), korunması gerekli tabiat güzelliği ve gariplikleri ile tabi ve jeolojik olayların meydana getirdiği güzel görünüģlere, asırlık ağaç ve koruluklara doğal sit denir. Tarihi sit: Önemli tarihi olayların geçtiği ve bu sebeple korunması gerekli yerlerdir. Kentsel sit: ġehir ve kasabaların genellikle bir meydan tarafında kurulmuģ tarihi merkezleridir. SĠT ALANLARI Adıyaman Ġlinde tespiti ve tescili tamamlanarak koruma altına alınan sit alanları aģağıda verilmiģtir., Merkez Ġlçe: Arkeolojik Sit Alanları 1- Pirin (Pere) Örenyeri 2- TuruĢ Kaya Mezarları 3- Belören YerleĢmesi 4- Haydaran Kaya Mezarları 5- KuĢakkaya Örenyeri 6-1 Nolu Tümülüs 7- II Nolu Tümülüs 8- III Nolu Tümülüs 161

162 9- IV Nolu Tümülüs 10- V Nolu Tümülüs 11- VI Nolu Tümülüs 12- Kızılcahöyük Tümülüsü 13- Adıyaman Höyük 14- Düdere Höyük 15- Karapınar Höyük 16- Fırlaz Höyük 17- Külaf Höyük 18- Battal Höyük 19- TuruĢ Büyük Höyük 20- TuruĢ Küçük Höyük 21- Bozhöyük Höyüğü 22- Yassıhöyük 23- Karahöyük Dini ve Kültürel Sit Alanları 1- Planlı Mağarası 2- Malpınar Kaya yazıtı 3- Burç Anıt Mezarı 4- Haydaran Kaya Kabartması 5- Ulu Camii 6- Eskisaray Camii 7- ÇarĢı Camii 8- St. Paul Kisisesi 9- Abuzar Gaffari Türbesi 10- Mahmut El Ensanri Türbesi 11- Abdurrahman-i Erzincan-i Türbesi 12- Hasan-i Mekki Türbesi 13- Zeynel ağabeydin Türbesi 14- Amr Bin Ümeyye Türbesi 15- ġeyh Habib Türbesi 16- BeĢiroğlu Ġbat Türbesi 17- Kazgan Baba Türbesi 18- Çıplak Dede Türbesi 19- Ġsak Peygamber Türbesi Sivil Mimari Sit Alanları 1- Göksu Köprüsü 2- Cumhuriyet Ġlköğretim okulu 3- Eski Askerlik ġube Binası 4- PaĢa Hamamı 5- Ġsmet Tanrı Verdi Evi Besni Ġlçesi Arkeolojik Sit Alanları 1- Sofraz Büyük Tümülüs 2- Sesönk Tümülüsü 3- Sofraz Küçük Tümülüs 162

163 4- Atmalalı Özbağlar Kaya Mezarları 5- Yeniköy Kaya Mezarları 6- Hacıpınar YerleĢmesi 7- Çakır Höyük 8- Yukarı Söyütlü Höyüğü 9- TaĢlıyazı (Telbizek )Höyüğü 10- HozgiĢ Höyük 11- Ġkiz Höyük 12- Ġnlice Höyük 13- Zirce Höyük 14- Ġznik Höyük 15- Levzin Höyük 16- BeĢyol Höyük 17- Tekağaç Höyük 18- Fal Höyük 19- Kargalı Höyük 20- ġambayat Höyük 21- TavĢan Höyük 22- Mırıktıl Höyük 23- Hementil Höyük 24- Hürük Höyük 25-Höyük Höyüğü 26- Köseceli Höyük Dini ve Kültürel Sit Alanları 1- Kızılcaoba Camii 2- KurĢunlu Camii 3- Ali PaĢa Camii 4- Ulu Camii 5- Hacı Ali Bey Türbesi 6- Cüneyid Dede Türbesi 7- Zeyva Türbesi 8- Hacı Zeyrek Türbesi 9- Halil Baba Türbesi 10- Mustafa Baba Türbesi 11- Tılamız Baba Türbesi Sivil Mimari Sit Alanları 1- Bekir Bey Hamamı 2- Meydan Hamamı 3- Celladın Köprüsü 4- Tahtaoba Köprüsü 5- Nazhutan Köprüsü 6- Tabakhane Köprüsü 7- Mağaraönü Köprüsü 8- Besni Kalesi 163

164 Kahta Ġlçesi Arkeolojik Sit Alanları 1- Nemrut Dağı Kutsal Alanı 2- Arsameia Kutsal Alanı Dini ve Kültürel Sit Alanları 1- KarakuĢ tümülüsü (Anıt Mezar) 2- Hazreti Süraka Türbesi 3- Ġzinoğlu Türbesi 4- Hacı Yusuf Türbesi 5- YinoğluTürbesi Sivil Mimari Sit Alanları 1- Cendere Köprüsü 2- Yeni Kale Doğal Sit Alanları 1- Cendere kanyonu Gerger Ġlçesi Arkeolojik Sit Alanları 1- Sutepe Örenyeri 2- Gerger Kalesi Dini ve Kültürel Sit Alanları 1- Üzeyir Peygamber Türbesi 2- Gerger Kalesi Samsat Ġlçesi Dini ve Kültürel Sit Alanları 1- Melik-ül Efdal Türbesi 2- Saffan Dede Türbesi 3- Küçük Hasan Türbesi 4- ġeyh Hazma Türbesi 5- ġeyh Hasan Türbesi Sincik Ġlçesi Arkeolojik Sit Alanları 1- Derik Kutsal Alanı 164

165 GölbaĢı Ġlçesi Arkeolojik Sit Alanları 1- Azaplı Höyüğü Sivil Mimari Sit Alanları 1- Vijne Köprüsü 2- Altınlı Köprü Doğal Sit Alanları 1- GölbaĢı Gölü 2- Ġnekli Gölü 3- Azaplı Gölü Foto 40: Sulak Alanlar Adıyaman Ġlinde doğal sit alanı olarak tespit ve tescili yapılan dört adet alan bulunmaktadır. 165

166 Foto 41: Sulak Aanlar Foto 42: Sulak Alanlar a) GölbaĢı Gölü: 2.19 km 2 yüzölçümünde olan bu göl, GölbaĢı ilçesi Belediye sınırları içerisinde yer almaktadır. Çevresinde turistik tesisler bulunan gölde balık üretimi de yapılmaktadır. 166

167 b) Ġnekli Gölü: Yüzölçümü 1.09 km 2 dir. YağıĢların fazla olduğu dönemlerde GölbaĢı ve Azaplı Gölleri ile doğal olarak açılan kanallarla birbirine bağlanırlar. c) Azaplı Gölü: ilçenin batısında bulunan bu gölün yüzölçümü 2.72 km 2 dir. KıĢın sularının artması nedeniyle çoğu kez GölbaĢı Gölü ile birleģik bir görünüm arz eder. Foto 43: Sulak Alanlar Foto 44: Sulak Alanlar d) Abdülharap Gölü: Çelikhan ilçesinin 3 km. kuzeyinde yer alan gölün yüzölçümü 5 km 2 dir. Yüzeyi yoğun olarak saz ve otlarla kaplanmıģ olan bu göl. Çat Barajı'nın tamamlanması halinde, baraj göl sahası içinde kalacaktır. 167

168 Orta Mesafeli Koruma Alanı üst sınırından baģlamak üzere su toplama havzasının nihayetine kadar uzanan tüm yatay karasal tüm alandır. Ġlimiz sınırları içerisinde jeolojik ve jeomorfolojik oluģumların bulunduğu alanlar mevcut değildir. MĠLLĠ PARKLAR: ha ı Adıyaman Ġli Kahta Ġlçesi, 850 ha ı Malatya Ġli Pötürge Ġlçesi hudutları dahilinde bulunan Nemrut Dağı ile ilgili Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğümüzce hazırlanan Tanıtım Kitapçığı (el kitapçığı) ve broģür aģağıya çıkarılmıģtır. T A N I T IM 20.Yüzyılın baģlarında hızla yoğunlaģan sanayileģme ve kaynak tüketimi,kentsel alanların artması ve geniģlemesi,motorlu taģıt kullanımı ve nüfus artıģı ile doğal kaynakların aģırı kullanımı global düzeyde doğal dengeyi bozmuģ,flora ile faunada türlerin azalmasına neden olmuģtur.bu sebeple özellikle bitki ve hayvan türlerinin korunması amacıyla baģlatılan doğa koruma çalıģmaları bütün ülkelerin ortak sorunu olmaya baģlamıģtır. Bu bağlamda Ülkeler Ġhtiyaçlarına göre Özellikle Mili parklar oluģturarak bu çok önemli sorunu çözmeye çalıģmıģlardır. Milli Parklar deyimi Türk çevre mevzuatına ilk defa tarih ve 6831 sayılı Orman kanununun 4. maddesiyle girmiģ olup bu maddede ormanlar vasıf ve karakter bakımından ;Muhafaza ormanları-milli Parklar - Ġstihsal ormanları olarak sınıflandırılmıģtır.aynı kanunun 25. maddesinde ise Orman Genel Müdürlüğü nün mevkii ve haiz olduğu hususiyet dolayısıyla,lüzum göreceği ormanları,orman rejimine giren sahaları Milli Park olarak ayırabileceğini hükme bağlamıģtır.bu tarihten 2 yıl sonra yılında Yozgat Çamlığı Türkiye nin ilk Milli Parkı olarak ilan edilmiģtir.1958 tarihinden sonraki yıllarda Tarihi,Arkeolojik değerlerin yanı sıra, Doğal yaģamın ekonomik,sosyal ve kültürel yönden korunması, olumsuz etkilerin önlenmesi, Ulusal ve uluslar arası tanıtımı ile turizmin Ülke,Bölge,Yöre ekonomisine katkı sağlayacağı görüģünden hareketle 31 alan milli park statüsüne alınmıģtır.ancak daha sonra Milli Parkların Ayrılabilmesinin yasal dayanağını teģkil eden 6831 sayılı kanunun 25. maddesinde değiģiklik yapılarak diğer koruma alanları ;Tabiat Parkları,Tabiat Anıtları,Tabiatı Koruma Alanları da Kanun kapsamına dahil edilmiģtir. BaĢta Milli Parklar olmak üzere tüm koruma alanlarını içerisine alan;planlama,geliģtirme ve yönetme esaslarını kapsamlı bir Ģekilde düzenleyen yasa tarih ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunudur.Güncelliğini koruyan yönetmelik ise 2873 sayılı kanuna göre hazırlanmıģ olan Tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Milli Parklar yönetmeliğidir. Kommagene Bölgesi,Ġskenderun körfezinden amanos dağları ile baģlayıp Güneydoğu Anadolu Toros dağları zinciri ile devam edip Adıyaman Ġli Kahta Ġlçesinde Fırat Nehri ile birleģip bu noktadan sonra Toros dağlarına paralel olarak Suriye sınırına doğru geniģleyerek devam eden bir bölgedir. Adıyaman ili Kahta Ġlçesi ile Malatya Ġli Pütürge Ġlçesi sınırları içerisinde kalan tarihi açık hava müzesi karakterinde Bilimsel ve estetik bakımdan Milli ve Milletler arası ender bulunan tabii ve kültürel kaynak değerleri ile koruma,dinlenme ve turizm alını özelliği gösteren Nemrut Dağı ve çevresindeki hektar alan tarih ve sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Nemrut Dağı Milli Parkı;olarak ilan edilmiģtir 168

169 Nemrut Dağı Milli Parkı ;Binlerce yıldır insan ve hayvan yaģamı için mekan teģkil etmiģ ve burada yaģayan bir çok kültür, gerek flora ( Bitkisel varlığı) ve gerekse fauna (Hayvansal varlığı) üzerinde derin izler bırakmıģtır.nemrut Dağı Milli Park sınırları içerisindeki alan,potansiyel doğal bitkisi yönünden MeĢe-Ardıç Formasyonu karakterindedir.park alanında yaģayan hayvan varlığı ise kuģlar,amfibiler,sürüngenler,memeliler ve böceklerin bulunması bakımından oldukça çeģitlilik gösterir. Nemrut Dağı Milli Parkında;M.Ö.I yüzyıl ile M.S I yüz yıl arasında bölgede yaģayan Kommagene Krallığının kültür,inanç ve sanatını yansıtan Dünyanın 8. harikası Nemrut Dağı kült yeri (Kral Atiochos a ait Tümülüs ve dev heykeller),arsameia (Eski Kale-Mitradates Kalllinikos kült yeri),kommagene lilerden-memluklara ve Osmanlılara uzanan tarihiyle Yeni Kale (Eski Kahta),Antik DeğirmenbaĢı ile Ģeytan köprüleri,han ve Hamam kalıntıları,cendere (Roma Köprüsü) ve KarakuĢ sütunlu tümülüs (Kadınlar anıt mezarı) Tarihi ve Arkeolojik eserlerin yanı sıra,kireç taģlarının çözülmesi sonucu oluģmuģ kanyonlar (Cendere ve Kan çayları Kanyonları),U Ģeklindeki kanyon vadiler,karstik bir Ģekil olan Dolinler (Koyaklar),Mağaralar,Tüneller,Lapyalar (Oluklar),Sinholesler (Su yutanlar) ve suyun doğal yapı üzerindeki aģındırıcı etkisini sergileyen manzara değeri yüksek heyecan verici önemli jeolojik ve jeomorfolojik görsel değerler bulunmaktadır. ULAġIM OLANAKLARI Nemrut Dağı Milli Park alanı 13,850 hektar olup 13,000 hektarlık kısmı Güneydoğu Anadolu Bölgesi Adıyaman Ġli,850 hektarlık kısmı ise Doğu Anadolu Bölgesi Malatya Sınırları içerisinde kalmaktadır.milli Parkın Doğusunda Adıyaman Ġli Gerger ilçesi,batısında Sincik Ġlçesi,Güneyinde Kahta Ġlçesi Kuzeyinde ise Malatya ili Pütürge Ġlçesi bulunmaktadır.nemrut Dağı Milli Park alanına ulaģım Adıyaman Ġli Kahta Ġlçesi üzerinden sağlanmaktadır.yurt içi ve dıģ ülkelerle bağlantısı Ankara üzerinden sağlanan Adıyaman Hava alanı Kahta ilçesine 17 km, Milli Park alanına 25 km mesafede olup mevcut karayolu düzgün yüzeyli asfalt kaplamalı durumdadır. Milli Park alanına çevre illerden olan karayolu bağlantısı iyi bir düzeydedir.park alanına Malatya bağlantısı tepehan üzerinden tepehana kadar asfalt daha sonra yumuģak yüzeyli yer,yer dar ve standart dıģı karayolu ile sağlanmaktadır. Elazığ ile olan karayolu bağlantısı Adıyaman Gerger Ġlçesi üzerinden tarak su yolu ile yapılmakta olup bu yol yeterince geliģmemiģtir.diyarbakır bağlantısı Siverek üzerinden ġanlıurfa bağlantısı ise Adıyaman üzerinden iyi vasıflı Devlet Karayolu ile yapılmaktadır. Nemrut Dağı Milli Parkına karayolu ile ulaģım göz önüne alındığında park alanı ile park alanındaki tarihi ve arkeolojik alanların belli baģlı çevre il ve ilçe yerleģim merkezlerine olan uzaklıkları aģağıdaki cetvelde verilmiģtir ĠL / ĠLÇE M E S A F E L E R (KM) MĠLLĠ PARK NEMRUT ARSAMEĠA ARSAMEĠA CENDERE KARAKUġ ALANI DAĞI (ESKĠKALE) (YENĠKALE) KÖPRÜSÜ ADIYAMAN KAHTA MALATYA PÜTÜRGE DĠYARBAKIR ġanliurfa GAZĠANTEP K.MARAġ

170 TırmanıĢa uygun kendi araçları ile gelen ziyaretçilerimizde Nemrut dağına çıkabilmekte,park alanında görülmeğe değer tarihi ve arkeolojik alanları ziyaret edebilmektedirler.nemrut Dağı Milli Park alanında yoğunlukla kullanılan güzergahlar ġunlardır; Kahta Sincik Yolu : Bu yol Nemrut Dağı Milli Parkının görülmeye değer jeolojik,jeomorfolojik,hidrojeolojik doğal değerleri ile en önemli tarihi ve arkeolojik yapıları olan KarakuĢ tümülüsü,antik Cendere Köprüsü,Yeni Kale,Arsameia(Eskikale),dan geçerek Dünyanın 8. harikası Nemrut dağına ulaģmaktadır.adıyaman Kahta Ġlçesine giriģ yapıldıktan sonra ilk kavģaktan sola kuzey istikametine dönülür.8 km sonra sola kuzey-batı istikametine Kahta-Sincik yoluna girilir.2 km sonra KarakuĢ Tümülüsüne varılır.tümülüsten itibaren aynı istikamette devam edilir 10 km sonra antik Cendere Köprüsü ne varılır.cendere köprüsü üzerinden geçiģ yapıldıktan hemen sonra Kocahisar-Arsameia-Damlacık istikametine sağa dönülerek doğu yönünde ilerlenir 5 km sonra Kocahisar-Yenikale istikametine sola kuzey yönünde dönülerek ilerlenir 1 km sonra yeni kale ye varılır.yeni Kale den sonra geriye dönülerek aynı istikamette Arsameia-Damlacık yönünde ilerlenir ve 2 km sonra Nemrut dağı giriģ ünitesine varılır.bu ayrımdan sola Arsameia-Kayadibi-Nemrut istikametinde kuzeybatı yönünde ilerlenerek 2 km sonra Arsameia (Eski Kale) ya varılır.bu noktadan sonra Kayadibi-Nemrut istikametinde ilerlemeye devam edilerek 11 km sonra Karadut- Nemrut yol ayrımına varılır buradan itibaren sola nemrut istikametine kuzey yönünde kilit parke ve kırma taģ döģeli yoldan 6 km sonra Nemrut Dağı zirvesinde bulunan kafeteryaya varılır bu noktadan sonra 500 m patika taģ döģeli yoldan Tümülüse varılır. Kahta Narince Gerger Karadut Yolu :Nemrut Dağı Tümülüsüne ulaģımda kullanılan Bu yol jeoloji,hidrojeoloji ve jeomorfolojik açısından görülmeğe değer doğal değerleri geçerek Nemrut Dağı ve Tümülüse ulaģmaktadır.kahta-sincik yol ayrımına gelindiğinde bu yola girilmeden sağa Narince- Gerger istikametinde doğu yönünde devam eden yolda ilerlenir ve 20 km sonra Narince yol ayrımına varılır.bu noktadan itibaren sola Gerger Karadut istikametinde kuzeydoğu yönünde ilerlenerek 10 km sonra Karadut köyü istikametinde sola kuzeye doğru ilerlemeye devam edilir ve 3 km sonra karadut köyü içerisinden geçilerek kilit parke ve kırma taģ döģeli yoldan ilerlenerek,12 km sonra Nemrut dağı zirvesine varılır. Milli Parkın Yabancı ziyaretçileri için bölgenin en dikkat çekici unsuru tarihi değerleri iken yerli ziyaretçiler için doğal oluģumları birinci sıraya yerleģmektedir.bununla birlikte her iki gurup içinde Doğal/tarihi/kültürel özelliklerin birbirini destekleyici durumunun etkili olduğu söylenebilir. Ziyaretçilerin Kullandıkları UlaĢım ġekline Göre Dağılımı Gösterir Tablo. UlaĢım ġekli Yabancı Turist Sayısı Yerli Turist Sayısı Toplam Sayı Otobüs Özel Otomobil/Taksi Uçak Diğer Toplam

171 Ziyaretçilerin Bölgeye UlaĢımı Güvenli Bulma Durumlarını Gösterir Tablo. UlaĢım Güvenliği Tam Güvenli Yol Altyapısı Bozuk Araç Uygun Değil ġoför Dikkatsiz Yabancı Turist Yerli Turist Sayı % Sayı % Toplam KONAKLAMA OLANAKLARI VE TURĠZM HĠZMETLERĠ Nemrut Dağı Milli park alanında 1838 de yapılan araģtırma gezileri ile baģlayan turizm hareketleri 1970 li yıllardaki kapsamlı kazılar ve alanın tanıtımı ile yoğunluk kazanmıģ özellikle 1980 li yıllarda yapılmaya baģlayan turistik tesisler,turizm hareketlerini hızlandırmıģtır.bu gün Dünyanın 8. harikası nemrut dağını içerisine alan nemrut dağı milli parkı Dünya Ülkeleri ve Ülkemiz insanları tarafından yoğunlukla ziyaret edilmektedir. Milli Park ziyaretçilerinin konakladıkları yer olan Adıyaman ili ile Kahta ilçesi ve Milli Park alanında turizm Bakanlığından iģletme belgeli 4 tesiste 489, yatırım belgeli, Belediye ruhsatlı 13 tesiste ise 660 olmak üzere toplam 1772 yataklı 2 konaklama tesisi bulunmaktadır.milli Park alanında ise; Toplam 200 yatak kapasiteli 4 Motel, 3 adet kamping ve Milli Park Müdürlüğüne ait 2 adet kafeterya ile Adıyaman valiliğine ait bir adet vilayet konuk evi bulunmaktadır. Adıyaman ili ve Kahta ilçesinde bulunan turistik tesislerin tercüman ve rehberlik hizmetleri yeterli bir seviyede olup bu hizmetler Milli Park alanında Burmapınar,Kocahisar,Damlacık ve Karadut köylerinde pratiken sınırlı bir düzeyde verile bilmektedir. Adıyaman ili ve Kahta ilçesi ile Milli Park alanında Hediyelik eģya satıģ hizmetinde yöresel farklılığın kendine has özgünlüğünü satın almak istediğiniz her üründe görmeniz mümkün olacaktır.özellikle el dokuma tezgahlarında yapılan Halı - Kilim ve Oya gibi El iģi ile yapılmıģ yöresel kültürü yansıtan eģyalar ile kalıptan veya yontu ile hazırlanmıģ heykel minyatürleri.milli Park ziyaretçilerinin en fazla ilgi gösterdiği ürünler arasında yer almaktadır. bu ürünleri satın alan ziyaretçilerimiz yöresel kültür ve doğulu havası ile Nemrut dağı tarihini yanlarında götüre bilmektedirler.yiyecek ihtiyaçlarının karģılanması bakımından verilen hizmet, damak tadı ve hazırlanıģı bakımından ilginç olduğu ziyaretçiler tarafından belirtilmekte ve oldukça ilgi göstermektedirler.milli Park Ziyaretçileri yörede kendilerine gösterilen ilgi,alaka ve misafirperverliğin kısa sürede güvenli dostluklara dönüģtüğünü,sıcak kanlı ve samimi olan yöre insanı ile oluģan insani iliģkilerin yaģanmaya değer olduğu ve turizm hizmetleri içerisinde verilen en iyi hizmetin bu alanda verildiğini gerek yabancı gerekse yerli ziyaretçiler tarafından sıkça dile getirilmektedir. T.C Çevre ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün Milli Park Kanununun 4. maddesine dayanarak hazırladığı Uzun Devreli geliģme Planını bitirerek onaylamıģ olması Genel Müdürlüğün önümüzdeki devrelerde milli park ziyaretçilerine sunulan konaklama ve turizm hizmetlerini geliģtirileceği anlamına gelmektedir. 171

172 Nemrut Dağı Milli Parkını ziyaret için en uygun tarih 15 mayıs-15 ekim tarihleri arasıdır.milli Parka Adıyaman ve Kahta dan Uzun tur,kısa tur,normal tur olmak üzere üç değiģik tur düzenlenmektedir: 1-Uzun Tur : 1-a GüneĢin BatıĢı : Adıyaman dan da Kahta dan da hareket edilir.karakuģ tepesi(tümülüs),antik cendere köprüsü,yeni kale,arsemeia(eskikale) ve Nemrut dağı tümülüsü gezilip görüldükten sonra güneģin batıģı izlenerek dönülür. 1-b GüneĢin DoğuĢu : Adıyaman dan gece saat da,kahta dan da hareket edilir.direk olarak Nemrut dağına gidilir ve GüneĢin doğuģu izlenerek tümülüs gezilir.daha sonra Arsameia (Eski kale),yeni kale,antik Cendere köprüsü ve KarakuĢ tepesi (tümülüs) gezilerek geri dönülür. 2-Kısa Tur kalıntıları görülememektedir. : Yalnızca Nemrut Dağını kapsayan turdur.uygarlığın diğer 3-Normal Tur : GüneĢin doğuģu veya batıģını içerisine almadığı turlardır.genellikle sabah çıkılmakla birlikte günün her saati yapıla bilir. Nemrut Dağı Milli Park alanı ziyaretçi sayısı yıllarından 1980 li yıllara kadar katlanarak artmıģtır. Bu artıģ 1980 ile 1990 yılları arasında durağan bir seyir izlemiģ ancak ziyaretçi sayısı özellikle 1996 yılından sonra tekrar gözle görülür bir artıģ trendine girmiģtir. Nemrut Dağı nda GüneĢin DoğuĢu ve batıģı dünyanın hiçbir yerinde olmadığı kadar görkemlidir.güneģin doğuģu ve batıģı; izleyenler üzerinde derin etkiler bırakmaktadır.nemrut Dağı Milli Parkını ziyaretiniz esnasında Arkeolojik tarih tünelinde gezinip doğanın inanılmaz gizemine gözlerinizle Ģahit olacak ve tarifi mümkün olmayan hisleri ilk defa tadacaksınız. IV-KÜLTÜREL KAYNAK DEĞERLER IV.A-KOMAGENE BÖLGESĠNĠN TARĠHĠ : Kommagene bölgesi fırat nehri ile Toros dağları arasında kalan ve toprakları güneyde Suriye sınırına doğru geniģleyen bir bölgedir. Bu Coğrafi konum tarih boyunca, bölgenin Mezopotamya ile yani doğu kültürüyle, yakın iliģki içinde olmasına neden olmuģtur. Hitit Ġmparatorluğu, Kummuhlular, Geç hititliler, Kommageneliler, Romalılar, Bizanslılar, Araplar ve Türkler özellikle Fırat ın batı kıyısındaki önemli geçitlere; Kentler, kaleler, gözetleme kuleleri inģa ederek kullanmıģlardır.tanrılaģtırılmıģ kralların muselelerinin bulunduğu kutsal alanlar ( Nemrut, Arsemia, Nympheios, KarakuĢ, sesönk ) ile Ġdari merkezleri ( Derikkale, Samasota, Selik, Çaputlu ağaç, Sofraz, Zeugma, Doliche ) gibi Toros dağları zincirini oluģturan tepelerin zirvelerine yerleģmiģlerdir. Makedonyalı Seleukos M.Ö. 305 de Kommagene bölgesininde içerisinde olduğu baģkenti Antiochosheia (Antakya) olan ve kendi adıyla tanınan seleukoslar krallığını kurmuģtur. Kommagene krallığının seleukos imparatorluğu ile bağlarını koparıp bağımsızlığını ilan etmesi kesin olmamakla birlikte M.Ö 163 de ilk kommagene kralı putolemaios olmuģtur.bu kralı M.Ö de II.Samos ve M.Ö da Mithradates Kallinicos takip eder.kommagene Kırallığı 172

173 Romanın en büyük düģmanı olan Ermeni, Part ve Pontus Krallarına karģı kendilerini kabul ettirmenin yanısıra, Romanın tarafını tutarak Romalılar tarafından Romanın dostu ( philorhomaios ) ünvanı ile ĢereflendirilmiĢlerdir. Ġzledikleri dıģ politikalar sayesinde,ülkelerini güvence altına alarak ekonomik ve kültürel açıdan en üst seviyeye çıkarmasını bilmiģlerdir.ancak M.S. 71 de Suriye valisi C.Paetus komagene bölgesine girerek istila etmiģ IV. Antiochos Romaya götürülmüģtür. Çocukları ise akrabalık bağları ile bağlı oldukları Part lara sığınmıģlardır. Daha sonra Kommagene bölgesi suriye valiliğine bağlanmıģ ve Roma Ġmparatorluğunun XVI.Lejon u buraya yerleģtirilmiģtir.m.s 395 yılında Bizans lılar tarafından Likhandos temasına bağlanmıģ olan Kommagene topraklarında; arası emeviler, yıllarında abbasiler, tekrar bizanslılar, yılında Selçuklular,1277 yılından sonra ise Memlüklüler bölgede hakimiyet kurmuģlar.kahta çayı karģısındaki Antik Kommagene kenti Arsemia Nympheusda inģa ettikleri kaleyi valilik merkezi yaparak bölgeyi yönetmiģlerdir da Memlüklüler Dülkadir oğulları beyliğinin kurulmasına yardımcı olmuģ bölge dulkadiroğulları beyliğinin yönetimine bırakılmıģtır yılında Sultan Selim Dulkadiroğulları beyliğini Osmanlı devletine bağlamıģ ve nihayet Kommagene bölgesi 1521 yılında kurulan Adıyaman beyler beyi hakimiyetine bırakılmıģtır.1841 yılında Adıyaman kaza statüsünü kazanmıģ ancak 1849 da Diyarbakır vilayetine bağlanarak sancak olmuģtur da tekrar kaza olan Adıyaman T.C. tarihi sürecinde 1954 yılında Vilayet merkezi haline gelmiģ ve dolayısıyla Kommagene Ġmparatorluğunun toprakları tarihleri arasında Adıyaman sınırları içerisinde kalmıģtır.1954 den günümüze kadar ise Dünyanın 8.harikası Nemrut dağı ve özellikle Kommagene Ġmparatorluğunun yönetim merkezi ve diğer tarihi ve arkeolojik alanlar Adıyaman Ġli Ġl sınırları içerisinde kalmıģtır. IV.B-ARKEOLOJIK DEĞERLER: IV.B.1-NEMRUT DAĞI KÜLT YERĠ (HĠYEROTHESĠON ) :Tanrı katına ululanma (Hierothesion) alanı Dünyanın 8. harikasıdır.m.ö 60 da Kommagene kralı I.Antiochos tarafından yaptırılmıģtır.nemrut Dağının 2150 Rakımlı tepesinde bulunan Hierothesion;Kutsal tören yolları (Sacra via),tümülüs,doğu terası,batı terası ve Kuzey terasından oluģmaktadır. IV.B.1.a-TÜMÜLÜS (Kral I.Antiochos a ait mezarı yumruk büyüklüğündeki kalker taģları ile örten konik yapı) : Yapılan sismik araģtırmalara göre 600 ton ağırlığında 30 ton metreküp olan tümülüs 150 m lik bir çapa ve 50 m yüksekliğe sahiptir.doğal kayalık üzerine oturmuģ bulunan temel,temel üzerinde blok halinde sıkıģtırılmıģ kırma taģ malzemenin bulunduğu ara tabaka ve yumruk büyüklüğünde kırılmıģ kalker taģlarının üst üste yığılmasından meydana gelmiģ örtü tabakasından oluģmuģ konik bir yapıdır.tümülüsün etrafını dolaģarak doğu,batı ve kuzey teraslarına ulaģan yollar ile bağlantılı kutsal tören yolu bulunmaktadır. I.Antiochos yazdırmıģ olduğu kitabelerde buraya gömülmesi ile ilgili olarak aynen Ģöyle bahsetmektedir.;bu hierothesion ihtiyarlık yaģıma kadar gayet iyi durumda kalan vücudumun dıģ örtüsünün,tanrıların sevdiği ruhum,zeus-oramastes in göklerdeki tahtlarına gönderildikten sonra,sonsuzluğa kadar huzur içerisinde yatması amacıyla yapılmıģtır.teknolojinin bütün imkanları kullanılarak yapılan aramalara rağmen mezar odasının yerinin tespit edilemeyiģi ve dolayısıyla bu sırrın çözülememiģ olması tümülüsün gizemine olan merakı körüklemekte,bu sırrı çözme arzusu günümüzde de canlığını devam ettirmektedir. IV.B.1.b-DOĞU TERASI : Doğu terasta; devasa heykeller, heykellerin oturduğu kaideler,kaideler arkasında Grekçe yazılı kaya oyu kitabeleri,kaideler önünde yer alan sunak görevi yapan taģ bloklar,heykellere nazaran daha küçük yapıdaki kabartmalar,bir avlu ve avlunun doğusunda yer alan bağıģ sunağı (AteĢ Altarı),kartal ve aslan heykelleri ile,iki adet tören yolu bulunmaktadır. 173

174 Teras önündeki yüksek kireç taģı kitlesinin kuzey kenarını takip eden ve üzerinde bir stelin yer aldığı yolun doğrudan altara (sunak) ulaģması doğu terasının hierothesion ile bağlantılı olan kutsal tören yolu olduğunu göstermektedir.terasla bağlantılı diğer yol ise hierothesion nun kuzeybatı yönünde ve aģağıda bulunan su kaynaklarının bulunduğu vadiden gelerek doğu terasına bağlanan yoldur. Terasın merkezini tahtlara oturmuģ tanrı heykelleri oluģturmaktadır.genel bir kaide üzerine oturmuģ tanrı heykellerinin yüksekliği 9 m olup tanrı heykellerinin her iki ucunda bir kartal ve bir aslan heykeli bulunmaktadır.bedenleri orijinal yerlerinde olan heykellerin kafaları avluya düģmüģ durumdadır.gerypos (Çengel burun) olarak bilinen Seleukos kralı VII. Antiochos (philamator) un kızı laodike ile Mithridates kalllinikos (Zafer Kazanan) un oğlu I.Antiochos Epiphanes in (MuhteĢem veya görünen tanrı) heykeli;tanrılarla eģit olduğunun bir ifadesi olarak tanrı dizisinin baģlangıcında yer alır.antiochos tahtların arkasında yazdırmıģ olduğu kitabelerde yukarıda bahsettiğimiz amacını açık bir Ģekilde ifade ederek Ģöyle demiģtir: Göründüğü gibi gerçekten tanrılara layık bu heykelleri ben diktirdim Zeus-Oromasdesin,Apollon-Mithras ve vatanımın her Ģeyi besleyen Kommagene nin suretini,aynı taģtan yontulmuģ olarak onlarla birlikte tahta oturur Ģekilde,kendi Ģahsımın bir suretinide duran tanrıların yanına diktirdim.böylece yüce tanrıların çok eski çağlardan kalma heybetini benim genç yüzümün yol arkadaģı yaptım Antiochosun bu sözlerinden anlaģıldığı üzere doğu-batı mitolojisini tahta oturan tanrı heykellerinde birleģtirmiģ kendi asil soyunun kölelerini de persli ve mekadonyalı olarak rölyeflerde açıklamıģtır.doğu terasının kuzeyinde baba soyu orthostadları,güneyinde ana soyu orthostadları,doğusunda ise ateģ altarının sınırladığı 20x20 m2 lik bir tören alanından oluģmaktadır.tören alanından 8m yükseklikte olan ve tahtları üzerinde oturan tanrı heykellerinin soldan sağa doğru sıralanıģı : 1.Heykel:I.Antiochos ( MuhteĢem ve görünen tanrı Kral ),2.Heykel:Kommagene (Her Ģeyi besleyen Bereket Tanrıçası ) 3.Heykel:Zeus-Oromasdes ( Bilge Efendi-BaĢ Tanrı yani tanrıların en yücesi ),4.Heykel:Apollon- Mithras-Helios Hermes: ( GüneĢ Tanrısı ) 5.Heykel:Herakles-Artagnes-Ares ( SavaĢ ve Güç tanrısı ) Tanrı heykellerinin tahtlardaki oturur vaziyeti ve taht önündeki sunakların alandaki yerleģim Ģekli kutsal tören alanında yürütülen dini merasimi izlediklerini ve ayakları dibindeki sunaklara konulacak hediyeleri kabul ettiklerini göstermektedir. Doğu terasındaki en önemli yapılardan biri olan AteĢ Altarı ( x m ) ebatlarında kare Ģeklinde olup sunu kısmına dört etraflı merdivenle çıkılmaktadır.sunak tanrı heykellerine cepelendirilmiģtir.altarın hemen yanında 1.78 m yüksekliğinde oturan bir aslan heykeli bulunmaktadır. IV.B.1.c-BATI TERASI : Genel bir kaide üzerinde bulunan tahtlara oturmuģ durumda olan tanrı heykelleri,tam karģısında baba tarafı atalar stelleri (TaĢ dan yontu ile yapılmıģ heykel),güney ucunda ana tarafı atalar stelleri,ortada x m2 lik bir tören alanı ile m uzunluğunda bir ortostat sırasının bulunduğu terastır.tahtlarda oturur vaziyetteki tanrı heykelllerinin diziliģ sırası doğu terastaki sıralama ile aynıdır.doğu terasta bulunan merasim yolu burada batı terasına ulaģmaktadır. Tanrılar dizininde olduğu gibi Zeus-Oromastes in ortada yer aldığı orthostat dizini her iki uçta bir kartal ve bir aslan heykeli ile sınırlandırmıģ durumdadır.orthostat dizini kuzeyden güneye doğru ;BaĢın da 19 kabartma yıldız göysü üzerinde hilal Ģeklinde ay olan sekiz ıģınla karakterize edilmiģ küçük yıldızlardan farklı olarak üç büyük yıldız merkür,mars,jüpiter olarak belirlenmiģ 2.40 m uzunluğunda 1.75 m yüksekliğinde olan aslan horoskobu (Burç takvimi) ile baģlar,antiochos-herakles-artagnes,antiochos-zeus-oromastes,antiochos-apollon- Mithras,Antiochos-Kommagene nin selamlaģma veya el sıkıģma sahnelerini (Dexsiosis) içeren rölyefleri ile son bulur. 174

175 IV.B.1.d-KUZEY TERASI : Doğu terasına daha yakın bir konumda olan ve doğu terasına doğru geniģleyen bir yapıya sahip olan kuzey terasının toplama merkezi olarak kullanıldığı fikrine varılmakla beraber kral I.Antiochos dan sonra gelecek krallar için tasarlandığı bilinmektedir. IV.B.2-KARAKUġ TÜMÜLÜSÜ ( Kadınlar Anıt Mezarı ) :M.Ö yıllarında Kallinikos(Güzel zafer kazanan) ünvanlı I.Mithridates in torunu ve I.Antiochos un oğlu II.Mithridates tarafından Annesi Ġsias ve kız kardeģi Antiochis için yaptırılmıģtır.hierothesion da doğu,batı,kuzey terasları ile bir tümülüs bulunmaktadır.konik Ģekle sahip olan tümülüs;granit,profit,bazalt,kuarsit ve kireç taģı gibi farklı yapıda taģlardan oluģan cm kalınlığında taģ tabakalar arasına mil döģenerek oluģturulmuģtur.kesme taģ ve dolomit kireç taģından yapılmıģ Mezar odası tümülüsün tepe noktasından 13 m aģağıda tabanından ise 7 m yukarıda bulunmaktadır.tümülüsün güney,doğu ve batı cephelerinde bugün için ayakta kalabilmiģ sütunlar 7 m üzerlerine yerleģtirilmiģ olan heykeller ise 2.5 m yüksekliğe sahiptir. Tümülüsün güney cephesinde tanrıların habercisi olarak bilinen kartal heykelinin oturtulduğu bir sütun bulunmaktadır.kahta-sincik yolundan ayrılan ham toprak vasfında bir yol ile sütunun yanına kadar gidile bilmektedir.doğu cephesinde üzerinde heykel bulunmayan bir sütun ile hemen yanında kafası dıģında gövdesi sağlam durumda boğa heykeli bir sütun bulunmaktadır.boğa heykelinin düģürek kırılmıģ olan kafası Adıyaman müzesinde sergilenmektedir.tümülüsün batı cephesinde ise savaģ tanrısı Herakles ile II.Mitihridates in kabartma heykelini taģıyan sütun zamana meyden okurcasına bu güne kadar ayakta kalabilmiģtir. Tümülüs üzerinde görülen ve tümülüsü yaran 20 m yüksekliğindeki oyuk tümülüs üzerinde yapılmıģ bir tahribat olup bu tahribatı Romalı komutan lucius marius perpetus komutasındaki XVI.lejyon askerlerinin yaparak bu oyuktan dolomit kireç taģı çıkardıkları ve bu taģları tümülüsün hemen yakınında bulunan cendere (Chanabis) köprüsü yapımında kullandıkları sanılmaktadır. IV.B.3-CENDERE KÖPRÜSÜ (Chanabis - Roma Köprüsü ) : Köprü Roma imparatorluğunun yeni yol güzergahları açılması yönündeki doğu politikası kapsamında M.S yılları arasında Samosata ya ( Samsat ) yerleģtirilmiģ olan XVI.Lejyon askerleri tarafından dönemin Roma imparatoru Septimus Severus ve eģi Julia Domna ya ( Ordugahların koruyucu anası ) ve kızları Geta ile oğulları Caracalla adına itafen yapılmıģtır. Cendere deresi üzerinde bulunan 92 adet kesme taģtan yapılmıģ bir ana kemer ve bir tali kemerden oluģan Cendere köprüsü 7 m geniģliğinde 120 m uzunluğundadır.köprünün Güney-batı giriģinde sağda ve solda olmak üzere iki adet sütun yer almaktadır.bu sütunların üzerinde Septimus Severus ve EĢi Julia Domna nın ġeref kitabeleri yer almaktadır.kuzey-batı yönündeki köprü giriģinde ise Septimus Severus ve eģi Julia Domna nın oğulları Caracalla ve kızları Geta adına birer sütun bulunmaktadır.köprünün her iki giriģinde bulunan sütunlardan Geta adına olan sütun haricindeki sütunlar bugün hala inģaa edildikleri günkü gibi yerlerinde durmaktadırlar.geta adına yapılmıģ olan sütunun bugün bulunmayıģının sebebi Tahtı Babasından devralan Caracalla kızkardeģi Geta yı ölüme mahkum eder.adet olduğu üzere Roma toprakları üzerinde bulunan ve onu hatırlatacak her Ģey yok edilmiģtir.bu nedenle Geta adına yaptırılmıģ olan sütun yerinden kaldırılmıģtır.cendere köprüsü üzerinden bugün dahi araç geçebilmektedir.ancak ağırlığı 5 ton nun üzerindeki araçların geçiģi yasaklanmıģtır. IV.B.4-ARSAMEĠA ( Kommagene Ġmparatorluğu nun YerleĢim ve Yönetim Merkezi ) : Gerger kalesi veya aģağı Arsameia olarak bilinen Fırat nehri kenarında bulunan Arsameia Euphrates ile toros dağları üzerinde bulunan Arsameia Touros,Kommagene topraklarında Arsameia olarak bilinen diğer yerleģim birimleridir. Nemrut Dağı Milli Park alanında bulunan Arsameia ;Yeni ve Eski kale olarak bilinen adını Nymphaios ( Kahta Çayı ) dan alan Arsemeia Nymphaios dur.m.ö II.yüz yılın baģlarından itibaren 175

176 yerleģim birimi olarak kullanılmıģ ve Kommagene krallığının en önemli merkezlerinden biri olmuģtur.nemrut Dağında bulunan ve Kommagene Kralı I.Antiochos tarafından yazdırılmıģ olan Dünyanın bilinen en uzun kaya kitabesinde Antiochos Arsemeia Nymphaios dan aynen Ģöyle bahsetmektedir.tükenmez kaynaklardan beslenen çift memesinin ortasında Nymp nehrini barındıran Arsameia yı benim atam Arsames kurdu bu Ģehir kendiliğinden iki kayalık tepeye ayrılmıģtı Arsames coģkun nehrin kutsal sularının yerdeki bir uçuruma akıp gittiğini görerek Ģehrin iki zirveli vücudunu iki yandan duvarla çevirdi.yörenin doğal Ģartlarına uyarak iki yakalı bir Ģehir oluģturdu ve lütfedip oraya Arasameia adını verdi Ġhtimam ve gerekli araçları sağlaması sayesinde kalenin aģılmaz yapısını kuvvetlendirerek,ülkede hiçbir zaman ele geçirilemeyen bir askeri üs kurdu ve savaģta hayatımızı koruya bileceğimiz tehlikesiz bir sığınak yarattı.babam kral Mithridates Kallinikos Arsameianın en güzel yerinde Hierothesion u kendi öz bedeni için adadı. Ben atalarımın kutsal emanetlerini onlara yakıģır bir saygı içinde aldığımdan daha büyük ve güzel biçimde benden sonrakilere devretmek istedim.ġehirde ve Hierothesion da zamanında gözden kaçmıģ veya geçen yıllar içinde tahrip olmuģ ne varsa onarttım veya yeniden inģaa ederek büyüttüm.zengin kaynaklarla beslenen evlerin yanına kadar gelen su Ģebekesi döģettim.kutsal adaklar sunmak için sunaklar yaptırdım,babamın ve benim aylık doğum günlerimizde kurban sunulması,törenler yapılması için rahipler görevlendirdim.masraflar için kraliyet mülkünden torak ayırttım kutsal yasalar (Nomos) Çıkararak steller üzerine yazdırdım. IV.B.4.a-ESKĠ KALE :I.Antiochos un kaya kitabesinde bahsettiği Nymp nehrinin böldüğü iki yakalı Ģehir olan Arsameia Ģehrinin eski kale diye adlandırılmıģ olan yakasıdır.eski kale nin güney yamacında Nymphaios ( Kahta Çayı ) vadisinden yukarı doğru devam eden kutsal tören yolu bulunmaktadır.dinsel törenler için kullanılan bu yoldan tören alanına girilmektedir.bu yolun baģlangıcında karģılaģılan aslında Mithras-Antiochos un selamlaģma sahnesini içeren ancak bugün yarısı kırılmıģ olan Mithras Helios kısmının ayakta kaldığı heykel bulunmaktadır.devam eden tören yolu 120 m sonra büyük bir kaya kütlesi önündeki platforma varmaktadır.bu platformda Bu gün için parçalanmıģ durumda olan iki heykel kaidesi bulunmaktadır.antiochos ve Mithridates kallinikos a ait olduğu tahmin edilen bu heykellerin dini törenlere gelen misafirleri selamlamak amacıyla konulduğu görüģü hakimdir.heykel kaidelerinin arkasında I.Mithridates kallinikos için yapılmıģ olan mezar odası olduğu düģünülen mezar odasına giden 2.46 m yüksekliğinde bir giriģ bulunmaktadır.bu giriģten hemen sonra 5.90x5.20 m ebatlarında bir ön oda,10 m uzunluğunda 14 basamaklı bir koridor ve koridorun sonunda aniden 7 m derinleģen ve nihayet 8 x 8 m ebatlarında olan mezar odası olduğu düģünülen odaya varılırmaktadır.ġki stelin ve mezar odası giriģinin bulunduğu bu platformdan Kuzey-Doğu yönünde 30 m devam eden tören yolu yer altı galeri giriģine ulaģmaktadır.galeri giriģinin üzerinde grekçe yazılmıģ kült kitabesi vardır.yer altı galerisi 158 m uzunluğunda olup dağın derinliklerine doğru bir tünel Ģeklinde inmekte olup çıkıģı bulunamamıģtır.yer altı galeri giriģinin sol üst kısmında 3.34 m yüksekliğinde 1.80 m geniģliğinde 0.82 m kalınlıkta ve 9 ton ağırlığında Atiochos ile Herakles in dexsiosis rölyefli steli bulunmaktadır.kutsal yolaltı galerisinden sonra Kuzey-Batı yönünde dönerek devam edin yol 30 m sonra 30 basamaklı bir merdivenle x 9.22 m ve x m ebatlarında olan iki tören salonunun ortasına çıkılmakta tören salonlarının giriģ leri varılan bu noktada bulunmaktadır.tören salonlarının doğusunda sunak temeli olduğu tahmin edilen kalıntılar,heykel kaideleri,arkeologların harç odası adı verdikleri tahminen harç yapımında kullanılan oda harabeleri bulunmuģtur.bugün yerinde olmayan salonu oluģturan taģlar yazarı belirlenememiģ olan 12. yüz yıl suriye el yazısı ile yazılmıģ bir belgeye göre tören salonlarının taģları peras köyünün bersüma manastırı yapımında kullanılmak üzere götürülmüģtür. IV.B.4.b-YENĠ KALE : Eski kalenin tam karģısında yer alan 13. yüzyıl dan memlük sultanlığına ait eserlerin bulunması sebebi ile yeni kale olarak adlandırılmıģ olan Arsameia Ģehrinin ikinci yakasıdır.yeni kale yerleģime ve savunmaya uygun olması nedeni ile tarih boyunca yerleģimi hep kendisine çekmiģtir.bu sebeple bir çok medeniyete ev sahipliği yapmıģ olmasına rağmen kalede 176

177 bulunan tarihi kalıntıların büyük bir bölümü 13.yüz yıl dan memlük sultanlığına aittir.kalenin hemen giriģinde memlük sultanı kala nın oğulları Melik el EĢref Halil ve Malik an-nasr ait kitabeler bulunmaktadır. ĠletiĢim tarihi sürecinin ilk haberleģme Ģekli olan güvercinliği,tarihteki ilk sualtı geçidini ve modern metalurjinin tarihteki ilk örneği olan hazneli fırınları,iki sarnıcı,bir cami,bir hamam ve çarģı olduğu düģünülen bir dizi oda (dükkan) kalıntılarının bulunduğu Yeni kaleyi gezerken tarihsel serüvenin zaman tünelinde yolculuk yaptığınızı hissedeceksiniz.nemrut Dağı Milli Parkına yapacağınız ziyaretin anlam kazanmasını istiyorsanız yeni kaleyi mutlaka gezip görmelisiniz. IV.C-ANTROPOLOJĠK ÖZELLĠKLER : M.Ö. 163 de Seleukos imparatorluğu ile bağlarını koparan ve kommagene krallığının bağımsızlığını ilan eden ilk kommagene kralı Ptolemaios dan önceki zamanlarda kommagene krallığına ait bölge için bilinen hakimiyet hareketleri: M.Ö.3000 yılının son çeyreğinde Akat krallığı egemenliği altında baģlar. Bölge M.Ö tarihleri arasında Mari krallığı, M.Ö de, Alalah beyliği M.Ö Hitit krallığı.,m.ö Hitit Ġmparatorluğu ve kummuh genç hitit krallığı,m.ö Asur krallığı, M.Ö Babil krallığı, M.Ö Pers imparatorluğu hakimiyeti altında kalmıģtır.m.ö.333 de Makedonya kralı büyük Ġskender Persleri yener ve bölge için yeni bir süreç baģlar. Bu dönemde büyük Ġskender doğu ile batı kültürünü ortak bir yönetim altında birleģtirerek bir dünya devleti kurma çabası içerisinde olmuģ bu çaba M.Ö.323 yılında ölümüne kadar devam etmiģtir. Kendisinden sonra bu siyasete devam edilmiģ zaman zaman akrabalık bağlarının ön plana çıkarıldığı siyaset ve savaģlar Roma hakimiyetine kadar devam etmiģtir. Modern tarihçilerden Draysen M.Ö tarihleri arası- nı Hellenistik devir olarak adlandırmaktadır. Kommagene kralı Antiochos büyük Ġskenderin torunlarındandır. IV.D-MĠTOLOJĠK ÖZELLĠKLER :Tanrı Kral I.Antiochos hayatını gökyüzüne yakın bir yerde doğulu ve batılı tanrıları birleģtirmeye adamıģtı.bu iģ için Milli parkın görkemli Nemrut Tepesini seçmiģtir.i.antiochos baba soyundan pers batı kökenli iken Büyük Ġskenderin torunlarından Seleikos un kızı laodikenin oğlu olması nedeni ile Mekadonya ege kültürünü tanıyan doğulu bir kıral olma özelliğine sahipti.atası Büyük Ġskenderin hayalindeki gibi doğulu ve batı kültürünü birleģtirmek istemiģti,çünkü siyasi gücü bunda görüyordu.bu sebeple halk ile dinsel ve manevi bağlar kurmuģ kendisini görünen Tanrı Kral ünvanı ile tasvirini tanrılarla yan yana koyup kutsallığını ilan etmiģ ve bu nedenle krallara layık küt merkezleri oluģturarak hedefine ulaģmak istemiģtir.milli park alanında bulunan Nemrut ve Arsameia kültlerinde; her ayın onuncu ve onaltıncı günlerinde kendisinin ve babasının doğum günlerinin kutlaması yapılırdı.kült alanlarına ibadet için gelenler;tanrı ve tanrı kral inanıģına ululamak,kutsal anıtları altın çelenklerle süslemek,sunaklarda hediye sunmak,tütsü yapmak ve muhteģem kurban törenleri yapmak için gelirlerdi.görevlilerce kendilerine kutsal masalar üzerinde kutsal kaplar içerisinde sunulan bol yiyecek ve Ģarap ikramını kabul eder bu hizmetler için hiçbir karģılık ödemeden arzu ettikleri sürece faydalana bilirlerdi.kült törenlerindeki hizmetlerin finansmanı için bir vakıf oluģturulmuģ,kraliyet mülkiyetine dahil olan bir kısım toprakların gelirleri vergiden muhaf tutulmuģ ve dokunulmaz mülkiyet olarak rahiplerin yönetiminde olmak üzere hiyerothesion a tahsis edilmiģti.bu törenlere inanmadan gelenlerin dönüp gitmeleri ve kötü niyetle tören alanına yaklaģmamaları gerektiği,kutsal tören alanları hakkında kinci konuģmalar yapan kötü fikirler besleyen veya yakıcı bir tecavüzde bulunanların bütün tanrıların bağıģlamazlığını görecekleri I.Antiochos tarafından öğütlenmiģti.muhteģem ve görün tanrı I.Antiochos,her Ģeyi besleyen bereket tanrıçası Kommagene,baĢ tanrı tanrıların en yücesi Zeus- Oromasdes,güneĢ tanrısı Apollon-Mitihras,savaĢ ve güç tanrısı Haregles-Artagnes den oluģan lütüfkar tanrı ve tanrı inanıģları Nemrut Dağı Milli Park alanının en önemli mitolojik özelliğidir. 177

178 V-DOĞAL KAYNAK DEĞERLER V.A-FLORA (Bitkisel Varlık) : Milli Park alanında ki Ormanlar ;Sıklığını kaybetmiģ bozuk meģe ormanları niteliğinde,çoğu yerde ise seyrek çalıların bulunduğu stepler Ģeklindedir. MeĢe alanın asli ağacı durumunda olup saçlı,palamut ve mazı meģe türleri vardır. Alanın Güney ve Güneybatı kısımındaki araziler de 800 Mt. Yüksekliğe kadar yarı akdeniz iklim benzerliği olduğundan maki formasyonu görülmektedir. Milli Park sınırları içerisindeki alanda 51 familyaya ait 175 adet bitki taksonunun varlığı saptanmıģtır. Ayrıca 24 bitki türünün endemik olduğu ve bunlardan 8 adedinin nadir türler listesinde bulunduğu belirlenmiģtir. Adını Nemrut Dağından alan ve endemik bir tür olan Allium Nemrutdagense bunlara tipik bir örnektir. Ayrıca Milli Park alanında yalancı çiriz,safran, Bahçe sümbülü, Mavi yıldız yayılıģı saptanmıģ olup bu taksonların endemik olanları daha çok Nemrut dağının 1900 metre ve Üzerindeki rakımlarda yoğunlaģmaktadır. Milli Park Alanındaki Flora ve alt flora türlerinden bazıları Ģunlardır ; MeĢe, çınar, yabani erik, ardıç, dıģbudak, katran ardıcı, menengiç, karaçalı, zakkum, düğün çiçeği, bacı otu, güz solucan otu, kar çiçeği ve doğu sümbülüdür. Alan flora Vejetasyonu bakımından; MeĢe Ardıç toplulukları,dere içlerinde ve nemli vadi tabanlarında yayılan galeri ormanları Ģeklinde görülmektedir. V.B-FAUNA (Hayvansal Varlık): Milli Park alanında Hayvan varlığını kuģlar, anfibiler, sürüngenler, memeliler ve böcekler olarak genel gruplara ayırmak mümkündür. Alanda muhtelif zamanlarda yapılan gözlemler sonucu görülen 41 familyaya ait 126 kuģ türü belirlenmiģ olup bunlardan 25 tür kıģ ziyaretçisi, 41 tür yaz ziyaretçisi, ve 96 tür ise bu alanda kuluçkaya yatmaktadır. Bu kuģlardan 84 tür kırmızı listede yer almaktadır. KuĢların dıģında 13 memeli hayvan türü, 16 anfibi ve sürüngen türü ile 31 balık türünün Milli Park alanında yaģadığı saptanmıģtır. KuĢ türlerinden bazıları ġunlardır ; Bahri, Karabatak, Gri balıkçıl, Leylek, Kelaynak, Kaz, Ördek, Atmaca, Kartal, Akbaba, Doğan, Keklik, Bıldırcın, Turna, Martı, Kırlangıç, Güvercin,Üveyik, BaykuĢ, Ebabil, Ġbibik, Ağaçkakan, Kırlangıç, Bülbül,Karga, Serçe, Kanarya, Saka kuģlarıdır. Alanda bulunan bazı anfibi ve sürüngenler Ģunlardır; Kurbağa, Tosbağa, Kaplumbağa, Kertenkele ve yılandır. Milli Park alanında görülen memeliler ; Tilki, Kurt, Çakal, Yabani tavģan, Yarasa, tarla faresi, Sincap, Köstebek, Kirpi,Boz ayı ve Yaban keçisidir. Cendere, Kahta ve kan çaylarında Kaya balığı, Tatlı su Kefali, çöpçü balığı gibi balıklar görülmekte olup alan oldukça zengin cins ve türde böcek varlığına sahiptir. V.C-JEOLOJĠK ÖZELLĠKLER : Milli Park alanı Jeolojik özellikler bakımından önemli bir içeriğe sahip olması sebebi ile oldukça yüksek bir ilgi uyandırmaktadır.milli Parkın Güney ve Güneybatısında,Karadut köyünden de görülebilen;sivrik tepe, Ġsürin tepesi, Zimek divarı tepesi ve Günnik kayalıkları mevcuttur. Milli Park alanın Kuzeyinde;Kale mevkiinden baģlayan ve Nemrutdağına kadar uzanan dağ sırasında yer alan sarp kayalıklar,daha Kuzeyinde yer alan KarataĢ kayalığı, Kıraydu tepesi ve Saç tepe ile en yüksek noktaya ulaģan Jeolojik yapı:kaya bitkilerini,sürüngenleri,memeli ve kuģ türlerini barındırmakta olup yapı uzak mesafelerden algılanabilmektedir.yağan yağmur sularının etkisiyle kolay eriyebilen kireç taģları üzerinde oluģmuģ yapı, görülmeye değer olup ülkemizde çok sık görülmeyen önemli erozyon örneği durumundadır. V.D-HĠDROJEOLOJĠK ÖZELLĠKLER : Milli Park alanından geçen ve Atatürk barajı gölüne ulaģan en önemli çaylar: Cendere, Kahta ve Kan çaylarıdır.gölgeli çayı ve savar çaylarının birleģmesi ile meydana gelen üzerinde antik Cendere köprüsünün bulunduğu Cendere çayı; Milli Park sınırlarına Kuzeybatıdan gelir, Cendere köprüsünden sonra Teğmenli köyü önünde kahta çayı ile birleģir. Kahta Çayı; Milli Park sınırları dıģından gelen güneye doğru akıp Briman mahalinden azdik deresini, ekinci mahalinden çığnık deresini, kalımlı mahalinden delidez ve hayırsız pınarlarını, ayrıca değirmen baģı mevkiinden çıkan kaynak suyunuda alan kahta çayı, eski ve yeni kale ören alanı altında yer alan Ģeytan köprüsünü geçerek hisar mahali yönünde akar ve teğmenli köyü 178

179 önlerinde Cendere çayı ile birleģerek Atatürk Barajına ulaģır. Kan Çayı ; Derince mevkiinden geçen musa deresi,zimek çayı ile birleģir. Zimek çayı;kamıģlı deresi, su kalan deresi ile on evler mahallesinde ziyaret pınarını alarak Karadut köyünün Kuzeydoğusundan geçen Bağırsak pınarından çıkan, bağırsak deresi ile birleģip kan çayını oluģturur. Ve nihai olarak Atatürk barajı gölüne ulaģır.karadut ve on evler mahalinde çok sayıda pınar bulunmaktadır. Elmatepe mevkiindeki kaynak suyu nemrut tümülüsüne en yakın su kaynağıdır. V.E-JEOMORFOLOJĠK ÖZELLĠKLER :Milli Park alanında;kahta ve Cendere çayları yatakları ve yakın çevreleri hafif yada orta düzeyde eğimli iken,dik ve çok dik eğimlerin dağlık arazide olduğu görülmektedir. Kahta çayı üzerinde en düģük yükselti ortalama 570 Mt. Ġken alanın Kuzey-Doğusundaki Nemrut dağında 2206 Metreye ulaģmaktadır. Milli Park alanın Kuzey batısında yer alan yüzey suların geçtiği kanyon U Ģeklindeki vadilerden oluģmaktadır.cendere köprüsü mevkiindeki kanyon,vadi oluģumu bakımdan ilginç bir jeomorfolojik yapıdır. Kahta çayına paralel olarak Doğu-Batı istikametinde uzanan sarp kayalıklar ilginç görünüme sahip olup Cendere köprüsü mevkiindeki jeomorfolojik yapı ile benzer özelliktedir. Gerek Cendere köprüsü ve gerekse Kahta çayına paralel uzanan kayalıklar, U Ģeklindeki vadi,vadi içerisindeki akarsu Kaya bitkileri,yırtıcı kuģlar ve diğer yaban yaģamı iç içe olup ilginç ve görülmeye değer bir görüntü oluģturan oldukça önemli bir jeomorfolojik kaynak değerdir. V.F-TOPRAK ÖZELLĠKLERĠ :Milli Park alanında;kahverengi orman toprağı,kireçsiz kahverengi orman toprağı, kahverengi toprak,kireçsiz kahverengi toprak ve kırmızımsı kahverengi toprak türleri yanı sıra çıplak kaya ve molozlar ile dere ve ırmak taģkın yatakların dan oluģan arazi tipleri mevcuttur. Bitki yetiģtirme kabiliyeti bakımından alandaki mevcut bu topraklar inci gurup topraklardan oluģmaktadır. Özel koruma önlemi isteyen,erozyona müsait, toprak üstü derinliği az, yetiģtirilebilir çeģidin az olduğu 3 üncü gurup toprak Damlacık ve Onevler Mahallesi Doğusunda görülmektedir. Dikili tarım yapılmasını gerektiren,meyili oldukça fazla,erozyona müsait,toprak derinliği az, sulama kapasitesi zayıf 4 üncü grup toprağı Teğmenli ve Yolaltı mahallesi ile gazide tepesi ve doluca çevresinde görmek mümkündür. Tarımsal faaliyete olanak vermeyen toprak yüzü çok yüzeysel, büyük miktarda erozyon tehlikesi taģıyan kumsal saha ve kayalık vasfında 5 inci grup toprakları ise yokuģlu, Yassıkaya, Burmapınar, ÇayırbaĢı, Kocahisar, GümüĢkaya, Sırakaya, Yakacık, BeĢocak ve Sarısu mahalleleri,berazitaģı, Ġncir, Bekirin, Köprü, Hamza, Zomi, Yazı, Bork, Kevrihavis, Selimtahir, Önkar, Mür Kıran yolu, Ellik, Yağmur,ZültükaĢ ve Gami çukuru tepeleri ile KarakuĢ tepesi ve Nemrut dağı çevresinde görmek mümkündür. V.G-KLĠMATOLOJĠK ÖZELLĠKLER :Milli Park alanında karasal iklim hakimiyeti görülmektedir. Yıllık Ortalama Sıcaklık ; Mt. Yükselti aralığında derece, Mt. Yükselti aralığında derece,2206 Mt. Yükseltideki Nemrut dağında ise 10 Derecenin altındadır. Yıllık ortalama yağıģ; mm. Ġken dağlık kesimlerde 1000 mm.dir. Alanda kurak geçen süre Haziran Eylül ayları arası 4 Aylık bir süredir. KıĢın Kar örtüsü Cm. arasında değiģmekte olup yüksek kesimler ve nemrut dağı yıl toplamında 4 5 ay kar altında kalmaktadır. Alan etkili rüzgarları; KıĢ mevsiminde Kuzey Kuzey batıdan, Yaz aylarında ise Güney Güneybatı istikametinden alır. VI.SOSYAL-EKONOMĠK VE KÜLTÜREL ÖZELLĠKLER :13850 hektar alana sahip Nemrut Dağı Milli Park alanında; 9 Köy muhtarlığı ve bu köylere bağlı 18 mezra olmak üzere toplam 27 yerleģim birimi bulunmaktadır.2000 yılı itibariyle 27 yerleģim birimindeki hane sayısı 959 adet nüfus ise 5491 kiģidir. 179

180 Nemrutdağı Milli Park Alanın daki köylerin 2000 yılı itibariyle Hane ve Nüfus sayılarını gösterir cetvel 2000 Yılı Karadut Kocahisar Kayadibi Damlacık Doluca Teğmenli Sırakaya Yolaltı Burmapınar Nüfusu (KiĢi) Milli Park alanındaki Köylerde dernek, vakıf, kooperatif türü sivil toplum örgütlemesi yoktur.damlacık ve Karadutta 1 er adet sağlık ocağı,damlacık,karadut ÇeĢme mevki ile milli park sahasına çok yakın olan narince ve karakuģta birer karakol,damlacıkta ise PTT ve Çevre ve Orman Ġl Müdürlüğüne ait birer birim kamu hizmet tesisi olarak bulunmaktadır.okul ve Cami en yaygın olan kamu hizmet tesisleridir. En yaygın kamu personeli ise Öğretmen ve köy kurucularıdır. Her köyde ( genellikle küçük mezralar dahil) korucu ve öğretmen bulunmaktadır.milli Park alanındaki halkın geçim kaynakları Ģunlardır: 1) Tarımla geçinenler :Esas olarak tarımdan geçimlerini sağlayanlardır. 2) Tarım ve hayvancılıkla geçinenler :Bu geçim gurubundaki köylüler sınırlı toprak kaynaklarını,keçi ve koyun yetiģtiriciliği,damızlık koyunculuk,süt sığırcılığı ve arıcılık gibi hayvancılık gelirleri ile destekleyerek geçimlerini sağlayanlardır. 3) Gurbet iģçiliği ile geçinenler :Bu geçim gurubundaki aile fertlerinin bir kısmı özellikle genç olanlar Ġstanbul yada diğer illerde ticaret,sanayi ve hizmet sektörlerinde çalıģmakta.ailenin diğer üyeleri ise ;Pamuk, Patates, Fındık vb. ürünlerin hasat dönemlerinde,tarım iģçisi olarak gurbet iģçiliği ile geçimlerini sağlamaktadırlar. 4) Turizm geliri ile geçinenler : Bu gurupta bulunan köylülerin esas geçim kaynağı otel pansiyon, Nemrut dağı rehberliği ve at-katır kiracılığı Ģeklinde özetlenebilir.bu geçim gurubunda Tarım ve hayvancılık ek gelir kaynağı durumundadır. 5) Halıcılıkla geçinenler : Kocahisar, Karadut, Teğmenli, Yassıkaya civarında özellikle nakit ihtiyacına büyük katkı sağlayan geçim kaynağıdır. Milli Park alanında yaģayan genç kızların,gelinlerin,orta yaģlı ve yaģlı kadınların giyim tarzı farklılık gösterir. Genç kızlar,üzerlerine çeģitli kumaģlardan yapılan fistan,fistan üstüne kutik denilen bir gömlek giyer baģlarına kezi denilen örtülerle bağlı taç takarlar.gelinler üzerlerine ben denilen bir kumaģ ile bellerini bağladıkları, zun denilen ağır ve pahalı kumaģtan yapılan üç etek giyer,baģlarına etrafı gümüģ ve altın takılarla süslenmiģ alt tarafı puģu ile bağlanmıģ fes takar ve fesin üstünü renkli sırma iģlemeli ipekten bir tülbent ile örterler.orta yaģlı kadınların gelinlerin giyiminden farkı fesin üzerini tülbent ile değil keten ile örtmeleridir.yaģlı kadınların giyimindeki farklılık ise pahalı kumaģların ve sırma iģlemeli puģu nun yerini daha ucuz ve sıradan kumaģların almıģ olmasıdır.genç ve orta yaģlı erkeklerde kumaģ veya kot pantolon,gömlek veya tiģört ile kumaģ ceket veya kot montlar hakim giyim tarzı iken orta yaģ üstü ve yaģlılarda kıl,pamuk veya ipek kumaģlardan yapılma Ģalvar,kıras ve derpe denilen köynek bunun üzerine kutık yada iģlik denilen gömlek,gömlek üzerine özellikle kıģ aylarında kıl ve yünden dokunmuģ aba giymekte,baģlarına Ģapka takmaktadırlar. Milli Park alanındaki yerleģim birimlerinin hane mutfağı zengin bir çeģitliliğe sahip olup, yemekler ev hanımlarını oldukça uğraģtırır cinstendir.park alanında yemekler genellikle tahıl ağırlıklıdır.tahılın yanında et,sebze ve süt ürünlerini içeren yemeklerde yapılmaktadır.milli park alanında yapılan Bazı yemek çeģitleri;mercimek,un,ayran ve,tevlevi çorbaları,tava,tırģik,yahni,fasulye,bamya balcanıdev gibi sebze yemekleri,mercimekli,patlıcanlı,sıcak,soğuk ve çiğ köfteler,bulgur,pirinç,karıģtırmalı,salçalı ve sarımsaklı pilavlar,ğıtap, Ğıtap,peksimet,katmer,peynirli helva,topak helvası,kaygana,mıgla,ģir(sütlaç) gibi hamur ve tatalı çeģitleri olarak sayıla bilir. Halk oyunları (Dansları) park alanında ilköğretim okullarında öğretilip oynanmasının yanı sıra bu oyunların düğünlerde oynanması park alanında yaģayan insanların bir geleneği halini almıģtır.yörede oynan halk oyunlarından bazıları Ģunlardır.Simsimi:Düğünlerde sevdiğine iyi görünmek için erkekler tarafından oynan hareketli bir oyundur.sal-kelek:fıratı geçen bir düğün

181 alayının suya kapılıp gelinin boğulması ve karģı kıyıda gelini bekleyen damat ile düğün alayının acı feryadını konu etmektedir.düz:fakir bir kızın sevdiğine kavuģamaması üzerine ağıt eģliğinde oynanan bir oyundur.halay:düğünlerde kız ve erkek tarafının mutluluklarını,neģelerini ispatladıkları kadın erkek birlikte veya ayrı,ayrı oynadıkları bir oyundur. Nemrut Dağı Milli Park Alanındaki yerleģim birimlerinde Allah misafiri olarak kapıyı çalan kim olursa,eve kabul edilir.ağırlanır,yiyecek ve içecek ikram edilir.ekonomik durumu iyi olan ailelerin misafir odaları ve misafire özel yatakları vardır.bu yönleri ile misafirperverlik tüm Adıyaman ilinde olduğu gibi Nemrut dağı Milli Park alanında yaģayan insanların da en erdemli özelliğidir. K A Y N A K Ç A -T.C Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Av-Yaban Hayatı Genel Müdürlüğü Dokümanları -T.C Orman Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Bölge Müdürlüğü web sayfası -Nemrut Dağı Milli Park Müdürlüğü Dokümanları -Nemrut Dağı Milli Parkı Kahta Mühendisliği saha çalıģma raporları -Nemrut Dağı Milli Parkı Analitik Değerlendirme Raporu Target Nemrut Dağı Milli Parkı Sentez Raporu Target Adıyaman Valiliği Ġl Yıllığı-199 -Ġnsanlığın Kültür Mirası Adıyaman (Mehmet AKAR) -Nemrut Kommagene (Mustafa ÇOBAN) -Kahta Kaymakamlığı : Nüfus,Tarım,Kadastro,Halk Eğitim Müdürlükleri ve Köylere Hizmet Götürme Birliği dokümanları -Nemrut dağının zirvesinde tanrıların tahtları Friedrioh Karl DÖRNER :Çev:Vural ÜLKÜ Antike Velt (Kommagene) Henffalen-Almanya Nemrut dağı-arkeolojide yeni yöntemler Alman Kültür Merkezi Ankara NEMRUT DAĞI KÜLT YERĠ ( ANIT MEZAR ) Dünyanın 8. harikasıdır.m.ö 60 da Kommagene kralı I.Antiochos tarafından yaptırılmıģtır. Nemrut Dağının 2150 Rakımlı tepesinde bulunan Hierothesion ( Tanrı Katında Kutsallık) - alanı;kutsal tören yolları (Sacra via),tümülüs,doğu terası,batı terası ve Kuzey terasından oluģmaktadır.antiochos un kemiklerinin yada küllerinin ana kayaya oyulmuģ bir odaya konulduğu ve tümülüs ile örtüldüğü düģünülmektedir.modern teknoloji ile yapılan tüm aramalara rağmen mezar odasının yeri bu güne kadar tespit edilememiģtir. TÜMÜLÜS ( MEZAR ODASINI ÖRTEN KONĠK YAPI ) Nemrut Dağı Tümülüsü ; Doğal kayalık üzerine oturmuģ bulunan temel tabakası, blok halinde sıkıģtırılmıģ kırma taģ malzemenin bulunduğu ara tabaka ve yumruk büyüklüğünde kırılmıģ kalker taģlarının üst üste yığılmasıyla oluģturulan örtü tabakasından meydana gelmiģ konik bir yapıdır. Yüksekliği 50 m çapı ise 150 m olan Tümülüs; 600 ton ağırlığa, 30 ton metreküp hacme sahiptir. Tümülüsün etrafını dolaģarak doğu, batı ve kuzey teraslarına ulaģan yollar ile bağlantılı kutsal tören yolu bulunmaktadır. 181

182 DOĞU TERASI Devasa heykeller, heykellerin oturduğu kaideler,kaideler önünde yer alan sunak görevi yapan taģ bloklar,heykellere nazaran daha küçük yapıdaki kabartmalar, bir avlu ve avlunun doğusunda yer alan ateģ altarı (Adak yeri),kartal ve aslan heykelleri ile hierothesion ve kuzey terasla bağlantılı iki adet tören yolu bulunmaktadır.genel bir kaide üzerine oturmuģ tanrı heykellerinin yüksekliği 9 m olup tanrı heykellerinin her iki ucunda bir kartal ve bir aslan heykeli bulunmaktadır.bedenleri orijinal yerlerinde olan heykellerin kafaları avluya düģmüģ durumdadır.doğu terasının kuzeyinde baba soyu orthostadları (Dik duran taģ bloklar), güneyinde ana soyu orthostadları, doğusunda ise ateģ altarı nın sınırladığı 20x20 m2 lik bir tören alanı bulunmaktadır.tören alanından 8m yüksek olan ve tahtları üzerinde oturan tanrı heykellerinin soldan sağa doğru sıralanıģı : 1.Heykel:I.Antiochos ( MuhteĢem ve görünen tanrı Kral ) 2.Heykel:Kommagene (Her Ģeyi besleyen Bereket Tanrıçası ) 3.Heykel:Zeus-Oromasdes ( Bilge Efendi-BaĢ Tanrı yani tanrıların en yücesi ) 4.Heykel:Apollon-Mithras-Helios Hermes: ( GüneĢ Tanrısı ) 5.Heykel:Herakles-Artagnes-Ares ( SavaĢ ve Güç tanrısı ) Tanrı heykellerinin tahtlardaki oturur vaziyeti ve taht önündeki sunakların alandaki yerleģim Ģekli kutsal tören alanında yürütülen dini merasimi izlediklerini ve ayakları dibindeki sunaklara konula cak hediyeleri kabul ettiklerini göstermektedir. Doğu terasındaki en önemli yapılardan biri olan AteĢ Altarı ( x m ) ebatlarında kare Ģeklinde olup sunu kısmına dört etraflı merdivenle çıkılmaktadır.sunak tanrı heykellerine cephelendirilmiģtir.altarın hemen yanında 1.78 m yüksekli ğinde dolan ve oturur vaziyette bir aslan heykeli bulunmaktadır. BATI TERASI Genel bir kaide üzerinde bulunan tahtlara oturmuģ durumda olan tanrı heykelleri,tam karģısında baba tarafı atalar stelleri,güney ucunda ana tarafı atalar stelleri,ortada x m2 lik bir tören alanı ile m uzunluğunda bir orthostad sırasının bulunduğu terastır.tahtlarda oturur vaziyetteki tanrı heykelllerinin diziliģ sırası doğu terastaki sıralama ile aynıdır.doğu terasta bulunan merasim yolu burada batı terasına ulaģmaktadır.tanrılar dizininde olduğu gibi Zeus- Oromastes in ortada yer aldığı orthostad dizini her iki uçta bir kartal ve bir aslan heykeli ile sınırlandırmıģ durumdadır.orthostad dizini kuzeyden güneye doğruba Ģında 19 kabartma yıldız,göysü üzerinde hilal Ģeklinde ay olan sekiz sekiz ıģınla karakterize edilmiģ küçük yıldızlardan farklı olarak üç büyük yıldız merkür,mars,jüpiter olarak belirlenmiģ 2.40 m uzunluğunda 1.75 m yüksekliğinde olan aslan horoskobu (Burç takvimi) ile baģlar,antiochos Herakles - Artagnes,Antiochos Zeus - Oromastes,Antiochos Apollon -Mithras Antiochos-Kommagene nin selamlaģma veya el sıkıģma sahnelerini (Dexsiosis) içeren rölyefleri ile sonbulur. KUZEY TERASI Doğu terasına daha yakın bir konumda olan ve doğu terasına doğru geniģleyen bir yapıya sahip olan kuzey terasının toplama merkezi olarak kullanıldığı fikrine varılmakla beraber kral I.Antiochostan sonra gelecek krallar için tasarlandığı bilinmektedir. CENDERE KÖPRÜSÜ ( ROMA KÖPRÜSÜ ) Köprü Roma Ġmparatorluğunun yeni yol güzergahları açılması yönündeki doğu politikası kapsamında M.S yılları arasında Samosata ya ( Samsat ) yerleģtirilmiģ olan XVI. Lejyon askerleri tarafından Dönemin Roma Ġmparatoru Septimus Severus ve eģi Julia Domna ( Ordugahların koruyucu anası ) ile oğulları caracalla ve kızları geta adına itafen yapılmıģtır.cendere deresi üzerinde bulunan 92 adet kesme taģtan yapılmıģ bir ana kemer ve 182

183 bir tali kemerden oluģan Cendere köprüsü 7 m geniģliğinde 120 m uzunluğundadır.köprünün Güney-batı giriģinde sağda ve solda olmak üzere iki adet sütun yer almaktadır. Bu sütunların üzerinde Septimus Severus ve EĢi Julia Domna nın ġeref kitabeleri yer almaktadır. Kuzey- Batı yönündeki köprü giriģinde ise Septimus Severus ve eģi Julia Domna nın oğulları Caracalla ve Kızları Geta adına birer sütun bulunmaktadır.köprünün her iki giriģinde bulunan sütunlardan Geta adına olan sütun haricindeki sütunlar bugün hala inģaa edildikleri günkü gibi yerlerinde durmaktadırlar.geta adına yapılmıģ olan sütunun bugün bulunmayıģının sebebi Tahtı Babasından devralan Caracalla kızkardeģi Geta yı ölüme mahkum eder.adet olduğu üzere Roma toprakları üzerinde bulunan ve onu hatırlatacak her Ģey yok edilmiģtir.bu nedenle Geta adına yaptırılmıģ olan sütun yerinden kaldırılmıģtır. KARAKUġ TÜMÜLÜSÜ ( KADINLAR ANIT MEZARI ) M.Ö yıllarında Kallinikos ( Güzel zafer kazanan ) ünvanlı I.Mithridates in torunu ve I.Antiochos un Oğlu II.Mithridates tarafından Annesi Ġsias ve kız kardeģi Antiochis için yaptırılmıģtır.hierothesion da doğu, batı,kuzey terasları ile bir tümülüs bulunmaktadır.konik Ģekle sahip olan tümülüs;granit,profit,bazalt, kuarsit ve kireç taģı gibi farklı yapıda taģlardan oluģan cm kalınlığında taģ tabakalar arasına mil döģenerek oluģturulmuģtur Kesme taģ ve dolomit kireç taģından yapılmıģ Mezar odası tümülüsün tepe noktasından 13 m aģağıda tabanından ise 7 m yukarıda bulunmaktadır.tümülüsün doğu, batı ve kuzey teraslarında bugün için ayakta kalabilmiģ sütunlar 7 m üzerlerine yerleģtirilmiģ olan heykeller ise 2.5 m yüksekliğe sahiptir ARSAMEĠA Nemrut Dağı Milli Park alanında bulunan Arsemeia ;Yeni ve Eski kale olarak bilinen adını Nymphaios ( Kahta Çayı ) dan alan Arsemeia Nymphaiosdur.M.Ö II. yüz yılın baģlarından itibaren yerleģim birimi olarak kullanılmıģ ve Kommagene krallığının en önemli merkezlerinden biri olmuģtur ESKĠ KALE Eski kale nin güney yamacında Nymphaios ( Kahta Çayı ) vadisinden yukarı doğru devam eden kutsal tören yolu bulunmaktadır. Bu yolun baģlangıcında Mithras Helios kısmının ayakta kalabildiği heykel bulunmaktadır.tören yolu 120 m sonra büyük bir kaya kütlesi önündeki platforma varmaktadır.bu platformda Bu gün için parçalanmıģ durumda olan iki heykel kaidesi bulunmaktadır.heykel kaidelerinin arkasında5.90x5.20 m ebatlarında bir ön oda,10 m uzunluğunda 4 basamaklı bir koridor ve koridorun sonunda aniden 7 m derinleģen ve nihayet 8 x 8 m ebatlarında olan mezar odası olduğu düģünülen odaya varılmaktadır.platformdan Kuzey - Doğu yönünde 30m devam eden tören yolu giriģinde grekçe yazılmıģ kaya oyu kitabesinin yer aldığı 158 m uzunluğunda çıkıģı bulunamayan yer altı galerisine varmaktadır. Yer altı galeri giriģinin sol üst kısmında 3.34 m yüksekliğinde 1.80 m geniģliğinde 0.82 m kalınlıkta ve 9 ton ağırlığında Atiochos ile Herakles in dexsiosis (TokalaĢma) rölyefli (Sahneli) steli (Heykeli) bulunmaktadır.kutsal yol altı galerisinden sonra Kuzey - Batı yönünde Dönerek devam eden yol 30 m sonra 30 basamaklı bir merdivenle x 9.22 m ve x m ebatlarında olan iki tören salonunun ortasına çıkılmaktadır 183

184 YENĠ KALE Eski kalenin tam karģısında yer alan 13. yüzyıl dan memlük sultanlığına ait eserlerin bulunması sebebi ile yeni kale olarak adlandırılmıģ olan Arsameia Ģehrinin ikinci yakasıdır.yeni kale yerleģime ve savunmaya uygun olması nedeni ile tarih boyunca yerleģimi hep kendisine çekmiģtir.ġletiģim tarihi sürecinin ilk haberleģme Ģekli olan güvercinliği,tarihteki ilk sualtı geçidini ve modern metalurjinin tarihteki ilk örneği olan hazneli fırınları,iki sarnıcı,bir cami,bir hamam ve bir dizi oda (dükkan) kalıntıları bulunmaktadır KLĠMATOLOJĠSĠ Milli Park alanında karasal iklim hakimiyeti görülmektedir. Yıllık Ortalama Sıcaklık ; Mt. Yükselti aralığında derece, Mt. Yükselti aralığında derece, 2206 Mt. Yükseltideki Nemrut dağında ise 10 Derecenin altındadır.yıllık ortalama yağıģ; mm. Ġken dağlık kesimlerde 1000 mm.dir.alanda kurak geçen süre Haziran Eylül ayları arası 4 Aylık bir süredir. KıĢın Kar örtüsü 30-80Cm. arasında değiģmekte olup yüksek kesimler ve nemrut dağı yıl toplamında 4 5 ay kar altında kalmaktadır. Alan etkili rüzgarları; KıĢ mevsiminde Kuzey Kuzey batıdan, Yaz aylarında ise Güney Güneybatı istikametinden alır. FLORA ( BĠTKĠSEL VARLIĞI ) Milli Park alanında ki Ormanlar ;Sıklığını kaybetmiģ bozuk meģe ormanları niteliğinde,çoğu yerde ise seyrek çalıların bulunduğu stepler Ģeklindedir. MeĢe alanın asli ağacı durumunda olup saçlı,palamut ve mazı meģe türleri vardır. Alanın Güney ve Güneybatı kısmındaki araziler de 800 Mt. Yüksekliğe kadar yarı akdeniz iklim benzerliği olduğundan maki formasyonu görülmektedir.milli Park alanında (Yalancı çiriz, safran, bahçe sümbülü, mavi yıldız ) yayılıģı saptanmıģ. 175 takson olduğu bilinmektedir. Bu taksonların endemik olanları daha çok Nemrut dağının 1900 metre ve Üzerindeki rakımlarda yoğunlaģmaktadır. Milli Park Alanındaki Flora ve alt flora türlerinden bazıları Ģunlardır ; MeĢe, çınar, yabani erik, ardıç, dıģ budak, katran ardıcı, menengiç, karaçalı, zakkum, düğün çiçeği, bacı otu, güz solucan otu, kar çiçeği ve doğu sümbülüdür. Alan flora Vejetasyonu bakımından ; MeĢe Ardıç toplulukları,dere içlerinde ve nemli vadi tabanlarında yayılan galeri ormanları Ģeklinde görülmektedir. FAUNA (HAYVANSAL VARLIĞI) Milli Park alanında Hayvan varlığını kuģlar, anfibiler, sürüngenler, memeliler ve böcekler olarak genel gruplara ayırmak mümkündür. Alanda muhtelif zamanlarda yapılan gözlemler sonucu görülen 126 KuĢ türlerinden bazıları ġunlardır ; Bahri, Karabatak, Gri balıkçıl, Leylek, Kelaynak, Kaz, Ördek, Atmaca, Kartal, Akbaba, Doğan, Keklik, Bıldırcın, Turna, Martı, Kırlangıç, Güvercin,Üveyik, BaykuĢ, Ebabil, Ġbibik, Ağaçkakan, Kırlangıç, Bülbül, Karga, Serçe, Kanarya, Saka kuģlarıdır. 66 KuĢ türü göçmen 60 KuĢ türü ise yerleģik türdür. 126 kuģ türünün 84 ü kırmızı listede yani soyu tükenme tehlikesi arz etmektedir. Alanda bulunan bazı anfibi ve sürüngenler Ģunlardır ; Kurbağa, Tosbağa, Kaplumbağa, Kerten kele ve yılandır. Milli Park alanında görülen memeliler ; Tilki, Kurt, Çakal, Yabani tavģan, Yarasa, tarla faresi,sincap, Köstebek, Kirpi,Boz ayı ve Yaban keçisidir.cendere,kahta ve kan çaylarında Kaya balığı,tatlı su Kefali,çöpçü balığı gibi balıklar görülmektedir.alan oldukça zengin bir cins ve türde böcek varlığına sahiptir. Nemrut Dağı Milli Parkını ziyaret için en uygun tarih 15 mayıs-15 ekim tarihleri arasıdır.milli Parka Adıyaman ve Kahta dan Uzun tur,kısa tur,normal tur olmak üzere üç değiģik tur düzenlenmektedir: 184

185 1-Uzun Tur : 1-a GüneĢin BatıĢı : Adıyaman dan da Kahta dan da hareket edilir.karakuģ tepesi( tümülüs ), Antik cendere köprüsü,yeni kale,arsemeia ( Eskikale ) ve Nemrut dağı tümülüsü gezilip görüldükten sonra güneģin batıģı izlenerek dönülür. 1-b GüneĢin DoğuĢu :Adıyaman dan gece saat da, Kahta dan da hareket edilir.direk olarak Nemrut dağına gidilir ve GüneĢin doğuģu izlenerek tümülüs gezilir.daha sonra Arsameia (Eski kale), Yeni kale,antik Cendere köprüsü ve KarakuĢ tepesi (tümülüs) gezilerek geri dönülür. 2-Kısa Tur : Yalnızca Nemrut Dağını kapsayan turdur.uygarlığın diğer kalıntıları görülememektedir. 3-Normal Tur : GüneĢin doğuģu veya batıģını içerisine almadığı turlardır.genellikle sabah çıkılmakla birlikte günün her saati yapıla bilir. Nemrut Dağı nda GüneĢin DoğuĢu ve batıģı dünyanın hiçbir yerinde olmadığı kadar görkemlidir. GüneĢin doğuģu ve batıģı ; izleyenler üzerinde derin etkiler bırakmaktadır.nemrut Dağı Milli Parkını ziyaretiniz esnasında Arkeolojik tarih tünelinde gezinip doğanın inanılmaz gizemine gözlerinizle Ģahit olacak ve tarifi mümkün olmayan hisleri ilk defa tadacaksınız. Nemrut Dağı Milli park alanında 1838 de yapılan araģtırma gezileri ile baģlayan turizm hareketleri 1970 li yıllardaki kapsamlı kazılar ve alanın tanıtımı ile yoğunluk kazanmıģ özellikle 1980 li yıllarda yapılmaya baģlayan turistik tesisler, turizm hareketlerini hızlandırmıģtır.bu gün Dünyanın 8. harikası nemrut dağını içerisine alan nemrut dağı milli parkı Dünya Ülkeleri ve Ülkemiz insanları tarafından yoğunlukla ziyaret KONAKLAMA VE TURĠZM HĠZMETLERĠ Milli Park ziyaretçilerinin konakladıkları yer olan Adıyaman ili ile Kahta ilçesi ve Milli Park alanında turizm Bakanlığından iģletme belgeli 10 tesiste 753, yatırım belgeli 4 tesiste 444,Belediye ruhsatlı 7 tesiste ise 360 olmak üzere toplam 1557 yataklı 21 konaklama tesisi bulunmaktadır.bu tesislerin Milli Park alanında;toplam 200 yatak kapasiteli 4 Motel, 3 adet kamping ve Milli Park Müdürlüğüne ait 2 adet kafeterya ile Adıyaman valiliğine ait vilayet konuk evi bulunmaktadır. Adıyaman ili ve Kahta ilçesinde bulunan turistik tesislerin tercüman ve rehberlik hizmetleri yeterli bir seviyedeolup bu hizmetler Milli Park alanında Burmapınar,Kocahisar,Damlacık ve Karadut köylerinde pratiken sınırlı bir düzeyde verile bilmektedir.bilgilendirme panosu hizmeti Tarihi ve Arkeolojik alanların giriģlerinde mevcut olup milli park alnında yaygın hale getirilme çalıģmaları yürütülmektedir.yönlendirme levhası hizmeti yeter seviyeye getirilmiģtir.çevre temizliği hizmetinde özellikle Köy güzergahları ile Damlacık Arsameia - Nemrut, Karadut-Nemrut istikametlerinde bulunan okul,sağlık ocağı,kamping gibi belirli 185

186 yerler ile piknik alanlarına çöp bidonları bulundurulup Nemrut Dağı Milli Park Müdürlüğü ne ait traktörle belirli periyotlarla toplatılmaktadır. Adıyaman ili ve Kahta ilçesi ile Milli Park alanında Hediyelik eģya satıģ hizmetinde yöresel farklılığın kendine has özgünlüğünü satın almak istediğiniz her üründe görmeniz mümkün olacaktır.özellikle el ile halı dokuma tezgahlarında yapılan Halı - Kilim ve Oya gibi El iģi ile yapılmıģ yöresel kültürü yansıtan eģyalar ile kalıptan veya yontu ile hazırlanmıģ heykel minyatürleri.milli Park ziyaretçilerinin en fazla ilgi gösterdiği ürünler arasında yer almaktadır. bu ürünleri satın alan ziyaretçilerimiz yöresel kültür ve doğulu havası ile Nemrut dağı tarihini yanlarında götüre bilmektedirler.yiyecek ihtiyaçlarının karģılanması bakımından verilen hizmet, damak tadı ve hazırlanıģı bakımından ilginç bulunmakta ziyaretçiler tarafından oldukça ilgi gösterilmektedir. Milli Park Ziyaretçileri yörede kendilerine gösterilen ilgi, alaka ve misafirperverliğin kısa sürede güvenli dostluklara dönüģtüğünü, sıcak kanlı ve samimi olan yöre insanı ile oluģan insani iliģkilerin yaģanmaya değer olduğu ve turizm hizmetleri içerisinde verilen en iyi hizmetin bu alanda verildiğini gerek yabancı gerekse yerli ziyaretçiler tarafından sıkça dile getirilmektedir. T.C Orman Bakanlığı Milli Parklar ve av-yaban Hayatı Genel Müdürlüğünün Milli Park Kanununun 4. maddesine dayanarak hazırladığı Uzun Devreli geliģme Planını bitirerek onaylamıģ olması genel müdürlüğün Önümüzdeki devrelerde milli park ziyaretçilerine sunulan konaklama ve turizm hizmetlerini geliģtirileceği anlamına gelmektedir. ĠL / ĠLÇE M E S A F E L E R (KM) MĠLLĠ PARK NEMRUT ARSAMEĠA ARSAMEĠA CENDERE KARAKUġ ALANI DAĞI (ESKĠKALE) (YENĠKALE) KÖPRÜSÜ ADIYAMAN KAHTA MALATYA PÜTÜRGE DĠYARBAKIR ġanliurfa GAZĠANTEP K.MARAġ Nemrut Dağı Milli Parkına olan karayolu bağlantısı asfalt kaplama devlet karayolu niteliğinde olup iyi bir düzeydedir.malatya bağlantısı tepehana kadar asfalt burdan sonra yumuģak yüzeyli yer,yer dar ve standart dıģı kara yolu ile sağlanmaktadır. NEMRUTDAĞI MĠLLĠ PARKI REHBER KĠTAPÇIK ( BROġÜR ) NEMRUTDAĞI MĠLLĠ PARKI MĠLLĠ PARK :Nemrutdağı milli parkı, 2873 sayılı Milli Parklar kanununa göre 07.12,1988 tarihinde Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmiģtir.milli Park sahası Ha. Olup Ha. Adıyaman Ġli sınırları içinde,1500 Ha. da Malatya Ġl sınırları içinde kalmaktadır. Kaynak yerleri ve değerlerini tarihi ve kültürel kommagene ören yerleri oluģturmaktadır. 186

187 COĞRAFĠ KONUMU : Milli Park, Türkiyenin Güneydoğu Anadolu Bölgesinin, orta Fıratın Batısında, Güneydoğu Toros Dağlarının Güneye doğru uzanan Ankar dağları ve eteklerini kapsamakta, yukarı Mezopotamyanın Kuzey sınırını oluģturmaktadır. Koordinatları Doğu Kuzey arasında yer almaktadır. TOPOĞRAFYA : Milli Park,farklı topoğrafik oluģumları kapsamakta olup Güneydoğu Torosların Güneye doğru uzanan kollarındaki en yüksek tepeyi içine aldığı gibi ( Nemrut 2206 M.) ( Milli Parkın en yüksek rakımı ) Nymhaios ( Kahta çayı ) vadisinde rakım 600 M ye inmektedir Güney sınırını jeolojik Fay kırığının oluģturduğu ( ġom dağları ) Doğu batı doğrultusundaki sırtın kuzeye bakan yamacından üçgen Ģeklinde yükselen bir rakımla Nemrut tepesinin Kuzey yamaçlarındaki yüksek plato meralarına doğru uzanmaktadır. Nemrutdağı doruk çevresi yüksek plato Ģeklinde, karstik oluģumlar ve aģınmıģ tepecikler ve arasında çayırlıklarla oluģan manzaranın eteklerinde Ģutlu kanyonlar Fay aynaları dik kayalıklar ve nihayet Kahta çayı ve Cendere çayının oluģturduğu geniģ alivyon vadisi ile tipik topoğrafik ve jeolojik zenginlikler vardır. Nemrutdağı Antiochos tümülüsü tepesi aynı zamanda Atatürk Barajı gölünün seyir yeridir. KAYNAK DEĞERLERĠ : Milli Park alanı içinde Kommagene krallığının en önemli kalıntılarını içeren ören yerleri olan Nemrutdağı nda Kral Antiochos a ait kültür yeri ( Tümülüs ve dev heykeller ), Eski kale ( Arsemia ) Mitradates Kallinikos Kült yeri, Yeni kale ( Eski kahta ) da Kommagenelerden Memluklara ve Osmanlılara uzanan tarihiyle kale ve bu iki ören yeri arasında iki antik taģ köprü, iki çay arasındaki burunda Han, Hamam Ören yeri, Cendere ( Roma köprüsü ) ve KarakuĢ sütunlu tümülüsü ( Kadınlar anıt mezarı ) bulunmaktadır. ÖREN YERLERĠNĠN ( ANTĠK KÜLTÜR ANITLARI ) KEġFĠ Milli Park ın kaynak değerlerini oluģturan anıtsal antik kültür eserlerinin keģfi XlX. Yüzyıl baģlarına rastlamaktadır. Ġlk keģfi Helmuth Von MOTKE tarafından 1838 yılında yapılmıģ. Moltke Malatya Birecik arasında Asker yol keģfi yaparken, fırat civarındaki keģif seyehatinde yörenin ilk harita çalıģmasında keģfetmiģtir. Bundan sonra kıģında Karl Sester Diyarbakır yol yapımı BaĢmühendisi iken ilk seyehatini yapmıģ. Büyükelçilik kanalı ile burası hakkında mektuplar göndermiģtir.bu mektuplar üzerine Purusya Kraliyet Bilimler Akademileri öncülüğünde de Otto Puchstein ile Kral Sester in yaptıkları ilk bilimsel keģif yolculuğu olmuģtur yılında Nemrut a 2. araģtırma gezisi Karl Humann ve Otto Puchstein tarafından yapılmıģtır.milli Park sahası ören yeri araģtırması 1938 yılında ve e kadar keģif kazı ve restorasyon çalıģmaları yapılmıģtır. KOMMAGENE TARĠHĠ Kommagene yöresinin Ġ.Ö yıllarında Hitit Ġmparatorluğu egemenliğinde olduğu sanılmaktadır. Ancak Ġ.Ö yıllarından itibaren Deniz kavimlerinin bölgeye gelmesi ile yeni Devletler oluģmuģ etnik yapı değiģmiģtir.yazılı metinlerden Ġ.Ö. 866 tarihli kayıtlarda bu bölge Kummuh ülkesi olarak ifade edilmektedir. Kummuh krallığı, Asurlulara kendi ülkesinin zenginliğini gösteren gümüģ, altın ve sedir ağacı gibi haraçlar vermekteydi. Ülkeyi yöneten krallar yaklaģık Ġ.Ö. 860 Yıllarında Hatazilu, 857 den itibaren Kundaspive 800 lerden sonra Uspulume hükmetmeye baģladı. 750 yıllarında Kral KuĢtaspi ve bu yüzyılın sonunda Matallu baģa geçti. Kummuh devleti Asur boyunduruğundan çıkmaya çalıģmıyordu. Bu nedenle kendisine toprak hediye ediliyor komģularına karģı askeri yönden destek sağlanıyordu. Ancak 750 lerde KuĢtaspi Urarturlarca ittifaka yanaģınca Asurlularla arası açıldı. Yinede Krallığın sürdürülmesine müsaade edilmiģtir. Bu dönemden sonra Asurluların gücü daha çok hissedilmiģtir. 708 tarihinde Asur Kralı 11. Sargon tarafından iģgale uğramıģ Ġ.Ö. 605 yılında Kummuh yeni Babil Kralı 11. Nebukadnezar tarafından fethedilerek Babil Krallığına katılmıģtır. Bu dönem yarım yüzyıldan daha az bir süre olup oldukça sakin geçmiģ, bu döneme ait belgeye rastlanmamaktadır. 187

188 Büyük Pers Ġmparatorluğunun geniģlemesi sonucunda Ġ.Ö. 6. Yüzyıl ortalarından itibaren Kommagene toprakları bu imparatorluğa katılmıģtır. Bu dönemde Orontidler Satraplığının soyundan gelenler tarafından yönetilmiģ. Bu Hanedan Ġ.Ö. 4. Yüzyıl yarısından sonrası itibariyle Kommagene Krallarının atası sayılmıģtır. ( Antiochos Kült yerinde Orantesin kabartması atalar dizisinde yer almıģtır. ) Söz konusu Satrap ( Vali ) ile 1. Antiochos arasında geçen dönemde hakimiyet siyasi olaylara rağmen Kommagene dahilinde sürekli aynı hanedan soyunda kalmıģtır. Büyük Ġskenderin Persleri mağlup etmesi ile Hellenizm ön asyada etkisini gösterdi. Ġskenderin, Makedonlarla dargın Pers halkını kaynaģtırma planı 250 yıl sonra Kommagene Kralı 1.Antiochos un kendi imparatorluğundaki Grek ve Pers halk öğelerini birleģtirme yönünde esas unsur olmuģtur. Ġskender den sonra Generaller hükümranlığındaki Selevkoslar zamanında yerel Aristokrasi egemenliğini devam etmesi ile kommageneler bağımsız devletlerini Ġ.Ö. 163 yılında yeniden kurmuģlar. Yeni kommagene Krallığının ilk hükümdarı olan Ptotemaios dan sonrası Ġ.Ö II. Samos ve 100 / 69 yıllarında I. Mithradates Kallinicos siyasi politikalarını, yaptıkları akıllı evlilik bağları ile komģu Selevkoslar ve Part Ġmparatorluğu ile akraba iliģkileri kurarak devletinin koruma altına alınmasını sağlamıģtır.siyasetteki güçler dengesini iyi kuran kommagene Kralı Ġ.Ö.69 da Romalıların dostu ünvanını ( Philorhomaios ) aldı. Kommagene Krallarından I. Antiochos, Nemrutdağı ve Niymphaios Arsemia ile Öyprate Arsemiasındaki Kült anıtları ile en ünlüsü olmuģtur. Bu dönemde Romalılarla uyum içinde sürdürülen politikalar neticesi devletin güvenliği ve bağımsızlığı sürdürülmüģ, hatta Romalılar tarafından daha fazla toprak vadediliyor. Sadakatin karģılığı olarak Fırat nehri önemli geçiģ noktası olan Seleukia Ģehrini kommagenelere veriyorlardı. Bu dönemde I. Antiochos Romalılarla Partlar arasında denge politikası güderken Ġmparatorluğun ekonomik ve kültürel olarak en üst seviyeye çıkarmayı baģarmıģtır. Kendi mezarını Nemrutdağı zirvesinde, babasının mezarını Kahta çayı kenarındaki Arsemiada yaptırmıģtır. ÇağdaĢı olan Grek coğrafyacı ve tarihçi Strabon un ( Ġ.Ö. 64 Ġ.S.20 ) ifadelerinde küçük ancak mutlu ülke Ģeklinde tanıtımla Kommagene nin çiçeği kavramını kullanmıģtır. I. Antiochos büyük Ġskenderin dģünce mirasını devam ettirerek çeģitli ırk ve dinlere mensup halkları, Grek unsurlarla Ġran mazda unsurlarını birleģtirerek her unsura inanca uygun olan ortak bir kült ( inanç sistemi kutsallık ) altında biraraya getirmeye çalıģmıģtır. Roma Ġmparatoru Tiberius ( Ġ.S ) Kommagene Krallarına karģı uygulanan dostluk ve faydacı politikadan vazgeçerek, huzurlu ve zengin ülkeyi istila etti. Ancak ülkenin Vassal Kralları tarafından daha iyi yönetildiği anlaģılınca Ġmparator Claudios Ġ.S. 41 yılında son hükümdar olarak IV. Antiochos u (Ġ.S ) tayin etti. Ġ.S. 71 yılında IV. Antiochos un zenginliği ile Ġmparator olan Vespasian ( Ġ.S ) Fırat Nehrinin oluģturduğu çizginin Partlar ve Ermenilere karģı güvenli bir sınır olduğunu savunarak bu bölgeyi istila etti. Kommagene Hükümdarı IV. Antiochos un oğulları, Bellum Commagenicumda ( Kommagene savaģı ) kendilerini savunmaya çalıģtılarsada baģarılı olamadılar. Kral Roma ya gitmek zorunda kaldı. Çocukları ise kendilerine saygı ile kucak açan Part lara sığındılar. NEMRUTDAĞI ( I. ANTĠOCHOS TÜMÜLÜSÜ VE DEV HEYKEL SERGĠ ALANI ) Nemrutdağı doruğundaki 2150 m. Rakımda insan emeğiyle oluģturulan kırma taģtan dev tümülüs 150 m. Çapında 50 m. Yüksekliğinde ( Bugün 40 m. ) konu Ģeklinde yapılmıģtır. Doğu ve Batı teraslarda, tören alanı çevresinde yerel ana kayadan ( Damarlı kireç taģı ) yapılmıģ, parçalı dev heykeller sırtını tümülüse çevrilmiģ koltuk ( taht ) Ģeklindeki kaideye oturur vaziyette yerleģtirilmiģtir. Tahtların arka yüzünde Grek alfabesi ile kitabeler mevcuttur. Dev heykeller ( Tanrı tasvirleri ) Doğu ve Batı terasta aynı sıraya göre dizilmiģ olup simetriktir. Heykel dizi nin iki tarafında dıģta Aslan 2. olarak Kartal yer almakta. Heykeller soldan sağa doğru: Antiochos, Kommagene, Zeus Oramasdes, Apollon Mithras, Herakles Artagnes Ares dir. Doğu terasta, Piramidal sunak yeri ile Tanrı Heykelleri arasındaki sahanın kuzey kenarında ortastat ( taģ temel kaidesi ) ana kayadan elde edilmiģ kesme bloklar üzerine dizilmiģ yeģil kumtaģı bloklarından oluģan Stell ( kabartma heykel ) ler Baba soyu ( pers ) atalar dizisi, Güney kenarı oluģturulan ortastat sırasnda ise Ana soyu ( Grek ) Atalar dizisini oluģturan Stellerle çevrili olup, 188

189 bunların baģ taraflarında yine kumtaģı kartal ve aslan heykelleri ulunuyordu. Batı terasta stellerin diziliģi ise Doğu terasa göre ek olarak Tanrı heykelleri sırasının kuzeye doğru devamında anakayadan yapılmıģ kaideler üzerine ( kumtaģı ) Dexiosis ( tokalaģma ) tasvirlerini içeren steller dizisi yeralmıģtır. Bu dizide de iki tarafında kumtaģı aslan ve kartal heykelleri ortada soldan sağa : Antiochos Kommagene, Antiochos Apollan Mitras, Antiochos ve Zeus Oromastes, Antiochos ve Herakles Artegnes ile Horoskop stelleridir. Batı terasında Atalar dizisini oluģturan ( kabartma ve rülyef ) steller topoğrafik yapı nedeniyle Ana tarafı Atalar dizisi Dev Heykellerin tam karģısında ( Batı ) yer almıģ. Baba tarafı Atalar dizisi de terasın Güney kenarına dizilmiģtir. ARSEMĠA ( ESKĠ KALE ) Milli Park ın ikinci önemli kaynak değeri olan ören yeri, Arsemia daki Antik kült kalıntılarıdır. Burası Eski Kahta Kalesinin doğu tarafında Kahta çayı ile ayrılan daha yüksek tepenin üzerinde ve Güney yamacındaki arkeolojik eserlerin olduğu yer. Kommagene nin baģkenti olan Arsemia da oyma kaya odası ile 157 m. uzunluğundaki oyma Galeri yol ( tünel ) ile kaya kitabe, Antiochos Herakles tokalaģma stelli, Mithradates kaide I. Stelli Mithras Apollon kaide II. Stelli bulunmaktadır. Kale platosunda Saray ören yeri heykel parçaları, sarnıç kalıntıları vardır. Saray kalıntıları tabanında açığa çıkan Mozaikler tahrip olmuģ ancak toprak altında kısmen varolduğu anlaģılmaktadır. Plato da var olduğu sanılan Akrapol ün dev heykelleri kale tepesi eteklerindeki erozyon toprakları altında olduğu Ģüphesizdir. Eski kale ( Arsemia ) I. Antiochos un babası Mithradates Kollinicos un ( Güzel yenen kral ) kült ( kutsal mezar yeri ) alanını oluģturmaktadır. YENĠ KALE ( ESKĠ KAHTA KOCAHĠSAR ) Tükenmez kaynaklardan beslenen çift memesinin ortasında Nymph nehrini barındıran bu Arsemia yı benim Atam Arsemes kurdu, bu Ģehir kendiliğinden iki kayalık tepe ye ayrılmıģtı... ġehrin iki zirveli vücudunu iki yandan duvarla çevirdi. Yören tabiat Ģartlarına uygun olarak iki yakalı bir Ģehir oluģturdu. Ülkede hiçbir zaman ele geçirilemeyen bir askeri üs kurdu. diyen Antiochos un imar ettiği Ģehrin Eski Kahta tarafındaki kale daha sonraları muhtelif onarım ve ekler yapılmıģ olup içinde ; Kitabeli giriģi, Kule, Ön savunma yeri, Su yolu, Güvercinlik, Toplantı salonu, Mescit, Zindan, Ambarlar, Sarnıç, ÇeĢme, Dehlizler, Gözetleme galerileri mevcut olup halen içinde 3 Adet TaĢ gülle bulunmaktadır. Milli Park ın Kommagene lerden beri tarihe sahip olan 3. önemli kaynak değerini oluģturmaktadır. CENDERE KÖPRÜSÜ ( ROMA KÖPRÜSÜ ) Kahta Çayı nın bir kolu olan Cendere çayı ( Chabinas ) üzerinde en dar noktasında ve görkemli kanyon ağzında ana kaya üzerine kurulmuģ tek kemerli ve bir savak küçük kemeri olan köprü; köprü esas büyük kemerde 92 iri kesme taģtan yapılmıģ. Roma köprüsü M.S Septinus Severus ( Roma imparatoru ) zamanında Doğu Lejyonunun hareketi için yapılmıģ. Köprü giriģlerinde ; Septinus Severus, Karısı Lulia Donna ve Oğulları Carakalla ile Geta onuruna Sütunlar dikilmiģ ancak Geta adına dikilen sütun kardeģ kavgası nedeniyle kaldırılmıģtır. Köprü üzerinde dört adet te kitabe mevcuttur. Köprü restore edilmektedir. KARAKUġ TÜMÜLÜSÜ Milli Park ın Güney batı noktasında ve giriģte bulunan KarakuĢ tümülüsü, Çakıl taģları ve çay taģlarının yığılmasıyla oluģturulmuģtur. Doğu, Batı ve Güney yönlerinde önceleri mevcut olan üçer sütun üzerinde aslan, Kartal ve stell mevcutken ; Bugün Doğuda iki sütun, birinin üzerinde aslan heykeli, Batıda bir sütun üzerinde tokalaģma stelli ve yerde aslan heykeli parçası ile Güneyde bir sütun ve üzerinde kartal heykeli bulunmaktadır. Tümülüs, adını bu kartallı sütundan almaktadır. Burası Kommagene krallarının kadınları adına yapılmıģ anıt mezar konumundadır. 189

190 ESKĠ KAHTA TAġ KÖPRÜLERĠ Yeni kale Arsemia arasında orta büyüklükte yapım tarihi belirlenemeyen taģ köprü ile eski kahta değirmenbaģı arasında yine kahta çayı üzerinde bir ana kemerli ve savaklı taģ köprü mevcut olup bu köprülerin planıda cendere tipi örnek alınarak yapılmıģtır. Halen üzerlerinden ulaģım yapılmaktadır. HAN YERĠ Cendere çayı ile Kahta çayı birleģme açısının Cendere çayı yönünde duvarları halen ayakta kemerleri ve kubbeleri kısmen ayakta geniģ bir ören yeri olup yapı malzemesi olarak tuğla ve tonozlarda blok taģların kullanıldığı görülmesi gereken kalıntıdır. MĠLLĠ PARK REKREASYONEL POTANSĠYELĠ Nemrutdağı Milli Parkı antik kültürün açık hava Müzesi olduğu gibi rekreasyonel açıdanda potansiyele sahiptir. Atatürk barajı, baraj gölünün seyir yeri olduğu gibi GüneĢ ve Ay ın doğuģu batıģının izlenmesi, yaz aylarında Güneydoğu Anadolunun sıcağına karģı 2200 metre rakımdaki serin hava ve bu havada dinlenmek için çadırlı kamp alanları ve otantik yayla yaģamı ile iç içe gözlem ve dinlenme, Dağ yürüyüģü yolları Milli Park içindeki köy halkının yaģam gözlemleri, DeğirmenbaĢı kaynak suyu piknik ortamı, Saklıgöl ( Karagöl ) ve kırkpınar kamp ve piknik alanı ile Sülük tedavisi imkanı, Kahta çayı ve Cendere Kanyonunda balık safari, akarsuda yüzme ortamı ile kendine özgü değerleri taģımaktadır. Milli Park altyapı tesislerinin ihtiyaca cevap vermesi halinde bölgenin kıģ sporları içinde uygun olacaktır. ĠKLĠM, FLORA VE FAUNA Milli Park Güneydoğu Toros Dağları Güney yamaçlarında olup, Güneyde Güneydoğu Anadolu iklimi, yazlar çok sıcak ve kurak olup yağıģ ilkbahar ve sonbaharda düģer, kıģ boyunca yağıģ Nemrutdağında kar kar olarak baģlar, Haziran ayı baģlarına kadar zirvede kar bulunmaktadır. Yıllık yağıģ mm. Civarında olup, Nemrutdağı kuzey sahaları yazları serin yayla havası vardır. Yörede bitki örtüsü asli ağacı meģe türleri olup saçlı meģe, palamut meģesi, mazı meģesi, alıç, yabani erik, dıģbudak ve ardıç türleri vardır. Alt flora türleri oldukça zengin olup, Zakkum bitkisi ve maki formasyonu türleri ile yüksek dağ bitkilerine kadar zengin çeģitler mevcuttur. Kırmızı lale, siyah lale gibi pekçok endemik tür bulunmaktadır. Yaban hayatı yönünde arazi çıplak olduğu için fazla hayvan türleri bulunmasada yörede Kurt, Çakal, Tilki, TavĢan, Ayı, Dağ Keçisi ve Kınalı Keklik, Çil Keklik ile zengin kuģ çeģitleri ile böcek faunasını belirtmek gerekir. JEOLOJĠ Milli Park karstik yapısı ile Ģutlu kanyonların ve dik kayalıkların yer aldığı, kokurdanlık, kapalı havza, küçük tepelerin oluģturduğu yüksek plato düzlüğü görünümü, alüvyonlu kahta çayı vadisi, fay kırıkları ve aynalarının oluģturduğu uzun sırtlarla çeģitli topoğrafik görünüm ve jeolojik oluģumların sergilendiği yerdir. ULAġIM Nemrutdağı Milli Parkı idare merkezi Kahta ilçe merkezinde olup, Adıyaman a 32 Km. asfalt yolla bağlıdır. Milli Park sahası kahtadan 12 Km. sonra baģlar, yol iyi tip asfalt yoldur. Milli park içi yollar kısmen asfalt olup KarakuĢ, Cendere Eski Kahta, Arsemia yolu asfalt olup, Nemrutdağı yolu kısmen asfalt 12 Km. de taģ döģeme yoldur. Milli Park içi tur iki Ģekilde yapılır; 190

191 GüneĢin DoğuĢu : Kahta çıkıģı 45 Km. asfalt yol, Karadut köyünde Milli Park giriģ, Nemrutdağı ( Antiochos tümülüs ve Heykel sergi terasları ) Horik köyü güzergahından ( Hamyol ) Arsemia, Eski kahta, Han harabeleri, Cendere, karakuģ tepesi ( asfalt yol ) Milli Parktan çıkıģ. GüneĢin BatıĢı : Birinci turun tersinden baģlamak üzere, Kahta çıkıģı 12 Km. sonra Milli Parka giriģ, KarakuĢ tümülüsü, Cendere köprüsü, Han haraseleri, Eski kahta ( Yeni kale ), Arsemia ( Eski kale ) asfalt yol, Horik üzerinden Nemrutdağına çıkıģ, Hamyol stabilize ve taģ parke yoldan oluģur. NEMRUT DAĞI KÜLT YERĠ ( ANIT MEZAR ) Dünyanın 8. harikasıdır.m.ö 60 da Kommagene kralı I.Antiochos tarafından yaptırılmıģtır.nemrut Dağının 2150 Rakımlı tepesinde bulunan Hierothesion ( Tanrı Katında Kutsallık) alanı;kutsal tören yolları (Sacra via),tümülüs,doğu terası,batı terası ve Kuzey terasından oluģmaktadır. Antiochos un kemiklerinin yada küllerinin ana kayaya oyulmuģ bir odaya konulduğu ve tümülüs ile örtüldüğü düģünülmektedir.modern teknoloji ile yapılan tüm aramalara rağmen mezar odasının yeri bu güne kadar tespit edilememiģtir. TÜMÜLÜS ( MEZAR ODASINI ÖRTEN KONĠK YAPI ) Nemrut Dağı Tümülüsü ; Doğal kayalık üzerine oturmuģ bulunan temel tabakası, blok halinde sıkıģtırılmıģ kırma taģ malzemenin bulunduğu ara tabaka ve yumruk büyüklüğünde kırılmıģ kalker taģlarının üst üste yığılmasıyla oluģturulan örtü tabakasından meydana gelmiģ konik bir yapıdır. Yüksekliği 50 m çapı ise 150 m olan Tümülüs; 600 ton ağırlığa, 30 ton metreküp hacme sahiptir. Tümülüsün etrafını dolaģarak doğu, batı ve kuzey teraslarına ulaģan yollar ile bağlantılı kutsal tören yolu bulunmaktadır. DOĞU TERASI Devasa heykeller, heykellerin oturduğu kaideler,kaideler önünde yeralan sunak görevi yapan taģbloklar, heykellere nazaran daha küçük yapıdaki kabartmalar, bir avlu ve avlunun doğusunda yeralan ateģ altarı (Adak yeri),kartal ve aslan heykelleri ile hierothesion ve kuzey terasla bağlantılı iki adet tören yolu bulunmaktadır.genel bir kaide üzerine oturmuģ tanrı heykellerinin yüksekliği 9 m olup tanrı heykellerinin her iki ucunda bir kartal ve bir aslan heykeli bulunmaktadır.bedenleri orijinal yerlerinde olan heykellerin kafaları avluya düģmüģ durumdadır.doğu terasının kuzeyinde baba soyu orthostadları (Dik duran taģ bloklar), güneyinde ana soyu orthostadları, doğusunda ise ateģ altarı nın sınırladığı 20x20 m2 lik bir tören alanı bulunmaktadır.tören alanından 8m yüksek olan ve tahtları üzerinde oturan tanrı heykellerinin soldan sağa doğru sıralanıģı : 1.Heykel:I.Antiochos ( MuhteĢem ve görünen tanrı Kral ) 2.Heykel:Kommagene (Her Ģeyi besleyen Bereket Tanrıçası ) 3.Heykel:Zeus-Oromasdes ( Bilge Efendi-BaĢ Tanrı yani tanrıların en yücesi ) 4.Heykel:Apollon-Mithras-Helios Hermes: ( GüneĢ Tanrısı ) 5.Heykel:Herakles-Artagnes-Ares ( SavaĢ ve Güç tanrısı ) Tanrı heykellerinin tahtlardaki oturur vaziyeti ve taht önündeki sunakların alandaki yerleģim Ģekli kutsal tören alanında yürütülen dini merasimi izlediklerini ve ayakları dibindeki sunaklara konulacak hediyeleri kabul ettiklerini göstermektedir. Doğu terasındaki en önemli yapılardan biri olan AteĢ Altarı ( x m ) ebatlarında kare Ģeklinde olup sunu kısmına dört etraflı merdivenle çıkılmaktadır.sunak tanrı heykellerine cephelendirilmiģtir.altarın hemen yanında 1.78 m yüksekliğinde dolan ve oturur vaziyette bir aslan heykeli bulunmaktadır. 191

192 BATI TERASI Genel bir kaide üzerinde bulunan tahtlara oturmuģ durumda olan tanrı heykelleri,tam karģısında baba tarafı atalar stelleri,güney ucunda ana tarafı atalar stelleri,ortada x m2 lik bir tören alanı ile m uzunluğunda bir orthostad sırasının bulunduğu terastır.tahtlarda oturur vaziyetteki tanrı heykelllerinin diziliģ sırası doğu terastaki sıralama ile aynıdır.doğu terasta bulunan merasim yolu burada batı terasına ulaģmaktadır.tanrılar dizininde olduğu gibi Zeus- Oromastes in ortada yer aldığı orthostad dizini her iki uçta bir kartal ve bir aslan heykeli ile sınırlandırmıģ durumdadır.orthostad dizini kuzeyden güneye doğruba Ģında 19 kabartma yıldız,göysü üzerinde hilal Ģeklinde ay olan sekiz sekiz ıģınla karakterize edilmiģ küçük yıldızlardan farklı olarak üç büyük yıldız merkür,mars,jüpiter olarak belirlenmiģ 2.40 m uzunluğunda 1.75 m yüksekliğinde olan aslan horoskobu (Burç takvimi) ile baģlar,antiochos Herakles - Artagnes,Antiochos Zeus - Oromastes,Antiochos Apollon Mithras Antiochos- Kommagene nin selamlaģma veya el sıkıģma sahnelerini (Dexsiosis) içeren rölyefleri ile son bulur. KUZEY TERASI Doğu terasına daha yakın bir konumda olan ve doğu terasına doğru geniģleyen bir yapıya sahip olan kuzey terasının toplama merkezi olarak kullanıldığı fikrine varılmakla beraber kral I.Antiochostan sonra gelecek krallar için tasarlandığı bilinmektedir. CENDERE KÖPRÜSÜ ( ROMA KÖPRÜSÜ ) Köprü Roma Ġmparatorluğunun yeni yol güzergahları açılması yönündeki doğu politikası kapsamında M.S yılları arasında Samosata ya ( Samsat ) yerleģtirilmiģ olan XVI. Lejyon askerleri tarafından Dönemin Roma Ġmparatoru Septimus Severus ve eģi Julia Domna ( Ordugahların koruyucu anası ) ile oğulları caracalla ve kızları geta adına itafen yapılmıģtır.cendere deresi üzerinde bulunan 92 adet kesme taģtan yapılmıģ bir ana kemer ve bir tali kemerden oluģan Cendere köprüsü 7 m geniģliğinde 120 m uzunluğundadır.köprünün Güney-batı giriģinde sağda ve solda olmak üzere iki adet sütun yer almaktadır. Bu sütunların üzerinde Septimus Severus ve EĢi Julia Domna nın ġeref kitabeleri yer almaktadır. Kuzey- Batı yönündeki köprü giriģinde ise Septimus Severus ve eģi Julia Domna nın oğulları Caracalla ve Kızları Geta adına birer sütun bulunmaktadır.köprünün her iki giriģinde bulunan sütunlardan Geta adına olan sütun haricindeki sütunlar bugün hala inģaa edildikleri günkü gibi yerlerinde durmaktadırlar.geta adına yapılmıģ olan sütunun bugün bulunmayıģının sebebi Tahtı Babasından devralan Caracalla kızkardeģi Geta yı ölüme mahkum eder.adet olduğu üzere Roma toprakları üzerinde bulunan ve onu hatırlatacak her Ģey yok edilmiģtir.bu nedenle Geta adına yaptırılmıģ olan sütun yerinden kaldırılmıģtır. KARAKUġ TÜMÜLÜSÜ ( KADINLAR ANIT MEZARI ) M.Ö yıllarında Kallinikos ( Güzel zafer kazanan ) ünvanlı I.Mithridates in torunu ve I.Antiochos un Oğlu II.Mithridates tarafından Annesi Ġsias ve kız kardeģi Antiochis için yaptırılmıģtır.hierothesion da doğu, batı,kuzey terasları ile bir tümülüs bulunmaktadır.konik Ģekle sahip olan tümülüs;granit,profit,bazalt, kuarsit ve kireç taģı gibi farklı yapıda taģlardan oluģan cm kalınlığında taģ tabakalar arasına mil döģenerek oluģturulmuģtur Kesme taģ ve dolomit kireç taģından yapılmıģ Mezar odası tümülüsün tepe noktasından 13 m aģağıda tabanından ise 7 m yukarıda bulunmaktadır.tümülüsün doğu, batı ve kuzey teraslarında bugün için ayakta kalabilmiģ sütunlar 7 m üzerlerine yerleģtirilmiģ olan heykeller ise 2.5 m yüksekliğe sahiptir 192

193 ARSAMEĠA Nemrut Dağı Milli Park alanında bulunan Arsemeia ;Yeni ve Eski kale olarak bilinen adını Nymphaios ( Kahta Çayı ) dan alan Arsemeia Nymphaiosdur.M.Ö II. yüz yılın baģlarından itibaren yerleģim birimi olarak kullanılmıģ ve Kommagene krallığının en önemli merkezlerinden biri olmuģtur ESKĠ KALE Eski kale nin güney yamacında Nymphaios ( Kahta Çayı ) vadisinden yukarı doğru devam eden kutsal tören yolu bulunmaktadır. Bu yolun baģlangıcında Mithras Helios kısmının ayakta kalabildiği heykel bulunmaktadır.tören yolu 120 m sonra büyük bir kaya kütlesi önündeki platforma varmaktadır.bu platformda Bu gün için parçalanmıģ durumda olan iki heykel kaidesi bulunmaktadır.heykel kaidelerinin arkasında5.90x5.20 m ebatlarında bir ön oda,10 m uzunluğunda 4 basamaklı bir koridor ve koridorun sonunda aniden 7 m derinleģen ve nihayet 8 x 8 m ebatlarında olan mezar odası olduğu düģünülen odaya varılmaktadır.platformdan Kuzey - Doğu yönünde 30m devam eden tören yolu giriģinde grekçe yazılmıģ kaya oyu kitabesinin yer aldığı 158 m uzunluğunda çıkıģı bulunamayan yer altı galerisine varmaktadır.yer altı galeri giriģinin sol üst kısmında 3.34 m yüksekliğinde 1.80 m geniģliğinde 0.82 m kalınlıkta ve 9 ton ağırlığında Atiochos ile Herakles in dexsiosis (TokalaĢma) rölyefli (Sahneli) steli (Heykeli) bulunmaktadır.kutsal yol altı galerisinden sonra Kuzey - Batı yönünde Dönerek devam eden yol 30 m sonra 30 basamaklı bir merdivenle x 9.22 m ve x m ebatlarında olan iki tören salonunun ortasına çıkılmaktadır YENĠ KALE Eski kalenin tam karģısında yer alan 13. yüzyıl dan memlük sultanlığına ait eserlerin bulunması sebebi ile yeni kale olarak adlandırılmıģ olan Arsameia Ģehrinin ikinci yakasıdır.yeni kale yerleģime ve savunmaya uygun olması nedeni ile tarih boyunca yerleģimi hep kendisine çekmiģtir.ġletiģim tarihi sürecinin ilk haberleģme Ģekli olan güvercinliği,tarihteki ilk sualtı geçidini ve modern metalurjinin tarihteki ilk örneği olan hazneli fırınları,iki sarnıcı,bir cami,bir hamam ve bir dizi oda (dükkan) kalıntıları bulunmaktadır KLĠMATOLOJĠSĠ Milli Park alanında karasal iklim hakimiyeti görülmektedir. Yıllık Ortalama Sıcaklık ; Mt. Yükselti aralığında derece, Mt. Yükselti aralığında derece, 2206 Mt. Yükseltideki Nemrut dağında ise 10 Derecenin altındadır.yıllık ortalama yağıģ; mm. Ġken dağlık kesimlerde 1000 mm.dir.alanda kurak geçen süre Haziran Eylül ayları arası 4 Aylık bir süredir. KıĢın Kar örtüsü 30-80Cm. arasında değiģmekte olup yüksek kesimler ve nemrut dağı yıl toplamında 4 5 ay kar altında kalmaktadır. Alan etkili rüzgarları; KıĢ mevsiminde Kuzey Kuzey batıdan, Yaz aylarında ise Güney Güneybatı istikametinden alır. FLORA ( BĠTKĠSEL VARLIĞI ) Milli Park alanında ki Ormanlar ;Sıklığını kaybetmiģ bozuk meģe ormanları niteliğinde,çoğu yerde ise seyrek çalıların bulunduğu stepler Ģeklindedir. MeĢe alanın asli ağacı durumunda olup saçlı,palamut ve mazı meģe türleri vardır. Alanın Güney ve Güneybatı kısmındaki araziler de 800 Mt. Yüksekliğe kadar yarı akdeniz iklim benzerliği olduğundan maki formasyonu görülmektedir.milli Park alanında (Yalancı çiriz, safran, bahçe sümbülü, mavi yıldız ) yayılıģı saptanmıģ. 175 takson olduğu bilinmektedir. Bu taksonların endemik olanları daha çok Nemrut dağının 1900 metre ve Üzerindeki rakımlarda yoğunlaģmaktadır. Milli Park Alanındaki Flora ve alt flora türlerinden bazıları Ģunlardır ; MeĢe, çınar, yabani erik, ardıç, dıģ budak, katran ardıcı, menengiç, karaçalı, zakkum, düğün çiçeği, bacı otu, güz solucan otu, kar çiçeği ve doğu sümbülüdür. Alan flora Vejetasyonu bakımından ; MeĢe Ardıç toplulukları,dere içlerinde ve nemli vadi tabanlarında yayılan galeri ormanları Ģeklinde görülmektedir. 193

194 FAUNA (HAYVANSAL VARLIĞI) Milli Park alanında Hayvan varlığını kuģlar, anfibiler, sürüngenler, memeliler ve böcekler olarak genel gruplara ayırmak mümkündür. Alanda muhtelif zamanlarda yapılan gözlemler sonucu görülen 126 KuĢ türlerinden bazıları ġunlardır ; Bahri, Karabatak, Gri balıkçıl, Leylek, Kelaynak, Kaz, Ördek, Atmaca, Kartal, Akbaba, Doğan, Keklik, Bıldırcın, Turna, Martı, Kırlangıç, Güvercin,Üveyik, BaykuĢ, Ebabil, Ġbibik, Ağaçkakan, Kırlangıç, Bülbül, Karga, Serçe, Kanarya, Saka kuģlarıdır. 66 KuĢ türü göçmen 60 KuĢ türü ise yerleģik türdür. 126 kuģ türünün 84 ü kırmızı listede yani soyu tükenme tehlikesi arz etmektedir. Alanda bulunan bazı anfibi ve sürüngenler Ģunlardır ; Kurbağa, Tosbağa, Kaplumbağa, Kerten kele ve yılandır. Milli Park alanında görülen memeliler ; Tilki, Kurt, Çakal, Yabani tavģan, Yarasa, tarla faresi,sincap, Köstebek, Kirpi,Boz ayı ve Yaban keçisidir.cendere,kahta ve kan çaylarında Kaya balığı,tatlı su Kefali,çöpçü balığı gibi balıklar görülmektedir.alan oldukça zengin bir cins ve türde böcek varlığına sahiptir. Nemrut Dağı Milli Parkını ziyaret için en uygun tarih 15 mayıs-15 ekim tarihleri arasıdır.milli Parka Adıyaman ve Kahta dan Uzun tur,kısa tur,normal tur olmak üzere üç değiģik tur düzenlenmektedir: 1-Uzun Tur : 1-a GüneĢin BatıĢı :Adıyaman dan da Kahta dan da hareket edilir.karakuģ tepesi( tümülüs ), Antik cendere köprüsü,yeni kale,arsemeia ( Eskikale ) ve Nemrut dağı tümülüsü gezilip görüldükten sonra güneģin batıģı izlenerek dönülür. 1-b GüneĢin DoğuĢu :Adıyaman dan gece saat da, Kahta dan da hareket edilir.direk olarak Nemrut dağına gidilir ve GüneĢin doğuģu izlenerek tümülüs gezilir.daha sonra Arsameia (Eski kale),yeni kale,antik Cendere köprüsü ve KarakuĢ tepesi (tümülüs) gezilerek geri dönülür 2-Kısa Tur:Yalnızca Nemrut Dağını kapsayan turdur.uygarlığın diğer kalıntıları görülememektedir. 3-Normal Tur :GüneĢin doğuģu veya batıģını içerisine almadığı turlardır.genellikle sabah çıkılmakla birlikte günün her saati yapıla bilir. Nemrut Dağı nda GüneĢin DoğuĢu ve batıģı dünyanın hiçbir yerinde olmadığı kadar görkemlidir. GüneĢin doğuģu ve batıģı ; izleyenler üzerinde derin etkiler bırakmaktadır.nemrut Dağı Milli Parkını ziyaretiniz esnasında Arkeolojik tarih tünelinde gezinip doğanın inanılmaz gizemine gözlerinizle Ģahit olacak ve tarifi mümkün olmayan hisleri ilk defa tadacaksınız. Nemrut Dağı Milli park alanında 1838 de yapılan araģtırma gezileri ile baģlayan turizm hareketleri 1970 li yıllardaki kapsamlı kazılar ve alanın tanıtımı ile yoğunluk kazanmıģ özellikle 1980 li yıllarda yapılmaya baģlayan turistik tesisler, turizm hareketlerini hızlandırmıģtır.bu gün Dünyanın 8. harikası nemrut dağını içerisine alan nemrut dağı milli parkı Dünya Ülkeleri ve Ülkemiz insanları tarafından yoğunlukla ziyaret edilmektedir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, 2008 Adıyaman Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü DKMP ġube Müdürlüğü Adıyaman Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü Adıyaman Orman ĠĢletme Müdürlüğü Adıyaman Ġli, Turizm Envanteri ve Turizmi GeliĢtirme Planı

195 TARIM ALANLARI H. TARIM VE HAYVANCILIK Adıyaman da tarım, en önemli geçim kaynağını oluģturmaktadır. Ġlde kuru tarım oranı daha yüksektir. Ekonomik bakımdan faal nüfusun % 88 i tarımla uğraģmaktadır. Türkiye genelinde tarımsal amaçlı olarak kullanılan arazilerin toplamı, ha olup, bu tür alanların % 1.12 si Adıyaman ili sınırları içerisinde yer almaktadır. Adıyaman ilinin topraklarının % ünü oluģturan tarım arazilerinin, % sında kuru tarım, % ünde ise sulu tarım yapılmaktadır. Adıyaman ilindeki tarım alanlarının % 86 sı ekili ve nadasa bırakılmıģ olan tarla, % 1.6 sı sebze bahçeleri ve % 12.4 ü ise meyve ağaçlarının bulunduğu alanlardır. Atatürk Baraj Gölünün verimli arazi alanını azaltmıģ olmasına karģın, sağladığı sulama, Güneydoğu Anadolu illerinin hepsinde olduğu gibi, Adıyaman ilinde de, ekonomik açıdan önemli bir ikan yaratmıģtır. Sulama projelerinin tamamlanması ile sulu tarım oranı ve önemi gün geçtikçe artmaktadır SINIF TARIM ALANLARI Tablo:F Adıyaman Ġli Arazi Sınıfları Ve Alanları ARAZİ SINIFI ALAN (Ha.) I. Sınıf ,6 II. Sınıf ,9 III. Sınıf ,3 IV. Sınıf ,4 V. Sınıf 111 0,0 VI. Sınıf ,1 VII. Sınıf ,6 VIII. Sınıf ,1 TOPLAM ,0 TOPLAM TOPRAK ALANI İÇİNDEKİ ORANI (%) Tarıma elveriģliği yönünden Adıyaman topraklarının sınıflandırılmasında Ģu tablo karģımıza çıkar. Tablo:F ARAZĠ SINIFI ALAN (da) 195 TOPLAM TOPRAK ALANI ĠÇĠNDEKĠ ORANI (%) I. Sınıf ,08 II. Sınıf ,20 III. Sınıf ,95 IV. Sınıf ,04 V. Sınıf ( Mera) ,60 Orman ,80 Diğer ,91 Su Yüzeyi ,43

196 TOPLAM ,00 Tarım Alanı ,26 Tarım DıĢı ,74 Adıyaman Ġlinde çeģitli tarım Ģekillerini kısıtlayan bazı sorunlar bulunmaktadır. Bunların baģında erozyon gelmektedir. Ġlin topraklarının % 90 ı çeģitli Ģiddetlerde erozyona maruz durumdadır. Erozyonun dıģındaki toprak sorunları toprak sığlığı, taģlık, kayalık ve drenaj bozukluklarıdır. ÖZEL MAHSUL PLANTASYON ALANLARI Adıyaman Ġlinde özel mahsul plantasyonu ile ilgili bilgilere ulaģılamamıģtır. H.1.Genel Tarımsal Yapı Adıyaman Ġlinde yıllık yağıģ toplamının azlığı ve mevsimlere göre dağılıģındaki dengesizlik sebebiyle kuru tarım sistemi hakim olup; bitkisel üretim hububat tarımı üzerinde yoğunlaģmıģtır. Ġlimiz 2009 verilerine göre hektar toplam tarım alanına sahiptir. Toplam tarım alanının; % 62,9 sında hububat tarımı, % 13,3 ünde meyve, % 12,9 ünde baklagil, % 8,7 inde endüstri bitkileri % 1,5 inde sebze % 0,6 sında yem bitkileri oluģturmaktadır. Geri kalan alanları ise sebze, yem bitkileri ve nadas alanları oluģturmaktadır. Ġlde en fazla üretimi yapılan ürünler buğday, arpa, mercimek ve nohuttur. GAP bölgesi Adıyaman da istenen sosyal, kültürel alanda geliģmeyi sağlayamamıģtır. Sulu alanlarımızda son yıllarda pamuk ve mısıryetiģtiriciliği önem kazanmaya baģlamıģtır. Tütüne kota uygulamasından dolayı tütün alanlarında daralma dolayısıyla bu alanlarda alternatif ürünlere yönelme arayıģına sebep olmuģtur. Ġlin ekonomisinde en fazla öneme sahip meyve ürünleri antepfıstığı ve balıktır. Son yıllarda zeytincilik ve trbzon hurması yetiģtiriciliğide önem kazanmaya baģlamıģtır. Adıyaman sahip olduğu coğrafi konumu ve iklim açısından yağıģa bağlı tarıma elveriģli bir ildir. Ekonomik açıdan da tarıma dayalı il olma özelliğini taģımaktadır. Ġlin bir tarım ili olmasında, endüstri ve ticaret merkezlerine olan uzaklığı da önemli bir etken olmuģtur. Ġlde Antepfıstığı, tütün, mercimek ve nohut gibi tarım ürünleri üretiminde, son yılda gerek kalite gerekse miktar yönünden önemli mesafeler alınmıģtır. Ancak tütün üretimine yasal kısıtlamalar getirilmiģtir. Adıyaman ili toplam tarım alanı miktarı hektardır. Bunun ,1 ha. alanı kuru tarım arazisi, 51991,6 ha alanı sulu tarım arazisi olarak kullanılmaktadır. Sulanan tarım alanları, toplam tarım alanı içinde %17,9 lik bir pay almaktadır ,1 hektar alan kuru tarım alanlarını içermekte olup, toplam tarım alanı içinde %82,1 lik bir kısmı kaplamaktadır. Sulanan 51991,6 ha. arazinin ha. lık kısmı DSĠ ve Köy Hizmetleri tarafından sulanmakta olup, geriye kalan ,6 ha. lık alan halk sulaması kanalıyla gerçekleģtirilmektedir. 196

197 GAP Projesinin devreye girmesi ile toplam hektarlık bir arazi sulamaya açılacaktır. Böylece ilin toplam arazisinin %55 i sulanabilecektir.. ARAZĠ KULLANIM BĠÇĠMĠ Tablo:H.1.1. Adıyaman Ġli Arazi Kullanım Durumu SULU ARAZĠ (Ha) % KURU ARAZĠ (Ha) % TOPLAM ARAZĠ (Ha) Hububat ,8 12, , ,8 62,9 Baklagil 283 0, , ,9 Endüstri Bitkileri , , ,7 Yem Bitkileri 468 0, , ,6 Tarla Bitkileri (Diğer) TARLA TOPLAMI ,8 16, , ,8 85,1 Antepfıstığı ,1 9, ,1 9,2 Bağ , ,4 Diğer Meyveler ,4 960,6 0, ,6 0,7 MEYVE TOPLAMI , , ,7 13,3 Kavun Karpuz ,5 0, ,5 0,4 Diğer Sebzeler 3.205,8 1,1 12,9 0, ,7 1,2 SEBZE TOPLAMI 3.205,8 1, ,4 0, ,2 1,5 NADAS H.2.Tarımsal Üretim TARIM ALANI TOPLAMI ,6 17, ,1 82, ,7 100,0 Tahıl ürünlerinin büyük bir bölümü tahıllar ile endüstriyel bitkiler meydana getirmektedirler. Adıyaman da 7.774,50 ton tarla ürünü üretimi söz konusudur. tarla ürünleri içerisinde 689,829 ton ile tahıllar önemli bir yer iģgal ederken, ikinci sırada 61,741 tonluk üretim ile endüstriyel bitkiler yer almaktadır. Toplam tarla ürünleri üretiminin, Türkiye tarla ürünleri üretimi içindeki payı % 07.6 gibi bir değere sahiptir aynı Ģekilde tahıl üretimi, Türkiye üretiminin % 1.2 sine, baklagil üretimi %3.0 üne, endüstriyel bitkiler üretimi, %02,1 ine, yağlı tohumlar üretimi % 7.3 üne ve yumru bitkiler üretimi de Türkiye üretiminin % 0.15 ine karģılık gelmektedir. Tahıllardan buğday ve arpa, endüstriyel bitkilerden tütün, kütlü ve saf pamuk, baklagillerden kırmızı mercimek ve nohut, yağlı tohumlardan susam ve çiğit, yumru bitkilerden de kuru sarımsak tarla ürünleri üretiminde önemli yer iģgal etmektedir. Buğday üretimi Türkiye üretiminin %1.4 üne, arpa %1.2 sine, kırmızı mercimek üretimi %4.8 ine, nohut üretimi %4.2 sine, tütün üretimi ki en önemli endüstriyel bitki olarak karģımıza çıkmakta ve Türkiye üretiminin % 10.2 sine, kütlü pamuk üretimi % 1.2 sine, saf pamuk üretimi % 1.0 ine, susam üretimi % 3.3 üne, çiğit üretimi % 1.3 üne ve sarımsak üretimi de Türkiye üretiminin % 1.5 ine karģılık gelmektedir. % 197

198 Tarla ürünleri içinde Türkiye ve Adıyaman ilinde ekilen ve hasat edilen alanlara bakıldığında en yüksek orana sahiptir. Aynı Ģekilde ikinci sırayı ise endüstriyel bitkiler almaktadır. Üretim miktarları değerlendirmeye alındığında Türkiye de %48.4 ile birinci sırada tahıllar, %34.4 ile ikinci sırada endüstriyel bitkiler üretimi gelmektedir. Adıyaman ilinde de üretimde birinci sırada % 75.4 ile tahıllar ikinci sırada ise %9.8 ile endüstriyel bitkiler yer almaktadır. Adıyaman da ton meyvesi yenen sebze üretimi söz konusudur. Sebze ürünleri içerisinde 2510 ton ile diğer sebzeler önemli bir yer tutmaktadır. Adıyaman da ton meyve üretimi söz konusudur. Meyve ürünleri içerisinde ton ile üzümsü meyveler önemli bir yer iģgal ederken, ikinci sırada tonluk üretim ile sert kabuklular yer almaktadır. Tarımsal üretim verilmiģtir. gruplarına göre tarım arazilerinin dağılımı aģağıda tablo halinde Tablo:H Yılı Tarım Alanlarının Dağılımı Kullanım Biçimi Sulu Arazi (ha) % Kuru Arazi (ha) % Toplam Arazi (ha) Genelleme Oranı (%) Hububat ,8 12, , ,8 62,9 Baklagiller 283 0, , ,9 Endüstri Bitkiler , , ,7 Yem Bitkileri 468 0, , ,6 Tarla Bitkileri(Diğer) Tarla Toplamı ,8 16, , ,8 85,1 Antepfıstığı ,1 9, ,1 9,2 Bağ , ,4 Diğer Meyveler ,4 960,6 0, ,6 0,7 Meyve Toplamı , , ,7 13,3 Kavun-Karpuz ,5 0, ,5 0,4 Diğer Sebzeler 3.205,8 1,1 12,9 0, ,7 1,2 Sebze Toplamı 3.205,8 1, ,4 0, ,2 1,5 Nadas Alanı Tarım Alanı Toplamı ,6 17, ,1 82, ,7 100,0 *ÇAYIR- MER A TOPLAM YÜZÖLÇÜMÜ Not:*Tarım Ġl Müdürlüğü tarafından tespit ve tahdidi yapılan alan toplamı verilmiģtir En çok ekim alanına sahip ürünler sırasıyla buğday, tütün, arpa, kırmızı mercimek ve nohuttur. Ġlde yetiģtirilen sebzeler içinde kavun ve karpuz baģta gelmektedir. Bunları sırayla domates, biber ve patlıcan izlenmektedir. H.2.1. Bitkisel Üretim Bitki Örtüsü ve Yaban Hayatı Adıyaman ili Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri arasında köprü vazifesi gören bir Ģehirdir. Hatta kısmen Akdeniz Bölgesinin özelliklerini de taģır. Bu nedenle bitki örtüsü de bu üç bölgenin özelliklerini taģımaktadır. 198

199 Yüksek rakımlı yerler genelde meģe ağaçları ile kaplanmıģ olmakla birlikte, su ve toprak erozyonu nedeni ile çıplak hale gelmiģ araziler de mevcuttur. Yaz mevsiminin uzun ve kurak geçmesi dolayısıyla orman içi bitki örtüsü yok denecek kadar azdır. Tarım yapılmayan alanlar çayır, mera, yabani ağaçlar ve makilerle kaplıdır. Sazlık, bataklık alanlarda suyu seven bitki türlerine rastlanmaktadır. Rakım yükseldikçe ağaç türleri değiģmekte kimi bölgelerde meģeliklere rastlamak mümkün olmaktadır. Doğan, Ģahin, baykuģ, keklik gibi yabani kuģ türleri yanında tavģan, tilki, çakal gibi yaban hayvanları da Adıyaman il sınırları içerisinde yaģama alanlarına sahiptirler. ġekil: Süs Bitkileri ġekil: Süs Bitkileri ġekil: Süs Bitkileri H Tarla Bitkileri H Buğdaygiller Buğday:Adıyaman ilinde en çok ekiliģ yapılan tarla bitkisidir. Tüm ilde ekiliģi olan buğday alanı 2009 yılında hektardır. Üretim miktarı ekiliģ alanına ve iklim koģullarına bağlı olmakla birlikte, sulu tarıma geçilmesi ve verimli çeģitlerin kullanılması üretimi arttırmaktadır. Ġlde 2009 yılında ,59 ton üretim gerçekleģtirilmiģtir. 199

200 Arpa:Buğdaydan sonra en çok ekiliģ alanı bulunan arpa, hayvan yemi olarak kullanıldığı gibi, münavebe bitkisi olarak ta kullanılmaktadır yılında ilde toplam hektar ekiliģ alanı bulunurken, toplam ,35 ton üretim gerçekleģmiģtir. Kırmızı Mercimek :Türkiye de üretilen kırmızı mercimeğin büyük bir çoğunluğu Adıyaman dan elde edilmektedir yılında 219,260 hektar ekimi gerçekleģtirilen kırmızı mercimeğin üretim miktarı ,9 tondur. Foto 77 : Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Kuru Duvar ÇalıĢması 200

201 Foto78 : Adıayaman Ġlinde Mesire Yerinden bir manzara Foto 79: Sulak Alanlardan bir görünüm 201

202 Foto 80: Adıyaman Ġlinde YaĢayan Bir Geyik 202

203 Tablo:H Yılı Ġl Ve Ġlçeler Bazında Tarla Ürünlerinin EkiliĢ Ve Üretim Miktarları (Hektar ) ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Buğday Arpa Çavdar 0 Çeltik 28, Mısır Nohut Kuru Fasulye K. Mercimek Fiğ Burçak Culbant 0 Tütün ġeker Pancarı Pamuk Kırmızı Biber 0 Susam Kuru Soğan Kuru Sarımsak 2833 Patates Yonca

204 Tablo:H Yılı Ġl Ve Ġlçeler Bazında Tarla Ürünlerinin EkiliĢ Ve Üretim Miktarları (Ton ) ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Buğday ,0 490, , , , , , , ,4 Arpa ,5 260, , , , ,0 741, , ,5 Çavdar 0,0 Çeltik 73 80,0 152,0 Mısır ,0 400,0 300,0 120,0 330,0 220, ,0 Nohut ,0 13,0 90, ,0 200,0 16,5 99, ,5 Kuru Fasulye ,0 60,0 80,0 40,0 200,0 704,0 K. Mercimek ,0 231, , ,0 150,0 80, ,2 Fiğ ,5 150,0 25,0 50,0 165, ,2 Burçak 15,0 15,0 Culbant 0,0 Tütün , ,0 980,0 120,0 24, ,5 ġeker Pancar , ,0 Pamuk ,0 98, ,0 210,0 480, ,0 Kırmızı Biber 0,0 Susam ,0 20,0 397,0 Kuru Soğan ,0 Kuru Sarımsak ,0 Patates ,0 24,0 Yonca , , , ,0 840,0 140, ,0 204

205 H Baklagiller H Yem Bitkileri 2009 yılı içerisinde Adıyaman ilimizde Yem Bitkisi ekiliģ alanları Grafikte de görüleceği gibi Ģöyle gerçekleģmiģtir. Yonca 7979 da, Fiğ 8698 da, Slajlık Mısır 9280 da, Diğer Yem Bitkileri 100 da olmak üzere da ekiliģ gerçekleģtirilmiģtir. Yine Adıyaman merkez ilçemizden Slajlık Mısır için 16 müracaat yapılmıģ olup 14 proje onaylanmıģtır. Ekim alanı 793 da olan projelerin toplam maliyet Tl olarak belirlenmiģtir. Bu projelerden çiftçilerimize Tl destekleme hak ediģi yapılmıģtır. Yonca ekimi ile ilgili 3 müracaat yapılmıģ olup, bu 3 projede onaylanmıģtır. 41 da ekiliģ yapılan projelerin toplam maliyeti Tl olup, çiftçilerimize TL hak ediģ düzenlenmiģtir. Adıyaman ili Merkez Ġlçemizde yem bitkilerinden Fiğ için Bahar döneminde 46 müracaat yapılmıģ olup, bunların 44 tanesinin projesi onaylanmıģtır. Proje ekiliģ alanı 1716 da olup, toplam maliyeti Tl olarak belirlenmiģtir. Bu çerçevede çiftçilerimize Tl ödeme yapılmıģtır. Sonbahar döneminde ise 215 müracaattan 178 i projelenmiģ olup, 7851 da ekiliģ yapılmıģtır Tl toplam maliyet hesaplanmıģtır. Bu projelerden çiftçilerimize Tl ödeme yapılmıģtır. Grafik : H yılı Yem bitkileri Ekilim Alanlar (Da) S. MISIR 37% DĠĞER 0% YONCA 21% FĠĞ 42% H Endüstriyel Bitkiler Tütün :Ġlin bütün ilçelerinde ekiliģi yapılan geleneksel ürün tütün ilin en büyük gelir kaynağını oluģturmaktadır. Ancak kota uygulanması sonucu ekiliģ alanları ve üretimi hızla düģmektedir. Ġlde diğer bitkilerin ekonomik olarak tarımın yapılmadığı kıraç ve fakir topraklarda yetiģtirilmektedir yılında 5.123,40 hektar ekim alanı bulunurken 4.430,40 ton üretim yapılmakta ve üretilen tütünün ABD, Rusya, Polonya, Etyopya, Almanya, Romanya, Belçika, Litvanya, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Macaristan, Ukrayna gibi ülkelere ihraç edilmektedir. Pamuk :Pamuk ilin yeni tarım ürünlerinden biri olmasına rağmen hızla ekiliģ alanı bulan bitkilerden biridir. Ġlde 6 ilçede ekiliģ alanı bulurken, sulu tarım alanlarının artması ve yöre çiftçisinin bu bitkiyi tanıması ekiliģ alanlarını artıracağı tahmin edilmektedir yılı içinde 11,343,50 hektar ekiliģ alanı bulunurken, ,30 ton üretim gerçekleģmiģtir. 205

206 ġeker Pancarı :EkiliĢ alanı sınırlı olan Ģeker pancarı Adıyaman merkez ve gölbaģı ilçelerinde üretimi yapılmaktadır yılı içerisinde 158,00 hektar ekiliģ alanı bulunurken 6.320,00 ton üretim gerçekleģmiģtir. Çeltik :Ġlde gıda ve yem sanayinin önemli ham maddesi olan arpa, mısır ve çeltik üretimini artırmak için Ġl Tarım Müdürlüğü tarafında projeler baģlatılmıģ ve bunun sonucu olarak üretimi hızla artmaktadır yılında 22,00 hektar ekiliģ alanı bulunurken, 50,00 ton üretim geçekleģtirilmiģtir. Diğer bitkilerin ekiliģ alanları ve üretim miktarları aģağıdaki tabloda gösterilmiģtir. Tablo :H endüstri bitkileri ekiliģ ve üretim alanları ÜRÜN CĠNSĠ ÜRETĠM (TON) EKĠLĠġ ALANLARI (HEK.) Tütün 4.430,40 5,123,40 ġeker Pancarı 6.320,00 158,00 Pamuk , ,50 Susam 136,50 225,50 Patates 35,00 10,00 Çeltik 50,00 22,00 Toplam 61963, ,4 H Bahçe Bitkileri H Meyve Üretimi Ekolojik koģullara bağlı olarak Adıyaman ilinde meyve üretim miktarları yıllara göre değiģkenlik göstermektedir yılında ,8 hektar alanda meyve üretimi yapılırken, toplam tarım arazisi içinde ekiliģ alanları % yer tutmaktadır. Antepfıstığı :Adıyaman ın en önemli meyvelerinden biridir. Antepfıstığı çöğürlerinin dikilmesi veya yabani melengiç ve sakız ağaçlarının aģılanarak ekonomiye kazandırılması sonucu elde edilen Antepfıstığı, yöre çiftçisi tarafından benimsenmiģtir. Ġlin tüm ilçelerinde yetiģtirilmekte olan Antep Fıstığı 2009 yılında toplam ağaç sayısı 3.234,500 adet iken, ,00 ton üretim gerçekleģmiģtir Üzüm :1950 li yıllarda Floksera zararlısının etkisiyle hemen hemen bitmiģ olan bağcılık, son zamanlarda Amerikan Asma Anaçlarının kullanılması ile yeniden canlanmıģtır. Türkiye nin en ünlü üzüm çeģitlerinden olan Peygamber Üzümü Adıyaman da yetiģtirilmektedir.2009 yılında Adıyaman ilinde yetiģtirilen toplam üzüm alanı hektar olup, ,00 ton üretim gerçekleģmiģtir. Elma : 2009 yılı Adıyaman ilinde toplam 3237 Da. elma ağacı yetiģtirilirken, toplam üretim ton olarak gerçekleģmiģtir. 206

207 Diğer meyve çeģitlerinin ağaç sayıları ve üretim miktarları aģağıdaki tabloda verilmiģtir. Tablo :H Yılı Ġl Ve Ġlçeler Bazında Meyve Ağaçları Sayısı Ve Üretim Miktarları ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Armut Ayva Elma Golden Elma Satarki Elma Diğer Erik Kayısı Kiraz ġeftali ViĢne Zerdali A.Fıstığı Badem Ceviz Dut Ġncir Nar T.Hurması Üzüm (Ha) Zeytin Not (1): Ağaç sayısı, meyve veren ve vermeyen yaģtaki bütün ağaçların toplamını vermektedir. (2): Bağ alanları hektar olarak verilmiģtir. 207

208 Tablo :H YILI ĠL Ve ĠLÇELER BAZINDA MEYVE AĞAÇLARI SAYISI VE ÜRETĠM MĠKTARLARI (TON) ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Armut Ayva , ,4 ElmaGolden Elma Stark Elma Diğer Erik Kayısı Kiraz ġeftali ViĢne ,1 0,5 1 41,6 Zerdali A.Fıstığı ,5 0, ,3 Badem Ceviz Dut Ġncir Nar , ,2 T.Hurması Üzüm Zeytin ,8-3,3-16,5 2,5 0,3-171,4 Not (1): Ağaç sayısı, meyve veren ve vermeyen yaģtaki bütün ağaçların toplamını vermektedir (2): Bağ alanları hektar olarak verilmiģtir. 208

209 H Sebze Üretimi Adıyaman ili Gap projesi kapsamında sulu tarıma geçmesi ile önemli sebze merkezlerinden biri olmaya aday iller arasındadır. Üretim değerleri bakımından önemli sebzeler; domates, hıyar, lahana, biber, patlıcan, marul ve tarla sebzeciliği olarak kavun karpuz yetiģtirilmektedir. Türkiye içindeki payları itibarıyla önemli sebzelere ait bazı bilgiler verilmiģtir. Daha evvel susuz tarım alanlarında ekimi gerçekleģtirilen karpuz, giderek sulu tarım alanlarında üretilmektedir. Özellikle kıģın tüketilen mahalli çeģitlerden ġambayat Karpuzu üretimi azalmıģtır. KıĢın karpuz tüketilir mi? demeyin. Adıyaman da üretilen ġambayat Karpuzu,kötü koģullara oldukça dayanıklı, aroması çok lezzetlidir. Son yıllarda meydana gelen karpuz fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeniyle ilimizde de karpuz üretim alanlarında bir daralma meydana gelmiģtir. Ġlimizde ekilen önemli sebze türlerinden kavun karpuz ekiliģ alnı 2009 yılında 860 hektar olup, 2480,25 ton üretim meydana gelmektedir. Ġlin 6 ilçesinde üretimi yapılıp ilin en çok üretilen sebze türlerindedir. Sebze ürünleri arasında en çok ekim alanına sahiptir. Üretilen domatesler, genellikle iç piyasada tüketilmektedir. Domates ekim miktarı 2009 yılı içinde 834,80 hektar olup, elde edilen verim 2016,1 tondur. Ġlde üretilen sebze türlerinde biber yörede en çok tüketilen seze türü olup, siviri biber dolmalık ve salçalık olarak adlandırılmaktadır.2009 yılında ilde 7390 hektar alanda ekim yapılmıģ, 6471 ton üretim gerçekleģmiģtir. ÖRTÜ ALTI SERACILIK : Ġlimizde Örtü Altı Seracılık çalıģmaları çerçevesinde 1 dekar cam sera, 20,79 dekar Toplam Plastik Sera ve 12,6 dekar Yüksek Tünel olmak üzere Toplam Sera alanımız 34,59 dekardır. 209

210 Tablo :H Yılı Ġl Ve Ġ Ġlçeler Bazında Sebze Ürünlerinin EkiliĢ Ve Üretim Miktarları (Hektar ) ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Lahana-Beyaz Marul-Göbekli Maydanoz 114-0,1 2 0,2 0,4 0,2-0,3 7,8 Kabak Sakız ,3 0,5 0, ,1 0,2 18,6 Balkabağı 30-0,5-0, ,1 3,3 Hıyar ,5 0, ,4 Patlıcan , ,5 Bamya-Taze Domates Sivri Biber Çar Dolmalık Bibe , ,5 Salçalık Biber Karpuz Kavun Taze Fasulye Taze Börülce ,3-3,3 Kuru Sarımsak , ,8 Taz Kuru Soğan , ,7 Havuç Kaynak: Tarım Ġl Müdürlüğü 210

211 Tablo : H Yılı Ġl Ve Ġ Ġlçeler Bazında Sebze Ürünlerinin EkiliĢ Ve Üretim Miktarları (Ton ) ĠLÇELER ÜRÜNLER MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM Lahana-Beyaz Marul-Göbekli Maydanoz Kabak Sakız Kabak Bal Hıyar Patlıcan Bamya Domates Sivri Biber Çar Dolamlı Biber Salçalık Biber Karpuz Kavun Taze Fasulye Taze Börülce ,6-5,6 T kuru Sarımsa Ta Kuru Soğan Havuç Kırmızı Turp Kaynak:Tarım Ġl Müdürlüğü 211

212 H Süs Bitkileri Adıyaman ilimizde Fritellaria imperialis (Ağlayan Gelin) Ġlimiz Merkezinde 30 dekar ve Çelikhan Ġlçemizde 16 dekar üretim alanında üretilmektedir. Yine Fritellaria persica (Adıyaman Lalesi) Gerger ilçemizde 3 dekar ve Sincik ilçemizde 3 dekar olmak üzere 6 dekar alanda üretilmektedir. Toplam Süs bitkisi ekim alanımız 52 dekar olup adet F. Ġmperialis ve adet F. Persica olmak üzere toplam adet üretim gerçekleģmiģtir. H.2.2.Hayvansal Üretim H BüyükbaĢ Hayvancılık Hayvancılık sektöründe arzulanan verim artıģının sağlanmasında mevcut genetik kapasite, suni, tabii tohumlama uygulamaları ile artarken, bu konuda bakım, beslenme Ģartlarının iyileģtirilmesi, ve çeģitli girdi fiyatlar ile ürün fiyatları arasındaki dengenin korunması hususları önemini sürdürmektedir. Tarım yapılmayan marjinal alanlarda hayvansal protein ihtiyacı, Keçi yetiģtiriciliği ile karģılanmaktadır. Son yıllarda ahır hayvancılığına doğru çiftçinin yöneldiği gözlenmektedir. Gap Ġdaresi ile ortaklaģa yürütülen çalıģma kapsamında çiftçilerimize, Özellikle dağlık alanlarda orman köylüsüne yönelik yapılan çalıģmalar kapsamında, Çiftçilere alternatif bir gelir kaynağı sağlanması amaçlanmıģtır. Proje kapsamında 50 adet saanen keçisi ve 2 teke dağıtımı yapılmıģtır. Gap Bölge Kalkınma idaresi ile GölbaĢı ilçemizde yürütüle projede, Süt Toplama Birliğine üye çiftçilerine kg fiğ tohumu verilerek yem bitkisi ekim alanlarının artırılarak daha dengeli süt üretiminin teģvik edilmesi amaçlanmıģtır. Adıyaman ilinde verimli ırkların geliģtirilmesi amacıyla verimi düģük yerli ırkların, verimi yüksek Holstein, Brown Swiss ve Simental ırkı damızlıklarla suni tohumlaması yapılarak daha verimli melez ırkların elde edilmesi amaçlanmaktadır. Suni tohumlama merkez ve ilçelerde toplam 2563 adet inek suni olarak tohumlanmıģtır. Ülke hayvancılığımızı geliģtirme çabalarına tüm hayvanlarımızın kayıt altına alınması esasına dayanan Önsoykütüğü Projesiyle hayvan sayısının arttırılması ve damızlık sığır ihtiyacının Yurtiçi kaynaklardan karģılanması amaçlanmaktadır. Bu uygulama ile gelecekteki Pazar koģullarına uygun nitelikli damızlık hayvanların yetiģtirilmesi, hayvan hareketlerinin kontrol altına alınması, Suni Tohumlama faaliyetlerinin disipline edilmesi, hayvan sağlığı ve koruyucu sağlık hizmetlerinin de kolaylıkla yapılabilmesini sağlayacaktır. Ön soy kütüğü uygulama talimatı çerçevesinde Ġlimiz Merkez ve Ġlçelerinde 1684 iģletmede 2654 diģi, 7 erkek toplam 2661 büyükbaģ hayvan kayıt altına alınmıģtır Yılı içerisinde ilimiz genelinde koruyucu amaçla, aģağıda adı ve uygulanan hayvan sayısı belirtilen aģılama çalıģmaları yapılmıģtır Yılı içerisinde ilimiz genelinde hastalık taraması yapılan hayvan nevi ve miktarları aģağıya çıkarılmıģtır. 212

213 Tablo: H UYGULANAN AġININ ADI HAYVAN NEVĠ ġap B.BAġ K.BAġ ÇĠÇEK K.BAġ BOTĠLĠSMUS B.BAġ ENTEROTOXEMĠ K.BAġ ENF.HEP.NEC. K.BAġ - BR.MELĠTENSĠS(Genç) K.BAġ BR.MELĠTENSĠS(Ergin) K.BAġ THEĠLERĠOSE B.BAġ NEWCASTLE KANATLI UYUZ B.BAġ 450 K.BAġ 100 RUAM T.TIRNAK - YANIKARA B.BAġ - ANTRAX B.BAġ AGALAXIA K.BAġ 150 DĠFTERĠ-ÇĠÇEK KANATLI KUDUZ KÖPEK 46 DĠSTEMPER KÖPEK 8 MĠKTARI Sonbahar dönemi Ģap aģılaması ile birlikte yapılan diğer iģ ise büyükbaģ hayvanlarımızın küpelenmesi ve kayıt altına alınmasıdır. Bu çalıģmamızla ilimizdeki yaklaģık 6471 B.baĢ hayvan kayıt altına alınarak, kimlik verilmiģtir. Tablo: H Hayvansal Varlığı Durumu (2009 Yılı) Ġlçe Adı Sığır Koyun K.Keçi At Katır EĢek Merkez Besni Çelikhan Gerger GölbaĢı Kahta Samsat Sincik Tut Toplam Tablo: H Hayvansal Üretim Durumu (2009 Yılı) ÜRÜN ADI ÜRETĠM MĠKTARI DEĞERĠ (1000TL) Et 216,752 Ton Süt Ton Yoğurt Ton Peynir Ton Tereyağı 454 Ton Yün Ton Kıl 50 - Bal Ton Balmumu 13.7 Ton

214 Hayvan Gübresi Ton K.Evcilerin Eti 542 Ton K.BaĢ Deri Adet B.BaĢ Deri Adet Yumurta Ton TOPLAM H KüçükbaĢ Hayvancılık Küçük baģ hayvancılık ile ilgili hayvan varlığı, üretim ve diğer bilgiler tablo H de verilmiģtir. Tablo :H e-hayvancilik Büyük BaĢ Hayvan Küçük BaĢ Hayvan Geçimini Hayvancılık Projesinde Temin Eden Aile HAYVAN SAYISI (BüyükbaĢ-KüçükbaĢ) Ġlçe Adı Sığır Koyun K.Keçi At Katır EĢek Merkez Besni Çelikhan Gerger GölbaĢı Kahta Samsat Sincik Tut TOPLAM HAYVANSAL ÜRETĠM DURUMU (2009 Yılı) ÜRÜN ADI ÜRETĠM MĠKTARI ( TON) DEĞERĠ (1000TL) Et Süt Yoğurt Peynir Tereyağı Yün Kıl Bal Balmumu Hayvan Gübresi - - K.Evcilerin Eti K.BaĢ Deri B.BaĢ Deri Yumurta Toplam

215 Foto 81: Küçük BaĢ Hayvancılık Foto 82: Küçük BaĢ Hayvancılık 215

216 Foto 83 : Kıl Keçisi Sürüsü H Kümes Hayvancılığı (Kanatlı Üretim) Tablo H Hayvan Cinsi Hayvan Mevcudu (adet) Tavuk Hindi 9980 Ördek 3025 Kaz 2538 Toplam Ġlimizde kümes hayvancılığı önemli yer tutmakla beraber, deneme amaçlı deve kuģu üretimine de iki özel çiftlikte baģlanmıģtır. H Su Ürünleri Ġlimiz Baraj Gölleri, Doğal Göller, Akarsular ve Kaynak Suları ile çok büyük bir su potansiyeline sahiptir. Bu suların pek çoğu Kültür Balıkçılığı yapmaya müsaittir yılı sonu itibariyle yüzer ağ kafeslerde Alabalık YetiĢtiriciliği yapmak için baģvuruda bulunup projesi onaylanan 8 müteģebbis bulunmaktadır. Bu müteģebbislerden 3 tanesi üretime baģlamıģtır. Bu tesislerden biri GölbaĢı Ġlçemizde Kıyı Alabalık Tesisi, diğer ikisi ise Kahta Ġlçemizde AktaĢ Alabalık ve Güzelçay Alabalık Tesisleridir. Ayrıca GölbaĢı Ġlçemize bağlı Harmanlı Beldesinde havuzlarda Alabalık YetiĢtiriciliği yapan Harmanlı Alabalık Tesisi bulunmaktadır. Tesis 1989 yılından beri faaliyettedir. Onaylanıp faaliyete geçmemiģ olan 5 adet daha yüzer ağ kafeslerde Alabalık YetiĢtiriciliği yapan iģletmeler bulunmaktadır. 216

217 Atatürk Baraj Gölü 21 avlak sahasına sahiptir. Bu sahaların 10 u ġanlıurfa da, 11 i de Adıyaman da bulunmaktadır. Bu avlak sahaların her birinin avlanma hakkı, avlak sahası sınırlarında ikamet eden balıkçıların aralarında kurmuģ olduğu kooperatiflerin o avlak sahasını ihale yolu ile kiralanması Ģartı ile kendilerine aittir yılı su ürünleri üretim miktarı kg Ġnci kefali kg, Karabalık kg, Sazan kg, Yayın kg, Yılan Balığı kg, Alabalık kg, Kefal kg Diğerleri kg olup toplam Üretim miktarları kg olarak gerçekleģmiģtir. Üretim miktarları aģağıda ki tabloda görülmektedir. Tablo: H Ürün cinsi Miktarı (kg) Alabalık Ġnci Kefali Karabalık Kefal Sazan Yayın Yılan Balığı Diğerleri Toplam H Kürk Hayvancılığı Adıyaman ilinde kürk hayvancılığı yapılmamaktadır. H Arıcılık ve Ġpekböcekçiliği Ġlimizde ipek böcekçiliği yapılmamakla birlikte arıcılık faaliyetleri hızla geliģmektedir. Özellikle orman ve Mera alanlarında büyük tahribat yapan keçi yetiģtiriciliğiyle geçimini sağlayan çiftçiler arılı kovan verilmesi ile keçi yetiģtiriciliğinden vazgeçmeleri ve daha karlı bir faaliyet olan arıcılık ile geçimlerini sağlamaları hedeflenmiģtir. Bu doğrultuda ilimizde 2002 yılı itibarıyla adet arı kovanı mevcut olup 361 ton bal üretimi yapılmıģtır. Tablo H ARICILIK Fenni Kovan Sayısı Kara Kovan Sayısı 792 Geçimini Arıcılıkta Temin Eden Aile Sayısı H.3.Organik Traım Organik Tarım, ekolojik sistemde hatalı uygulamalar sonucu kaybolan doğal dengeyi yeniden kurmaya yönelik, insana ve çevreye dost üretim sistemlerini içermekte olup, esas olarak sentetik kimyasal tarım ilaçları, hormonlar ve mineral gübrelerin kullanımını yasaklaması yanında, organik ve yeģil gübreleme, münavebe, toprağın muhafazası, bitkinin direncini artırma, doğal düģmanlardan faydalanmayı tavsiye eden, bütün bu olanakların kapalı bir sistemde oluģturulmasını öneren, üretimde sadece miktar artıģının değil aynı zamanda ürün kalitesinin de yükselmesini amaçlayan alternatif bir üretim Ģeklidir. 217

218 Ġlimizde organik tarım ile ilgili yapılan çalıģmalar; Tarım Bakanlığı tarafından Ġlimizde bulunan 2 mühendisten oluģan teknik elemanlar eğitilerek Organik Tarım TĠM i kurulmuģtur. Bunlar organik tarım yapılan yerlerde gerekli kontrolleri yapmaktadır verilerine göre Ġlimizde organik tarım yapılan yerler, 1- Tut Ġlçemizde 32 adet üretici Organik Dut üretimi yapmaktadır. 2- Ġlimiz Merkez Kayatepe Köyü 1 Ģirket adına organik biber, patlıcan, soğan, domates, kabak ve üzüm yetiģtiriciliği yapmaktadır. 3- Çelikhan Ġlçemizde 1 çiftçi 250 kovanla organik arıcılık yapmaktadır. Ġlimizde kamuya ait tarımsal iģletme mevcut olmayıp, kalkınmada öncelikli iller arasında yer almakta olup uygulanmakta olan teģvikler ile KOBĠ teģviklerinin tamamımda yararlanmaktadır. H.4. Tarımsal ĠĢletmeler H.4.1. Kamu ĠĢletmeleri H.4.2. Özel ĠĢletmeler Tablo: H Adıyaman ili tarımsal sanayi iģletmeleri ĠġLETMENĠN ADI FAALĠYET ALANI ÜRETĠME BAġLAMA TARĠHĠ ÜRETĠM KAPASĠTESĠ Vetal A.ġ. Veteriner AĢıları Doz Güçlü Yem Fabrikası Yem Ton Elveren Ticaret Yem Ton Paksüt Fabrikası Süt Mamulleri Ton GAP Süt Süt Mamulleri Ton Merve Küp ġeker Küp ġeker Ton GüneĢoğulları Ticaret Küp ġeker Ton Güçlü Un Fabrikası Un-kepek Ton Koç Un Fabrikası Un-kepek Ton BozbaĢak Un Fab. Un-kepek Ton Burak Un Fabrikası Un-kepek Ton Mutlu Un Fabrikası Un-kepek Ton Yurdakul Un Fab. Un-kepek Ton Gül Makarnacılık Un-kepek Ton TaĢ Gıda Fabrikası Un-kepek Ton Çetinkaya Un Fab. Un-kepek Ton Balcılar Un Fabrikası Un-kepek Ton Çetin Un Fabrikası Un-kepek Ton Özdostlar Un Fab. Un-kepek Ton GAP Un Fabrikası Un-kepek Ton Özkanlar Un Fab. Un-kepek Ton Gürcihan Un Fab. Un-kepek Ton Sonuç Un Fabrikası Un-kepek Ton Sinan Un Fabrikası Un-kepek Ton Civ-Kur Civciv ve Yumurta Adet Doğu Çelik Ltd.ġti. Zirai Alet Adet Sonuç Çırçır Çırçır Ton ESKO A.ġ. Ġplik Ton Güçlü Tekstil Fab. Ġplik Ton Turanlı Tekstil Ġplik Ton Evren Tekstil Ġplik Ton Babadan Tekstil Ġplik Ton BetaĢ A.ġ Ġplik Ton Tekska A.ġ Ġplik Ton Adıyaman Tekstil Fab Ġplik Ton Geas Tekstil Ġplik Ton Güney Ġplik Fabrikası Ġplik Ton Müjde Ġplik Fabrikası Ġplik Ton 218

219 Adıyaman Ġlinde iki adet sertifikalı meyve ve asma fidanı üretimi yapan iģletme mevcuttur: 1- Güneydoğu Fidancılık: 86 dekar alanda gerçekleģtirilmekte olup, üretimi yapılan ürünler ise, badem, kaysı, erik, Ģeftali, nektarin, kiraz, elma, asma, antepfıstığı ve nardır. 2- Özbağlar Fidancılık Tarım Ürünleri San.Tic.Ltd.ġti.: 250 dekar alanda üretim gerçekleģtirilmekte olup, kiraz, kaysı, badem, nar, ceviz, erik, incir, elma, aģılı ve aģısız bağ türleri. Üretimi yapılan ürünler serbest piyasada satıģa sunulmaktadır. H.5.Tarımsal Faaliyetler H.5.1.Pestisit Kullanımı Tablo:H Adıyaman Ġlinde Zirai Mücadele Ġlaçları Tüketimi Ġnsektisitler (ton/yıl) Herbisitler (ton/yıl) Rodendisitler (ton/yıl) Akarisitler (ton/yıl) Nematositler (ton/yıl) Fungusitler (ton/yıl) KıĢlık ve yazlık yağlar 20,184 60,534 2,020 0,653 0,25 17,783 0,71 Kaynak: Tarım Ġl Müdürlüğü Toplam (ton/yıl) 108,344 Ġlimizde görülmesi muhtemel 5 yabancı ot, 15 bitki hastalığı ve 37 bitki parazit ve zararlıları olmak üzere toplam 57 konuda mücadele çalıģmaları yürütülmüģtür. Ayrıca, tahmin ve uyarı, entegre mücadele, iç ve dıģ karantina, zirai ilaç-alet bayi ruhsatlandırılması ve kontrolleri ile Zirai mücadele alet-makine desteği konularında faaliyetler gerçekleģtirilmiģtir. Zirai mücadele ilaçlarının topraktaki birikimleri ile ilgili olarak köy araziçıkıģlarında, köy ve belde toplantılarında çiftçilerimize detaylı bilgiler verilmiģtir.özellikle ilaçların topraktaki birikimleri konu edilerek çiftçiler bilgilendirilmiģtir. Projeli Devlet-Devlet Yardımı Mücadeleleri :Bunlar, süne ve yerli çekirge olmak üzere iki konu olup, tüm girdiler devlet tarafından karģılanmaktadır. Süne Mücadelesi : 2002 yılı kıģlak sürvey çalıģmalarına istinaden, 2003 yılı için programa alınan saha dekar olmasına karģın, 2002 yılında yapılan kaba, kıymetlendirme ve nimf sürveyleri sonucunda da. uçakla, da. yer aletleri olmak üzere toplam dekar alanda ilaçlı mücadele yapılmıģtır lt. ilaç kullanılarak tamamlanan bu mücadele neticesinde Milli Ekonomiye 111 Trilyon katkı sağlanmıģtır. Yerli Çekirge Mücadelesi : Ġlimizde yerli çekirge uzun yıllardır mevcut olmasına karģın, ilk olarak 1992 yılında ilaçlı mücadelesi yapılmıģtır yılında 5000 dekar programa alınmıģ olup, 15 köyde 930 dekarlık alan ilaçlaması yapılmıģ olup, milli ekonomiye TL katkı sağlanmıģtır. Ambar Zararlıları Ġle Mücadele: Hububat ve baklagillerde delme ve kemirme suretiyle kayıplara neden olan ambar zararlılarına karģı 2002 yılında bugüne kadar alüminyum fosfit etkili maddeli tablet formundaki fumiganttan gram kullanılarak 1000 ton buğday, 45 ton arpa 32 ton mercimek ve 27 ton nohut fumige edilmiģtir. Tohum Temizleme Hizmetleri : Hububatta görülen Sürme ve Rastık hastalıklarına karģı 2001 yılında sabit ve seyyar selektörlerle çiftçimize ait ton tohumluk buğday 219

220 temizlenerek ilaçlaması yapılmıģtır. Bunun haricinde çiftçilerimize ait selektörlerle de ton olmak üzere toplam ton tohumluk buğday selektörlerden geçirilerek ilaçlanmıģ ve ekime hazır hale getirilmiģtir. Entegre Mücadele ÇalıĢmaları: Tarımsal AraĢtırmalar Genel Müdürlüğünce 1995 yılından beri 16 önemli üründe (buğday, mısır, pamuk, patates, nohut, mercimek, örtü altında yetiģtirilen sebzeler, narenciye, elma, Ģeftali, fındık, kiraz, zeytin, bağ, antepfıstığı ve kayısı) uygulanan Entegre Mücadele; zararlı türlerin (hastalık, zararlı ve yabancı ot ) popülasyon dinamikleri ile çevre iliģkilerini dikkate alarak, uygun olan bütün mücadele metotlarını ve tekniklerini uyumlu bir Ģekilde kullanarak, bunların popülasyonlarını ekonomik zarar seviyesinin altında tutan bir zararlı yönetimi sistemidir. Bunlardan Nohut Entegre Projesi; Merkez, Hasankendi köyünde 10 dekar ve Lokman köyünde 50 dekar olmak üzere toplam 60 dekar sahada. Bağ Entegre Projesi; Besni Ġlçemize bağlı Akpınar köyünde 10 dekar ve GölbaĢı ilçemize bağlı Belören köyünde 20 dekarlık olmak üzere toplam 30 dekarlık bağda. Antepfıstığı Entegre Projesi; Besni Ġlçemize Bağlı Akpınar Köyünde 200 ağaçlık bahçede. Buğday Entegre Projesi; Merkez ilçemiz KuĢtepe Köyünde 90 dekarlık sahada, Pamuk Entegre Projesi: Merkez Ġlçemiz Bozhöyük köyünde 250 dekarlık sahada. Örtüaltı Sebze YetiĢtiriciliğinde Entegre Mücadele Projesi : Tut ilçemiz Yaylımlı köyünde 1000 m 2 lik alanda uygulanmıģtır. Tahmin ve Erken Uyarı ÇalıĢmaları: Elma Kara Lekesi ve Elma Ġç Kurdu mücadelesinde Tahmin ve Uyarı ÇalıĢması merkez küçükkırgı köyünde 100 ağaçlık bahçede uygulanmıģ olup 400 ağaca hitap etmiģtir. Bağ Mildiyösü ve Bağ Salkım Güvesi mücadelesinde Tahmin ve Uyarı çalıģması ise; yine aynı köyde 5 da. bağda uygulanmıģ olup da. lık bağ sahasına hitap etmiģtir. H.5.2.Gübre Kullanımı Adıyaman a ait gübre tüketimi miktarı aģağıdaki gibidir. Tablo :H Adıyaman Ġli 2009 Yılı Gübre Tüketimi ( Ton ) GÜBRENĠN CĠNSĠ TÜKETĠM MĠKTARI ( TON ) Can % A.Nitrat % A.Sülfat 206 ÜRE DAP 4540 Triple Süper Fosfat 100 Normal Süper Fosfat % P (N.P.K)

221 Zn (N.P.K+Zn) 161 Süper (N.P.K) (N.P.K) 277 Pamuk (N.P.K) - Mısır (N.P.K) (N.P.K) - TOPLAM Kaynak: Tarım Ġl Müdürlüğü P: Fosfor S: Kükürt Mg: Magnezyum K: Potasyum N:Azot Zn: Çinko Ca: Kalsiyum Fe: Demir Tablo:H yılı Adıyaman Ġli Toprak Islah Edici Jips Tüketimi TOPRAK ISLAH EDĠCĠ JĠPS ÇEġĠDĠ MĠKTARI(TON) Agrojibs Granül (% 22 Ca, %17 S) 133 Jipsplus Granül (% 17 Ca, % 33 S) 10 Jibshumat Granül(%21,5 Ca,%16,5 S,%1 40 Humik Asit) Jibspover Granül(%18 Ca,%16 S,% 1 Mg, %1 10 Fe, %1 Zn) Nitfojibs Granül (%20 CaO,%28 SO3,% P205, %5 N,% 0,25 Zn) TOPLAM 368 Tarımsal üretimde kullanılan gübre miktarı; ürün çeģidine, suluda-kuruda yapılan tarıma ve yapılacak toprak tahlili neticesine göre değiģmektedir. Gübre kullanım miktarında toprak tahlili esas olduğunda çiftçilere bu konuda bilgi verilmektedir. Yine gübreleme mototları konusunda TOROS firması ve DOĞ-AL firmasınca ilimizde 2 farklı tarihte üniversite öğretim görevlileri ( Ege Üniversitesi- Ankara Üniversitesi) ve firma yetkilililerince Gübre bayilerimiz ve çiftçilerimize bilgi verilmiģtir. Ġlimiz tarımsal üretim deseninde; tarım alanlarına atılan gübre miktarı ton dur. Bölgemizde gübre iki dönemde yani sonbahar ve ilkbahar da atılmaktadır. Kullanılan gübrenin saf hali hesaplandığında çevreyi olumsuz etkileyecek bir miktar çıkmamaktadır. H.5.3. Toprak Kullanımı Adıyaman Ġlinde Tarımsal faaliyetlerde toprak kaybını önlemek üzere; 1- Eğimli alanlarda kontür (eğime dik) sürüm yapılması, 2- Eğimli alanlarda mera tesisi, 3- Eğimli alanlarda toprak iģlemesi yapılmadan fıstık, zeytin, badem vs. ağaçlandırılması, 4- Düz alanlarda birim alanda verimi arttırarak eğimli alanlarda baskıyı azaltmak, 5- Sulanan alanlarda bilinçli sulama metotlarının anlatılması (damlama sulama, yağmurlama, eğime dik karıklarda sulama) konularında ayrıca eğitim çalıģmaları yapılmaktadır. 6- Erozyonla ilgili çiftçiyi bilgilendirme ve konuyla ilgili diğer kuruluģlarla koordinasyon çalıģmaları yapılmaktadır. 221

222 I. MADENCĠLĠK I.1.Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Adıyaman Maden kaynakları bakımından zengin bir Ġldir. Bu kaynaklardan ham petrol, kömür, çimento, mermer, tuğla-kiremit ham maddeleri, Krom, manganez, demir, bakır cevherleri, Fosfat, Maden suyu ve kaplıca suyudur. Tablo :I.1. MADENCĠLĠK DURUMU Ġlden Bulunan Maden Sahası 39 ĠĢletme Ruhsatlı Maden Sahaları 39 Arama Ruhsatlı Maden Sahaları 39 Maden Cinsleri 1- Mermer 2- Kömür 3- Krom 4- Tras 5- Fosfat MADENĠN ADI MADEN YATAĞI YERĠ MĠKTARI (TON ) Tuğla Kiremit Merkez Ġlçe Hasancık Beldesi Demir Çelikhan Ġlçesinde Bakır-Kömür-Çinko Çelikhan Ġlçesinde Kireç TaĢı GölbaĢı ve Merkez Börgenek Köyü Kil GölbaĢı ve Merkez Börgenek Köyü,Hasnik( Koçali) köyü Tras GölbaĢı ve Merkez Börgenek Köyü Manganez GölbaĢı Ġlçesinde ve MeryemuĢağı Köyü Yatağı Kömür GölbaĢı Ġlçesinde Fosfat Tut Ġlçesinde GENEL TOPLAM I.1.1.Sanayi Madenleri Tablo :I.1.1. Tuğla-Kiremit Hammaddesi (Kil) Merkez- Hasnik(Koçali) köyü (kaynak) Merkez-Büyükkavaklı (Kaynak) - - Samsat-Kızılpınar ve Zurha (Kaynak) - - Bayırı Kahta-Çınarcık ve Kıraç (Kaynak) - - GölbaĢı-Göksu Alüvyonlar 3-5 Milyon (Kaynak) Tuğla ve Kiremit Toprağı - GölbaĢı (Gör+Muh) - - I.1.2.Metalik Madenler Adıyaman Ġli maden kaynakları bakımından oldukça zengin bir potansiyele sahiptir. Tablo :I.1.2. Bulunduğu Yer Rezerv (Ton) Kalite / Toner Diğer Bilgiler Bakır Çelikhan-Çinçindere - - Önemsizdir. Çelikhan-Karlık-Küran Saha ÇalıĢılmalıdır Demir Çelikhan-Bulam % 28,55 Fe Cevher Minerali (Gör+Muh) % 2,01 P 2 O 5 Apatitli Manyetit Çelikhan-Küren Köyü (Muh) - Cevher Minareli Pirit+Pirotin Manganez GölbaĢı-MeryemuĢağı (Gör+Muh) % 28,19-39,25 Mn % 0,78 Fe - 222

223 7.500 (Gör+Muh) % 26,66 Mn - Merkez-Küçük Hacıvert Besni-Belveren- Çelik (Gör+Muh) % 31,83 Mn, - Köyü % 28,43 SiO 2 Besni-Belveren-Çelikderesi mevkii (Gör+Muh) % 31,83 Mn, % 28,43 SiO 2 Dut-Gömükhan Kalınlık: 1 m Uzunluk : 30 m 200 m Fosfat Besni-ĠniĢdere (Mümkün) % 10 P 2 O 5 - Besni-Tutköy % 10 P 2 O 5 - (Müm+Muh) Çelikhan-Bulam % 28,56 Fe - (Gör+Muh+Müm) % 2,01 P 2 O 5 GölbaĢı-Perveri-Pembeğli (Mümkün) % 5 P 2 O 5 - Köyü Heyik Seyrek Nodüller Kalınlık: 0,30 m - Önemsizdir 0,50 m 1,20 m Palanlı Kalınlık: 0,5 m % 1 P 2 O 5 Önemsizdir KerkiĢin Kalınlık:0,65-1,30 m % P 2 O 5 Önemsizdir Besni-Bekirbey Kalınlık: 4 m % 2,2 P 2 O 5 Önemsizdir Besni-Uzunkuyu Kalınlık: 2 m % 5,2 P 2 O 5 Önemsizdir I.1.3.Enerji Madenleri GölbaĢı-Peveri-Akyer mevkii Tablo:I Kömür (linyit) (Gör) Orijinal Kömürde; % 28.5 C, %21,25 Kül, - %50,25 Su, AĢağı Kalori Kcal/kg Zaman zaman üretim yapılmıģtır. Adıyaman Ġlinde en önemli yer altı zenginliği petroldür. Özel sektör üretimiyle birlikte ülkemiz ham petrolün % 19,64 den fazlası Adıyaman bölgesinde üretilmektedir.toplam 18 sahada bulunan 187 kuyudan günlük ortalama 9,748 varil/gün ham petrol üretimi gerçekleģtirilmektedir. Üretilen ham petrol BOTAġ kanalı ile TÜPRAġ a satılarak değerlendirilmektedir. Adıyaman Bölgesinde ham petrolün dıģında doğal gaz üretiminin de gerçekleģtirildiği 1 adet kuyu bulunmakta ve günlük 400 m3/gün gaz üretilmektedir. Üretilen gaz Adıyaman istasyonunda ve TPAO Bölge Müdürlüğü tesislerinde kullanılmaktadır. Yıllar itibariyle ham petrol üretiminde azalmalar görülmektedir yılı üretimi bir önceki yıla göre % 20,4, 2000 yılı üretimi ise 1999 yılı üretimine göre % 16,1 azalıģ göstermiģtir. Aynı Ģekilde 2000 yılı üretimi 1998 yılı üretimine göre % 39,8 azalma göstermiģtir. Bölgede özel sektör üretimleri de bulunmakla birlikte yıllık üretimleri varil/yıl dır. 223

224 I.1.4.TaĢ Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler Adıyaman Ġlinde TaĢ Ocakları Nizamnamesine tabi olarak yaklaģık 50 adet TaĢ-Kum-Çakıl ocağı mevcuttur. I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri I.3.Cevher ZenginleĢtirme Ġlimizde Maden Kanununa tabi olarak cevher zenginleģtirme çalıģmaları bulunmamaktadır. I.4.Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri Maden Kanunu ve TaĢ Ocakları Nizamnamesine göre çalıģan kalker (kireçtaģı) ocaklarında hafriyat yapılmakta olup, patlayıcı madde kullanılmaktadır. Kum-Çakıl ocaklarında ise patlayıcı madde kullanılmamaktadır. I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan Rehabilitasyon ÇalıĢmaları Ġlimizde, Maden Kanunu ve TaĢ Ocakları Nizamnamesi kapsamındaki faaliyetlerin ekonomik ömürlerinin tamamlanmasına müteakiben çevreye vermiģ oldukları tahribatların rehabilitesi amacıyla yapılan çalıģmalar yetersiz kalmakla birlikte yinede faaliyet sahipleri tarafından bozulan arazilerin rehabilitesi ve yeniden doğaya kazandırılması çalıģmaları devam etmektedir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu Adıyaman Ġl Tarım Müdürlüğü Adıyaman Ġl Özel Ġdare Müdürlüğü 224

225 J. ENERJĠ J.1. Birincil Enerji Kaynakları GÜNEġ ENERJĠSĠ Enerji fiyatlarının hızla tırmandığı, fosil yakıt rezervlerinin tükenmekte olduğu ve özellikle bütün dünyada geliģmek için gereksinilen enerji miktarının arttığı bir dönemde güneģ enerjisinde yararlanmayı sağlayacak bir programın belirlenerek uygulanması konusu önem kazanmaktadır. Ġlimizde güneģ enerjisinden genellikle sıcak su sağlamak amacıyla yararlanılmaktadır. RÜZGAR ENERJĠSĠ Atmosferde bol ve serbest olarak bulunan yenilenebilir ve temiz bir enerji kaynağı da rüzgar enerjisidir. Ġldeki ortalama rüzgar hızı 2.4 m/sn.dir. Bu konuda ilde yapılan herhangi bir çalıģma yoktur KÖMÜR Adıyaman da linyit cinsinde bir adek iģletme olup toplam rezervi ton/yıl olark hesaplanmıģ, kalori değeri oldukça düģük olup 1500 cal civarındadır. Adıyaman ili sınırları içerisinde çok sayıda kömür rezervi olup ekonomik olmadıklarından iģletilmemektedirler. Üretilen soykan kömürleri daha çok sanayide kullanılmaktadır. Ġlde kullanılan kömürler linyit cinsinden olup, toplam ton civarındadır.ilde tüketilen kömürlerin ısı değerleri kcal/kg arasında değiģmektedir. J.1.1. TaĢkömürü J.1.2. Linyit J.1.3. Asfaltit Ġlimiz sınırlarında taģkömürü rezervi bulunmamaktadır. Ġlimiz sınırlarında linyit rezervi bulunmamaktadır. Ġlimiz sınırlarında asfaltit rezervi bulunmamaktadır. J.1.4. Bitümlü ġist Ġlimiz sınırlarında bitümlü Ģist rezervi bulunmamaktadır. J Hampetrol TPAO tarafından 1971 yılından günümüze kadar petrol üretimi yapılan Adıyaman Bölgesi, Türkiye de petrol bulma olasılığının yüksek olduğu Ģariyaj kuģağında bulunmaktadır... Adıyaman; ekonomik, sosyal ve kültürel alanda kalkınmasını istikrarlı bir Ģekilde sürdüren yaklaģık nüfuslu bir Güneydoğu ilimizdir. 225

226 Türkiye Petrolleri A.O., Adıyaman da 1992 yılına kadar Batman Bölge Müdürlüğüne bağlı olarak ġeflik, BaĢmühendislik ve ĠĢletme Müdürlüğü Ģeklinde faaliyetlerini sürdürmüģ olup, bölgede; arama, sondaj ve üretim faaliyetlerinin artması sonucunda ise 1992 yılında Bölge Müdürlüğüne dönüģtürülmüģtür. Adıyaman Bölgesinde ilk petrol keģfi 1958 yılında California Asiatic Oil Co. tarafından yapılmıģ, Kahta-1 kuyusunda yapılan keģifle m de 11 API0 graviteli petrol bulunmuģtur. TPAO nun Adıyaman Bölgesindeki ilk petrol keģfi ise 1971 yılında gerçekleģtirilmiģ olup, Adıyaman-2 kuyusunda m de 26,7 API0 graviteli petrol bulunmuģtur. ġekil:adıyaman Bölgesi Kümülatif Sondajı Adıyaman sahasının keģfinden sonra TPAO nun bu bölgeye ilgisi artmıģ, petrol aramasondaj faaliyetlerine hız verilmiģtir. 80 li yılların sonu ile 90 lı yılların baģında yeni sahaların, özellikle de KarakuĢ Sahasının, keģfi ile Adıyaman Bölgesi Türkiye nin en çok petrol üretimi yapılan bölgesi haline gelmiģtir. Adıyaman Bölgesinde 2009 yılında, 18 sahadaki 187 kuyudan günde ortalama 9,748 varil petrol üretimi gerçekleģtirilmiģtir. ġekil:adıyaman Bölgesi Kümülatif Ham Petrol Üretimi Bir yandan arama çalıģmalarına devam edilirken diğer yandan da mevcut sahalardaki üretimin arttırılabilmesi için günde 24 saat çalıģma prensibi ile hareket edilmekte ve üretim kaybını minimum düzeyde tutacak Ģekilde özveri ile çalıģılmaktadır yılında TPAO petrol üretiminin 226

227 %64 ünü karģılayan Adıyaman Bölgesi, 2003 yılında Ortaklığımız petrol üretiminin %42,1 ini (4,7 milyon varil) karģılamıģ olup, üretimin %69 u KarakuĢ ve Cendere sahalarından karģılanmıģtır. TPAO Tesislerinin en büyüğü olan KarakuĢ Petrol Kampı, KarakuĢ Petrol Sahası içerisinde geniģ bir alana kurulmuģ olup, Adıyaman Bölge Müdürlüğünün petrol faaliyetlerini yürüttüğü merkez petrol kampı özelliğine sahiptir yılında Adıyaman Bölge Müdürlüğünce 5 kuyuda m sondaj yapılmıģtır. Bölgede mevcut 11 sondaj kulesinin 3 ü halen TPIC için Irak ta bulunmakta olup, 1 kule de yine yurtdıģı faaliyetleri için hazırlanmaktadır. Kalan 7 kule ile, sondaj faaliyetlerinde 2003 yılında baģlatılan sondaj hamlesinin 2004 yılında artarak devam etmesi için gerekli ekip ve ekipman oluģturmasına hız verilmiģ olup, 2005 yılı içerisinde sondaj ekip sayısının 3 ten 4 e çıkarılması planlanmaktadır. Aynı Ģekilde gerek Adıyaman Bölgesi dıģındaki sondaj faaliyetlerine ve gerekse yurtdıģındaki projelere ihtiyaç duyulması halinde verilmekte olan ekip ve ekipman desteğine de devam edilecektir. Kuyu tamamlama faaliyetleri ise 3 workover ve 2 rodpuller kulesi, 5 çimento- asit unit i, 2 log uniti, 4 DST takımı ve 1 skid unit ile sürdürülmektedir. Faaliyetlerin katlanarak devam etmesi için saha ekip ve ekipmanlarının artırılmasına paralel olarak gerek sondaj ve gerekse kuyu tamamlama bazında atölye çalıģmalarına da ağırlık verilmekte olup, mahsulün toplandığı yer olan sahalara en kaliteli lojistik destek verilmeye çalıģılmaktadır. ġekil: Adıayman Bulunan Petrol Kuyularından bir görünüm Bu amaçla sondaj ekiplerini desteklemek için KarakuĢ ta inspekte atölyesi, bölgede ise teknik operasyonlar atölyesi, çamur laboratuvarı, kaynak atölyesi, makine bakım ve elektrik atölyeleri ile hizmet verilmekte olup, zaman zaman da kulelerin bakım-onarım iģleri için ekipler oluģturulmakta ve kuleler sondaja hazır hale getirilmektedir. Aynı Ģekilde Kuyu Tamamlama Hizmetleri bünyesinde bulunan Workover, Teknik Operasyonlar ve Log Atölyeleri ile de kuyu tamamlama faaliyetleri desteklenmektedir. Bu çalıģmalar ıģığında Adıyaman Bölgesinin hedefi, hem yurtiçi faaliyetlerinin sayısını ve kalitesini artırmak hem de uluslararası alanda rekabet kalitesini sürdürebilmek, böylece baģka ülkelerde Ortaklığımıza iģ imkanları sağlamak ve üretimi artırarak ülkemizin enerji konusundaki dıģa bağımlılığının azalmasına katkıda bulunmaktır. TPAO nun petrol faaliyetleri, Türkiye nin yanı sıra Adıyaman ili ekonomisine de önemli katkılar sağlamakta ve bölge halkına istihdam imkanı yaratmaktadır. Petrol arama, sondaj ve üretim faaliyetlerinin yoğun olarak sürdürüldüğü sahalar ile Bölge Müdürlüğünün aktivitelerinin fazla olduğu yerler baģta olmak üzere Valilik ve Belediyeler ile iģbirliği yapılarak yöreye katkıda bulunmak amacıyla bugüne kadar toplam ton asfalt yardımı ile 594 km köy yolu yaptırılmıģtır. 227

228 ġekil: Adıayman Bulunan Petrol Kuyularından bir görünüm Tablo:J ADIYAMAN ÜRETĠM SAHALARI URETIM -REZERV BĠLGĠLERĠ TABLOSU TPAO,TPIC VE TOREADOR'un Adıyaman İlindeki Sahaların Ham Petrol Üretim Bilgileri GÜNLÜK PETROL SAHA ADI KUYU ÜRETİMİ 2009 Sonu PETROL ÜRETİMİ SAYISI (Varil)( ) (Vari) TPAO TPIC TOREADOR TPAO TPIC TOREADOR ADIYAMAN ,132 ÇEMBERLİTAŞ ,679 DOĞU ÇEMBERLİTAŞ 1 7 3,06 BATI FIRAT ,295 KARAKUŞ 25 2, ,751 GÜNEY KARAKUŞ 20 1, ,592 KUZEY KARAKUŞ ,243 DOĞU KARAKUŞ ,282 CENDERE ,854 55,274 BEŞİKLİ ,515 TOKARİS ,208 İKİZCE ,338 OZAN SUNGURLU ,032 LİLAN ,864 AKGÜN ,166 AKPINAR ,533 ESKİTAŞ ,287 BATI GÖKÇE ,813 GÖLGELİ ,

229 ŞAMBAYAT 5 1, ,423 58,146 ELBEYLİ ,626 BÖLÜKYAYLA ,367 KARADUT* KUZEY ADIYAMAN* TOPLAM 187 9, ,211,244 58,146 55,274 (*): Ekonomik olmadığından, üretimin geçici olarak durdurulduğu sahalar TPAO'nunAdıyaman İlinde Yaptığı Petrol Üretimi : 3,211,244 Varil TPAO,TPIC VE TOREADOR'un Ortak Petrol Üretimi : 3,269,390 Varil Adıyaman İlinin Ham Petrol Katkısı(58,19 $/Varil) : Milyon $ Ülkemiz genelinde çıkarılan ham petrolün % 60 ına yakın kısmı Adıyaman daki kuyulardan elde edilmektedir. Ancak son yıllarda yeni petrol kuyularının açılması yavaģladığından üretimde de buna paralel bir düģme gözlenmiģtir. Petrol üretimi sadece TPAO tarafından değil, bölgede faaliyette bulunan özel sektöre ait iģletmeler tarafından da yürütülmektedir. AĢağıda tabloda yer alan petrol verilen üretim değerleri sadece TPAO nun üretimlerini içermektedir. Özel sektör üretim miktarı yaklaģık varil/ yıl dır. Adıyaman TPAO da günlük 400 m3 gaz üretilmektedir üretilen gaz Adıyaman istasyonlarında ve bölge tesislerinde kullanılmaktadır. Üretilen ham petrol BOTAġ kanalı ile TÜPRAġ a satılarak değerlendirilmektedir. Tablo: J Petrol Sahalarına göre Üretim Miktarları SAHA ADI KUYU SAYISI GÜNLÜK PETROL ÜRETĠMĠ (Varil) YILLIK ÜRETĠM (VARĠL) ADIYAMAN ,132 ÇEMBERLĠTAġ ,679 DOĞU ÇEMBERLĠTAġ 1 7 3,060 BATI FIRAT ,295 KARAKUġ ,751 GÜNEY KARAKUġ ,592 KUZEY KARAKUġ ,243 DOĞU KARAKUġ ,282 CENDERE ,854 BEġĠKLĠ ,515 TOKARĠS ,208 ĠKĠZCE ,338 OZANSUNGURLU ,032 LĠLAN ,864 AKGÜN AKPINAR ,

230 ESKĠTAġ ,287 BATI GÖKÇE ,813 GÖLGELĠ ,793 ġambayat 5 1, ,423 ELBEYĠ ,626 BÖLÜKYAYLA ,367 KARADUT KUZEY ADIYAMAN TOPLAM 187 9, ,244 ġekil:tpao KarakuĢ Tesisleri J Doğalgaz Adıyaman TPAO da günlük 400 m3 gaz üretilmektedir üretilen gaz Adıyaman istasyonlarında ve bölge tesislerinde kullanılmaktadır. Üretilen ham petrol BotaĢ kanalı ile TÜPRAġ a satılarak değerlendirilmektedir. 230

231 Koru Ormanı ġekil: TPAO AdıyamanTesisleri J Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum) J Orman Adıyaman Ġli Sınırları Ġçerisinde; 2- Ağaç Türleri ve Alanları(ha): Ağaç Türü Verimli(ha) Verimsiz(ha) A-MeĢe B-Kızılçam C-Karaçam D-Ardıç E-KarıĢık Ġbreli F-KarıĢık Yapraklı G-KarıĢık Ġbreli Yapraklı Devlet Ormanı : ha dır Tablo:J Adıyaman Orman Alanı Adıyaman Ha Normal Bozuk Toplam 231

232 Genel Toplam Baltalık Orman Normal Bozuk Toplam Normal Bozuk Toplam Tablo:J Yakacak Odun Yıllar Devlet Ormanlarında Yakacak odun ster Md. Direk ster Yok ster Yok ster 60 m ster 64 m ster 51 m 3 5- Adıyaman Ġl sınırlarında orman alanları ve servet miktarları artmaktadır. Bunun nedeni: e) Bozuk Orman alanlarının enerji ormanı tesisi projeleri ve uygulamaları ile imar ve ihya edilmesi, f) Enerji Ormanı Tesisi uygulaması yapılan alanlardaki boģluklara meģe palamudu ekilmesi, g) Orman köylülerinei Orman Kanununun tanıdığı haklardan yararlandırılması ve buna bağlı olarak köylünün ormanları korumasının sağlanması, h) Orman içi ve orman dıģı ağaçlandırma çalıģmalarının yapılması yılı içinde orman kadastro komisyonları çalıģma programında 7600 ha alanın kadostrosu yapılmıģtır. Ġlimizde sanayi ve ısıtmada kullanılan odun miktarı ton civarındadır. Ġlimizde odun ihtiyacı bozuk meģeliklerin budanması ile bir kısmı elde edilirken, büyük bir kısmı çevre illerinde temin edilmektedir. Bunun haricinde kavak ve diğer meyve ağaçlarının budanması ile ilin odun ihtiyacı temin edilmektedir. 232

233 Foto 84: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Teraslama ÇalıĢması Foto 85: Yol ġevinde Akasya ÇalıĢması 233

234 Foto 86: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Kuruduvar ve Ağaçlandırma ÇalıĢması Foto 87: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Kuruduvar ÇalıĢması 234

235 Foto 88: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Ağaçlandırma ÇalıĢması 235

236 Foto 89: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalarında Mahlep Fidanları Foto 90: Adıyaman Ġlinde Bitki Örtüsü Görüntüsü 236

237 Foto 91: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢması Foto 92: Adıyaman Ġlinde Erezyon Kontrol ÇalıĢmalası 237

238 Foto 93: Adıyaman Ġli Samsat Ġlçesi Atatürk Barajı Kenarı Erezyon Kontrol ÇalıĢmaları Foto 94: Adıyaman Ġli Samsat Ġlçesi Atatürk Barajı Kenarı Erezyon Kontrol ÇalıĢmaları 238

239 Foto 95: Adıyaman Ġli Samsat Ġlçesi Atatürk Barajı Kenarı Erezyon Kontrol ÇalıĢmaları Foto 96: Adıyaman Ġli Erezyon Kontrolü ÇalıĢmalarında Toprak iģleme (Teras Yapımı) 239

240 Foto 97: Adıyaman Ġli Erezyon Kontrolü ÇalıĢmalarında Toprak iģleme (Teras Yapımı) Foto 98: Adıyaman Ġlinde YaĢayan Dağ Keçileri 240

241 J Hidrolik J Jeotermal Ġl sınırları içerisinde jeotermal enerji bulunmamaktadır. J GüneĢ Enerji fiyatlarının hızla tırmandığı, fosil yakıt rezervlerinin tükenmekte olduğu ve özellikle bütün dünyada geliģmek için gereksinilen enerji miktarının arttığı bir dönemde güneģ enerjisinde yararlanmayı sağlayacak bir programın belirlenerek uygulanması konusu önem kazanmaktadır. Ġlimizde güneģ enerjisinden genellikle sıcak su sağlamak amacıyla yararlanılmaktadır. J Rüzgar Atmosferde bol ve serbest olarak bulunan yenilenebilir ve temiz bir enerji kaynağı da rüzgar enerjisidir. Ġldeki ortalama rüzgar hızı 2.4 m/sn.dir. Bu konuda ilde yapılan herhangi bir çalıģma yoktur J Biyokütle Ġlimizde Biyokütle enerjisi üretimi ve tüketimine yönelik herhangi bir çalıģma bulunmamaktadır. J.2. Ġkincil Enerji Kaynakları J.2.1.Termik Enerji Ġl sınırları içerisinde termik enerji santralleri bulunmamaktadır. J.2.2.Hidrolik Enerji Yurdumuzun ve ilimizin en önemli hidroelektrik santrali Atatürk barajı üzerinde kurulmuģ olup kurulu güç 2400 MW, enerji üretimi 8900 GWh dır. Atatürk barajı GAP projesi kapsamında düģünüldüğünde proje tamamlandığında, yılda toplam milyar metreküpten fazla su akıtan Fırat ve Dicle nehirleri üzerindeki tesislerle, Türkiye toplam su potansiyelinin % 28.5 i kontrol altına alınacak, Çukurova nın 4.5 katı olan 1.7 milyon hektarın üzerinde arazinin sulanması ve yaklaģık 7500 megavatlık kurulu güç kapasitesiyle yılda 27 milyar kilovat saatlik hidroelektrik enerjisi üretilmesi sağlanacaktır. Planlanan toplam sulama alanı, Türkiye de ekonomik olarak sulanabilir toplam alanın % 20 sine ve toplam yıllık elektrik üretimi, Türkiye de ekonomik olarak gerçekleģtirilebilir elektrik enerjisi potansiyelinin % 22 sine eģdeğerdir. 241

242 Foto 99 : Atatürk Baraj Gölü Kıyısı Ülkemiz enterkonnekte sistemine giren enerjinin önemli bir bölümünü üretmekte olan Karakaya ve Atatürk Barajları ile birlikte 1999 ve 2000 yıllarında iģletmeye alınan Kralkızı, KarkamıĢ, Dicle ve Birecik barajlarında gerçekleģtirilen toplam hidroelektrik üretimi, tesislerin açılıģından 2001 sonuna kadar (kümülatif olarak) yaklaģık 184 milyar kilowatsaat olmuģtur. Bu miktar üretim değeri olarak yaklaģık 11 milyar dolara eģittir. Alternatif kaynaklar cinsinden ifade edilecek olursa, GAP ın toplam elektrik üretimi yaklaģık 46 milyon ton fuel oil veya 35.5 milyar m 3 doğal gaza eģdeğerdir yılı içinde GAP barajlarının ürettiği hidrolik enerji (yaklaģık 11.5 milyar kilowatsaat), Türkiye nin toplam hidrolik enerji üretiminin de yaklaģık yarısını oluģturmaktadır. Aynı dönemde Türkiye nin 123 milyar kilowatsaatlik toplam enerji üretiminde (termik, hidrolik ve rüzgar) GAP ın payı ise % 9.3 olmuģtur. 242

243 Foto 100: Çelikhan Çat Barajı Erezyon Sahası Foto 101 : Çelikhan Çat Barajı Erezyon Sahası 243

244 J.2.3.Nükleer Enerji Ġl sınırları içerisinde nükleer enerji santralleri bulunmamaktadır. J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı Kullanım yerlerine göre elektrik enerjisi tüketimi Tablo :J.2.1 verilmiģtir (2009). Tablo :J.2.1. elektrik tüketiminin sektörlere göre dağılımı ve tüketim değerleri (TEDAġ Ġl Müdürlüğü 2009) ABONE GRUBU ABONE MĠKTARI TÜKETĠM(kwh.) SAYISI(AD.) ORANI(%) MĠKTARI(kwh.) ORANI(%) MESKENLER ,277 TĠCARET SANAYĠ ,871 RESMĠ DAĠRELER ,878 DĠĞER TOPLAM ,794 J.4.Enerji Tasarrufu Ġle Ġlgili Yapılan ÇalıĢmalar Elektrik Dağıtım A.ġ. Genel Müdürlüğünce enerji tasarrufu bazında yapmıģ olduğu çalıģmalar kapsamında, sokak aydınlatmalarında büyük güçlü armatürler küçük güçlü armatürlerle değiģtirilmiģtir. Elektriğin Dağıtımını, kaliteli ve kesintisiz olarak, karlılık ve verimlilik ilkelerine göre yapmakla görevlendirilen TEDAġ son yıllarda ülkemiz genelinde ve bölgemizde, yoğun olarak tırmanıģa geçen, kaçak elektrik kullanımının, önce frenlenmesi, sonra geriye çekilmesi, teknik kayıpların düģürülmesi ve satılan elektriğin bedelinin tahsili için, çalıģmalar yapılmıģ, büyük güçlü trafolar çektikleri yük durumuna göre uygun olan küçük güçlü trafolarla değiģtirilmiģtir. Tablo: J.4.1. ENERJĠ (2002 YILI) Satın Alınan ENH Miktarı (kwh) TETTAġ tan alınan enerji miktarı ( kwh ) Satın Alınan Enerji Miktarı ( TL ) KDV Hariç Satılan Toplam Enerji Miktarı ( kwh ) Sanayide Tüketilen Enerji Miktarı (kwh ) Meskende ve Ticarethanelerde Kullanılan Diğer Abonelere Satılan Satılan Toplam Enerji Miktarı ( TL ) KDV Hariç Kaçak Tahakkuku +sokak Aydınlatması ( kwh ) Sokak Aydınlatması Tespit Edilerek Tahakkuka Bağlanan Kaçak (kwh) Tespit Edilerek Tahakkuka Bağlanan Kaçak (TL) Enerji Açığı ( Kayıp-Kaçak) ( kwh) Enerji Açığı ( Kayıp-Kaçak) (YaklaĢık Bedeli TL) Sanayi Abonelerine Satılan ( TL ) Ġl de Üretilen Enerji Miktarı ( kwh ) (Besni HES ) KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu, Adıyaman Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü 244

245 ,. SANAYĠ VE TEKNOLOJĠ K.1.Ġl Sanayisinin GeliĢimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler Adıyaman da Sanayi, 1967 Yılında Faaliyete giren ve devlet kuruluģu olan Sümerbank (Pamuklu Sanayi ĠĢletmesi) la baģlamıģtır. Daha sonra yine Devlet KuruluĢu olan Süt, Çimento Fabrikaları ile Sanayi geliģme göstermiģtir yılına kadar sanayileģme konusunda ciddi bir geliģme olmamıģtır. Ancak bu tarihten sonra ülkemiz ekonomisindeki sanayileģme çabaları ve sanayinin teģvik edilmesi sonucu yatırımların hızlandığı gözlenmiģtir. Özellikle yöresel ihtiyaçların sonucu olarak tarıma dayalı un ve tekstil fabrikalarının sayısı hızla artıģ göstermiģtir. Adıyaman sanayi çoğu orta ve küçük iģletme ölçeğinde toplam 146 adet iģletmeden oluģmaktadır. Bu iģletmelerin çoğunluğu tarıma dayalı sanayi dallarında faaliyet göstermektedirler. Bu iģletmelerde istihdam edilen iģçi sayısı ise toplam 7222 kiģidir. Yani bir iģletmede çalıģan iģçi sayısı ortalama 50 kiģidir. K.2.Genel Anlamda Sanayi Gruplandırılması Adıyaman ilinde sanayi kuruluģlarının sektörel dağılımı aģağıda verilmiģtir. K.2.1 Adıyaman ilinde sanayi kuruluģlarının sektörel dağılımı (Sanayi ve Ticaret Ġl Müdürlüğü verileri, 2006). Tablo:K.2.1. Sektör Adet Tesis Toplam içindeki oranı (%) Tekstil Sanayi 93 42,27 Gıda Sanayi 45 26,71 Maden 26 3,42 ĠnĢaat 3 2,05 Plastik 4 2,74 Metal 1 3,42 Kağıt 2 0,68 Kimya 4 4,79 Mobilya 3 2,05 Elektronik 2 1,37 Petrol 2 1,37 Ġmalat 2 1,37 Makine 2 1,37 Toplam ,00 245

246 Adıyaman Organize Sanayi Bölgesi 1991 yılında kuruluģ çalıģmalarına baģlanan Adıyaman Organize Sanayi Bölgesinde, 1996 yılında kamulaģtırma ve etüd-proje iģlemleri tamamlanmıģtır yılında altyapı çalıģmalarına ve arsa tahsis iģlemlerine baģlanan Bölgemizin 2000 yılı sonu itibariyle altyapı inģaatı tamamlanmıģtır yılı sonu itibariyle elektrik Ģebeke inģaatı tamamlanmıģtır.. Ġl Merkezine 6 km. uzaklıkta, ilimiz kuzeybatı istikametinde, Belediye sınırları içerisinde, TPAO tesisleri ile açılacak olan Adıyaman Kuzey Çevre Yolunun bitiģiğinde 210 hektarlık alan üzerinde kurulan Bölge, 86 adet sanayi parseli ile 1. Derecede Kalkınmada Öncelikli Yöre, teģvik, imkan ve kolaylıklarıyla sanayicilerimizin hizmetine sunulmuģtur. Adıyaman Organize Sanayi Bölgesi 76 adet sanayi parselinden oluģmaktadır. Bu parsellerin bugüne kadar % 95 i tahsis edilmiģ olup, bunların 23 tanesinin inģaatı devam etmekte olup, 47 adeti ise iģetmeye açılmıģtır. Geri kalan tesislerimizin ise henüz inģaatına baģlanmamıģ olup, proje safhasındadır. ĠĢletmede olan tesisler ; 45 adeti gıda sanayi 25 adeti dokuma ve giyim sanayi 1 adeti Orman sanayi 1 adeti Lastik sanayi 4 adeti plstik sanayi 3 adeti demir ve Çelik sanayi 1 adeti trafo imalatı 1 adeti Elektronik sanayi 9 adeti diğer( mobilya-sentetik çuval-serum-temz.mad.) Bu tesislerimizde yaklaģık 3500 kiģi istihdam edilmektedir. Yapılan bu konfeksiyon sektöründeki imalatların bir kısmı yurt içinde, bir kısmı ise kendi imkanları ile yurt dıģına ihraç edilmektedir. Adıyaman Organize Sanayi Bölgesinde kurulması düģünülen tesislerin hepsi faaliyete geçtiği takdirde Bölgemizde toplam olarak yaklaģık 6-7 bin kiģinin istihdam edileceği öngörülmektedir. Proje kapsamında 13 adet sosyal idari ve arıtma tesisi bulunmaktadır. OSB de 47 sanayi kuruluģu üretime baģlamıģ olup, 29 iģletme de hala yatırım aģamasındadır. K.3. Sanayinin Ġlçelere Göre Dağılımı Adıyaman ilinde sanayi kuruluģlarının ilçelere ve sektörel dağılımı Tablo K.3.1 de verilmiģtir. Tablo :K.3.1.Sanayi kuruluģlarının ilçelere ve sektörel dağılımı Sektör Bulunduğu Yer ĠĢ yeri sayısı Ġstihdam Tekstil Adıyaman Tekstil Besni Tekstil GölbaĢı Tekstil Kahta Tekstil Sincik 1 19 Gıda Adıyaman

247 Gıda Besni 1 6 Gıda GölbaĢı 3 28 Gıda Kahta 3 21 Gıda Çelikhan 1 15 Gıda Gerger 1 - Maden Adıyaman Maden GölbaĢı 3 57 ĠnĢaat Adıyaman 2 70 ĠnĢaat Kahta 1 14 Plastik Adıyaman 3 35 Plastik GölbaĢı 1 9 Metal Adıyman 4 39 Metal GölbaĢı 1 6 Kağıt Adıyaman 1 24 Kimya Adıyaman 4 77 Kimya GölbaĢı 2 31 Kimya Kahta 1 14 Mobilya Adıyaman 3 35 Elektronik Adıyaman 2 11 Petrol Adıyaman Ġmalat Adıyaman 2 65 Makina Adıyaman 1 34 Makina Kahta 1 6 K.4. Sanayi Gruplarına Göre ĠĢyeri Sayıları ve Ġstihdam Durumları Genel olarak sanayi yatırımı sayılabilecek nitelikte 146 tesis bulunmaktadır. Sanayi yatırımları içerisinde tekstil sektörüne yapılan yatırımların yoğunluğu dikkati çekmektedir. Adıyaman da gıda sanayi, maden-taģ ve toprağa dayalı sanayi, pamuk iģleme ve tekstil sanayi ile imalat sanayine yönelik üretimler yapılmaktadır. Tablo :K.4.1 Adıyaman ilinde sanayi kuruluģlarının sektörel dağılımı ve istihdam durumu (Sanayi ve Ticaret Ġl Müdürlüğü verileri, 2006). Tesis Ġstihdam Sektör Adet Toplam içindeki oranı (%) KiĢi Toplam Ġçindeki oranı (%) Tekstil Sanayi 71 48, ,85 Gıda Sanayi 39 26, ,65 Maden 5 3, ,37 ĠnĢaat 3 2, ,17 Plastik 4 2,74 Metal 5 3,42 Kağıt 1 0,68 Kimya 7 4,79 Mobilya 3 2,05 Elektronik 2 1,37 Petrol 2 1, , , , , , , ,57 247

248 Ġmalat 2 1, ,91 Makine 2 1, ,56 Toplam , ,00 K.5.Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı Adıyaman ilinde üretim teknolojisi hakkında bir çalıģma bulunmamakla birlikte, sektörlere göre enerji kullanımı aģağıdaki Tablo K.5.1 verilmiģtir. Tablo:K.5.1 Ġlde sektörlere göre enerji kullanımı KULLANILAN ENERRJĠ (kwh) MESKEN ,277 TĠCARET SANAYĠ ,871 RESMĠ DAĠRE ,878 TOPLAM ,794 K.6.Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler K.6.1.Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği Adıyaman ilinde çimento fabrikası dıģında hava kirliliğine neden olabilecek sanayi kuruluģu mevcut olmayıp, çimento fabrikası Ģehrin 20 kilometre dıģında yer almakla birlikte; Emisyon Ġzni ile elektrofilitre sistemi mevcuttur. Yapılan rutin denetimler neticesinde elektrofilitre sistemlerinin düzenli olarak çalıģtığı tespit edilmektedir. K.6.2. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği Bu konuda herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. K.6.3. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği Bu konuda herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. K.6.4. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği Adıyaman da faaliyete bulunan organize sanayi bölgesi kentin dıģında olup, ilde sanayi tesislerinde kaynaklanan gürültü kirliliği sorunu bulunmamaktadır. K.6.5. Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar Bu konuda Adıyaman ilinde herhangi bir çalıģma yapılmamıģtır. K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı Bu konuda yeterli veriye ulaģılamamıģtır. 248

249 KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu Adıyaman Sanayi ve Ticaret Ġl Müdürlüğü Adıyaman TPAO Bölge Müdürlüğü Adıyaman Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü 249

250 L. ALTYAPI, ULAġIM VE HABERLEġME L.1.Altyapı L.1.1.Temiz Su Sistemi Su kaynakları ve geliģme potansiyeli Adıyaman Ġli nde kentsel teknik altyapı diğer Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerinde olduğu gibi oldukça yetersizdir. KentleĢmenin hızlı geliģmesi ve yetersiz mali kaynaklar, yol, su, kanalizasyon ve çöp hizmetlerinin yeterli ölçüde verilmesini engellemektedir. Su kaynakları ve dağıtım Ģebekeleri oldukça yetersizdir. Ġl in en önemli sorunu mevcut su kaynaklarının yetersizliğidir. Adıyaman Ġli ndeki yeraltı su kaynaklarının genellikle kuzeydeki dağ yamaçları ya da civarında yoğunlaģması sebebiyle, (Bkn.Bölüm I.3.2 Hidrolojik ve Hidrojeolojik Özellikler) 1998 yılı itibariyle, Ġl deki köylerin 586 sı yeterli suya sahip olmakla birlikte, suyun yetersiz olduğu köy sayısı 82, hiç suyu olmayan köy sayısı ise 305 dir (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). Adıyaman Ġl merkezinde kanalizasyon Ģebekesi tamamlanmıģtır. Ġl e ait kanalizasyon yatırımları Tablo-89 da içme suyu yatırımları ise Tablo-90 da gösterilmiģtir. (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). Tablo :L Adıyaman Ġli Kanalizasyon Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Samsat GölbaĢı Adıyaman Merkez (Arıtma) Kahta Besni Çelikhan Kaynak GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Tablo :L Adıyaman Ġli Ġçme suyu Yatırımları YERLEġME BAġLANGIÇ YILI BĠTĠġ YILI Adıyaman Merkez Besni-GölbaĢı-Harmanlı Suvarlı Çayırhöyük Çelikhan Gerger Kahta PınarbaĢı ġamsat Tut Bölükyayla Kömür Sincik Tut (Ġlave) Adıyaman Merkez (ilave) Kahta (Ġlave) Eskiköy Besni Balkar Kaynak GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998 Adıyaman Ġli su kaynakları olarak, Göksu Irmağı, Değirmen Çayı, GölbaĢı Gölleri, Abdülharap Gölü, Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan Ġçmesi sayılabilir. Sözkonusu su 250

251 kaynaklarından Kotur Ġçmesi, Besni Ġçmesi, Çelikhan Ġçmesi il sınırları içindeki Ģifalı su kaynaklarıdır (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). L.1.2.Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi Adıyaman Ġl ve ilçe genelinde atık su arıtma tesisi bulunmamaktadır. Atık sular geliģi güzel olarak uygun olmayan Ģartlarda belirlenen alıcı ortama direk deģarj edilmektedir. Ġl merkezinde merkez kanalizasyon sistemine ait iki adet atık su arıtma tesisi mevcut olup, merkez Eğri çayında bulunan küçük kapasiteli arıtma tesisi çökertme havuzlarından ibarettir ve tam kapasite ile çalıģmaktadır. Bu arıtma tesisi Sanko Dokuma Sanayi, Üniversite, Küçük Sanayi Sitesi, Altın ġehir, Karaali ve Sümerevler mahallesinin bir kısmına hitap etmekte, buda Adıyaman merkez nüfusunun % 10 una tekabül etmektedir. Adıyaman Ġl merkezi Atatürk barajına en fazla kirliliğe neden olan yerleģim yeridir. Ġl merkezindeki nüfus 245 bin olup, yerleģim alanının baraj gölünün önemli kolları arasında yer almaktadır. Adıyaman Ġlinin topoğrafyasından ve kod farkından dolayı kanalizasyon iki ayrı noktada toplanmıģtır.bunlardan Ġl nüfusunun %10 luk kesimi bir arıtmaya bağlanmıģ geri kalan %90 lık kesim ise herhangi bir arıtmaya tabi tutulmadan deģarj edilmektedir. Arıtma tesisi yapımı için Ġller Bankası ile Proje baģlatılmıģ ancak daha sonra iģletme ve yapım maliyetinin yüksek olmasından dolayı projeden vaz geçilmiģtir. Arıtması olmayan ve Ġlimizin %90 nın kanalizasyonunu topladığı bu kısımda gözlemsel akım debisi yaklaģık 5 Lt/sn dir ve atık sular Ġncesu deresi ile birleģerek direk baraj gölüne deģarj edilmektedir. Yine aynı Ģekilde Adıyaman Ġlinin %90 lık kısmına hitap eden Sitilce mevkiinde bulunan büyük atık su arıtma tesisinde 6 adet havuz mevcut olup, 2 adet havuzun kaba inģaatı bitmiģ diğer 4 adet havuz çukurdan ibarettir. KıĢ aylarında doğal olarak havuzlarda biriken yağmur sularına gerekli emniyet tedbirleri alınmadığından tehlike arz etmektedir. Yaz aylarında ise bu sular koku ve sivri sinek yatağını oluģturmaktadır. Konu ile ilgili olarak Çevre Koruma Vakfı ve Müdürlüğümüz iģbirliği ile bu havuzların etrafına uyarı ikaz levhaları hazırlatılmıģ ve yerleģtirilmiģtir. ġu anda mevcut kanalizasyon atıkları hiçbir arıtmaya tabi tutulmadan Açık Cazaevi batısından, Eski mezarlık yeri 150 metre güneyinden, Eski Mezbahane çıkıģından, Vartana Yolu Köprüsü ve Köy Hizmetleri Ġl Müdürlüğü doğusundan olmak üzere 5 noktadan dereye direk olarak deģarj edilmektedir. Bu atık sular ile civarda bulunan halk tarafından sebze ve meyve bahçeleri sulanmakta ve geri kalan atık sular direk olarak Atatürk baraj gölüne akıtılmaktadır. Yukarıda bahsedilen bu durumlardan dolayı özellikle yaz aylarında artan koku ile birlikte mevcut durum sivrisinek, karasinek ve çeģitli haģerelerin üremesine uygun bir ortam teģkil etmekte, insan ve Çevre Sağlığı sorunlarına ve telafisi zor Çevre Kirliliğine neden olmaktadır. L.1.3.YeĢil Alanlar YeĢil alanlar kentin nefes almasını sağlayan, iklimi dengeleyen, hava kirliliğini önleyen, gürültüye perde oluģturan ve en önemlisi insanları psikolojik olarak rahatlatan önemli bir faktör olduğundan doğanın ve yeģilin korunması ve arttırılması için gerekli çalıģmalar büyük önem arz etmektedir. Orman ve yeģil alan bakımından oldukça yetersiz olan Ġlimiz bu konu ile ilgili olarak her yıl Mehmetçik Vakfı ve Üniversitelerle birlikte el ele vererek ağaç dikimleri yapmaktadır. 251

252 Foto 102: Erezyon Kontrol ÇalıĢmaları Foto 103: Erezyon Kontrol ÇalıĢmaları 252

253 L.1.4.Elektrik Ġletim Hatları Ġlimiz sınırları içerisinde konu ile ilgili verilere rastlanmamıģtır. L.1.5.Doğalgaz Boru Hatları Adıyaman Ġl sınırları içerisinde, doğal gaz boru hattı DöĢenmekte olup, Ancak yıları arasında bitirilmesi planlanmaktadır. L.2.UlaĢım Ġl in ana bağlantısı Gaziantep-Malatya Karayolu ndan GölbaĢı üzerinden doğuya sapan karayoluyla gerçekleģtirilmektedir. Bu yol güneyden ġanlıurfa dan gelen karayolu ile Adıyaman Ġli nin 13 km batısında birleģmektedir. Adıyaman-Çelikhan-Malatya yolu ikinci dereceli bir yoldur ve asfalttır. Aynı Ģekilde ilçeleri birbirine bağlayan yollar genelde asfalttır. Devlet yollarında Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından, yıllık ortalama günlük trafik değerlerinin hesaplanabilmesi için elle ve otomatik olarak sayım cihazları kullanılarak trafik akım sayımları yapılmaktadır. Sayımlar yılda 4 defa her mevsim birer defa olmak üzere 24 ve 8 saatlik sayımlar olarak gerçekleģtirilmiģtir. Tablo :L.2.1. Devlet Yolları Yıllık Ortalama Günlük Trafik Değerleri (Adıyaman) KĠLOMETRE BÖLGE NO OTOMOBĠL OTOBÜS KAMYON TREYLER TOPLAM TAġIT AĞIR TAġIT YÜZDESĠ Kaynak Bayırdırlık ve Ġskan Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü- Bayırdırlık ve Ġskan Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü nden alınan verilere göre Adıyaman Ġli devlet yollarından 1999 yılında km bazında, taģıt, yolcu, geçmiģtir. L.2.1.Karayolları L Karayolları Genel Türkiye Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından 16 Bölge Müdürlüğü ne ayrılmıģtır. Adıyaman Ġli Merkezi, Elazığ da olan Sekizinci Bölge Müdürlüğü kapsamına girmektedir. L UlaĢım Planlaması Adıyaman da karayolu ulaģımı ön planda gelmektedir. Adıyaman da ulaģım hemen hemen bütün köylere sağlanabiliyorsa da bazı kesimlerde yol kaliteleri çok bozuk olduğundan, bazı köylere ulaģım bir hayli zor olmaktadır. 253

254 L Toplu TaĢım Sistemleri Adıyaman il bazında küçük yerleģime sahip olduğundan toplu taģımada dolmuģ ve belediye otöbüsleri ile Ģehir içi ulaģım yapılmakta olup, Ģehirler arası otöbüsleri ise son derece modern donanımlı üç Ģirket tarafından gerçekleģtirilmektedir. L Kent Ġçi Yollar Ġlimiz yolları genelde ilçeler asfalt durumdadır. Adıyaman GölbaĢı karayolu Duble yol çalıģmaları hızla devam etmektedir.ģehir merkezleri genelde asfalt, kenar mahalle ve çevre yolları çalıģmaları sürmektedir. L Araç Sayıları Devlet Ġstatistik Enstitüsü nden alınan bilgilere göre, Adıyaman Ġli nde, 2000 yılı Eylül sonu itibariyle, toplam olarak motorlu kara taģıtı bulunmakta olup, bu oran Türkiye genelinin % 0.32 sini oluģturmaktadır. Adıyaman daki bu taģıtların adedi otomobil, adedi minibüs, 245 adedi otobüs adedi kamyonet, adedi kamyon, adedi motosiklet, 84 adedi özel amaçlı taģıt ve 221 adedi ise yol ve iģ makinalarıdır. L.2.2.Demiryolları Adıyaman Ġli nde demiryolu ulaģımı GölbaĢı Ġlçesi nden yapılmakta olup, Malatya- FevzipaĢa demiryolu buradan geçmektedir. L Kullanılan Raylı Sistemler Ġlimizde kullanılan herhangi bir raylı sistem bulunmamaktadır. En yakın tren istasyonu ise Ģehir merkezine 65 km uzaklıktaki GölbaĢı Garıdır. L TaĢımacılıkta Demiryolları Adıyaman merkez demir yoluna uzak olması dolayısıyla demir yolu taģımacılığı pek tercih edilmemektedir. L.2.3.Deniz, Göl ve Nehir TaĢımacılığı L Limanlar Ġlimiz liman Ģehri değildir. L TaĢımacılık Ġlimiz liman Ģehri olmamakla birlikte eski Adıyaman-Siverek yolu Atatürk Barajı ile kesilmiģtir. Ancak, bu bağlantı feribot seferleriyle tekrar kurulmuģtur ve günümüzde iģlemektedir. L.2.4.Havayolları Adıyaman Havaalanı 22 Mayıs 1998 tarihinde hizmete giren Adıyaman Havaalanı, gece ve gündüz hizmet verecek kapasitede olup, iniģ kalkıģ güvenliği bakımından her türlü emniyet tedbirlerine de sahip bulunmaktadır. Havaalanımıza 2001 yılına kadar Türk Hava Yolları nca baģlangıçta haftada üç gün, 254

255 1999 yılından sonra da haftada iki gün tarifeli uçak seferleri düzenlenmiģ, ancak 2001 yılından itibaren yeterli doluluk oranına ulaģılamadığı gerekçesiyle kıģ seferleri iptal edilmiģtir. Ancak 2005 yılı Haziran ayı itibari ile bu gün Adıyaman Havaalanı hava ulaģımına açılmıģ olup; yeniden tarifeli seferlere baģlanmıģtır. Adıyaman Havaalanının yeniden tarifeli seferlere baģlamıģ olması, Nemrut Dağı gibi çok önemli tarihi ve turistik değerler ile Atatürk Barajı gibi eserleri bulunduran ve GAP kapsamında yer alan Ġlimizin sosyo-ekonomik geliģimini olumlu yönde büyük ölçüde etkileyecektir. Adıyaman Havaalanı kiģilik kapasiteye sahip olup, Ģu an açık durumdadır (Kaynak : GAP Bölgesel Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı, 1998). Adıyaman Ġli nin havaalanı olan illere uzaklıkları ise Ģöyledir; Diyarbakır Gaziantep Malatya ġanlıurfa 207 km 153 km 179 km 104 km L.3.HaberleĢme Ġlimizde haberleģme son derece modern teknoloji kullanarak yapılmaktadır. Bu durum aģağıdaki tabloda rakamsal olarak gösterilmiģtir. HABERLEġME Tablo:L.3.1. Telefonu Olan Köy Sayısı 363 Telefonu Olan Mezra Sayısı 357 Telefonsuz Köy Sayısı 29 Telefonsuz Mezra Sayısı 249 Telefon Santralı Olan Köy Sayısı 100 Telefon Santralı Olan Mezra Sayısı 7 Ankesör ( Ġl ve Ġlçeler ) 294 Mobil ( NMT ) Telefon Sayısı 117 TT Net 755 DATA Sayısı 155 TURPAK Sayısı 23 Alarm Sayısı 21 Hususi Hat Telefon Sayısı 43 FREMA RELAY Sayısı 5 Telefon Tahsilat Bayisi ( Ġl ve Ġlçeler ) 18 Telefon Kart ve Kontör Bayisi 29 ÇalıĢan Telefon Sayısı ( Ġl ve Ġlçeler ) Santral Kapasitesi ( Ġl ve Ġlçeler ) Santral BoĢ Kapasite ( Ġl ve Ġlçeler ) L.4.Ġlin Plan Durumu Adıyaman Ġlinin mevcut Çevre Düzen Planı 1993 yılında Adıyaman Merkez ilçe ve çok yakın köylerinini kapsayacak Ģekilde GAP Ġdaresi tarafından yaptırılımıģ olup; bugüne kadar herhangibir revizyon çalıģması yapılmamıģtır. Çevre Düzen Planında ilde yapılacak çeģitli faaliyetler karģısında yerine göre Çevre Düzen Planında GAP Ġdaresi tarafından değiģiklik yapılmaktadır. Yapılan Plan değiģikliği OSB için olmuģtur. Mevcut OSB içine ilave tevsii alan eklenmiģ ve bu sayede Çevre Düzen Planında değiģiklik yapılmasına ihtiyaç duyulmuģ olup; GAP Ġdaresi tarafından Yapılan değiģiklik onanmıģtır. Mevcut Çevre Düzen Planı Adıyaman Ġline yeterli gelmemektedir. Bu bağlamda da Ġlin acilen yeni bir Çevre Düzen Planına veya mevcut plan üzerinde revizyon çalıģmasına ihtiyacı 255

256 vardır. Ġl Müdürlüğümüz konu ile ilgili çalıģmalara baģlamıģtır. Adıyaman ili fazla geliģmiģ olmamakla birlikte imar durumu planlı bir yapı göstermekte ancak kentin bazı mahalleleri gecekondu görünümündedir. Konut durumları aģağıdaki tablolarda gösterilmiģtir. GÖREV-ÜNVANI Tablo : L.4.1. KONUT DURUMU PERSONEL SAYISI LOJMAN ADEDĠ YARARLANMA ORANI % si Hakim-Savcı % 97 Polis % 42 Öğretmen % 21 Memur % 10 TOPLAM % 18 Tablo:L.4.2. ADIYAMAN ġehġr MERKEZĠNDEKĠ GENEL TOPLU KONUT DURUMU Toplu Konut Alanı Sayısı 2 Toplu Konutlardaki Hane Sayısı 806 ĠnĢa Halindeki Toplu Konut Alanı Sayısı 160 Çok Katlı Bina Sayısı (5 Katlı Konut Sayısı) (Tahmini) Kaloriferli Bina Sayısı ( Tahmini) Tek Katlı Konut Sayısı (Beton) Tahmini Tek Katlı Konut Sayısı (Toprak) (Tahmini) Kiracı Sayısı ( Tahmini ) Ġki ve Dört Kat Arası Bina Sayısı (Tahmini) L.5.Ġldeki Baz Ġstasyonları Ġlimizde baz istasyonları kurulum çalıģmaları devam etmekte olup kurumumuzla koordineli bir Ģekilde uygun görülen yerlere monte iģlemleri sürmektedir. KAYNAKLAR: Adıyaman Ġl Çevre Durum Raporu GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı Adıyaman Telekom Müdürlüğü 256

257 M.1.Kentsel ve Kırsal Planlama M.1.1.Kentsel Alanlar M. YERLEġĠM ALANLARI VE NÜFUS (*) M Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri Adıyaman ili Güneydoğu Anadolu Bölgesi kuzeybatı kesiminde 38 o 11 ve 37 o 25 kuzey enlemleri ile 39 o 14 ve 37 o 31 doğu boylamları üzerinde yer alır. Kuzeyinde Anti-Toros dağları güneyinde Fırat Nehri bulunmaktadır. Adıyaman ili Orta Fırat Havzasında ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunmaktadır. Bu coğrafi yapı içerisinde Adıyaman ilinin: Deniz seviyesinden yüksekliği 669 metredir. Ġl sınırları içerisindeki alan km 2 dir. Merkez ilçenin alanı ise km 2 dir Ġlimizin iklimi kısmen Akdeniz kısmen de karasal iklim karakteristiğini kapsamaktadır. Ġlimizin yönlere göre uç noktalarındaki enlem ve boylamları Tablo : M de gösterilmiģtir. Ġlimizin merkez ve ilçelerin yüksekliklerini gösteren değerler Tablo : M de gösterilmiģtir. Tablo : M Adıyaman Ġlinin Uç Noktalar YÖNLER UÇ NOKTALAR ENLEM (Kuzey) BOYLAM (Doğu) Doğu Gerger-Ortanca (Hburman) 38 o 10` o 14` 30 Batı GölbaĢı-YeĢilova (A.Azaplı) 37 o 45` o 31` 30 Kuzey Gerger-Cevizpınar (Bigo) 38 o 11` o 10` 00 Güney Merkez-GümüĢkaya (PalaĢ) 37 o 25` o 10` 00 ĠLÇE ADI Dağlık Alan: Tablo : M Yüzölçümü ve Yükseklik YÜZÖLÇÜMÜ ( km 2 ) ĠL YÜZÖLÇÜMÜNE ORANI ( % ) ADIYAMAN , BESNĠ , ÇELĠKHAN 584 7, GERGER 702 9, GÖLBAġI , KAHTA , SAMSAT 338 4, SĠNCĠK 364 4,78 TUT 320 4, YÜKSEKLĠK (metre) Kuzey kesimi, Torosların uzantısı olan Malatya dağları ile kaplıdır. Güneye inildikçe yükseklikler azalır ve tamamı ile ova nitelikli araziler baģlar. Çelikhan, Tut ve Gerger ilçelerinin tamamına yakını dağlık bir özellikte görünür. Merkez, Besni ve Kahta ilçelerinin kuzey kesimleri dağlık, güney kesimleri ova Ģeklindedir. Samsat ilçesi ise ilin en düģük arazilerine sahiptir. Ġlin belli baģlı dağları ile bunların rakımları Tablo : M de gösterilmiģtir. 257

258 Tablo : M Ġlin En Yüksek Dağları DAĞIN ADI YÜKSEKLĠĞĠ (m) Akdağ Dibek Dağı Tucak-Ulubaba Dağı Gördük Dağı Nemrut Dağı Borik Dağı Bozdağ Karadağ Ovalık Alan: Önemli sayılacak ova ve platolar ilin güney kesiminde yer almıģ olup isimleri ve yüzölçümleri aģağıda Tablo: M de gösterilmiģtir. Tablo : M BaĢlıca Ovalar Ova Adı Bulunduğu Yüzölçümü (Km 2 ) Ġl Yüzölçümüne Oranı Yükseklik (M) Yer (%) Kahta Ovası Kahta , Çakırhöyük (Keysun) Ovası Besni 316 4, Azaplı-Ġnekli Ovası GölbaĢı 45 0, PınarbaĢı Ovası Çelikhan 13 0, ĠKLĠM Adıyaman ı doğudan batıya doğru bölen Anti Torosların kuzeyinde kalan dağlık bölgenin iklimi ile güneyinde kalan bölgenin iklimi birbirinden farklıdır. Güneyi, yazları kurak ve sıcak,kıģları ılık ve yağıģlı; kuzeyi yazları kurak ve serin, kıģları yağıģlı ve soğuktur. Doğu Anadolu ile Akdeniz Bölgeleri arasında köprü konumunda olan Ġlin iklimi, bu özelliği dolayısıyla bölgedeki diğer illerden farklıdır. Atatürk Baraj Gölü alanının oluģmasından sonra, Ġlin ikliminde bir yumuģama ve nem oranında bir artıģ olmuģtur. Ġlde hakim rüzgarlar kuzey, kuzeydoğu ve kuzeybatı istikametindedir. Tablo : M (Son 10 yılın ortalaması) AYLAR SICAKLIK ORT. ORT. EN EN NĠSBĠ YÜKSEK DÜġÜK NEM ORT. AÇIK GÜN SAYISI ORT. KAPALI GÜN SAYISI ORT. YAĞIġ MĠKTARI ORT. YAĞIġLI GÜN SAYISI AYLARA GÖRE HAKĠM RÜZGAR YÖNÜ OCAK 3,9 19,9-14,6 65 5,6 12,3 170,8 12,7 K-KD ġubat 5,8 21,7-8,5 63 4,7 10,4 116,3 10,9 K-KD MART 9,8 24, ,8 8,8 111,3 10,7 K NĠSAN 14, ,7 4,5 82,9 9,9 K MAYIS 20, ,8 2 51,4 7,9 K HAZĠRAN 26, , ,8 0,1 5,9 1,6 K TEMMUZ 30, , ,6 1,5 0,4 K AGUSTOS 30,1 43,5 16, ,3 ~~ 0,8 0,2 K EYLÜL 25, , ,4 0,2 3,8 0,9 K EKĠM 15,8 35 2, ,8 2,2 30,6 4,6 K KASIM 11,8 28,2-3, ,2 5,3 76,7 7,8 KD ARALIK 6,2 20,8-6,4 66 7,6 10,7 146,1 11,3 KD 258

259 Yıllık Ortalama Rüzgar Hızı (m/sec) : 2.4 M Kentsel Büyüme Deseni Adıyaman Ġl merkezi; Malatya Dağlarının güneye bakan etekleri önündeki hafif dalgalı düzlükte, deniz yüzeyinden 725 m yükseklikte, kuzey enlemi ile doğu boylamı üzerinde kurulmuģtur. Ġlin kuzeyinde Malatya, batısında KahramanmaraĢ, güneybatısında Gaziantep, kuzeydoğusunda Diyarbakır, güney ve doğusunda Atatürk Baraj Gölü ve ġanlıurfa yer alır. Adıyaman Ġl merkezi (Merkez Ġlçe) IV. Kademe merkez statüsünde olup, etki alanı km 2 dir. Ekim 1990 da yapılan Genel nüfus sayımı sonuçlarına göre Merkez ilçe ve Kentsel nüfusu dir. Bu kentsel nüfus 31 mahalleye dağılmıģtır. Adıyaman Ġl merkezi ana ulaģım akslarından uzaktadır. Malatya-Gaziantep Demiryolu ile ulaģımı GölbaĢı ilçesinden sağlanmaktadır. Bölgede önemli bir orman varlığı bulunmamaktadır. Kuru tarımın yapıldığı I., II., III. Sınıf tarım toprakları en önemli eģikleri teģkil ederler. GAP tamamlandığında bu kuru tarım alanları sulanabilecektir. Adıyaman (merkez) uygulama imar planı hazırlanırken, 1/ ölçekli Çevre Düzeni Plan kararları ve 1/5000 ölçekli Nazım Ġmar Planı kararları dikkate alınmıģtır. Yapılan nüfus Projeksiyonları ve kentin geliģme eğilimleri ıģığında, planlamanın yapılacağı hedef yıl için (2010) Adıyaman Merkez Ġlçe Kentsel Nüfusu = Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin çekim merkezlerinden biri haline gelmekte olduğundan, Planlama döneminde Organize Sanayi Bölgesi için 135 ha lık bie alan ayrılmıģ ve Arsa ofisi tarafından kamulaģtırma iģlemlerine baģlanmıģtır. Organize Sanayinin ve diğer sanayi ve sektörlerin Ġhtiyacını karģılamak üzere 8.25 ha lık Kamyon Garajı önerisi ve kentin kuzey-batısında ha, kuzey-doğusunda da ha (toplam ha) Konut dıģı Kentsel ÇalıĢma Alanı (K.D.K.Ç.A.) önerisi getirilmiģtir. Halihazırda ihtiyaca cevap veremeyen Küçük Sanatlar alanı aynen muhafaza edilmiģtir. Ayrıca kentin batısında GölbaĢı yolu kenarında, 26.0 ha lık Yeni Küçük Sanatlar Sitesi nde Küçük Sanayi dükkanlarının inģaatı devam etmekte olup, bu site faaliyete geçtiğinde Kentin ihtiyacını karģılayabilecektir. AraĢtırma ve Değerlendirme Raporunda da değinildiği gibi, merkezde ve merkeze yakın yerlerde ticaret yoğunlaģmıģ olup, plan dönemi içinde de gerekli olan ticaret alanları önerilmiģtir. Mevcut hal yeri aynen muhafaza edilmekle birlikte, doğuda ana ulaģım aksı üzerinde, Ģehri rahatsız etmeyecek Ģekilde 6.4 ha lık bir alan Sebze Hali Alanı olarak planlanmıģtır. Ġmar planında, mahallelerde ihtiyaca yönelik olarak Pazar yeri alanları iģaretlenmiģtir. Halihazırda kentte yer alan yeģil alanlar kentsel nüfusa oranla son derece azdır. Planlama döneminde 203 ha lık bir aktif yeģil alan gerekmekte olup, bu büyüklükte bir alan planda ayrılmıģtır. Fuar, panayır ve festival alanı, parklar ve dinlenme alanları, çocuk bahçeleri ve oyun 259

260 alanları niteliğindeki bu aktif yeģil alanlar, amaca ve ihtiyaca yönelik olarak kentin çeģitli yerlerine dağıtılmıģtır. Ayrıca, mevcut alanlara ilave olarak ha lık spor alanı önerisi getirilmiģtir. Topoğrafik ve Jeolojik yönden yerleģime uygun olmayan ha alan için Ağaçlandırılacak Alan öerisi getirilmiģtir. ġehri batıdan doğuya kateden 5000 m lik Karayolu kentin ortasından geçerek yerleģimi ikiye ayırmakta ve trafik açısından önemli sorunlar yaratmaktadır. Bu nedenle 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı nda kentin kuzeyinden geçecek bir çevre yolu önerisi getirilmiģtir. 1/5000 Nazım Planda da önerilen çevre yolu (6000 m) aynı zamanda Malatya-Çelikhan yolunu da kent dıģından diğer yollara bağlamakta olup, Organize Sanayi bölgesinin güneyinden geçmektedir. Adıyaman ġanlıurfa bağlantısı Çamgazi Baraj gölü alanı içerisinde kaldığından, Çevre Düzeni Plan kararlarına da uygun olarak barajın kuzeyinden geçecek olan Adıyaman-Besni Karayolu, kuzeyde mevcut yola paralel olarak devam ettirilerek, öneri çevre yoluna bağlanmıģtır. Böylece öneri organize sanayi bölgesi alanına ulaģım kolaylaģmıģ, Bölgesel trafik akıģı kent dıģına taģınmıģ ve kent içi ulaģım sistemi daha sağlıklı hale getirilmiģtir. Ġmar Planında, üst düzey plan kararlarından gelen ve Bölgesel önem arzeden yollar yanında, mevcut kent içi ulaģımın daha sağlıklı bir hale getirilmesi için trafik aksları geliģtirilmiģ, artan araç sahipliliğine paralel olarak ihtiyaç duyulan otopark alanları önerisi getirilmiģ ve mevcut yerleģim alanları ile geliģme alanları arasında rahat ve nitelikli ulaģımı sağlamaya yönelik 25 m, 22 m, 17 m, 15 m ve 14 m lik ana ulaģım aksları düzenlenmiģtir. Bu yollar 12 m ve 10 m lik tali yollar ve 10 m ve 7 m lik yaya yolları ile beslenecektir. Planlama dönemi sonu için hedef yılı nüfusu kiģidir (mevcut nüfus) = kiģi nüfusa ilave olacaktır. Halihazır durumda ortalama net yoğunluk 265 k/ha dır. Planlama döneminde ortalama net yoğunluğun 350 k/ha olacağı varsayımından hareketle, ilave nüfusun ı mevcut konut alanlarında emilmiģ olacaktır. Ġlave plana esas olacak kiģilik nüfusun 35 bini 2 katlı yapıların bulunduğu konut alanlarında, 45 bini üç katlı yapıların bulunduğu konut alanlarında, 6 bin 778 i 4 katlı yapıların bulunduğu konut alanlarında, 15 bin i 5 katlı yapıların bulunduğu konut alanlarında yaģayacağı kabulü ile ve planlama döneminde ortalama hane halkı büyüklüğünün de 5 kiģi olacağı varsayılarak; 2 Katlı Konut Alanlarında YerleĢecek Nüfus : Ortalama Konut Büyüklüğü : 120 m 2 Ortalama Hane Halkı Büyüklüğü : 5.0 Ortalama Parsel Büyüklüğü : 400 m 2 T.A.K.S. : 0.30 K.A.K.S. : Konut Ġhtiyacı : = Parsel Ġhtiyacı : = x 400 m2 = m2 = 140 ha ilave alan gerekir. Net Yoğunluk : / 140 = 250 KiĢi/ ha 260

261 3 Katlı Konut Alanlarında YerleĢecek Nüfus : Ortalama Konut Büyüklüğü : 120 m 2 Ortalama Hane Halkı Büyüklüğü : 5.0 Ortalama Parsel Büyüklüğü : 400 m 2 T.A.K.S. : 0.30 K.A.K.S. : Konut Ġhtiyacı : = Parsel Ġhtiyacı : = x 400 m2 = m2 = 120 ha ilave alan gerekir. Net Yoğunluk : / 120 = 375 KiĢi/ ha 4 Katlı Konut Alanlarında YerleĢecek Nüfus : Ortalama Konut Büyüklüğü : 105 m 2 Ortalama Hane Halkı Büyüklüğü : 5.0 Ortalama Parsel Büyüklüğü : 350 m 2 T.A.K.S. : 0.30 K.A.K.S. : Konut Ġhtiyacı : = Parsel Ġhtiyacı : = x 350 m2 = m2 = ha ilave alan gerekir. Net Yoğunluk : / = 570 KiĢi/ ha 5 Katlı Konut Alanlarında YerleĢecek Nüfus : Ortalama Konut Büyüklüğü : 90 m 2 Ortalama Hane Halkı Büyüklüğü : 5.0 Ortalama Parsel Büyüklüğü : 300 m 2 T.A.K.S. : 0.30 K.A.K.S. : Konut Ġhtiyacı : = Parsel Ġhtiyacı : = x 300 m2 = m2 = 18 ha ilave alan gerekir. Net Yoğunluk : / 18 = 833 KiĢi/ ha 261

262 Planlama dönemi için toplam ( ha) = ha daha konut alanı önerisi getirilmiģtir. Öneri konut alanlarında net yoğunluk kiģi/ 290 ha = 350 k/ha olacaktır. M Planlı Kentsel GeliĢme Alanları Ġlimize ait planlı kentsel geliģme alanları verilerine ulaģılamamıģtır. M Kentsel Alanlarda Yoğunluk Adıyaman kent merkezi nüfusu, 2000 yılı nüfus sayım sonuçlarına göre kiģi olup, nüfus artıģ hızı % dur. M Kentsel Yenileme Alanları Ġlimize ait planlı kentsel yenileme alanları verilerine ulaģılamamıģtır. M Endüstri Alanları Yer Seçimi Ġl merkezinde endüstri alanı olarak Organize Sanayi Bölgesi kurulmuģ olup, çalıģmalarına halen devam etmektedir.organize Sanayi Bölgesi kent merkezine 6km mesafede olup, Adıyaman- Adana karayolu üzerinde ve 150 ha bir alanda kurulmuģtur. M Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar Tarihi, kültürel, arkeolojik ve turistik özellikli alanlarla ilgili bilgiler ayrıntılı olarak (G) Turizm bölümünde anlatılmıģtır. M.1.2.Kırsal Alanlar Köylerin konumları nedeniyle kırsal ekonomiye küçük aile iģletmeleri biçiminde yapılan tahıl üretimi ve hayvancılık egemendir. Arazilerin topoğrafik yapısı nedeniyle topraklar parçalıdır. Kırsal yapıyı belirleyen diğer iki temel faktörden biri nüfus artıģı, diğeri ise miras nedeniyle toprakların parçalanarak küçük iģletmeler haline dönüģmesidir. Bu iki faktör birlikte kırsal nüfusun ekonomik dar boğazda olmalarına ve modern tarım teknolojisini kullanma olanaklarından yoksun kalmalarına neden olmaktadır. Kırsal nüfusun, kentlerle olan iliģkilerini sıklaģtırmaları, köy içi dayanıģmayı zayıflatmıģtır. Köylerin kentlerle olan iliģki sıklıklarındaki artıģlara dayalı olarak tüketim kalıplarındaki modernleģmeler, kırsal ailelerin harcamalarını daha da arttırmıģtır. Kırsal nüfus, artan harcamaları karģılamak için ortakçılık, kiracılık yoluyla aile gelirlerini arttırmak yerine kent ve ilçe merkezlerinde marjinal iģlerde çalıģmayı tercih etmektedir. M Kırsal YerleĢme Deseni Adıyaman Ġlinde konu ile ilgili çalıģmalara yenilerde baģlanmıģtır. 262

263 M Arazi Mülkiyeti Adıyaman Ġli 7614 km2 yüzölçümü ile 394 köy sayısına, 607 mezra sayısına sahiptir.ġlimiz köy yolları ağı 3388 km dir. Bunun % 25 i (857 km) asfalt, % 51 i (1708 km) stabilize, % 23 ü (787 km) tesviye, % 1 i de (36 km) ham yollardan oluģmaktadır.köy yollarımızda, ödeneklerin yetersizliği nedeniyle sanat yapılarının tamamlanamaması, ayrıca yapımları aģamasında kamulaģtırma yapılamaması, niteliği düģündüren etkenlerdir. M.2.Altyapı Merkez ilçede Ģehir içindeki yolların çoğu asfalt olup, geliģen ihtiyaçlar doğrultusunda asfalt çalıģmaları sürekli devam etmektedir. Bu çalıģmalar belli bir program dahilinde yürütülmektedir. Ġlimize ait su ve kanalizasyon Ģebekelerinin çoğunluğu tamamlanmıģ olup, yeni oluģturulan yerler için de çalıģmalar devam etmektedir. Kırsal alt yapı olarak ilimizin önemli problemleri bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi köy içme sularındaki yetersizliktir. Yeterli membaların bulunmaması, bulunan membaların ihtilaflı olması, bazı membaların sulama amaçlı kullanılmak istenmesi gibi nedenlerle köy içme sularının temininde önemli güçlükler yaģanmaktadır. Adıyaman ilinde 17 köyümüz ve 242 ünitemiz susuz, 28 köyümüz ve 23 ünitemiz suyu yetersiz durumdadır. Ayrıca suyu bulunan toplam 160 köy ve 207 ünitemizde Ģebeke bulunmayıp çeģmeler vasıtasıyla içme suyu sağlanmaktadır. M.3.Binalar ve Yapı ÇeĢitleri M.3.1.Kamu Binaları ġehir merkezinde belediye sınırları içinde 52 adet mahalle mevcuttur.ġehir merkezinin bazı yerleģim bölgelerinde halen kerpiç dolgu ahģap binalar, kerpiç ve briket binalar mevcut olup, korunacak yapı olarak tescilli bulunanların dıģındakiler her gün azalmaya devam etmektedir. Sayıları hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır.kamu binaları olarak; Hükümet Konağı ve Belediye Binası Ģehir merkezinde yer almaktadır. Büyük alan kullanımı gerektiren kamu kurumları Ģehrimizin çeģitli yerlerinde dağınık halde bulunmaktadır. M.3.2.Okullar MĠLLĠ EĞĠTĠM Adıyaman da Cumhuriyet in ilanından sonra 3 derslikli Yeniyol isimli bir ilkokul yaptırıldı daha sonra aynı okulun bahçesine 2 derslikli ilkokul yapıldı yılına gelindiğinde ilkokul sayısı dörde çıkmıģtı. Adıyaman nüfusu ile 1 Aralık 1954 yılında Ġl olduğunda ise il genelinde 26 ilkokul, 1 ortaokulda eğitim öğretimi sürdürmekteydi. Bugün ise; Ġl Milli Eğitim Müdürü yönetiminde 3 Müdür Yardımcısı, 1 Ġlköğretim MüfettiĢleri BaĢkanı ve BaĢkan Yardımcısı, 3 ġube Müdürü, 41 Ġlköğretim MüfettiĢ ve MüfettiĢ Yardımcısı, 2 Bilgisayar ve Ağ Sistem Yöneticisi, 3 Mühendis, 4 Doktor, 4 HemĢire, 14 ġef, 31 memur, 29 Hizmetli ve 9 Teknisyen görev yapmaktadır. Ġl genelinde 2 Anaokulu, 744 Ġlköğretim Okulu, 51 Ortaöğretim okulu, 3279 derslik, 1081 lojman, 7 öğretmen evi, 2 lokal, 9 Halk Eğitim Merkezi, 4 Çıraklık Eğitim Merkezi bulunmaktadır. 263

264 Öğretim yılı baģında 105 köy okulumuz öğretmensizlik nedeniyle kapalı iken, ilimize atanan sınıf öğretmenlerinin planlı dağılımıyla kapalı okullar faal duruma geçirilmiģtir. Bugün itibariyle kapalı köy okulumuz mevcut değildir. Ġlimiz genelimdeki okullarda norm kadro uygulaması baģarı ile devam etmektedir.. YILLARA GÖRE ADIYAMAN'DA EĞĠTĠM YILI Okul Sayısı Tablo :M ĠLKÖĞRETĠM Derslik Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Okul Sayısı ORTAÖĞRETĠM Derslik Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Adıyaman Ġl genelinde 4 Anaokulu, 744 Ġlköğretim Okulu, 51 Ortaöğretim okulu, 3279 derslik, 1081 lojman, öğretmen evi, 2 lokal, 9 Halk Eğitim Merkezi, 4 Çıraklık Eğitim Merkezi bulunmaktadır. OKUL ÖNCESĠ 0-6 yaģı çocuğun bedensel, zihinsel, dil, zeka ve duyuģsal geliģiminde en önemli devreyi teģkil etmektedir. Bu anlamda okulöncesi eğitim, çocuğun yetiģmesinde çok önemli bir eğitim devresidir. Bunun farkına varan ülkemiz 7. 5 yıllık Kalkınma Planında, okul öncesinde okullaģma oranını % 16 olarak belirlemiģtir. Son yıllarda yapılan çalıģmalarla, Ülke genelinde okul öncesi eğitimde okullaģma oranı % 6.1 den, % 9.3 e çıkarılmıģtır. Ġlimizde ise bu oran öğretim yılında % 3.1 iken, günümüzde ise % 19,67 dir Bakanlığımızın, Kız Meslek Liselerinin Çocuk GeliĢimi ve Bakımı bölümü mezunlarını ana sınıflarına Usta Öğretici olarak atama ve daha sonra lisans mezunu yapma projesi, okul öncesi eğitimdeki açığımızı kapatmak açısından son derece önemli bir giriģimdir. Ġlimizde okulöncesi eğitim çağında çocuk bulunmakta olup, bunlardan ancak ü okulöncesi eğitim kapsamına alınmıģ, çocuk ise maalesef okulöncesi eğitime bina ve öğretmen yetersizliği nedeniyle dahil edilememiģtir. Ġlimizde okulöncesi eğitime devam eden öğrenciye iki bağımsız Anaokulu, bir uygulama Anaokulu ve 74 Anasınıfında 110 öğretmen ve 90 Usta Öğreticimiz hizmet vermekte ve ayrıca Nisan ayı içerisinde yapılacak 30 Usta Öğreticimizin ataması ile toplam 230 öğretmen ve usta öğretici ile hizmet verilecektir. ĠLKÖĞRETĠM Ġlimizde 744 ilköğretim okulunda, derslikte öğrenci eğitim öğretim görmektedir. Bu okullarımızda öğretmen görev yapmaktadır. Ġl genelinde ilköğretim çağında çocuk bulunmakta, bunlardan si ilköğretime devam etmektedir çocuk öğrenim dıģında kalmıģtır. Ġlköğretim de okullaģma oranı %91.82 dir. Bu oranlar dünyanın geliģmiģ ülkeleri ve ülkemiz geneli ile kıyaslandığında, alınması gereken çok yolumuzun olduğunu göstermektedir. 264

265 Ġlköğretime devam eden öğrencilerimizin % 35 i normal öğretim yapan okullarda, % 65 i ise ikili öğretim yapan okullarda eğitim ve öğretime devam etmektedir. ORTAÖĞRETĠM Ġlimizde 51 lise ve dengi okulda öğrenciye branģ öğretmeniz eğitim ve öğretim vermektedir. Ġl genelinde ortaöğretim çağ nüfusu dir. OkullaĢma oranı % 35,49 dır. ORTA ÖĞRETĠMDE ÖĞRENCĠ DAĞILIMI Genel Liselerde 43 okulumuzda öğrencimiz normal öğretim görürken, 8 okulumuzda öğrencimiz ikili öğretim görmektedir 2000 yılında ise öğrencimiz ÖSS sınavına girmiģ olup bunlardan Lisans düzeyinde 653, Ön lisans düzeyinde 1392 ve AÖF yi 853 olmak üzere toplam 2898 öğrenci bir yüksek öğretim kurumunu kazanmıģ olup, kazananların oranı ise % dir. LĠSELER Tablo : M MERKEZ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX ADIYAMAN LĠSESĠ ANADOLU LĠSESĠ ANADOLU ÖĞRETMEN LĠSESĠ AND.TEKNĠK- TEKNĠK L. VE END.MES.LĠSESĠ AND. TĠCARET ve TĠCARET MESLEK LĠSESĠ ATATÜRK LĠSESĠ ERDEMĠR LĠSESĠ FEVZĠ ÇAKMAK LĠSESĠ GÜZEL SANATLAR LĠSESĠ ĠMAM HATĠP LĠSESĠ Kız Ġ.H.L KIZ MESLEK LĠSESĠ ÖZEL KETENCĠOĞLU LĠSESĠ Tablo: M BESNĠ ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX M.ERDEMOĞLU ANADOLU LĠSESĠ BESNĠ LĠSESĠ ENDÜSTRĠ MESLEK LĠSESĠ ĠMAM HATĠP LĠSESĠ KIZ MESLEK LĠSESĠ TĠCARET MESLEK LĠSESĠ

266 ÇAKIRHÜYÜK Ç.P.L ġambayat Ç.P.L SARIYAPRAK Ç.P.L SUVARLI LĠSESĠ Tablo M ÇELĠKHAN ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER MÜDÜR 2.TLF FAX ÇELĠKHAN LĠSESĠ ÇELĠKHAN ÇOK PROĞRAMLI LĠSE PINARBAġI ÇOK PROGRAMLI LĠSE Tablo: M GERGER ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX GERGER LĠSESĠ Tablo: M GÖLBAġI ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX ANADOLU LĠSESĠ GÖLBAġI LĠSESĠ ÇOK PROGRAMLI LĠSE ĠMAM HATĠP LĠSESĠ ġehdane SOYKAN KIZ MESLEK LĠSESĠ BELÖREN ÇOK PROGRAMLI LĠSE Tablo: M KAHTA ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX ANADOLU LĠSESĠ KAHTA LĠSESĠ KIZ MESLEK LĠSESĠ KAHTA ÇOK PROG. LĠSE ĠMAM HATĠP LĠSESĠ Tablo: M SAMSAT ĠLÇESĠ LĠSELER TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX SAMSAT LĠSESĠ Tabl :M SĠNCĠK ĠLÇESĠ LĠSELER 266

267 TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX SĠNCĠK LĠSESĠ Tablo:M TUT ĠLÇESĠ LĠSELERĠ TELEFONUN BULUNDUĞU YER 1. TLF 2.TLF FAX TUT LĠSESĠ FAKÜLTE VE YÜKSEKOKULLAR Ġlimizde iki adet fakülte, bir adet yüksek okul ve dört adet de Meslek Yüksek Okulu mevcuttur. Eğitim fakültesi, GölbaĢı Meslek Yüksek Okulu ve Besni Meslek Yüksek Okulu Gaziantep Üniversitesine bağlıdır. Fen-Edebiyat Fakültesi Adıyaman Sağlık Yüksek Okulu, Adıyaman Meslek Yüksek Okulu, Ġnönü Üniversitesine bağlıdır. Kahta Meslek Yüksek Okulu da Harran Üniversitesi bünyesinde faaliyetlerini sürdürmektedir. EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ nde Matematik ve Edebiyat bölümleri, EĞĠTĠM FAKÜLTESĠ de Sınıf Öğretmenliği bölümü, Adıyaman Meslek Yüksek Okulunda Petrol, Seramik, Muhasebe, Turizm, ve ĠnĢaat bölümü olmak üzere 5 bölümü bulunmakta, Adıyaman Sağlık Yüksek Okulunda HemĢirelik ve Ebelik, Besni Meslek Yüksek Okulunda Bilgisayarlı Muhasebe, Bilgisayar Programcılığı, ĠĢletmecilik, GölbaĢı Meslek Yüksek Okulu Bilgisayar Programcılığı, Kâhta Meslek Yüksek Okulunda Su Ürünleri, Bilgisayar Programcılığı, ĠĢletmecilik bölümleri bulunmaktadır. OKUL ADI KURULUġ EĞĠTĠM ÖĞRETĠME BAġLAMA Tablo :M ÖĞRENCĠ PERSONEL Kız Erkek TOPLAM Akademik Ġdari TOPLAM FEN ED. FAK EĞĠTĠM FAK ADIYAMAN M.Y.O ADIYAMAN SAĞLIK M.Y.O BESNĠ M.Y.O GÖLBAġI M.Y.O KÂHTA M.Y.O FEN BĠLĠMLER ENSÜTÜSÜ SOSYAL BĠLĠMLER ENSÜTÜSÜ TIP FAKÜLTESĠ ĠKDĠSAT VE ĠDARĠ BĠLĠMLER FAKÜLTESĠ TOPLAM Eğitim : Devlet Ġstatistik Enstitüsü nden alınan bilgilere göre, öğretim yılında okul öncesi eğitim kurumları, ilköğretim, genel orta öğretim ve mesleki teknik öğretim okullarının sayısı Türkiye için, adettir. Bu okulların % 10.5 i (6312 adet) Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde ve % 1.4 ü (893 adet) Adıyaman Ġli sınırları içinde yer almaktadır. 267

268 Benzer Ģekilde, Türkiye de görev yapan öğretmenlerin % 0.9 u (4183 kiģi), öğrencilerin ise %1 i ( kiģi) Adıyaman Ġli nde bulunmaktadır (Tablo: M ). Tablo: M Öğretim Kurumlarında Öğretmen, Öğrenci ve Mezun Olanlar EĞĠTĠM TÜRKĠYE GÜNEYDOĞU ANADOLU ADIYAMAN TOPLAM Okul Öğretmen ġube (sınıf) Öğrenci OKUL ÖNCESĠ EĞĠTĠM Okul Öğretmen ġube Öğrenci ĠLKÖĞRETĠM Okul Öğretmen ġube Öğrenci GENEL ORTAÖĞRETĠM Okul Öğretmen ġube Öğrenci MESLEKĠ VE TEKNĠK ORTAÖĞRETĠM Okul Öğretmen ġube Öğrenci Kaynak : Devlet Ġstatistik Enstitüsü Diğer taraftan, Adıyaman Ġli nde, öğretim yılında okullardan mezun olan öğrenciden % 50 si ilkokullardan, (Türkiye geneli için bu oran % 44 tür) % 30 u genel ortaokullardan (Türkiye için bu oran %28 dir), % 4.5 i mesleki ve teknik ortaokullardan (Türkiye için bu oran % 3.6 dır), %9.4 ü genel liselerden (Türkiye için bu oran %14.7 dir), % 5.9 u mesleki ve teknik liselerden (Türkiye için bu oran %9.2 dir.) mezun olmuģtur (Tablo : M ). Tablo : M Öğretim Kurumlarından Mezun Olanlar EĞĠTĠM TÜRKĠYE GÜNEYDOĞU ANADOLU ADIYAMAN TOPLAM Ġlkokullar Genel Ortaokullar Mesleki-Teknik Ortaokullar Genel Liseler Mesleki ve Teknik Liseler Kaynak : Devlet Ġstatistik Enstitüsü EskitaĢ Petrol Üretim Projesi nin gerçekleģtirileceği Kahta Ġlçesi nde, toplam olarak 171 adet okul bulunmakta (Adıyaman Ġli ndeki okulların % 19 u) olup, bunların 11 tanesi okul öncesi kurum, 155 tanesi ilköğretim okulu, 2 tanesi genel lise, 3 tanesi mesleki ve teknik lisedir. Devlet Ġstatistik Enstitüsü nden elde edilen bilgilere göre 6 yaģından büyükler dikkate alındığında, olan Kahta Ġlçesi nüfusunun okur yazarlık ve mezuniyet durumları Tablo-42 de gösterilmektedir. Tabloya dikkat edilecek olursa, 6 yaģından büyük nüfusun yaklaģık % 35.3 ünün okuma/yazma bilmediği görülmektedir. Bu oran erkekler için % 28.3 iken, kadınlar için % 42.8 e yükselmektedir. 268

269 Okur-yazarlık durumu yaģ gruplarına göre incelendiğinde ise, okuma/yazma bilmeyenlerin oranının ileri yaģ gruplarına doğru yükseldiği görülmektedir (Tablo-42). Aynı tablodaki veriler kullanılarak toplam nüfusun okur-yazarlık ve mezuniyet durumu Tablo-43 de özetlenmiģtir. Tablo : M Kahta Nüfusunun Okur-Yazarlık ve Mezuniyet Durumları YAġ CĠN. TOP. OKU.- YAZ. BĠLM. BĠR ÖĞ. KUR. MEZ. ĠLKOK ORTAOK VE DENGĠ LĠSE VE DENGĠ FAK./ YÜK. OKUL YÜK. LĠS./ DOK. BĠLĠN. OLM. TOP. T E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E K E

270 K E K E K E K E K E K E K Kaynak : Devlet Ġstatistik Enstitüsü Tablo : M Okur-Yazarlık ve Mezuniyet Oranları TOPLAM ERKEK KADIN Okuma-yazma bilmeyen (%) Bir öğ. Kurumundan mezun olmayan (%) Ġlkokul Mezunları (%) Ortaokul Mezunları (%) Lise Mezunları (%) Fakülte-Yüksek Okul Mezunaları (%) Yük. Lisans Dok. YapmıĢ Olanlar (%) Bilinmeyen (%) Kaynak : Devlet Ġstatistik Enstitüsü M.3.3.Hastaneler ve Sağlık Tesisleri Adıyaman da halihazırda tedavi ve koruyucu hizmetler veren 61 Sağlık Ocağı, 127 Köy Sağlık Evi, 5 Devlet Hastanesi ile 2 adet de Sağlık Meslek Lisesi vardır. Ġlde yaklaģık olarak kiģiye bir Uzman Hekim, kiģiye bir Pratisyen Hekim, kiģiye bir Ebe, kiģiye bir hemģire kiģiye de bir sağlık memuru düģmektedir. M.3.4.Sosyal ve Kültürel Tesisler HALK EĞĠTĠM MERKEZĠ Adıyaman Merkez ve Ġlçelerinde Sosyal YardımlaĢma ve DayanıĢma Vakıfı, Özel Ġdare Müdürlüğü, Köylere Hizmet Götürme Birliği kaynakları kullanılarak; Halk Eğitim Müdürlüklerinin usta öğreticileri nezaretinde Halıcılık faaliyetleri sürdürülmektedir. Toplam 2061 tezgahta 5394 dokuyucu ve 324 usta öğretici ile ayda M2 halı üretilmektedir. Üretilen halılar 11 firma kanalıyla yurt dıģına ihraç edilmektedir. Halı üretiminden Adıyaman a ayda ortalama TL. girdi sağlanmaktadır. Halı dokuyan kızlar kendilerine ve ailelerine gelir sağlama yanında, anne adayı olarak değerlendirilmekte ve sosyal statülerinin yükseltilmesi amacıyla bu teģvik ve programlar verilmektedir. Merkez ve ilçelere kurulan aģevlerinden her gün öğle yemeği, Sağlık elemanlarınca Ana-çocuk sağlığı programları, Vakıf polikliniklerinde ücretsiz tedavi ve ilaç, Ev Ekonomistlerince konserve, turģu, reçel vs. yapımı, Vakıftan her ay düzenli gıda yardımı, ĠĢ ve ĠĢçi Bulma Kurumu ĠĢgücü yetiģtirme bursları, Çevreyi tanıma ve moral gezileri, Oriyantasyon,uyum ve hizmet-içi eğitim kursları, 270

271 ÇalıĢma süresince sürekli müzik yayını yapılmaktadır. ĠLÇE ADI USTA ÖĞRETĠCĠ Tablo: M Yılı Halıcılık Genel Toplamı KURSĠYER SAYISI TEZGAH SAYISI YILLIK DOKUNAN m 2 YILLIK GELĠR (000TL. ) MERKEZ BESNĠ ÇELĠKHAN GERGER GÖLBAġI KAHTA SAMSAT SĠNCĠK TUT TOPLAM M.3.5.Endüstriyel Yapılar Organize Sanayi Bölgesi, Ģehrin kuzeybatısında yer almaktadır. Diğer endüstriyel yapılar ve çimento fabrikası Ģehrimizin batı kemsinde yer almaktadır. M.3.6.Göçer ve Hareketli Barınaklar Göçer ve hareketli barınaklarla ilgili herhangi bir veri elde edilememiģtir. M.3.7.Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar Tablo :M Turizm ĠĢletme Belgeli Turistik Tesis Durumu a) Tesis Sayısı b) Üç Yıldızlı Otel Sayısı c) Ġki Yıldızlı Otel Sayısı d) Bir Yıldızlı Otel Sayısı e) Pansiyon Sayısı f) Oda Sayısı g) Yatak Kapasitesi Turizm Yatırım Belgeli Turistik Tesis Durumu h) Tesis Sayısı i) Üç Yıldızlı Otel Sayısı j) Ġki Yıldızlı Otel Sayısı k) Bir Yıldızlı Otel Sayısı l) Pansiyon Sayısı m) Oda Sayısı n) Yatak Kapasitesi Belediye Belgeli Turistik Tesis Durumu Tesis Sayısı 9 271

272 Oda Sayısı 179 Yatak Kapasitesi Yılı Ġçinde Ġlimize Gelen Turist Sayısı a) Yabancı Turist Sayısı b) Yerli Turist Sayısı Toplam c) Elde Edilen Gelir (Tahmini ) Dolar Bazında M.3.8.Bürolar ve Dükkanlar Ġlimizde büro ve dükkan sayıları ile ilgili kesin veriler bulunmamaktadır. M.3.9.Kırsal Alanda YapılaĢma Kırsal alanlardaki yapılaģmayla ilgili veriler elde edilememiģtir. M.3.10.Yerel Mimari Özellikler Adıyaman Ġlinde yerel mimari özellikler taģıyan yapılar mevcut değildir. M.3.11.Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller Adıyaman Ġlinde bina yapımlarında yerel materyaller bulunmamaktadır. M.4.Sosyo-Ekonomik Yapı M.4.1. ĠĢ Alanları ve ĠĢsizlik Sosyal Altyapı Projenin geçekleģtirileceği alanın da içinde bulunduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin bütününde genel olarak kapalı bir toplum yapısı görülmektedir. Tarım ve hayvancılık önde gelen geçim kaynaklarındandır. Hayvancılık sebebiyle var olan göçebe hayatın, yerleģik hayata yerini bırakmasına rağmen, bitkisel üretimin geçim açısından yeterlilik sağlayamaması sebebiyle, ek gelir olarak hayvancılık faaliyetleri devam etmektedir. Bölgede genel olarak geleneksel yaģam biçimi olan aģiret düzeni günümüzde de sürmektedir. Bu düzenin sürmesi, toplumsal iliģkilerde ağalık, Ģeyhlik gibi olguları da ortaya çıkarmaktadır. AĢiret töre ve geleneklerinden oluģan yaģam biçimi, özellikle kırsal kesimlerde diğer toplumsal değerlerden daha önemli olmaktadır (Kaynak : GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı,1998). Bölge de kırsal kesimlerde ataerkil aile düzeni yaygın olup, aile reisi erkektir.. Doğurganlık oranının diğer bölgelere oranla yüksek oluģu istihdam sorununu beraberinde getirmektedir (Kaynak : GAP Bölgesi Turizm Envanteri ve Turizm GeliĢtirme Planı). Devlet Ġstatistik Enstitüsü nden alınan bilgilere göre, Adıyaman Ġli nde 1997 yılında toplam evlenme gerçekleģmiģtir. Bu sayı Türkiye genelinin % 0.9 unu oluģturmaktadır. Diğer taraftan, bir sonraki yıl (1998 yılında) Adıyaman Ġli nde 370 boģanma olayı gerçekleģmiģtir. Bu sayı ise Türkiye genelinin % 0.6 sını oluģturmaktadır. Adıyaman Ġli ndeki evlenmelerin ve boģanmaların Türkiye geneline oranları dikkate alındığında, Adıyaman daki boģanma oranının, ortalamanın altında olduğu görülmektedir. 272

273 Ġl deki ölümler incelendiğinde, DĠE den alınan bilgilere göre, 1998 yılında 315 erkek, 314 kadın olmak üzere toplam 629 kiģi hayatını kaybetmiģtir. Bu sayı, aynı yıl için Türkiye genelinin % 0.35 ini oluģturmaktadır. Ġntiharlar incelendiğinde ise, 1998 yılında Adıyaman da 25 kiģinin intihar ettiği görülmektedir. Bu sayı Türkiye genelinin % 1.3 üdür. DĠE den alınan bilgilere göre, 1998 yılında daimi ikametgahı Adıyaman olan, hükümlülerin sayısı, 3 kadın ve 379 erkek olmak üzere toplam 382 kiģidir. Bu sayı Türkiye genelinin % 0.55 idir yılı verilerine göre, öğrenim durumlarına göre cezaevlerine giren hükümlülerin sayısı incelendiğinde, Türkiye ve Adıyaman Ġli için, en yüksek sayının ilkokul mezunlarına ait olduğu oldukça dikkat çekicidir. Cezaevlerine giren hükümlülerin yaģ gruplarına göre dağılımlarına bakıldığında ise, Türkiye geneli ve Adıyaman Ġli için, en yüksek sayının yaģ aralığında olduğu görülmektedir. M.42.Göçler Güneydoğu Anadolu Bölgesinin bütününde genel olarak kapalı bir toplum yapısı görülmektedir. Tarım ve hayvancılık önde gelen geçim kaynaklarındandır. Hayvancılık sebebiyle var olan göçebe hayatın, yerleģik hayata yerini bırakmasına rağmen, bitkisel üretimin geçim açısından yeterlilik sağlayamaması sebebiyle, ek gelir olarak hayvancılık faaliyetleri devam etmektedir. Bölgede genel olarak geleneksel yaģam biçimi olan aģiret düzeni günümüzde de sürmektedir. Bu düzenin sürmesi, toplumsal iliģkilerde ağalık, Ģeyhlik gibi olguları da ortaya çıkarmaktadır. AĢiret ve töre geleneklerinden oluģan yaģam biçimi, özellikle kırsal kesimlerde diğer toplumsal değerlerden daha önemli olmaktadır. Bölgede kırsal kesimlerde ataerkil aile düzeni yaygın olup, aile reisi erkektir. Doğurganlık oranının diğer bölgelere oranla fazla oluģu istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. Devlet Ġstatistik Enstitüsü nden alınan bilgilere bakıldığında, 1990 nüfus sayımına göre, Adıyaman Ġli genel olarak diğer illere göç veren bir yapıya sahiptir. Adıyaman dan gerçekleģen göçün büyük bölümü, Ġstanbul, Ġçel, Gaziantep, Adana, Malatya Ġllerine ve dıģ ülkelere olmuģtur. M.4.3.Göçebe ĠĢçiler (Mevsimlik) Adıyaman ilinin genelde geçim kaynağının tarım ve hayvancılık olmasına rağmen yeterli iģ sahası bulunmaması nedeniyle göçebe iģçi mevcut değildir. Daha çok il dıģına göçebe iģçi göndermektedir. M.4.4.Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı Adıyaman Ġli Arazi Varlığı ve Kullanım Durumu 273

Adıyaman'ın İsmi Nereden Geliyor?

Adıyaman'ın İsmi Nereden Geliyor? ADIYAMAN Adıyaman'ın İsmi Nereden Geliyor? Rivayete göre; Adıyaman şehrini doğu, batı ve güney yönlerinde derin vadiler çevirmiştir. Bu vadilerin yamaçları zengin meyve ağaçları ile kaplı olduğu gibi,

Detaylı

MAĞARALARI VE YERLEŞİM ALANI

MAĞARALARI VE YERLEŞİM ALANI TÜRKİYE DOĞAL VE KÜLTÜREL VARLIKLARI ENVANTERİ ENV. NO. 58.01.0.02 ÇİMENYENİCE KÖYÜ, KÖROĞLU TEPELERİ, I39-a4 MAĞARALARI VE YERLEŞİM ALANI İL SİVAS İLÇE HAFİK MAH.-KÖY VE MEVKİİ Çimenyenice Köyü GENEL

Detaylı

02 Nisan 2012. MĠMARLIK BÖLÜM BAġKANLIĞINA,

02 Nisan 2012. MĠMARLIK BÖLÜM BAġKANLIĞINA, 02 Nisan 2012 MĠMARLIK BÖLÜM BAġKANLIĞINA, Amasra Teknik Gezisi 12-13 Mart 2012 tarihleri arasında, ARCH 222 - Arhitectural Design 4 dersi için Bir Sanatçı İçin Konut, ARCH 221 - Arhitectural Design 3

Detaylı

SEL KONTROLUNDA AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROL ÇALIġMALARININ ÖNEMĠ

SEL KONTROLUNDA AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROL ÇALIġMALARININ ÖNEMĠ T.C. ÇEVRE VE ORMAN BAKANLIĞI AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROLU GENEL MÜDÜRLÜĞÜ SEL KONTROLUNDA AĞAÇLANDIRMA VE EROZYON KONTROL ÇALIġMALARININ ÖNEMĠ Hanifi AVCI Genel Müdür ġubat-2011 SEL AFETĠNĠN SEBEBĠ

Detaylı

MUSTAFA ÇALIŞKAN Makina Yüksek Mühendisi EİE - Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü

MUSTAFA ÇALIŞKAN Makina Yüksek Mühendisi EİE - Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü RÜZGAR ELEKTRİK SANTRALLERİ İÇİN KAYNAK ALANLARININ BELİRLENMESİ VE LİSANS BAŞVURULARININ TEKNİK DEĞERLENDİRİLMESİ İÇİN GEREKLİ BİLGİLERİN DÜZENLENMESİ MUSTAFA ÇALIŞKAN Makina Yüksek Mühendisi EİE - Yenilenebilir

Detaylı

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale

Murat TÜRKEŞ ve Telat KOÇ Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü, Çanakkale (*)Türkeş, M. ve Koç, T. 2007. Kazdağı Yöresi ve dağlık alan (dağ sistemi) kavramları üzerine düşünceler. Troy Çanakkale 29:18-19. KAZ DAĞI YÖRESİ VE DAĞLIK ALAN (DAĞ SİSTEMİ) KAVRAMLARI ÜZERİNE DÜŞÜNCELER

Detaylı

ADIYAMAN VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ADIYAMAN İL ÇEVRE DURUM RAPORU

ADIYAMAN VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ADIYAMAN İL ÇEVRE DURUM RAPORU ADIYAMAN VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ADIYAMAN İL ÇEVRE DURUM RAPORU 2003 İL ÇEVRE DURUM RAPORU ANA BAŞLIKLAR Sayfa No (A) COĞRAFİ KAPSAM. 2 (B) DOĞAL KAYNAKLAR......... 12 (C) HAVA (ATMOSFER VE

Detaylı

ŞANLIURFA YI GEZELİM

ŞANLIURFA YI GEZELİM ŞANLIURFA YI GEZELİM 3. Gün: URFA NIN KALBİNDEN GÜNEŞİN BATIŞINA GEZİ TÜRKİYE NİN GURURU ATATÜRK BARAJI Türkiye de ki elektrik üretimini artırmak ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi ndeki 9 ili kapsayan tarım

Detaylı

AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU

AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU AYAŞ İLÇESİ BAŞAYAŞ KÖYÜ ARAZİ İNCELEME GEZİSİ GÖREV RAPORU Konu : Hümik asit ve Leonarditin fidan üretiminde kullanılması deneme çalıģmaları ve AyaĢ Ġlçesi BaĢayaĢ köyündeki erozyon sahasının teknik yönden

Detaylı

Yazar Administrator Perşembe, 26 Nisan 2012 17:25 - Son Güncelleme Cumartesi, 19 Mayıs 2012 14:22

Yazar Administrator Perşembe, 26 Nisan 2012 17:25 - Son Güncelleme Cumartesi, 19 Mayıs 2012 14:22 Batman'ın tarihi hakkında en eski bilgiler halk hikayeleri, mitler ve Heredot tarihinde verilmektedir. Ortak verilere göre MED kralı Abtyagestin'in torunu Kyros karsıtı Erpagazso M.Ö. 550 yilinda yenilince

Detaylı

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158

5. Ünite. ÇEVRE ve TOPLUM. 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154. 2. Çevre Sorunları... 156. Konu Değerlendirme Testi... 158 412 5. Ünite ÇEVRE ve TOPLUM 1. Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz?... 154 2. Çevre Sorunları... 156 Konu Değerlendirme Testi... 158 153 Doğadan Nasıl Yararlanıyoruz? 413 414 İNSANLARIN DOĞAL ÇEVREYİ KULLANMA

Detaylı

ANKARA VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ANKARA İL ÇEVRE DURUM RAPORU

ANKARA VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ANKARA İL ÇEVRE DURUM RAPORU ANKARA VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ ANKARA İL ÇEVRE DURUM RAPORU 2003 İL ÇEVRE DURUM RAPORLARI REHBERİ ÇEVRE DURUM RAPORLARINDA KULLANILACAK REHBERİN ANA BAŞLIKLARI Sayfa COĞRAFİ KAPSAM... 10 DOĞAL

Detaylı

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır.

5. SINIF SOSYAL BİLGİLER BÖLGEMİZİ TANIYALIM TESTİ. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. 1- VADİ: Akarsuların yataklarını derinleştirerek oluşturdukları uzun yarıklardır. PLATO: Çevresine göre yüksekte kalmış, akarsular tarafından derince yarılmış geniş düzlüklerdir. ADA: Dört tarafı karayla

Detaylı

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ÇEVRECİ ŞEHİRLERE DOĞRU Kadir DEMİRBOLAT İklim Değişikliği Dairesi Başkanı 7 Temmuz 2012, Gaziantep Çevreci Şehircilik; Yaşam kalitesi yüksek, Çevreye duyarlı, Tarihi ve kültürel

Detaylı

Yıllar 2015 2016 2017 2018 2019 PROJE ADIMI - FAALİYET. Sorumlu Kurumlar. ÇOB, İÇOM, DSİ, TİM, Valilikler, Belediyeler ÇOB, İÇOM, Valilikler

Yıllar 2015 2016 2017 2018 2019 PROJE ADIMI - FAALİYET. Sorumlu Kurumlar. ÇOB, İÇOM, DSİ, TİM, Valilikler, Belediyeler ÇOB, İÇOM, Valilikler 1. HAVZA KORUMA PLANI KURUM VE KURULUŞLARIN KOORDİNASYONUNUN 2. SAĞLANMASI 3. ATIK SU ve ALTYAPI YÖNETİMİ 3.1. Göl Yeşil Kuşaklama Alanındaki Yerleşimler Koruma Planı'nda önerilen koşullarda önlemlerin

Detaylı

ÇANKIRI VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ 2007 YILI ÇANKIRI İL ÇEVRE DURUM RAPORU

ÇANKIRI VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ 2007 YILI ÇANKIRI İL ÇEVRE DURUM RAPORU ÇANKIRI VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ 2007 YILI ÇANKIRI İL ÇEVRE DURUM RAPORU 1 2 ULUSAL ÇEVRE ANDI Şimdiki ve gelecek kuşakların temiz ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu, gerçeğinden

Detaylı

BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI

BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI BİTLİS İLİ MADEN VE ENERJİ KAYNAKLARI Bitlis ili, Doğu Anadolu Bölgesinde yer almakta olup, engebeli bir topoğrafyaya sahiptir. Ahlat Ovasıyla, bir düzlük gibi Bitlis in kuzeydoğusundan Van Gölüne doğru

Detaylı

BİRECİK İLÇEMİZ Fırat ta Gün Batımı

BİRECİK İLÇEMİZ Fırat ta Gün Batımı BİRECİK İLÇEMİZ Fırat ta Gün Batımı Birecik ilçesi Şanlıurfa Merkez ilçesine 80 km uzaklıkta olup, yüzölçümü 852 km2 dir. İlçe merkez belediye ile birlikte 3 belediye ve bunlara bağlı 70 köy ve 75 mezradan

Detaylı

GÖKSU DELTASI KIYI YÖNETİMİNİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ ÖZET

GÖKSU DELTASI KIYI YÖNETİMİNİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ ÖZET 6. Ulusal Kıyı Mühendisliği Sempozyumu 197 GÖKSU DELTASI KIYI YÖNETİMİNİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ Sibel MERİÇ Jeoloji Yüksek Mühendisi Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Ankara,TÜRKİYE sibelozilcan@gmail.com Seçkin

Detaylı

BÖLÜM 7.3.1.7. Koruma Alanları (Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında)

BÖLÜM 7.3.1.7. Koruma Alanları (Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında) BÖLÜM 7.3.1.7. Koruma Alanları (Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Kapsamında) İÇİNDEKİLER Sayfa No ĠÇĠNDEKĠLER... i TABLOLAR... ii KISALTMALAR... iii 7.3.1.7. Koruma Alanları (EK-V deki Duyarlı Yöreler

Detaylı

KORUNAN ALANLARDA ÇEVRE BİLİNCİ VE EĞİTİMİ

KORUNAN ALANLARDA ÇEVRE BİLİNCİ VE EĞİTİMİ KORUNAN ALANLARDA ÇEVRE BİLİNCİ VE EĞİTİMİ Dr. Jale SEZEN Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Tabiat Varlıklarını Koruma Şubesi,Tekirdağ TABİAT VARLIKLARI VE KORUNAN ALANLAR Jeolojik devirlerle, tarih öncesi

Detaylı

T.C. Doğu Marmara Kalkınma Ajansı Düzce Yatırım Destek Ofisi Yatırıma Uygun Turizm Alanları Raporu Sektörel Raporlar Serisi IX

T.C. Doğu Marmara Kalkınma Ajansı Düzce Yatırım Destek Ofisi Yatırıma Uygun Turizm Alanları Raporu Sektörel Raporlar Serisi IX T.C. Doğu Marmara Kalkınma Ajansı Düzce Yatırım Destek Ofisi Yatırıma Uygun Turizm Alanları Raporu Sektörel Raporlar Serisi IX AĞUSTOS 2014 DÜZCE TURİZM YATIRIM ALANLARI T.C. DOĞU MARMARA KALKINMA AJANSI

Detaylı

Büyükşehir Alanlarında Kırsal Arazisi Kullanımına Yönelik Plan Altlık Gereksinimleri,

Büyükşehir Alanlarında Kırsal Arazisi Kullanımına Yönelik Plan Altlık Gereksinimleri, Büyükşehir Alanlarında Kırsal Arazisi Kullanımına Yönelik Plan Altlık Gereksinimleri, KIRSAL ARAZİ YÖNETİMİNDE ANALİTİK VERİLERİN ELDE EDİLMESİ VE SENTEZ PAFTALARININ ÜRETİLMESİ; Prof. Dr. Yusuf KURUCU

Detaylı

1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir?

1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir? Soru - Yanýt 15 1. Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere ne ad verilir? Yanýt: Yer kabuðunun yapý gereði olan bir veya birkaç mineralden oluþan kütlelere kayaç denir.

Detaylı

HATAY İLİ, DÖRTYOL İLÇESİ, ÇÖKEK YAYLASI SEL VE HEYELAN ALANI ÖN İNCELEME RAPORU

HATAY İLİ, DÖRTYOL İLÇESİ, ÇÖKEK YAYLASI SEL VE HEYELAN ALANI ÖN İNCELEME RAPORU HATAY İLİ, DÖRTYOL İLÇESİ, ÇÖKEK YAYLASI SEL VE HEYELAN ALANI ÖN İNCELEME RAPORU KONU: Hatay ili, Dörtyol ilçesi, Karakese Beldesi, Çökek Yaylasında 19.07.2013 tarihinde meydana gelen sel ve heyelan feleketinin

Detaylı

qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty

qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty qwertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçq wertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqw 1 ertyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwer tyuiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwerty Petrolden Başka Enerjı Kaynakları Var mıdır? uiopgüasdfghjklsizxcvbnmöçqwertyui

Detaylı

HALFETİ İLÇEMİZ. Halfeti

HALFETİ İLÇEMİZ. Halfeti HALFETİ İLÇEMİZ Halfeti Şanlıurfa merkez ilçesine 112 km mesafede olan ilçenin yüzölçümü 646 km² dir. İlçe; 3 belediye, 1 bucak, 36 köy ve 23 mezradan oluşmaktadır. Batısında Gaziantep iline bağlı Araban,

Detaylı

GAZİANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU

GAZİANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. GAZİANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU GAZİANTEP - 2008-1 - - 2-2008 ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. GAZİANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİANTEP İL ÇEVRE

Detaylı

AGAÇ, ÇĠÇEK VE YEġĠL MEDENĠYET DEMEKTĠR. M. KEMAL ATATÜRK

AGAÇ, ÇĠÇEK VE YEġĠL MEDENĠYET DEMEKTĠR. M. KEMAL ATATÜRK I AGAÇ, ÇĠÇEK VE YEġĠL MEDENĠYET DEMEKTĠR. M. KEMAL ATATÜRK II ULUSAL ÇEVRE ANDI Şimdiki ve Gelecek Kuşakların Temiz ve Sağlıklı Bir Çevrede Yaşama Hakkı Olduğu, Gerçeğinden Hareketle Çevreye Duyarlı Bir

Detaylı

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi

Fiziki Özellikleri. Coğrafi Konumu Yer Şekilleri İklimi KİMLİK KARTI Başkent: Roma Yüz Ölçümü: 301.225 km 2 Nüfusu: 60.300.000 (2010) Resmi Dili: İtalyanca Dini: Hristiyanlık Kişi Başına Düşen Milli Gelir: 29.500 $ Şehir Nüfus Oranı: %79 Ekonomik Faal Nüfus

Detaylı

İTALYA. Sanayi,Turizm,Ulaşım

İTALYA. Sanayi,Turizm,Ulaşım İTALYA FİZİKİ ÖZELLİKLERİ Coğrafi konum Yer şekilleri İklimi BEŞERİ ÖZELLİKLERİ Nüfusu Tarım ve hayvancılık Madencilik Sanayi,Turizm,Ulaşım İTALYANIN KİMLİK KARTI BAŞKENTİ:Roma DİLİ:İtalyanca DİNİ:Hıristiyanlık

Detaylı

YAPRAK TEST-31 4. SORU KPSS 2009 GK-(31) KONU ANLATIM SAYFA 33 13. SORU

YAPRAK TEST-31 4. SORU KPSS 2009 GK-(31) KONU ANLATIM SAYFA 33 13. SORU KPSS 2009 GK-(31) 31. Bir Türkiye fiziki haritasında kahverengi tonlarının fazla olduğu yerlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Karın yerde kalma süresinin uzun olduğu B) Yıllık sıcaklık

Detaylı

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri

Doğal Su Ekosistemleri. Yapay Su Ekosistemleri Okyanuslar ve denizler dışında kalan ve karaların üzerinde hem yüzeyde hem de yüzey altında bulunan su kaynaklarıdır. Doğal Su Ekosistemleri Akarsular Göller Yer altı su kaynakları Bataklıklar Buzullar

Detaylı

İstanbul Bilgi Üniversitesi Enerji Sistemleri Mühendisliği. Çevreye Duyarlı Sürdürülebilir ve Yenilenebilir Enerji Üretimi ve Kullanımı

İstanbul Bilgi Üniversitesi Enerji Sistemleri Mühendisliği. Çevreye Duyarlı Sürdürülebilir ve Yenilenebilir Enerji Üretimi ve Kullanımı İstanbul Bilgi Üniversitesi Enerji Sistemleri Mühendisliği Çevreye Duyarlı Sürdürülebilir ve Yenilenebilir Enerji Üretimi ve Kullanımı Günlük Hayatımızda Enerji Tüketimi Fosil Yakıtlar Kömür Petrol Doğalgaz

Detaylı

İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI

İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI TMMOB ÇEVRE MÜHENDİSLERİ ODASI İSTANBUL ŞUBESİ İSTANBUL UN ÇEVRE SORUNLARI 05.06.2014 MEGA PROJELER VE SU HAVZALARINA ETKİSİ 3. HAVALİMANI PROJESİ KANAL İSTANBUL SU HAVZALARININ DURUMU VE KURAKLIK TEHLİKESİ

Detaylı

BÖLÜMLERİ: - 1. Adana Bölümü - 2. Antalya Bölümü YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ: AKDENİZ BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI: Akdeniz Bölgesi

BÖLÜMLERİ: - 1. Adana Bölümü - 2. Antalya Bölümü YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ: AKDENİZ BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI: Akdeniz Bölgesi AKDENİZ BÖLGESİ KONUMU, SINIRLARI VE KOMŞULARI: Bölge yurdumuzun güneyinde, Akdeniz boyunca bir şerit halinde uzanır. Komşuları Ege, İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güney Doğu Anadolu Bölgeleri, Suriye, Kıbrıs

Detaylı

TÜRKİYE DOĞAL VE KÜLTÜREL VARLIKLARI KORUMA ENVANTERİ ENV. NO. SİT ADI

TÜRKİYE DOĞAL VE KÜLTÜREL VARLIKLARI KORUMA ENVANTERİ ENV. NO. SİT ADI TÜRKİYE DOĞAL VE KÜLTÜREL VARLIKLARI ENVANTERİ ENV. NO. ZARA ŞEHİTLİĞİ İL SİVAS İLÇE ZARA MAH.-KÖY VE MEVKİİ GENEL TANIM: Sivas ili, Zara ilçe merkezinde bulunan ve Milli Savunma Bakanlığı, Zara Askerlik

Detaylı

BĠNGÖL ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

BĠNGÖL ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. BĠNGÖL VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ BĠNGÖL ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU BĠNGÖL-2009 Eğer, Vatan denilen Ģey, kupkuru dağlardan, taģlardan, ekilmemiģ sahalardan, çıplak ovalardan, Ģehirler ve köylerden

Detaylı

ĠMAR ÇALIġMALARI. 1/5.000 LİK ve 1/1.000 LİK HALİHAZIR HARİTA 1/50.000 LİK ÇEVRE DÜZENİ PLANI 1/25.000 LİK ve 1/5.000 LİK NAZIM İMAR PLANLARI

ĠMAR ÇALIġMALARI. 1/5.000 LİK ve 1/1.000 LİK HALİHAZIR HARİTA 1/50.000 LİK ÇEVRE DÜZENİ PLANI 1/25.000 LİK ve 1/5.000 LİK NAZIM İMAR PLANLARI KOCAELĠ DEN SAĞLIKLI PLANLAMA ĠMAR ÇALIġMALARI 1/5.000 LİK ve 1/1.000 LİK HALİHAZIR HARİTA 1/50.000 LİK ÇEVRE DÜZENİ PLANI 1/25.000 LİK ve 1/5.000 LİK NAZIM İMAR PLANLARI ĠMAR ÇALIġMALARI Gebze Planlama

Detaylı

Karasu Nehri Vadisinin Morfotektonik Gelişiminde Tiltlenme Etkisi

Karasu Nehri Vadisinin Morfotektonik Gelişiminde Tiltlenme Etkisi Karasu Nehri Vadisinin Morfotektonik Gelişiminde Tiltlenme Etkisi Tilting effect on the morpho-tectonic evolution of Karasu River valley Nurcan AVŞİN 1 1 Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Coğrafya Bölümü Öz: Karasu

Detaylı

Alanın Gelişimi ile İlgili Kriterler

Alanın Gelişimi ile İlgili Kriterler KORUNAN ALANLAR Korunan alanlar incelenip, değerlendirilirken ve ilan edilirken yalnız alanın yeri ile ilgili ve ekolojik kriterler değil, onların yanında tarih, kültürel ya da bilimsel değerleri de dikkate

Detaylı

ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ

ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ ĠNġAAT MÜHENDĠSLĠĞĠNE GĠRĠġ DERSĠ 1 PROF. DR. İLKER ÖZDEMİR YRD. DOÇ. DR. OSMAN AYTEKİN 4 Çoğu ülkede, mühendislik dalında lisans derecesi, meslekte uzman olma yolunda ilk adımı oluģturur ve lisans programı

Detaylı

2011 YILINDA DOĞU ANADOLU BÖLGESİN DE URARTU BARAJ, GÖLET ve SULAMA KANALLARININ ARAŞTIRILMASI ALİKÖSE KANALI

2011 YILINDA DOĞU ANADOLU BÖLGESİN DE URARTU BARAJ, GÖLET ve SULAMA KANALLARININ ARAŞTIRILMASI ALİKÖSE KANALI 2011 YILINDA DOĞU ANADOLU BÖLGESİN DE URARTU BARAJ, GÖLET ve SULAMA KANALLARININ ARAŞTIRILMASI Oktay BELLİ ALİKÖSE KANALI Aliköse Kanalı, Tuzluca İlçesi nin yaklaşık olarak 36 37 km. güneybatısında bulunmaktadır.

Detaylı

Hanife Kutlu ERDEMLĐ Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı 10.12.2009 Burdur

Hanife Kutlu ERDEMLĐ Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı 10.12.2009 Burdur Hanife Kutlu ERDEMLĐ Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı 10.12.2009 Burdur - Doğa Koruma Mevzuat Tarihçe - Ulusal Mevzuat - Uluslar arası Sözleşmeler - Mevcut Kurumsal Yapı - Öngörülen Kurumsal Yapı - Ulusal

Detaylı

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3

Tablo : Türkiye Su Kaynakları potansiyeli. Ortalama (aritmetik) Yıllık yağış 642,6 mm Ortalama yıllık yağış miktarı 501,0 km3 Dünyadaki toplam su miktarı 1,4 milyar km3 tür. Bu suyun % 97'si denizlerde ve okyanuslardaki tuzlu sulardan oluşmaktadır. Geriye kalan yalnızca % 2'si tatlı su kaynağı olup çeşitli amaçlar için kullanılabilir

Detaylı

Analitik Etütlerin Mekansal Planlamadaki Yeri ve Önemi

Analitik Etütlerin Mekansal Planlamadaki Yeri ve Önemi Analitik Etütlerin Mekansal Planlamadaki Yeri ve Önemi 3.ULUSAL TAŞKIN SEMPOZYUMU 29-30 NİSAN 2013 Haliç Kongre Merkezi, İSTANBUL Cemal KAYNAK Teknik Uzman -Y.Şehir Plancısı İller Bankası A.Ş. Mekansal

Detaylı

ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ

ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ NEHĠR HAVZA YÖNETĠM PLANLARI, SU ÇERÇEVE DĠREKTĠFĠ VE BU KAPSAMDA DSĠ TARAFINDAN YAPILAN YERÜSTÜ SU KALĠTESĠ

Detaylı

PEYZAJ MĠMARLIĞI MESLEĞĠ VE KAHRAMANMARAġ SÜTÇÜ ĠMAM ÜNĠVERSĠTESĠ PEYZAJ MĠMARLIĞI BÖLÜMÜ

PEYZAJ MĠMARLIĞI MESLEĞĠ VE KAHRAMANMARAġ SÜTÇÜ ĠMAM ÜNĠVERSĠTESĠ PEYZAJ MĠMARLIĞI BÖLÜMÜ PEYZAJ MĠMARLIĞI MESLEĞĠ VE KAHRAMANMARAġ SÜTÇÜ ĠMAM ÜNĠVERSĠTESĠ PEYZAJ MĠMARLIĞI BÖLÜMÜ BU DOSYADA ULAġABĠLECEĞĠNĠZ BĠLGĠLER 1. PEYZAJ MĠMARLIĞI NIN TANIMI 2. PEYZAJ MĠMARLIĞI Ġġ OLANAKLARI VE ÇALIġMA

Detaylı

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü

Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Güney Akım Açık Deniz Boru Hattı Türkiye Bölümü Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (ÇSED) - Ekler Haziran 2014 Ek 2.1: Ulusal Mevzuat URS-EIA-REP-203876 Genel Çevre Kanunu, Sayı: 2872 ÇED Yönetmeliği

Detaylı

Deprem, yerkabuğunun içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamı ve yeryüzünü

Deprem, yerkabuğunun içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamı ve yeryüzünü Deprem, yerkabuğunun içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamı ve yeryüzünü sarsma olayıdır. Bir deprem planı hazırlamalıyız. Bu planda

Detaylı

BALIKESİR-ÇANAKKALE PLANLAMA BÖLGESİ 1/100.000 ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI 3. FAALİYET RAPORU

BALIKESİR-ÇANAKKALE PLANLAMA BÖLGESİ 1/100.000 ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI 3. FAALİYET RAPORU BALIKESİR-ÇANAKKALE PLANLAMA BÖLGESİ 1/100.000 ÖLÇEKLİ ÇEVRE DÜZENİ PLANI 3. FAALİYET RAPORU TEMMUZ 2012 YÜKLENİCİ: DOĞUKAN & BHA İŞ ORTAKLIĞI 1 "Balıkesir-Çanakkale Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli

Detaylı

TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR

TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR Magmatik (Püskürük) Kayaçlar Ýç püskürük Yer kabuðunu oluþturan kayaçlarýn tümünün kökeni magmatikdir. Magma kökenli kayaçlar dýþ kuvvetlerinin etkisiyle parçalara ayrýlýp, yeryüzünün çukur yerlerinde

Detaylı

Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Anıtı ve Çevresi Yüzey Araştırması 2013 Yılı Çalışmaları

Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Anıtı ve Çevresi Yüzey Araştırması 2013 Yılı Çalışmaları Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Anıtı ve Çevresi Yüzey Araştırması 2013 Yılı Çalışmaları Yrd. Doç. Dr. Yiğit H. Erbil, Hacettepe Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Konya İli Beyşehir İlçesi Fasıllar Anıtı

Detaylı

Dersin Kodu 1200.9133

Dersin Kodu 1200.9133 Çevre Bilimi Dersin Adı Çevre Bilimi Dersin Kodu 1200.9133 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 3,00 Haftalık Ders Saati (Kuramsal) 3 Haftalık Uygulama Saati 0 Haftalık Laboratuar Saati

Detaylı

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com

1. DOĞAL ÜZERİNDEKİ ETKİLER. PDF created with pdffactory trial version www.pdffactory.com SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ SULAMANIN ÇEVRESEL ETKİLERİ Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sosyoekonomik Etkiler Sağlık Etkileri 1. DOĞAL KAYNAKLAR ÜZERİNDEKİ

Detaylı

4. Ünite ÜRETTİKLERİMİZ

4. Ünite ÜRETTİKLERİMİZ 4. Ünite ÜRETTİKLERİMİZ Ekonomi: İnsanların geçimlerini sürdürmek için yaptıkları her türlü üretim, dağıtım, pazarlama ve tüketim faaliyetlerinin ilke ve yöntemlerini inceleyen bilim dalına ekonomi denir.

Detaylı

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR B A S I N Ç ve RÜZGARLAR Havadaki su buharı ve gazların, cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir. Basıncı ölçen alet barometredir. Normal hava basıncı 1013 milibardır.

Detaylı

1. Nüfus değişimi ve göç

1. Nüfus değişimi ve göç Sulamanın Çevresel Etkileri Doğal Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Biyolojik ve Ekolojik Kaynaklar Üzerindeki Etkiler Sağlık Etkileri 1.Nüfus değişimi ve göç 2.Gelir düzeyi ve işgücü 3.Yeniden yerleşim 4.Kültürel

Detaylı

TÜRKİYE DE SÜRDÜRÜLEBİLİR KENTLER. Düşük Karbonlu Sürece Geçiş Nasıl Yönetilir? OP. DR. ALTINOK ÖZ KARTAL BELEDİYE BAŞKANI

TÜRKİYE DE SÜRDÜRÜLEBİLİR KENTLER. Düşük Karbonlu Sürece Geçiş Nasıl Yönetilir? OP. DR. ALTINOK ÖZ KARTAL BELEDİYE BAŞKANI TÜRKİYE DE SÜRDÜRÜLEBİLİR KENTLER Düşük Karbonlu Sürece Geçiş Nasıl Yönetilir? OP. DR. ALTINOK ÖZ KARTAL BELEDİYE BAŞKANI Kartal Belediyesi 2011 1 KARTAL İLÇESİ NİN TANITIMI 1871 yılında ilçe olan Kartal

Detaylı

İnce Burun Fener Fener İnce Burun BATI KARADENİZ BÖLGESİ KIYI GERİSİ DAĞLARI ÇAM DAĞI Batıdan Sakarya Irmağı, doğudan ise Melen Suyu tarafından sınırlanan ÇAM DAĞI, kuzeyde Kocaali; güneyde

Detaylı

Ö:1/5000 25/02/2015. Küçüksu Mah.Tekçam Cad.Söğütlü İş Mrk.No:4/7 ALTINOLUK TEL:0 533 641 14 59 MAİL:altinoluk_planlama@hotmail.

Ö:1/5000 25/02/2015. Küçüksu Mah.Tekçam Cad.Söğütlü İş Mrk.No:4/7 ALTINOLUK TEL:0 533 641 14 59 MAİL:altinoluk_planlama@hotmail. ÇANAKKALE İli, AYVACIK İLÇESİ, KÜÇÜKKUYU BELDESİ,TEPE MAHALLESİ MEVKİİ I17-D-23-A PAFTA, 210 ADA-16 PARSELE AİT REVİZYON+İLAVE NAZIM İMAR PLANI DEĞİŞİKLİĞİ AÇIKLAMA RAPORU Ö:1/5000 25/02/2015 Küçüksu Mah.Tekçam

Detaylı

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI

4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 4. SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİ II. DÖNEM GEZEGENİMİZ DÜNYA ÜNİTESİ SORU CEVAP ÇALIŞMASI 1. Dünya mızın şekli neye benzer? Dünyamızın şekli küreye benzer. 2. Dünya mızın şekli ile ilgili örnekler veriniz.

Detaylı

Ekonomiyi Etkileyen Etmenler (Faktörler): 1- Coğrafi Etmenler. 2- Doğal Kaynaklar. 3- Teknolojik Gelişmeler. 4- İhtiyaç ve İstekler

Ekonomiyi Etkileyen Etmenler (Faktörler): 1- Coğrafi Etmenler. 2- Doğal Kaynaklar. 3- Teknolojik Gelişmeler. 4- İhtiyaç ve İstekler Ekonomiyi Etkileyen Etmenler (Faktörler): 1- Coğrafi Etmenler 2- Doğal Kaynaklar 3- Teknolojik Gelişmeler 4- İhtiyaç ve İstekler 5- Devletin Katkısı ve Desteği Tarımı Destekleyen Kurum ve Kuruluşlar: 1-Tarım

Detaylı

Kemaliye nin (Eğin) Tarihçesi

Kemaliye nin (Eğin) Tarihçesi Kemaliye nin (Eğin) Tarihçesi Fırat ve Dicle vadilerinin genellikle Pers egemenliğinde olduğu dönemlerde Kemaliye (Eğin) de Pers egemenliğinde kalmıştır. Eğin, daha sonra başlayan Roma devri ve onu takiben

Detaylı

9. SINIF PERFORMANS ÖDEVİ VE PROJE KONULARI

9. SINIF PERFORMANS ÖDEVİ VE PROJE KONULARI 9. SINIF PERFORMANS ÖDEVİ VE PROJE KONULARI 1. Dünya iklim haritası(kısa açıklamalı-kartona) 2. Yakın çevre arazi incelemesi-farklı yer şekilleri, özellikleri ve fotoğrafları 3. Coğrafi bir bilinç sahibi

Detaylı

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN

DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN DOĞU KARADENĠZ BÖLGESĠNDE HEYELAN Heyelan ya da toprak kayması, zemini kaya veya yapay dolgu malzemesinden oluşan bir yamacın yerçekimi, eğim, su ve benzeri diğer kuvvetlerin etkisiyle aşağı ve dışa doğru

Detaylı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı

LAND DEGRADATİON. Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı ARAZİ BOZULUMU LAND DEGRADATİON Hanifi AVCI AGM Genel Müdür Yardımcısı LAND DEGRADATİON ( ARAZİ BOZULUMU) SOİL DEGRADATİON (TOPRAK BOZULUMU) DESERTİFİCATİON (ÇÖLLEŞME) Arazi Bozulumu Nedir - Su ve rüzgar

Detaylı

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA

TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA TARIMSAL ORMANCILIK (AGROFORESTRY) Prof. Dr. İbrahim TURNA 6.3.2.4. Akdeniz Bölgesinde Tarımsal Ormancılık Uygulamaları ve Potansiyeli Bölgenin Genel Özellikleri: Akdeniz kıyıları boyunca uzanan Toros

Detaylı

BAYINDIRLIK VE ĠSKAN BAKANLIĞI VE ENERJĠ VERĠMLĠLĠĞĠ. Sefer AKKAYA. Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü

BAYINDIRLIK VE ĠSKAN BAKANLIĞI VE ENERJĠ VERĠMLĠLĠĞĠ. Sefer AKKAYA. Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü BAYINDIRLIK ĠSKAN BAKANLIĞI Sefer AKKAYA Genel Müdür Yapı ĠĢleri Genel Müdürlüğü BAYINDIRLIK ĠSKAN BAKANLIĞI Ülkemizde tüketilen enerjinin yaklaşık %35 i binalarda kullanılmaktadır. Enerji Verimliliği

Detaylı

T.C. IĞDIR VALİLİĞİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ IĞDIR 2011 YILI İL ÇEVRE DURUM RAPORU

T.C. IĞDIR VALİLİĞİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ IĞDIR 2011 YILI İL ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. IĞDIR VALİLİĞİ ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ IĞDIR 2011 YILI İL ÇEVRE DURUM RAPORU Banu ASLAN CAN Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Zehra ARAT YILMAZ Çevre Yönetimi ve Çevre Denetimi İşleri ÇED

Detaylı

Çevre ve Orman Bakanlığından SULAK ALANLARIN KORUNMASI YÖNETMELİĞİ Resmi Gazete Tarihi : 17/05/2005 Resmi Gazete Sayısı : 25818 BİRİNCİ BÖLÜM : Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar Amaç Madde 1 - Bu Yönetmeliğin

Detaylı

SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER. Yrd. Doç. Dr. Tahsin KARABULUT

SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER. Yrd. Doç. Dr. Tahsin KARABULUT SİVAS TA ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER SİVAS İMALAT SANAYİİNDE ÖNE ÇIKAN SEKTÖRLER Ülkemizin en önemli sorunlarından birisi sanayimizin niteliğine ve niceliğine ilişkin sağlıklı bir envanterin bulunmamasıdır. Bu

Detaylı

TARIMDA SUYUN ETKİN KULLANIMI. Prof. Dr. Yusuf Ersoy YILDIRIM Yrd. Doç. Dr. İsmail TAŞ

TARIMDA SUYUN ETKİN KULLANIMI. Prof. Dr. Yusuf Ersoy YILDIRIM Yrd. Doç. Dr. İsmail TAŞ TARIMDA SUYUN ETKİN KULLANIMI Prof. Dr. Yusuf Ersoy YILDIRIM Yrd. Doç. Dr. İsmail TAŞ Maksimum Verim Maksimum Gelir? ĠKLĠM YAĞIġ BUHARLAġMA ÇĠFTÇĠ SÜRDÜRÜLEBĠLĠRLĠK BĠTKĠ SU TARIM TEKNĠĞĠ ÜRETĠM GĠRDĠLERĠ

Detaylı

AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI

AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI AÇLIĞIN ÖNLENMESĠ ve GIDA GÜVENCESĠNĠN SAĞLANMASI Yrd. Doç. Dr. Mustafa ERBAġ Sultan ARSLAN A. Nur DURAK Akdeniz Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü erbas@akdeniz.edu.tr Sunum Planı

Detaylı

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi

T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi LİSANS YERLEŞTİRME SINAVI-3 COĞRAFYA-1 TESTİ 26 HAZİRAN 2016 PAZAR Bu testlerin her hakkı saklıdır. Hangi amaçla olursa olsun, testlerin tamamının veya bir kısmının

Detaylı

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü KORUNAN ALAN İSTATİSTİKLERİ METAVERİLERİ

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü KORUNAN ALAN İSTATİSTİKLERİ METAVERİLERİ KORUNAN ALAN İSTATİSTİKLERİ METAVERİLERİ I. Analitik Çerçeve ve Kapsam, Tanımlamalar ve Sınıflamalar a) Analitik Çerçeve ve Kapsam: Korunan alan istatistikleri; korunan alanlar (milli park, tabiat parkı,

Detaylı

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Çevre, Enerji ve Tabii Kaynaklar Özel İhtisas Komisyonu Çalışmaları. 16.05.2013 Anadolu Üniversitesi

2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Çevre, Enerji ve Tabii Kaynaklar Özel İhtisas Komisyonu Çalışmaları. 16.05.2013 Anadolu Üniversitesi 2014-2023 BÖLGE PLANI SÜRECİ Eskişehir Çevre, Enerji ve Tabii Kaynaklar Özel İhtisas Komisyonu Çalışmaları 16.05.2013 Anadolu Üniversitesi Çevre, Enerji ve Tabii Kaynaklar Akıllı Büyüme Eğitime, bilgiye

Detaylı

GAP BÖLGESEL TAŞIMACILIK VE ALTYAPI GELİŞTİRME PROJESİ

GAP BÖLGESEL TAŞIMACILIK VE ALTYAPI GELİŞTİRME PROJESİ GAP BÖLGESİ ULAŞIM VE ALTYAPI GELİŞTİRME PROJESİ (Türkçe ve İngilizce); Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi (TBDST - Temel Mühendislik, Dapta Mühendislik, Su-Yapı Mühendislik ve Danışmanlık,

Detaylı

FENERBAHÇE SPOR KULÜBÜ EĞİTİM KURUMLARI ANADOLU LİSESİ 10. SINIFLAR COĞRAFYA İZLEME SINAVI

FENERBAHÇE SPOR KULÜBÜ EĞİTİM KURUMLARI ANADOLU LİSESİ 10. SINIFLAR COĞRAFYA İZLEME SINAVI 1. 2. Kalker gibi tortul kayaçların metamorfik kayaçlarına dönüşmesinde etkili olan faktörler aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir (5 puan)? A. Soğuma - Buzullaşma B. Ayrışma - Erime C. Sıcaklık - Basınç

Detaylı

SU HALDEN HALE GĠRER

SU HALDEN HALE GĠRER SU HALDEN HALE GĠRER SU DÖNGÜSÜ Yeryüzündeki suyun buharlaģıp havaya karıģması, bulutları oluģturması ve yağıģ olarak yeryüzüne dönmesi sürecinde izlediği yola su döngüsü denir. Su buharı soğuduğunda ise

Detaylı

T.C. TRABZON VALĠLĠĞĠ Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü TRABZON ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

T.C. TRABZON VALĠLĠĞĠ Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü TRABZON ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. TRABZON VALĠLĠĞĠ Ġl Çevre ve Orman Müdürlüğü TRABZON ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU TRABZON-2008 HAZIRLAYANLARIN LĠSTESĠ Muhammet MAZLUM Alpaslan KALEMCĠ Fevzi YILMAZ Firdes AYAZ Gökhan KURAK Bülent SAĞIR

Detaylı

ORDU SIRA NO İLÇESİ ADI SİT TÜRÜ 1 FATSA GAGA GÖLÜ 1.VE 3. DERECE DOĞAL SİT ALANI 2 MERKEZ

ORDU SIRA NO İLÇESİ ADI SİT TÜRÜ 1 FATSA GAGA GÖLÜ 1.VE 3. DERECE DOĞAL SİT ALANI 2 MERKEZ ORDU DOĞAL SİT ALANLARI SIRA NO İLÇESİ ADI SİT TÜRÜ 1 FATSA GAGA GÖLÜ 1.VE 3. DERECE DOĞAL SİT ALANI 2 MERKEZ BAYADI KÖYÜ KURUL KAYALIKLARI 1. DERECE ARKEOLOJİK VE DOĞAL SİT ALANI, 3. DERECE DOĞAL SİT

Detaylı

Kuzey Marmara Otoyolu (3. Boğaz Köprüsü dâhil) Projesi için Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (ÇSED): Ekler

Kuzey Marmara Otoyolu (3. Boğaz Köprüsü dâhil) Projesi için Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi (ÇSED): Ekler Teslim Edilen: Hazırlayan: IC-Astaldi JV AECOM Ankara, Türkiye Turkey AECOM-TR-R599-01-00 2 Ağustos 2013 Kuzey Marmara Otoyolu (3. Boğaz Köprüsü dâhil) Projesi için Çevresel ve Sosyal Etki Değerlendirmesi

Detaylı

III.BÖLÜM A - KARADENİZ BÖLGESİ HAKKINDA

III.BÖLÜM A - KARADENİZ BÖLGESİ HAKKINDA III.BÖLÜM Bu bölümde ağırlıklı olarak Kızılırmak deltasının batı kenarından başlayıp Adapazarı ve Bilecik'in doğusuna kadar uzanan ve Kastamonu yu içine alan Batı Karadeniz Bölümü, Kastamonu ili, Araç

Detaylı

DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT

DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT DÜZCE NİN ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ ÇALIŞTAYI 4 ARALIK 2012 I. OTURUM OTURUM BAŞKANI: PROF. DR. SÜLEYMAN AKBULUT YÖNETİCİ ÖZETİ Düzce Valiliği ve Düzce Üniversitesi nin birlikte düzenlemiş olduğu

Detaylı

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI EK-2 FAALİYET BAŞVURU FORMU

T.C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI EK-2 FAALİYET BAŞVURU FORMU 1. Başvuru sahibine ilişkin bilgiler: 1.1 Adı Soyadı 1.2 Adresi 1.3 T.C. Kimlik No 1.4 Telefon (GSM) 1.5 E-Posta 2. Firmaya ilişkin bilgiler: 2.1 Firma Adı 2.2 Adresi 2.3 Telefon No 2.4 Faks No 2.5 Sicil

Detaylı

MALATYA VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ MALATYA ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

MALATYA VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ MALATYA ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU MALATYA VALĠLĠĞĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ MALATYA ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU MALATYA- 2010 ĠÇĠNDEKĠLER A. COĞRAFĠ KAPSAM Sayfa No A.1.GiriĢ... 1 A.2. Ġl ve Ġlçe Sınırları... 3 A.3. Ġlin Coğrafi Durumu..

Detaylı

GAZİ ANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİ ANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU

GAZİ ANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİ ANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU GAZİ ANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİ ANTEP İL ÇEVRE DURUM RAPORU 2003 T.C. GAZİ ANTEP VALİLİĞİ İL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GAZİ ANTEP İLİ ÇEVRE DURUM RAPORU GAZİ ANTEP - 2003 I II Sertaç

Detaylı

TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ

TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ 5.6. TAHTALI BARAJI HAVZASI ALT YÖRESİ (THAY) İzmir kentinin içme ve kullanma suyu ihtiyacının karşılanması amacıyla gerçekleştirilen Tahtalı Barajı nın evsel, endüstriyel,

Detaylı

KIRġEHĠR ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU

KIRġEHĠR ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU T.C. KIRġEHĠR VALĠLĠĞĠ ÇEVRE VE ġehġrcġlġk ĠL MÜDÜRLÜĞÜ KIRġEHĠR ĠL ÇEVRE DURUM RAPORU 2011 I ĠÇĠNDEKĠLER A. COĞRAFĠ KAPSAMI A.1. GiriĢ... 1 A.2. Ġl ve Ġlçe Sınırları... 2 A.3. Ġlin Coğrafi Durumu... 3

Detaylı

2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir?

2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir? KPSS Coğrafya Kısa Bilgiler 1-Bitki çeşitliğinin en fazla olduğu bölgemiz hangisidir? -Marmara Bölgesi 2-Maden bakımından zengin olduğu halde endütrisi yeterince gelişmemiş olan bölgemiz hangisidir? -Doğu

Detaylı

Makedonya Cumhuriyeti ; 1991 yılında Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti nin iç savaşlara girdiği dönemde bağımsızlığını ilan etmiştir.

Makedonya Cumhuriyeti ; 1991 yılında Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti nin iç savaşlara girdiği dönemde bağımsızlığını ilan etmiştir. Makedonya Cumhuriyeti ; 1991 yılında Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti nin iç savaşlara girdiği dönemde bağımsızlığını ilan etmiştir. Kuzeyde Sırbistan ve Kosova batıda Arnavutluk, güneyde Yunanistan,

Detaylı

BÖLÜM 16 YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GELİŞMESİ

BÖLÜM 16 YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GELİŞMESİ BÖLÜM 16 YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GELİŞMESİ TOPOĞRAFYA, YÜKSELTİ VE RÖLİYEF Yeryüzünü şekillendiren değişik yüksekliklere topoğrafya denir. Topoğrafyayı oluşturan şekillerin deniz seviyesine göre yüksekliklerine

Detaylı

128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ AÇIKLAMA RAPORU

128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ AÇIKLAMA RAPORU AKÇAKALE KÖYÜ (MERKEZ/GÜMÜŞHANE) 128 ADA 27 VE 32 PARSEL NUMARALI TAŞINMAZLARA YÖNELİK 1/5000 ÖLÇEKLİ NAZIM İMAR PLANI AÇIKLAMA RAPORU 2016 AKÇAKALE KÖYÜ-MERKEZ/GÜMÜŞHANE 128 ADA 27 VE 32 NUMARALI PARSELLERE

Detaylı

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR

KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR KENTSEL SU YÖNETĠMĠNDE ÇAĞDAġ GÖRÜġLER VE YAKLAġIMLAR Dr. Canan KARAKAġ ULUSOY Jeoloji Yüksek Mühendisi 26-30 Ekim 2015 12.11.2015 Antalya Kentsel Su Yönetiminin Evreleri Kentsel Su Temini ve Güvenliği

Detaylı

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI

T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI T.C. ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü Afet Yönetiminde Teknoloji Kullanımı, 12, Bilkent Otel, Ankara 1 CBS Genel Müdürlüğü Amaçlarımız ve Görevlerimiz Amacımız; ihtiyaç

Detaylı

T.C. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ ÇEVRESEL GÜRÜLTÜ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ YÖNETMELĠĞĠNDE BELEDĠYELERĠN YÜKÜMLÜLÜKLERĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ

T.C. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ ÇEVRESEL GÜRÜLTÜ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ YÖNETMELĠĞĠNDE BELEDĠYELERĠN YÜKÜMLÜLÜKLERĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ T.C. TEKĠRDAĞ VALĠLĠĞĠ ÇEVRESEL GÜRÜLTÜ DEĞERLENDĠRĠLMESĠ YÖNETMELĠĞĠNDE BELEDĠYELERĠN YÜKÜMLÜLÜKLERĠ ĠL ÇEVRE VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜ GÜRÜLTÜ NEDĠR? HoĢa gitmeyen ***istenmeyen *** rahatsız edici ses olarak

Detaylı

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR.

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ LİSANS PROGRAMI TÜRKİYE'DE ÇEVRE SORUNLARI DOÇ. DR. SEVİM BUDAK Katı Atıklar Dünya nüfusu gün geçtikçe ve hızlı bir şekilde artmaktadır.

Detaylı