T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

Ebat: px
Şu sayfadan göstermeyi başlat:

Download "T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ"

Transkript

1 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE KRONİK HAVA YOLU HASTALIKLARINI (ASTIM - KOAH) ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI ( ) EYLEM PLANI ANKARA 2009

2 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalklarn (ASTIM-KOAH) Önleme ve Kontrol Program ( ) Eylem Plan Bu yaynn tüm haklar Salk Bakanl Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüüne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alnt yaplamaz. Alnt yapldnda kaynak gösterimi SB, TSHGM, yayn no ve tarihi eklinde olmaldr sayl yasa gerei Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüünün onay olmakszn tamamen veya ksmen çoaltlamaz. ISBN : Salk Bakanl Yayn No: Ayrntl bilgi için: T.C. Salk Bakanl, Mithatpaa Caddesi No: 3, Shhiye 06430, Ankara, Türkiye (Telefon: (0312) (50 hat); e-posta: Bask: Anl Matbaaclk Ltd. ti. Özveren Sokak No: 25/2 Kzlay Ankara Telefon: (0312)

3 KATKI SALAYAN KURUM, KURULU VE KLER Eylem Planı Prof. Dr. Nihat TOSUN Prof. Dr. Necdet ÜNÜVAR Uzm. Dr. Turan BUZGAN Prof. Dr. Sebahattin AYDIN Dr. Seraceddin ÇOM Doç. Dr. Sinan YOL Uzm.Dr.Bekir KESKNKILIÇ Dr. Fehmi AYDINLI Uzm. Dr. Nazan YARDIM Prof. Dr. brahim AKKURT Prof. Dr. Lütfi ÇÖPLÜ Prof. Dr. Elif DALI Prof. Dr. Bilun GEMCOLU Prof. Dr. Celal KARLIKAYA Prof. Dr. Ali KOCABA Prof. Dr. Muzaffer METNTA Prof. Dr. Dilad MUNGAN Prof. Dr. Toros SELÇUK Prof. Dr. Haluk TÜRKTA Prof. Dr. Eyüp Sabri UÇAN Prof. Dr. Nurhayat YILDIRIM Prof. Dr. Füsun YILDIZ Prof. Dr. Arzu YORGANCIOLU Doç. Dr. ule AKÇAY Doç. Dr. Çidem BBER Doç. Dr. Pnar ERGÜN Doç. Dr. Levent KART Doç. Dr. Ouz KILINÇ Doç. Dr. Nurdan KÖKTÜRK Doç. Dr. Rfat ÖZAÇAR Doç. Dr. Hasan YÜKSEL Prof. Dr. Sevim BAVBEK Prof. Dr. E. Gülfem ÇELK Prof. Dr. Ömer KALAYCI Doç. Dr. Gülbin BNGÖL Doç. Dr. Okan GÜLBAHAR Doç. Dr. Gül KARAKAYA Doç. Dr. Cansn SAÇKESEN Prof. Dr. Ahmet DEMRKAZIK Doç. Dr. Seçil ÖZKAN Dr. Filiz ÖZTÜRK Uzm. Dr. Gülsen CEYHUN Nükhet TARTAN Fatma KIRMIZITA Nezir KAHRAMAN Halil POLAT Dr. Zerrin ÖNAL Salk Bakanl, Müstear Salk Bakanl, (önceki) Müstear Salk Bakanl, Müstear Yardmcs Salk Bakanl, Müstear Yardmcs S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürü S. B. Salk Eitimi Genel Müdürü S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdür Yrd. S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdür Yrd. S. B. Temel Salk Hizmetleri Gen. Müd. Daire Bk. Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Bakan Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei, GARD Ülke Koordinatörü Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei, GARD Ülke Koordinatörü Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türk Toraks Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei Tbbi Onkoloji Dernei Halk Sal Uzmanlar Dernei Pratisyen Hekimlik Dernei Türkiye Aile Hekimleri Uzmanlk Dernei Türkiye Eczaclar Birlii çileri Bakanl Milli Eitim Bakanl Milli Eitim Bakanl Çalma ve Sosyal Güvenlik Bakanl 3 3

4 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) Dr. Bülent MEK Çalma ve Sosyal Güvenlik Bakanl Dr. Buhara ÖNAL Çalma ve Sosyal Güvenlik Bakanl Dr. Mustafa AHN Çevre ve Orman Bakanl Evrim DOAN Çevre ve Orman Bakanl Mehmet ELBR Çevre ve Orman Bakanl H. Ali ÖZEN Sanayi ve Ticaret Bakanl Dr. Toker ERGÜDER Dünya Salk Örgütü Harun GÜNGÖR Devlet Planlama Tekilat Canan AYDIN Diyanet leri Bakanl Gülay ERDEN Türkiye statististik Kurumu Gönül SERN Türkiye statististik Kurumu Dr. Süleyman Can NUMANOLU S. B. Bakan Müaviri Erturul GÖKTA S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Uzm. Dr. Seher MUSAONBAIOLU S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Aye GÜNDOAN S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Uzm. Dr. Sibel GÖGEN S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Uzm. Dr. Ayegül ERDOAN S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Uzm. Dr. A.Refik MAMECOLU S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Nevin ÇOBANOLU S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Erdoan HORZUM S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Gülay KARAODUL S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Dr. Turgut AHNÖZ S. B. Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü Uzm. Dr. Saime AHNÖZ S. B. Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüü Dr. Tevfik ÇETNKAYA S. B. laç ve Eczaclk Genel Müdürlüü Dr. Mustafa Erkan ÇÇEK S. B. Personel Genel Müdürlüü Mustafa AKIN S. B. Strateji Gelitirme Bakanl Dr. Yüksel ÇER S. B. Strateji Gelitirme Bakanl Dr. Elif Bor EKMEKÇ S. B. Avrupa Birlii Koordinasyon Dairesi Bakanl Buket YAPICIKARDELER S. B. Bilgi lem Daire Bakanl Dr. Kim. Melek KARAKAYA S. B. Refik Saydam Hfzsshha Merkezi Bakanl 4 4

5 Eylem Planı PROGRAM YAZIM GRUBU TÜRK TORAKS DERNE Prof. Dr. Celal KARLIKAYA Prof. Dr. Ali KOCABA Prof. Dr. Dilad MUNGAN Prof. Dr. Füsun YILDIZ Prof. Dr. Arzu YORGANCIOLU Doç. Dr. Pnar ERGÜN Doç. Dr. Levent KART SALIK BAKANLII Uzm. Dr. Nazan YARDIM b. Md. Erturul GÖKTA Uzm. Dr. Seher MUSAONBAIOLU Tbbi Teknolog Aye GÜNDOAN TÜRKYE ULUSAL ALLERJ VE MMUNOLOJ DERNE Prof. Dr. Ömer KALAYCI 5 5

6 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...7 TABLOLAR DİZİNİ...8 ŞEKİLLER DİZİNİ...9 KISALTMALAR GİRİŞ Kronik Solunum Hastalıkları Kronik Havayolu Hastalıkları Astım Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Mevcut Durum Dünyada Kronik Solunum Hastalıklarının Durumu Dünyada Kronik Hava Yolu Hastalıklarının Durumu Astım Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Türkiye de Kronik Solunum Hastalıklarının Durumu Türkiye de Kronik Hava Yolu Hastalıklarının Durumu Astım Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Risk Faktörleri Kronik Solunum Hastalıklarına Karşı Küresel İşbirliği-GARD (Global Alliance Against Chronic Respiratory Diseases) GARD ın Tanımı GARD-Türkiye Kurulum Aşamaları PLANIN AMACI, KAPSAMI VE HEDEFİ Planın Amacı Planın Kapsamı Planın Hedefi HEDEFLER VE STRATEJİLER UYGULAMA Görev Organizasyonu Eylem Planı İZLEME VE DEĞERLENDİRME KAYNAKLAR EKLER Ek A: Eylem Planı Ek B: Tütün Sorunu ve GARD ın yaklaşımı Ek C: GARD İstanbul Toplantısı Ek D: GARD Türkiye Çalışma Grupları ve Üyeleri Ek E: GARD Türkiye Paydaşları Ek F: GARD Dünya Katılımcıları Ek G: 4207 Sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun Ek H: İç ve Dış Ortam Hava Kirliliği, Çevresel/Mesleki Risk Faktörleri ile İlgili Yasa ve Yönetmelikler

7 Eylem Planı ÖN SÖZ çinde yaadmz yüzylda insan ömrünün uzamas, tüm dünyada ve ülkemizde kronik hastalklarn en önemli mortalite ve morbidite sebebi olmas nedeniyle, salk alannda yeni yaklamlar gelitirilmesini gerektirmitir. Kronik hastalklara sebep olan risk faktörleri ile mücadele, ancak ulusal politikalar ve uzun vadeli stratejiler yoluyla baarya ulaabilir. Salkl beslenme, fiziksel hareketliliin yaygnlatrlmas, tütün kullanmnn azaltlmas gibi uygulamalar tüm sektörlerin katlmn gerektiren önemli koruyucu faktörlerdir. Saln korunmas ve gelitirilmesi çalmalarnda saln tüm politikalarda yer almas önemlidir. Dünya Salk Örgütü 2005 ylnda 4 milyon kiinin kronik solunum yolu hastalklar nedeniyle öldüünü bildirmi ve bu saynn giderek artaca öngörüsü ile kronik solunum hastalklar alannda özellikle gelimekte olan ülkelere yönelik, hükümetlerinin liderliinde ve uluslararas destekle çalmalar balatlmasn önermi ve Kronik Solunum Hastalklarna Kar Küresel birlii-gard (Global Alliance Against Chronic Respiratory Diseases) yaplanmas gündeme gelmitir. GARD organizasyonunun amac, kronik solunum yolu hastalklarnn dünyadaki önemli salk sorunlarndan biri olduuna dikkati çekmek ve bu hastalklarla mücadelede ülkeleraras ibirliinin gelitirilmesini salamaktr. Türkiye GARD projesi kapsamnda Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalklarn (Astm-KOAH) Önleme ve Kontrol Program gelitirilmitir. Eylem Plannn gelitirilip uygulanmasyla bu hastalklara bal ölümlerin ve beraberinde getirdii ekonomik yükün azaltlmas hedeflenmektedir. Ülkemizde 2003 ylndan itibaren uygulanmaya balayan Salkta Dönüüm Program bileenlerine edinilen tecrübeler nda 2007 ylnda Daha iyi bir gelecek için saln gelitirilmesi ve salkl hayat programlar ve Taraflarn harekete geçirilmesi ve sektörler aras ibirlii için çok yönlü salk sorumluluu balklar da ilave edilmitir. Ayrca yllarn kapsayan Stratejik Eylem Planmzda Bulac olmayan hastalklarn geliimine neden olan risk faktörlerini azaltarak bu hastalklarn görülme skln ve bu hastalklardan kaynaklanan ölümleri 2014 ylna kadar %25 azaltmak hedef olarak yer almaktadr. Yeni dönemde kronik hastalk risk faktörleriyle mücadele ve kronik hastalklar konusunda ülke düzeyindeki durumun aratrlmas, bu hastalklar ve risk faktörlerine dair temel verilerin ve veri aknn elde edilmesine yönelik çalmalar yaplmas, bu bilgiler nda bu hastalklar davet eden risk faktörleriyle mücadele edilmesi ve halk salna yönelik tehditleri azaltmak amaçl çalmalar gelitirilmektedir. Herkese eit, adil, kaliteli, çada ve sürdürülebilir salk hizmeti ilkesi ile yürütülecek salk politikalar ve stratejilerine katk salayacak olan bu çalmada emei geçen herkese teekkür eder, baarl çalmalarnn devamn dilerim. Prof. Dr. Recep AKDA Salk Bakan 7 7

8 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) TABLOLAR DZN Tablo 1. Sk Görülen Kronik Solunum Hastalklar. Tablo 2. KOAH ta Risk Faktörleri. Tablo 3. Dünyada Önde Gelen 10 Ölüm Nedeninin Yllar Arasnda Ölüm Nedeni Sralamasndaki Yerlerinin Deiimi. Tablo 4. Dünyada Önde Gelen 11 DALY Nedeninin Yllar Arasnda DALY Sralamasndaki Yerlerinin Deiimi. Tablo 5. Türkiye de Solunum Enfeksiyonlar ve Solunum Sistemi Hastalklarnn nsidans ve Prevalanslar. Tablo 6. Adana linde 40+ Ya Üstü Yetikinlerde KOAH Prevalans. Tablo 7. Cinsiyete Göre Baz Hastalklarn Tahmin Edilen Toplam nsidans ve Prevelans (Türkiye, 2004). Tablo 8. Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan lk 10 Hastaln Cinsiyete Göre % Dalm. Tablo 9. Hastalk Yükünü (DALY) Oluturan lk 20 Hastaln Cinsiyete Göre Says ve Toplam çindeki Yüzde Dalm (Türkiye, 2004). Tablo 10. BOLD-Adana Çalmasnda Sigara çimi le Deiik Ölçütlere Göre KOAH Varl Arasndaki liki. Tablo 11. Sigara Kullanma Durumuna Atfedilebilir Hastalk Yükü ve Ölüm Saylarnn Hastalklara Göre Dalm. Tablo 12. Seçilmi Risk Faktörlerinin Önlenmesi le Cinsiyete Göre Türkiye Genelinde Önlenebilecek Ölüm ve DALY Saylar. Tablo 13. Sigara çme Durumunun Cinsiyet, Ya Gruplar ve Baz Hastalklara Göre Topluma Atfedilen Oranlar (PAF Deerleri), Önlenebilecek Ölümler, YLL ve DALY Saylar. Tablo 14. Sigara le likili Akcier Hastalklar. Tablo 15. Hekim Müdahalesinin Younluuna Göre Sigara Brakma Tedavisinin Baars. 8 8

9 EKLLER DZN Eylem Planı ekil 1. Dünyada Kronik Hastalklarn Durumu, Hastalk Gruplarnda Ölüm Saylar. ekil Yl Küresel Ölüm Nedenleri Dalm. ekil 3. Astm Prevalansnn Dünya Haritas. ekil Yl Ölüm Saylarnn Hastalk Nedenlerine Göre Dalm. ekil 5. Türkiye de Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan Hastalklarn Yüzde Dalmnn Avrupa Birlii, Gelimi ve Gelien Ülkelere Göre Karlatrlmas. ekil 6. Ulusal Düzeyde Ölüm Nedenlerinin Temel Hastalk Gruplarna Göre Dalm. ekil 7. Türkiye Ulusal Düzeyde DALY lerin Temel Hastalklara, YLL ve YLD Oranlarna Göre Dalm (DALY/1000 Kii ). ekil Ya Grubu DALY e Neden Olan lk 10 Hastalk çerisinde Astm n % Dalm. ekil 9. Türkiye Ulusal Düzeyde Ölüme Neden Olan ilk On Hastaln % Dalm. ekil 10. Türkiye Ulusal Düzeyde DALY e Neden Olan lk 10 Hastaln % Dalm. ekil 11. Türkiye de 18 ve Üzeri Ya Nüfusta Sigara Kullanm Prevalans. ekil 12. Türkiye de Yllara Göre Sigara Tüketimi (Bin ton). ekil 13. Cinsiyete Göre Seçilmi Baz Risk Faktörlerine Atfedilen Yükün Toplam Yüke Orannn Dalm (Türkiye, 2004). ekil 14. Sigara çenlerde KOAH Gelime Riski. ekil 15. Sigara Brakma Basamaklar Ve Onaylanm Sigara Brakma Tedavileri. 9 9

10 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) KISALTMALAR GARD: Global Alliance Against Chronic Respiratory Diseases (Kronik Solunum Hastalklarna Kar Küresel birlii) SB: Salk Bakanl TTD: Türk Toraks Dernei GM: Genel Müdürlük AID: Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik mmünoloji Dernei DSÖ: Dünya Salk Örgütü KSH: Kronik Solunum Hastalklar KHH: Kronik Hava Yolu Hastalklar KOAH: Kronik Obstrüktif Akcier Hastal ICD-10: International Classification of Diseases (Hastalklarn Uluslar aras Snflamas) FEV 1 : Saniyedeki Zorlu Ekspiratuar Volüm PEF: Günlük Tepe Akm Hz FVC: Zorlu Vital Kapasite AAT: Alfa-1 antitripsin GOLD: Global Initiative for Chronic Obstructive Pulmonary Disease ATS: American Thoracic Society (Amerikan Toraks Dernei) ERS: European Respiratory Society (Avrupa Solunum Dernei) PR: Pulmoner rehabilitasyon ECRHS: European Community Respiratory Health Survey (Avrupa Topluluu Solunum Salk Aratrmas) ISAAC: International Study of Asthma and Allergies in Childhood (Uluslar aras, Çocuklarda Astm ve Allerji Çalmas) LLN: Normalin Alt Snr (beklenen deerin %5 persantil altnda bulunan deer) PLATINO: Proyecto Latinoamericano de Investigación en Obstrucción Pulmonar BOLD: Burden of Obstructive Lung Disease (Obstrüktif Akcier Hastal Yükü) UHY-ME: Ulusal Hastalk Yükü ve Maliyet Etkililik Çalmas AB: Avrupa Birlii ABD: Amerika Birleik Devletleri DALY: Disability Adjusted Life Years (Sakatla Ayarlanm Yaam Yllar) YLD: Years Lost with Disability (Sakatlkla Kaybedilen Yaam Yllar) YLL: Years of Life Lost (Kaybedilen Yaam Yllar) 10 10

11 Eylem Planı TUK: Türkiye statistik Kurumu TAPDK: Tütün ve Alkol Piyasas Düzenleme Kurumu FCTC : Framework Convention on Tobacco Control (Tütün Kontrol Çerçeve Sözlemesi) OECD: Organization for Economic Cooperation and Development (Ekonomik birlii ve Kalknma Tekilat) SGK: Sosyal Güvenlik Kurumu TSHGM: Temel Salk Hizmetleri Genel Müdürlüü TRT: Türkiye Radyo Televizyon Kurumu RTÜK: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu YÖK: Yükseköretim Kurulu STK: Sivil Toplum Kuruluu TTB: Türk Tabipleri Birlii TPK: Türk Pediatri Kurumu TMPD: Türkiye Milli Pediatri Dernei CDC: Centers for Disease Control and Prevention (Hastalk Kontrol ve Önleme Merkezi) DPT: Devlet Planlama Tekilat BAL: Bronkoalveoler lavaj IL: nterlökin ÇTD: Çevresel tütün duman ILO: International Labour Organization (Uluslararas Çalma Örgütü) 11 11

12 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) 12

13 Eylem Planı 1. GR Dünyada 2005 ylnda gerçekleen 58 milyon ölümden 35 milyonunun nedeni kronik hastalklardr ve önümüzdeki 10 yl içinde bu hastalklardan ölümlerin %17 orannda artmas beklenmektedir. Bu durum, hem halk sal, hem de toplumlar ve ekonomileri için çok ciddi bir tehdittir. Kronik hastalklar ülkemiz açsndan da büyük önem tamaktadr. Tüm Türkiye de 2000 yl için hesaplanan toplam ölümün si (%71) kronik hastalklar nedeni iledir. Solunum sistemi hastalklarndan ölüm says ise dir (%7.9). KSH nn büyük çounluunu ( %65) kronik hava yolu hastalklar (KHH) (Astm, KOAH) oluturmaktadr. Gerek risk faktörleri, gerekse önlem ve tedavileri konusunda büyük benzerlik gösteren KHH, hemen her ülke gibi ülkemizde de morbidite ve mortalitenin en önemli nedenleri arasnda yer almakta ve çok ciddi toplumsal ve ekonomik yük oluturmaktadr. Ancak KHH ve risk faktörleri gerek salk çalanlar ve yöneticileri, gerekse de hastalar, hasta yaknlar ve medya tarafndan yeterince bilinmemektedir. Bu nedenle de yeterince tehis ve tedavi edilememekte ve koruyucu önlemler yeterince uygulanamamaktadr. Dünya Salk Örgütü (DSÖ), kronik hastalklarn önlenmesi ve kontrolü için acil eylem çarsnda bulunmu ve bu amaçla Kronik Solunum Hastalklarna Kar Küresel Birlik (Global Alliance against Chronic Respiratory Diseases - GARD) kurulumunu gerçekletirmitir. GARD ulusal ve uluslararas kurulularn gönüllü olarak birleip herkesin özgürce nefes ald bir dünya vizyonu çerçevesinde çalt bir birlik olup hedefi kronik solunum yolu hastalklarnn küresel yükünü azaltmak ve bu hastalklarla mücadelede geni kapsaml bir yaklam balatmaktr. DSÖ; GARD ile uluslararas kurulularn ibirliini salayarak, her ülkenin kendi programlar ile GARD içinde sürmekte olan programlar arasnda ibirlii oluturmay hedeflemektedir. Bu programlarn hükümetler tarafndan yönetilmesi art bu birliin dier benzeri kurululardan en önemli fark ve ayrcaldr ylnda GARD üyesi olan Türk Toraks Dernei (TTD) tarafndan ülkemizde GARD uygulamalarnn balatlmas için Bakanlmzn görüü alnarak yllarn kapsayan Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalklarn Önleme ve Kontrol Program-Eylem Plan oluturulmasna karar verilmitir. 26 Ekim 2007 tarihinde Ankara da I. GARD Türkiye Genel Kurulu yaplarak programda yer alan tüm paydalarn görev ve sorumluluklar belirlenmi ve eylem planlar oluturulmutur. DSÖ nün kronik hastalklardaki genel hedefi, bu hastalklara bal yllk ölüm oranlarn en az %2 azaltmaktr ve bu yaklak 22 milyon ölüme karlk gelmektedir. KSH bu ölümlerin %7 sini oluturduu için bu hedefe ulamak KSH a bal 2 milyon ölümü önlemek anlamna gelmektedir. Bakanlmzn, yllarn kapsayan Stratejik Eylem Plan nda Bulac olmayan hastalklarn geliimine neden olan risk faktörlerini azaltarak bu hastalklarn görülme skln ve bu hastalklardan kaynaklanan ölümleri 2013 ylna kadar %25 azaltmak hedef olarak yer almaktadr. Yukarda sunulan ülkemize ait KSH mortalite verileri ve durum saptamalar nedeniyle oluturulup uygulanmasna karar verilen bu programn gerçeklemesiyle bu hastalklara bal ölümlerin % 25 orannda azaltlmas hedeflenmektedir

14 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) 1.1. Kronik Solunum Hastalklar Kronik Solunum Hastalklar (KSH), akcierlerin ve havayollarnn kronik hastalklardr. Sk görülen kronik solunum hastalklar Tablo 1 de listelenmitir. Tablo 1. Sk Görülen Kronik Solunum Hastalklar Hastalk Astm Bronektazi Kronik Obstrüktif Akcier Hastal (Bronit, Amfizem) Kronik rinosinüzit Hipersensitivite pnömonisi Akcier Kanseri, Respiratuvar ve intratorasik organ neoplazisi Akcier fibrozisi Kronik plevra hastalklar Pnömokonyoz Pulmoner Eozinofili Pulmoner Kalp Hastal ve Pulmoner Emboli, Pulmoner Hipertansiyon, Kor Pulmonale Rinit Sarkoidoz Uyku Apne Sendromu ICD-10 (International Classification of Diseases) J44-46 A15-16, J44, J47, Q32-33 J40-44 J32-33 J66-67 C30-39 B90, J69, J70, J84, P27 C38, C45, D38, J92 J60-65 J82 I26-28 J30-31, J45 D86 G47 Kaynak. International Statistical Classifi cation of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision, Version for Geneva, World Health Organization,

15 Eylem Planı 1.2. Kronik Hava Yolu Hastalklar Kronik solunum hastalklar içerisinde en sk görülen hastalklar olan Astm ve KOAH hava yolunun inflamatuar hastalklardr. Risk faktörleri, patogenetik süreç, tan, tedavi ve korunmada pek çok benzerliklere sahiptirler Astm Astm, hava yollarnn kronik inflamatuar bir hastaldr. Bu inflamasyonda mast hücreleri, eozinofiller ve T-lenfositler bata olmak üzere deiik hücreler rol oynamaktadr. nflamasyon, hastalarda tekrarlayan ataklar halinde özellikle gece ve/veya sabah hrltl solunum, nefes darl, göüste sknt hissi ve öksürük semptomlarnn ortaya çkmasna neden olmaktadr. Kronik inflamasyon, ayrca hava yollarnn uyarlara kar duyarllnn artmasna, baka bir deyimle bron ar duyarllna neden olmaktadr. Kronik hava yolu inflamasyonu, bron ar duyarll ve diffüz, geri dönüümlü hava yolu obstrüksiyonu astmn temel özelliklerini oluturmaktadrlar. Son yllarda astmn farkl fenotipleri üzerinde durulmaktadr. Günümüze kadar astm için deiik snflandrmalar yaplm, birçok fenotip tanmlanmtr. En eski snflama etyolojiye dayanan ekstrensek intrensek astm, günümüzde daha çok kullanlan haliyle allerjik ve non allerjik astmdr. Ancak zaman içinde; etiyolojiye, klinik seyre, balama yana, tedaviye verilen yanta göre çok çeitli klasifikasyonlar olumutur. Son zamanlarda non-invaziv yöntemlerle havayollarndaki inflamasyon incelenmi ve deiik klinik seyir gösteren hastalarda inflamasyonda farkllklar olduu saptanmtr. Eozinofilik ve noneozinofilik fenotiplerin olduu, bu olgularda bata tedaviye verilen yant olmak üzere farkl klinik özellikler tad öne sürülmektedir. Risk faktörleri 1. Kiisel faktörler: a) Genetik: Astmn genetik bir hastalk olduuna dair yeterince veri bulunmaktadr. Ailesel birikim göstermesi, tek yumurta ikizlerinin ikisinde birden astm görülme orannn (konkordans) çift yumurta ikizlerinden daha fazla olmas astmn genetik geçili bir hastalk olduunu destekleyen bulgulardandr. Anne veya babadan birinin astml olmas durumunda çocukta astm görülme riski %20-30 a yükselmekte, anne ve babann her ikisinin astml olmas durumunda bu risk %60-70 lere ulamaktadr. Bu güne kadar astm ve atopi ile ilikili birçok gen tanmlanmtr. Ancak astm ve allerji ile ilgili olarak tanmlanan genetik bölgelerden hiçbirini astm ve atopi ile direkt olarak ilikilendirmek henüz mümkün deildir. Bununla beraber allerjik hastalklarn gen-çevre etkileimlerinin bir sonucu olarak ortaya çktklar üzerinde görü birlii vardr. Atopi ile ilikili deiik fenotiplerin kiileri çevresel etkenlere deiik derecelerde duyarl kld düünülmektedir. b) Cinsiyet: Erkek cinsiyet çocukluk ya grubu için astm açsndan risk oluturmaktadr. Ergenlik döneminden önce astm erkek çocuklarda kzlardan 2 kat fazla görülmektedir. Bu dönemden sonra aradaki fark ortadan kalkmaktadr. Yetikin dönemde ise astm prevalans kadnlarda erkeklerden daha fazla hale gelmektedir

16 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) c) Obezite: Obezitenin astm için bir risk faktörü olduu konusunda çeitli yaynlar mevcuttur. Yaplan çalmalar beden-kitle indeksi yüksek olan kiilerde astmn daha fazla görüldüünü, astm gelime riskinin, obezlerde obez olmayanlara göre 2.7 kat arttn göstermektedir. 2. Çevresel faktörler: a) Allerjenler: ç ortam allerjenlerinden ev tozu akarlar, hayvansal allerjenler (kedi, köpek), hamam böcei, mantarlar, d ortam allerjenlerinden polenler ve mantarlar duyarllk ve astm geliimi açsndan önem tamaktadrlar. Kiinin duyarl olduu allerjenle karlamas astm semptomlarnn ortaya çkmasna ve semptomlarn kalc hale gelmesine yol açmaktadr. Allerjene maruziyet duyarllk gelimesi için çok önemli bir risk faktörüdür. Allerjenle temas sonras duyarllk gelimesi; allerjene, doza, temas süresine, yaa ve genetik özelliklere bal olarak gelimektedir. Allerjen temasnn astm geliimi üzerindeki rolü ise henüz tam açkla kavumamtr. Baz veriler ev tozu akarlarna maruziyetin astm geliimi için nedensel bir faktör olabileceini düündürmektedir. b) Enfeksiyonlar: Solunum sistemi enfeksiyonlarnn astmla ilikileri oldukça karmak ve hatta çelikilidir. Yaamn erken döneminde geçirilen enfeksiyonlarn atopi geliimine kar koruyucu ve astm riskini azaltc etkileri söz konusudur. Bununla birlikte çocukluk çanda geçirilen viral solunum sistemi enfeksiyonlar ile ileride astm geliimi arasnda anlaml bir korelasyon olduu da öne sürülmektedir. Ayrca akut viral solunum sistemi enfeksiyonlar hem çocuk hem de yetikin ya grubunda astm semptomlarnda arta yol açmaktadr. c) Sigara duman maruziyeti: Annenin sigara içiminin prenatal dönemden itibaren çocuklarn akcier fonksiyonlarnda azalmaya neden olduuna dair veriler mevcuttur. Gebelikleri süresince sigara içen annelerin bebeklerinin doumdaki solunum fonksiyon deerlerinin daha kötü olduu saptanmtr. Sigara içen annelerin bebeklerinde yaamnn ilk yllarnda hltl solunum ile seyreden hastalk gelime riski 4 kat fazla bulunmutur. Pasif sigara duman maruziyeti bebeklik ve çocukluk çanda alt solunum yolu hastal riskini artrmaktadr. Kesitsel çalmalara göre sigara içicilerinde astm 2 kat civarnda bir art göstermektedir. Ayrca cinsiyet ve yala da duyarllk arasnda iliki söz konusudur. Toplum örneinde, 55 ya üstü kadnlarda bildirilen astmn %40 sigaraya balanmaktadr. Bir çalmada sigara içen bayanlarda astm riski 1.6 kat fazla iken erkeklerde risk ayn bulunmutur. Sigara dumanna maruz kalma ve astm, 0 5 yalar arasnda 4331 çocuun deerlendirildii bir çalmada incelenmi, anneleri en az yarm paket sigara içen çocuklarda toplam 2.1 kat daha fazla astm görülme riskinin olduu; ilk yata ise bu riskin 2.6 kat daha fazla olduu gösterilmitir. Sigara ve atopi ilikisi de gösterilmitir: anneleri sigara içen çocuklarda cilt testlerinde allerji daha sk saptanm, ebeveynleri sigara içen erkek çocuklarn kan IgE ve eozinofil düzeyleri daha yüksek bulunmutur. Çocukluktaki pasif sigarann erikin astm için risk faktörü olduu da gösterilmitir. Astml hastalarn aktif sigara içimi, semptomlarn iddetlenmesine, FEV 1 azalma hznn fazlalna, steroidlere yantn azalmasna, ölümcül astm riskinin 3.6 kat artmasna ve havayolu inflamasyonunda deiikliklere yol açar

17 Eylem Planı d) ç ve d ortam hava kirlilii: Sülfür dioksit, ozon, nitrojen oksit ve egzoz gaznn bron spazmn tetikledii, havayolu ar duyarlln artrd ve allerjik yant indükledikleri gösterilmitir. Ev içinde sigara duman, stma için kullanlan gaz ve biyomas yaktlarn duman ile temasn da astm geliimi üzerindeki rolleri iyi bilinmemektedir. Isveren biyolojik kaynaklar biyomas olarak adlandrlmakta olup snma ve piirme gibi amaçlarla kullanlmaktadrlar. Biyomas kullanm özellikle gelimekte olan ülkelerde ve krsal kesimde daha yaygndr. Ayrca yap ve mobilya malzemeleri, yaplarn oturduu zemin, biyoaerosoller (yemek buharlar, küf, akar vs.), pestisitler, ar metaller dier ev içi hava kirletici kaynaklardr. e) Mesleksel ajanlar: ortamnda maruz kalnan etkenler nedeniyle oluan astm mesleksel astm olarak adlandrlmaktadr. DSÖ ne göre 2000 ylnda dünyadaki astm yükünün %11 inden mesleki faktörler sorumludur. Mesleksel astma yol açt öne sürülen 300 den fazla madde bildirilmitir. Bunlar arasnda izosiyanatlar gibi yüksek molekül arlkl maddeler, havayolu duyarlln artran irritanlar, platin tuzlar gibi immünojenik maddeler ve IgE aracl reaksiyona yol açan bitki ve hayvan kökenli biyolojik ürünler saylabilir. Mesleksel astm açsndan yüksek risk oluturan i kollar; çiftçilik ve ziraat ileri, boyaclk, temizlik ileri, kuaförlük, frnclk, plastik üretimidir. f) Beslenme: Anne sütünün astmla balants yaygn olarak aratrlmtr. nek sütü ile beslenen çocuklarda erken çocukluk döneminde hltl solunum gelime oran anne sütü ile beslenenlere kyasla daha yüksek bulunmutur. Epidemiyolojik çalmalar diyetlerinde omega-3 ya asitlerinden zengin bir besin olan bala skça yer veren toplumlarda astm semptomlarna daha az rastlandn ortaya koymutur. Tan Astm semptomlar; nefes darl, hltl solunum, göüste skma ve bask hissi ve öksürüktür. Öksürük genellikle nonprodüktiftir. Öksürüün inatç olmas ve gece uykudan uyandrmas tipiktir. Astm semptomlarnn özellikleri: Tekrarlayc karakterdedir. Daha çok gece ve/veya sabaha kar ortaya çkar. Nöbetler halinde olur. Kendiliinden veya ilaçlarla hafifler veya kaybolur. ikâyetin olmad dönemler vardr. Baz faktörler (allerjenler, irritanlar, egzersiz, viral enfeksiyonlar, ilaçlar, emosyonel faktörler) ile provoke olur. Mevsimsel deikenlik gösterebilir. Ayrca sklkla astma elik eden rinit, sinüzit, polip, analjezik intolerans, atopi gibi durumlarn varl da tanya yardmc olmaktadr. Fizik muayene bulgular deikendir. Oskültasyonda normal akcier bulgular olabilecei gibi, ekspiryum sonunda veya inspiryum ve ekspiryumda ronküs duyulabilir. Ar atak srasnda sessiz akcier, hiperinflasyon, siyanoz, taikardi, yardmc solunum kaslarnn kullanm, interkostal çekilmeler bulunabilir

18 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) Astm tansnda solunum fonksiyon testlerinin önemli bir yeri vardr. Zorlu vital kapasite (FVC), birinci saniyedeki zorlu ekspiratuar hacim (FEV 1 ) ve bunlarn birbirine oranna bakldnda; FEV 1 /FVC orannn in altnda olmas hava akm kstlanmasna iaret eder. Hava yolu obstrüksiyonunun geriye döndürülebilir olmas astm için tipik bir özelliktir. Buna dayanlarak havayolu obstrüksiyonu saptanan bir olguda geri dönüüm (reversibilite) testlerine bavurulmaktadr: a. Erken geri dönüüm testi: Bazal FEV 1 veya PEF (Günlük Tepe Akm Hz) ölçümlerinden sonra hastaya ksa etkili beta2 agonist (salbutamol 400 mcg veya terbütalin 1000 mcg) inhale ettirilir, 15 dk sonra tekrarlanan ölçümde bazal deere göre FEV 1 de %12 veya mutlak 200 ml, PEF te %15 art olmas pozitif yant olarak kabul edilir ve astm lehine bir bulgu olarak deerlendirilir. b. Geç geri dönüüm testi: Erken geri dönüüm göstermeyen hastalara 2-6 hafta steroid tedavisi (inhaler veya sistemik) uygulanr, tedavi sonunda FEV 1 de %15, PEF te %20 art pozitif olarak deerlendirilir. Solunum fonksiyon testi normal olan erikinlerde ya da bu testi doru baaramayan çocuklarda tan için PEF izlemi yaplabilir. Günlük PEF deikenliinin %20 ve üzerinde olmas anlamldr. Öykü ile astm düünülen ancak solunum fonksiyon testlerinde havayolu obstrüksiyonu gösterilemeyen olgularda, laboratuar ortamnda havayolu ar duyarlln saptamak amacyla bron provokasyon testleri uygulanmaktadr. En sk kullanlan ajanlar metakolin ve histamindir. Genellikle FEV 1 de %20 dümeye neden olan konsantrasyon temel alnmakta ve test sonucu bu oranda dümeye yol açan konsantrasyon ya da doz (PC20 veya PD20) olarak ifade edilmektedir. Eer test sonlandnda hala %20 düme olmadysa test negatif olarak kabul edilmektedir. Atopi astm için önemli bir risk faktörüdür. Ayrca astml hastalarda allerjik rinit gibi dier solunum yolu allerjik hastalklar da sk görülmektedir. Bu nedenlerle astml bir hastann atopik durumunun deerlendirilmesi ve semptomlara yol açabilecek duyarllklarnn olup olmadnn belirlenmesi yararl olabilir. Deri testleri allerjik durumun belirlenmesinde ilk srada kullanlan tansal testlerdir. Pozitif bir testin semptomlarn o allerjene maruz kalmakla ortaya çktnn kesin göstergesi olmad bilinmelidir. Ancak hastann anamnezi ile uyumlu pozitif deri testi sonuçlar varlnda semptomlarn allerjenle ilikili olduu sonucuna varlabilmektedir. Tedavi Astmda tedavinin amac hava yollarndaki inflamasyonu kontrol altna almaktr. Günümüzde astmn kesin tedavisi olmamakla birlikte uzun süre kullanlan antiinflamatuar ilaçlarla hava yollarndaki inflamasyon kontrol altna alnabilir. Hastalar antiinflamatuar ilaçlar kullandklar sürece inflamasyon basklanr, buna bal olarak semptomlar kaybolur, solunum fonksiyonlarnda ve bron hiperreaktivitesinde düzelmeler salanr. Antiinflamatuar tedavi kesilecek olursa nüksler görülür. Astm tedavisinde kontrol edici ve semptom gidericiler olmak üzere 2 grup ilaç kullanlmaktadr

19 Eylem Planı Tedavinin baarl olmas için aada sralanan koullarn yerine getirilmesi ve bir bütün oluturmas önem tamaktadr. 1. Hasta eitimi ve hasta/hekim ibirliinin oluturulmas, 2. Risk faktörlerine maruziyetin azaltlmas, 3. Astmn deerlendirilmesi, tedavisi ve izlenmesi, 4. Astm ataklarnn tedavisi. Günümüzde astm tedavisi kontrol odakldr. Astm kontrolü, astm belirtilerinin (semptomlar, fonksiyonel bozukluklar gibi) ne derece azald ve tedavinin amacna ulap ulamadn ifade eden bir terimdir. Dünyada ve ülkemizde astm kontrolünün istenen düzeyde olmad gösterilmitir. Hekime bavuran her hastada öncelikle astm kontrol düzeyi belirlenmelidir. Kontrol altnda olan hastada tedavide sorun yok demektir. Kontrolü yetersiz olan hastada ise tedavi kontrol salamaya yöneliktir. Hastalarn çounda uygun tedavi ve hekim hasta ibirlii ile astm kontrolü salanabilir. Kontrol salanan kiide ise kontrolün sürekli olmas için hasta yakndan izlenmelidir. Kontrol odakl tedavide uyulmas gereken üç kural vardr. Bunlar: Astm kontrolünün deerlendirilmesi, Kontrol salamaya yönelik tedavi, Kontrolün sürdürülmesi için izleme. Kontrol altnda olmayan bir hastada kontrolü salamak amacyla ilaç dozu ve çeidi arttrlr, kontrol altna alnan ve en az 3 aydr kontrolde olan hastada ise kontrolü salayacak en düük tedavi basama ve dozu belirlemek amacyla tedavi azaltlr. Buna kontrole dayal basamak tedavisi denir. Tedavi basamaklar: 1. Basamak: Semptomlar gidermek için gerektiinde ksa etkili bronkodilatörleri kullanmak birinci basamak tedavinin temelini oluturur. Burada ilk seçenek ilaç ksa etkili inhaler 2 - agonistlerdir. 2. Basamak: Bu basamaktan itibaren düzenli kontrol edici tedavi önerilmektedir. kinci basamakta ilk seçenek ilaç düük doz inhaler steroidlerdir. nhaler steroid kullanamayan, ya da inhaler steroidlere bal inatç ses kskl gibi lokal yan etkiler görülen hastalarda lökotrien reseptör antagonistleri kullanlabilir. Dier seçenekler (yava salnml teofilin ve kromonlar) ikinci basamak tedavide rutin olarak önerilmezler. 3. Basamak: Üçüncü basamakta ilk seçenek ilaç düük doz inhaler steroid ile uzun etkili beta- 2 agonist kombinasyonudur. Kombinasyon tedavisi yerine tek bana orta doz inhaler steroid, ya da düük doz inhaler steroid ile lökotrien reseptör antagonistinin birlikte kullanlmas önerilebilir. Düük doz inhaler steroidin yava salnml oral teofilin ile kombinasyonu da dier tedavi seçeneidir. 4. Basamak: lk seçenek ilaç orta doz inhaler steroid ile uzun etkili beta-2 agonist kombinasyonudur. Kontrol salanamayan hastalarda inhaler steroid-uzun etkili beta-2 agonist kombinasyonuna lökotrien reseptör antagonisti ya da yava salnml oral teofilin gibi üçüncü bir ilaç eklenir. Eer yine kontrol salanamazsa yüksek doz inhaler steroid ile uzun etkili beta-2 agonist kombinasyonu kullanlr. 5. Basamak: Beinci basamak astm kontrolünde sorunlarn yaand, ilaç yan etkileri pahasna kontrol salanmaya çalld, tedavi güçlüü çekilen astml hastalar kapsar. Dördüncü basamak tedaviye dier kontrol edici ilaçlarn eklenmesi etkili olabilir. Kontrol altna alnamayan, günlük aktiviteleri kstlanm ve sk ataklar olan hastalarda oral steroid tedavisi düünülebilir 19 18

20 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) Olgular tedavinin ciddi yan etkileri açsndan izlenmelidir. Allerjik astml hastalarda kulland bu kontrol edici ilaçlara anti-ige tedavisinin eklenmesi kontrol salamada yararl olabilir. Hangi basamakta olursa olsun bir kez astm kontrol altna alnnca kontrolün sürekliliini salamak için hasta yakndan izlenmelidir. deal olarak hastalarn tedavilerinin düzenlendii ilk vizitlerinden sonra kontrol salanana kadar 4 haftada bir, daha sonrasnda her üç ayda bir deerlendirilmeleri gereklidir. Bir alevlenmeden sonra ise iki-dört hafta sonra izlem viziti yaplmaldr

21 Eylem Planı Kronik Obstruktif Akcier Hastal (KOAH) Kronik obstrüktif akcier hastal (KOAH); tam olarak geri dönüümlü olmayan hava akm kstlanmas ile karakterize, önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalk durumudur. Hava akm kstlanmas genellikle ilerleyicidir ve zararl partikül ve gazlara kar akcierlerde oluan anormal inflamatuar yant ile ilikilidir. GOLD tarafndan 2006 ylnda önerilen yeni tanmlamada, yukardaki tanmlamaya ek olarak KOAH n sistemik bir hastalk olduu, akcier d etkilerinin ve ek hastalklarn hastaln iddetini etkiledii vurgulanmtr. Bu yeni tanmlama, hastaln iddetini ve yaam kalitesine etkisini deerlendirme ve uygun tedaviyi belirlemede KOAH a bal sistemik etkilerin ve KOAH a elik eden ek hastalklarn dikkate alnmas gerektiini iaret etmektedir. KOAH n en iyi bilinen akcier d etkileri, kilo kayb, beslenme anormallikleri ve iskelet kas fonksiyon bozukluudur. Buna ek olarak, KOAH l hastalarda miyokard enfarktüsü, angina pektoris, osteoporoz, solunum yolu enfeksiyonlar, kemik krklar, depresyon, diyabet, uyku hastalklar, anemi, glokom ve akcier kanseri sk görülmektedir. KOAH ta kronik bronit ve amfizem genellikle bir aradadr. Kronik bronit; ardarda en az iki yldr tekrarlayan ve en az üç ay boyunca devam eden ve dier solunum ya da kalp hastalklarna balanamayan öksürük ve balgam çkarma ile karakterize bir hastalktr. Amfizem ise; terminal broniyollerin distalindeki hava yollarnn, belirgin fibrozisin elik etmedii duvar hasar ile birlikte anormal ve kalc genilemesidir. KOAH n temel özellii olan kronik hava akm obstrüksiyonu, akcierlerde gelien inflamasyonun yol açt parankim harabiyeti (amfizem) ve/veya küçük hava yolu hastal (küçük hava yollarndaki daralma ve peribroniyal fibrozis) sonucu geliir. Fletcher ve Peto nun 1967 de yaptklar klasik epidemiyolojik çalmada, KOAH da ölüm ve sakatln yandan sonra akcier fonksiyonlarndaki hzl azalma ile ilikili olduu, sigara içmeyen normal kiilerde akcier fonksiyonlarnda (FEV) yllk azalmann <30 ml iken, bu deerin KOAH l hastalarda ml olduu gösterilmitir. Sigara içicilerin sadece %10-20 sinde KOAH gelimesi genetik veya dier çevresel faktörlerin duyarllkta önemli bir rol oynayabileceini göstermektedir. FEV dnda, egzerzis kapasitesi, alevlenme skl ve sistemik özellikler de hastalk prognozunda belirleyici öneme sahiptirler. Günümüzde KOAH önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalktr. Buna ramen, KOAH yeterince bilinmeyen, yeterince tan konulmayan, yanl tan konulan ve yeterince tedavi edilmeyen bir hastalktr. ABD de (Amerika Birleik Devletleri) yaplan NHANES III (The National Health and Nutrition Examination Study) çalmasnda hava akm obstrüksiyonu saptanan yetikinlerin %70 inin KOAH tans almad bildirilmi, bu rakamn spanya da %78 olduu saptanmtr. Bunun temel nedenleri; hekim, dier salk personeli ve kamuoyunda KOAH bilinci eksiklii, tan ve hastaln iddetini deerlendirmede standart kriter yokluu, spirometrenin tansal test olarak yetersiz kullanm, spirometrenin bulunmamas ve erken dönemde semptom yokluudur (Hafif-orta KOAH tansnda güçlük). Akcier fonksiyonlarnda %50 ye ulaan bir kayp gerçekletikten sonra egzerzise bal dispnenin ortaya çkmas ve birçok hastann nefes darl ve egzerzis toleransndaki kstlamay yalanmaya balamas veya öksürüklerini sigaraya ikincil doal bir belirti olarak alglamalar tansal süreci güçletirmektedir. KOAH l hastalarn yeterince tedavi edilmemesinde ise hekimlerin ve dier salk görevlilerinin hastalk hakkndaki yanl inançlar büyük rol oynamaktadr. KOAH n sigara içicilerinin bilerek kendilerinin oluturduu bir hastalk olarak deerlendirilmesi ve altta yatan patolojik sürecin genellikle geri dönüümsüz olduu eklinde alglanmas hekimlerin tedavi konusunda yeterli çaba göstermesini güçletirmektedir

22 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) KOAH da Risk Faktörleri KOAH genellikle sigara duman ve dier risk faktörlerine duyarllkta büyük farklla neden olan genetik faktörlerle çevresel faktörlerin etkileimi sonucu ortaya çkmaktadr. Nitekim benzer sigara içme öyküsüne sahip iki kiiden sadece birinde KOAH geliebilmesi, hastala genetik eilimdeki farkllklara veya onlarn ne kadar uzun yaadklarna baldr. KOAH geliiminde rol oynayan risk faktörleri karmak bir ekilde birbirleriyle ilikilidir ve bu ilikilerin anlalabilmesi için daha çok çalmaya gereksinim bulunmaktadr. KOAH geliimi ile ilgili risk faktörleri Tablo 2 de gösterilmitir. Tablo 2. KOAH da Risk Faktörleri Genler Partiküllere maruziyet Tütün duman Mesleki tozlar, organik ve inorganik ç ortam hava kirlilii D ortam hava kirlilii Akcierin büyümesi ve gelimesi Oksidativ stres Cinsiyet Ya Solunumsal enfeksiyonlar Sosyoekonomik durum Beslenme Ek hastalklar Kaynak: GOLD Global Strategy For the Diagnosis, Management and Prevention of Chronic Pulmonary Disease (updated 2008) Obstructive Genler: KOAH da ailevi birikim olduuna dair kantlar bulunmakla birlikte fakat aktif ve pasif sigara içiminin ve potansiyel kartrclarn bamsz etkilerini ayrt etmede güçlük bulunmaktadr. Son zamanlarda deiik genetik faktörlerin KOAH geliimi ile ilikili bireysel riski artrabilecei veya azaltabilecei gösterilmitir. En iyi belgelenen genetik risk faktörü alfa-1 antitripsinin (AAT) ar kaltsal eksikliidir. Fakat AAT eksiklii yaygn deildir ve tüm KOAH l hastalarn sadece küçük bir ksmn (%1-3) açklayabilir. Genetik epidemiyoloji çalmalar KOAH n bir poligenik hastalk olduunu ve gen-çevre etkileiminin klasik bir örnei olduunu göstermektedir. Deiik çalmalarda vitamin D balayan protein geni, kistik fibrozis transmembran düzenleyici gen, ABO kan grubu, alfa-1 antikimotripsin, mikrozomal epoksid hidrolaz, TNF-alfa, matriks metalloproteinaz genlerindeki polimorfik deiikliklerin KOAH la ilikili olduu bildirilmitir. Fakat deiik çalmalardan elde edilen sonuçlar arasnda çelikiler bulunmaktadr ve KOAH geliimini etkileyen fonksiyonel genetik deiiklikler AAT dnda tam olarak belirlenememitir. Aktif ve çevresel tütün duman: Sigara içimi KOAH geliiminde en önemli çevresel risk faktörüdür. Gelimi ülkelerde KOAH geliiminden %80-85 orannda sigara içimi sorumludur. Sigara içicilerde, içmeyenlere göre solunumsal semptomlar ve akcier fonksiyon anormallikleri daha yaygndr, FEV deki yllk 22 21

23 Eylem Planı azalma hz daha büyüktür, KOAH mortalite hz daha fazladr. Pipo ve puro içicilerde de içmeyenlere göre KOAH morbidite ve mortalite oranlar daha yüksektir, fakat bu oranlar sigara içicilere göre daha düüktür. Sigara içmeyenlerin çevresel tütün duman ile karlamasnn KOAH riskini artrdn gösteren çalmalar yaynlanmtr. Bu etkinin akcierin inhale edilen toplam partikül ve gaz yükünü artrarak gerçekletiine inanlmaktadr. Gebelik döneminde sigara içimi intrauterin akcier büyümesini ve gelimesini ve muhtemelen immün sistemin geliimini etkileyerek fetüs için risk oluturabilmektedir. Sigara içimi en iyi aratrlan risk faktörü olmasna karn, KOAH geliiminden tek sorumlu faktör deildir ve sigara içmeyenlerde de kronik hava akm obstrüksiyonu geliebilmektedir. Mesleki toz ve kimyasallar: KOAH geliiminde temel risk faktörü sigara içimi olmakla birlikte, gelimi ülkelerde sigara içicilerdeki KOAH n %15-19 u mesleki maruziyete baldr. Yaam boyu sigara içmeyenlerde bu oran %30 lara yükselmektedir. Genellikle toz veya dumana maruziyetin bulunduu birçok i kolunun (kömür tozu, silika, kadmiyum, hayvan yemi ve toz, duman veya eriticilere maruziyetin bulunduu dier meslekler) KOAH geliimi ile ilikili olduu bildirilmitir. ç ve d ortam hava kirlilii: ç ortam hava kirleticiler deiik snflamalar yaplmsa da; genelde alt ana balk altnda incelenir. 1. Mikroorganizma ve alerjenler, 2. Yanma sonucu oluanlar (karbondioksit, karbonmonoksit, kükürtdioksit, nitrojen oksitler, partikül maddeler), 3. Formaldehit ve uçucu organik bileikler, 4. Asbest, 5. Sigara duman, 6. Radon. Isnmak veya yemek piirmek amacyla iyi havalanmam evlerde odun, tezek, kurutulmu bitki atklar ve kömürün açk ate eklinde veya iyi çalmayan sobalarda kullanlmas çok yüksek düzeylerde iç ortam kirliliine neden olabilir. ç ortam hava kirliliinin özellikle gelimekte olan ülkelerdeki kadnlarda KOAH için önemli bir risk faktörü olduuna dair kantlar giderek artmaktadr. Tüm dünyada yaklak 3 milyar kii evlerinde biyomas yakt ve kömür kullanmaktadr. Bu toplumlarda iç ortam hava kirlilii, kalabalk ehirlerde araba egzozlarndan salnan partül ve SO 2 e göre KOAH geliimi için daha büyük risk oluturur. Ortadou, Afrika ve Asya da sigara içmeyen kadnlarda gözlenen yüksek KOAH prevalansndan yemek piirme amacyla kadnlar tarafndan kullanlan biyomas yaktlar sorumludur. Odun ve dier biyomas yaktlarn kullanmna bal oluan iç ortam hava kirliliinin her yl 2 milyon kadn ve çocuun ölümünden sorumlu olduu tahmin edilmektedir. Buna karn kentlerdeki yüksek düzeydeki d ortam hava kirlilii kalp-akcier hastalna sahip kiiler için zararl olmakla birlikte, d ortam hava kirliliinin KOAH geliimindeki rolü belirgin deildir. Fakat ehirlerde araba egzozlarndan salnan gazlarn solunum fonksiyonlarnda bozulma ile ilikili olduu bildirilmitir. Konutlarda ve endüstri d dier kapal yaplarda iç ortam havasnda; insan saln olumsuz yönde etkileyen karbon monoksit, karbon dioksit, kükürt dioksit, nitrojen oksitler, formaldehit, sigara duman, radon, asbest, kurun, uçucu organik moleküller, çeitli mikroorganizma ve alerjenler gibi biyolojik, fiziksel ve kimyasal zararl etkenlerin görülmesi kapal ortam hava kirlilii olarak tanmlanr. Kapal ortam hava kirleticilerin kayna iç ve d 23 22

24 Türkiye Kronik Hava Yolu Hastalıklarını (Astım - Koah) Önleme ve Kontrol Programı ( ) ortam olabilir. Türkiye de nüfusun yaklak %64.9 nun kentlerde yaamas ve kentlerde yaayan insanlarn da zamanlarnn %90 n kapal ortamlarda geçirmeleri kapal ortam hava kirlilii sonucu ortaya çkan salk sorunlarnn artmasna neden olmaktadr. Uzun bir süre kapal ortam havas, d ortam hava kirlilii ve uygun olmayan iklim koullar nedeni ile d ortamdan daha güvenilir olarak kabul edilmitir. Ancak 1980 li yllarda yaplan çalmalarla kapal ortam havasnn yap ve temizlik malzemeleri, boya maddeleri ve snma sonucu ortaya çkan atklar nedeni ile insan sal üzerine olumsuz etkileri fark edilmitir. Özellikle 1970 li yllarda yaanan enerji krizi sonras enerji tasarrufu nedeni ile bina havalandrma ve klima sistemlerinin yar kapasite ile çaltrlmas kapal ortam havasna bal salk sorunlarnn ortaya çkmasn kolaylatrmtr.belli bir binada yaarken ba ars, gözlerde yaarma, yanma, burun aknts, boazda irritasyon, kuruluk gibi belirtilerin ortaya çkmas ve bu belirtilerin o binadan uzaklanca kaybolmas hasta bina sendromu olarak isimlendirilir. Akcier büyüme ve geliimi: Akcier büyümesi; gebelik, doum ve çocukluk dönemi ile ilikili bir süreçtir. Bu süreci etkileyen olaylar, akcierlerin maksimal büyümesini olumsuz yönde etkilerler ve ulalmas gereken maksimal akcier fonksiyonu düzeyine ulaamayan bireyler KOAH geliimi için artm riske sahiptirler. Annenin sigara içimi, beslenme, genetik eilim, doum arl, aktif ve pasif sigara içimi, broniyal hiperreaktivite, atopi, eozinofili, yoksulluk gibi faktörler akcier geliimini etkileyebilir. Cinsiyet: Cinsiyetin KOAH geliimindeki rolü konusunda çelikili bilgiler bulunmaktadr. Geçmite KOAH prevalans ve mortalitesinin erkeklerde daha yüksek olduu bildirilmesine karn, son çalmalarda gelimi ülkelerde KOAH mortalite verileri kadn ve erkeklerde eitlenmitir. Yüksek gelirli ülkelerde kadnlar arasnda sigara içenlerin orannn artmas, düük gelirli ülkelerde ise kadnlarn iç ortam kirliliine maruziyette daha büyük risk altnda olmalar hastaln erkek ve kadnlar benzer oranlarda etkilemesinden sorumlu görülmektedir. Sigara duman ve dier çevresel risk faktörlerine kadnlarn daha duyarl olduunu bildiren çalmalar bulunmakla birlikte, bu konuda yaynlanan çalmalarda tutarllk bulunmamaktadr. Enfeksiyonlar: Akut bakteriyel veya viral enfeksiyonlar KOAH l hastalarda hava akm kstlamasnda geçici azalmalara neden olabilir. Fletcher ve arkadalar bu alevlenmelerin FEV deki azalma hzn etkilemediini ve sonuç olarak yetikinlerde KOAH n özel bir nedeni olmadn bildirmilerdir. Çocukluk döneminde geçirilen enfeksiyonlarn yetikin dönemde KOAH geliimi ile ilikili olduuna dair kantlar bulunmaktadr, fakat bu ilikinin nedensel olup olmad netlememitir. Sosyoekonomik durum: Sosyoekonomik durumun KOAH geliimine etkisini aratrmada güçlük bulunmaktadr. Çünkü düük sosyoekonomik düzeyle KOAH n dier risk faktörleri; özellikle sigara içimi, beslenme, mesleki faktörler ve iç-d ortam hava kirlilii arasnda yakn iliki vardr. Fakat sosyoekonomik durumun dier risk faktörlerine göre düzeltilmi etkisini aratran çalmalarda, genellikle toplam gelirle ölçülen düük sosyoekonomik durumun bamsz olarak KOAH için bir risk faktörü olduu ve düük sosyoekonomik gruplarda akcier fonksiyonlarnn düük olmaya 24 23

25 Eylem Planı eilimli olduu bildirilmitir. Avrupa ülkelerinde yaplan son bir çalmada düük eitim düzeyindeki erkek ve kadnlarda KOAH mortalite oranlarnn daha yüksek olduu bildirilmitir. Fakat tüm bu çalmalarda kartrc faktörlerin rolünün tümüyle ortadan kaldrlmasnda büyük güçlükler bulunmaktadr. Beslenme: Beslenmenin KOAH geliimindeki rolü konusunda çelikili sonuçlar bildirilmitir. Buna karn malnütrisyon ve kilo kaybnn solunum kas kitlesinde ve gücünde azalmaya yol açt gösterilmitir. Deney hayvanlarnda yaplan çalmalar açln ve anabolik/katabolik durumun amfizem geliimi ile ilikili olduu raporlanmtr. KOAH Tans Hastaln doal geliimi bireyler arasnda büyük deikenlik göstermekte, tüm hastalarda ayn seyir izlenmemektedir. Fakat KOAH, özellikle zararl etkenlere maruziyet devam ettikçe, genellikle ilerleyici bir hastalktr. Hastalk daha çok 45 ya üstü yetikinlerde görülmektedir. KOAH`n temel semptomu nefes darldr. Hastalarda buna ek olarak uzun süredir devam eden öksürük, balgam çkarma ve hltl solunum (wheezing) bulunabilir. lerlemi KOAH da kilo kayb, itahszlk, anksiyete ve depresyon semptomlar da sk görülür. Hastaln erken dönemlerinde hastalarn çounda hiçbir semptom bulunmaz. KOAH`da semptomlarn iddeti ile akcier fonksiyonlar arasnda zayf bir iliki vardr. Hastalar genellikle, FEV 1 deerleri beklenenin %50`si olduunda önce ar egzersizde hastalk ilerleyince de günlük aktivitelerde bile nefes darl hissetmeye balar. Özellikle sedanter yaayan ve egzersizden uzak olan kiiler hekime bavurduklarnda FEV 1 deeri genellikle 1.5 litrenin altndadr. Hastalar hekime getiren en önemli nedenlerden biri de hastaln seyri srasnda ve genellikle k aylarnda görülen alevlenmelerdir. Alevlenmelerin en önemli nedenleri iç/d ortam hava kirlilii ve solunum yolu enfeksiyonlardr. Bu dönemde hastalarn semptomlar iddetlenir, nefes darl artar ve mevcut tedavi yetersiz hale gelir. Balgamn miktarnn ve özellikle pürülansnn artmas, bakteriyel kökenli bir alevlenmeyi düündürür. Hastalk ilerledikçe alevlenmeler sklar. Hastaln ileri aamalarnda hipoksemi ve siyanoz geliir. Hastalarn büyük çounluu ataklar srasnda hiperkapni ile belirgin solunum yetmezlii tablosuna girerler. Kronik hipoksemik ve hiperkapnik hastalarda tabloya pulmoner hipertansiyon, kor pulmonale, sa kalp yetmezlii eklenmektedir. Uzun süredir solunumsal semptomlara (kronik öksürük, balgam çkarma, nefes darl) ve/veya risk faktörlerine maruz kalma öyküsüne (sigara içme, tozlu-dumanl iyerlerinde çalma, snma ve yemek piirme amacyla kullanlan odun, tezek, bitki kökleri gibi organik yakt dumanlarna maruz kalma) sahip kiilerde KOAH varlndan üphelenilmeli ve tan spirometri ile dorulanmaldr. KOAH`da spirometrik testler hastaln tansnda, hastaln iddetinin belirlenmesinde, hastalk seyrinin ve prognozunun deerlendirilmesinde ve tedaviye yant izlemede gereklidir. Son yllarda hastaln iddeti, uygulanan tedavinin etkisi ve prognozu deerlendirmede spirometrik testlerin tek bana yeterli olmad, özellikle orta ve ar KOAH olgularnda spirometrik testlere ek olarak vücut kitle indeksi, egzerzis kapasitesi (6 dakika yürüme testi), dispne ölçei ve arteriyel kan gazlarnn da ölçülmesi ve izlenmesi gerektii konusunda yaygn görü birlii bulunmaktadr. KOAH, ekspiratuar akmn kstlanmas ile karakterize bir hastalktr. GOLD a göre bronkodilatör ilaç kullanm sonrasnda (post-bronkodilatör) FEV/FVC nin %70 in altnda bulunmas KOAH n tipik özellii olan yerleik hava akm kstlanmasnn varln gösterir

TÜRKİYE KRONİK HAVA YOLU HASTALIKLARI ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI (2014-2017)

TÜRKİYE KRONİK HAVA YOLU HASTALIKLARI ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI (2014-2017) TÜRKİYE KRONİK HAVA YOLU HASTALIKLARI ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI (2014-2017) Ankara 2014 TÜRKİYE KRONİK HAVA YOLU HASTALIKLARI ÖNLEME VE KONTROL PROGRAMI (2014-2017) ANKARA 2014 ISBN : 978-975-590-506-8

Detaylı

Ast m ve Kronik Obstrüktif Akci er Hastal n n Tan ve Tedavisinde I. Basamak Hekimler çin

Ast m ve Kronik Obstrüktif Akci er Hastal n n Tan ve Tedavisinde I. Basamak Hekimler çin T.C. SALIK BAKANLII Astm ve Kronik Obstrüktif Akcier Hastalnn Tan ve Tedavisinde I. Basamak Hekimler çin HZMET Ç ETM MODÜLÜ ETMC REHBER HAZRAN - 2010 ANKARA. TEMEL SALIK HZMETLER GENEL MÜDÜRLÜÜ Bulac Olmayan

Detaylı

KRONİK OBSTRÜKTİF AKCİĞER HASTALIĞI (KOAH) TANIMI SINIFLAMASI RİSK FAKTÖRLERİ PATOFİZYOLOJİSİ EPİDEMİYOLOJİSİ

KRONİK OBSTRÜKTİF AKCİĞER HASTALIĞI (KOAH) TANIMI SINIFLAMASI RİSK FAKTÖRLERİ PATOFİZYOLOJİSİ EPİDEMİYOLOJİSİ KRONİK OBSTRÜKTİF AKCİĞER HASTALIĞI (KOAH) TANIMI SINIFLAMASI RİSK FAKTÖRLERİ PATOFİZYOLOJİSİ EPİDEMİYOLOJİSİ ÖĞRENİM HEDEFLERİ KOAH tanımını söyleyebilmeli, KOAH risk faktörlerini sayabilmeli, KOAH patofizyolojisinin

Detaylı

SOSYAL GÜVENLK KURMUNUN YAPISI VE LEY. Sosyal Güvenlik Kurumu Bakanl Strateji Gelitirme Bakan Ahmet AÇIKGÖZ

SOSYAL GÜVENLK KURMUNUN YAPISI VE LEY. Sosyal Güvenlik Kurumu Bakanl Strateji Gelitirme Bakan Ahmet AÇIKGÖZ SOSYAL GÜVENLK KURMUNUN YAPISI VE LEY Sosyal Güvenlik Kurumu Bakanl Strateji Gelitirme Bakan Ahmet AÇIKGÖZ KURUMUN AMACI ve GÖREVLER' Sosyal sigortalar ile genel salk sigortas bakmndan kiileri güvence

Detaylı

ASTIM TANI ve TEDAVİSİ

ASTIM TANI ve TEDAVİSİ ASTIM TANI ve TEDAVİSİ TANIM Nöbetler şeklinde öksürük, dispne, hışıltılı solunum, göğüste tıkanıklık yakınmaları Diffüz, değişken, genellikle reverzibl hava yolu obstrüksiyonu Bronş aşırı duyarlılığı

Detaylı

KURUMSAL T BAR YÖNET M PROF. DR. HALUK GÜRGEN

KURUMSAL T BAR YÖNET M PROF. DR. HALUK GÜRGEN KURUMSAL T BAR YÖNET M PROF. DR. HALUK GÜRGEN KURUMSAL T BAR tibar alglamalardan oluur. Kurumsal itibar, bir kuruma yönelik her türlü alglamann bütünüdür. Kurumsal itibar; sosyal ortaklarn kurulula ilgili

Detaylı

Alevlenmelerin en yaygın nedeni, trakeobronşiyal enfeksiyonlar ve hava kirliliğidir. Şiddetli alevlenmelerin üçte birinde neden saptanamamaktadır

Alevlenmelerin en yaygın nedeni, trakeobronşiyal enfeksiyonlar ve hava kirliliğidir. Şiddetli alevlenmelerin üçte birinde neden saptanamamaktadır Toraks Derneği, Göğüs Hastalıkları Uzmanları ve solunum hastalıkları alanında çalışan diğer uzmanlık dallarındaki hekimler tarafından 1992 de kurulan bir ulusal uzmanlık derneğidir. Toraks Derneği nin

Detaylı

TIBB BEYAN. mza Tarih Ebeveyn ya da Velinin mzas Tarih

TIBB BEYAN. mza Tarih Ebeveyn ya da Velinin mzas Tarih Lütfen imzalamadan önce dikkatle okuyunuz. Bu, sizin tüplü daln içerdii potansiyel riskler ve scuba eitim program srasnda sizden istenilenler konusunda bilgilendirildiiniz bir beyandr. Bu beyan imzalamanz

Detaylı

. chröder, P. brams (E -ba kan), K.-E. ndersson,. rtibani,.r. happle,.. Drake,. Hampel,. eisius,. ubaro,.. hüroff (Ba kan)

. chröder, P. brams (E -ba kan), K.-E. ndersson,. rtibani,.r. happle,.. Drake,. Hampel,. eisius,. ubaro,.. hüroff (Ba kan) (Metin güncelleme Mart 2009). chröder, P. brams (E-bakan), K.-E. ndersson,. rtibani,.r. happle,.. Drake,. Hampel,. eisius,. ubaro,.. hüroff (Bakan) riner inkontinans () erkeklere göre kadnlarda çok daha

Detaylı

Proje Döngüsünde Bilgi ve. Turkey - EuropeAid/126747/D/SV/TR_ Alina Maric, Hifab 1

Proje Döngüsünde Bilgi ve. Turkey - EuropeAid/126747/D/SV/TR_ Alina Maric, Hifab 1 Proje Döngüsünde Bilgi ve letiim Turkey - EuropeAid/126747/D/SV/TR_ Alina Maric, Hifab 1 Proje Döngüsünde Bilgi ve letiim B: Ana proje yönetimi bilgi alan B: Tüm paydalara ulamak ve iletiim kurmak için

Detaylı

SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİNDE TEMEL KAVRAMLAR

SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİNDE TEMEL KAVRAMLAR SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİNDE TEMEL KAVRAMLAR ÖĞRENİM HEDEFLERİ SFT parametrelerini tanımlayabilmeli, SFT ölçümünün doğru yapılıp yapılmadığını açıklayabilmeli, SFT sonuçlarını yorumlayarak olası tanıyı

Detaylı

MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI)

MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI) MER A YLETRME ve EROZYON ÖNLEME ENTEGRE PROJES (YENMEHMETL- POLATLI) I- SORUN Toprak ve su kaynaklarnn canllarn yaamalar yönünden tad önem bilinmektedir. Bu önemlerine karlk hem toprak hem de su kaynaklar

Detaylı

'DARE PERFORMANS HEDEF' TABLOSU

'DARE PERFORMANS HEDEF' TABLOSU !nsanl"n Geliimine Yönelik Katma De"eri Yüksek Ürün ve Hizmet Yaratmak 2011 ylna kadar üretilen aratrmalara, projeleri ve alnan patent saylarn % 20 arttrmak üzere laboratuvarlar kurmak ve akreditasyonlarn

Detaylı

Gebelikte Astım Yönetimi. Dr. Dilşad Mungan Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları ABD İmmünoloji ve Allerji BD

Gebelikte Astım Yönetimi. Dr. Dilşad Mungan Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları ABD İmmünoloji ve Allerji BD Gebelikte Astım Yönetimi Dr. Dilşad Mungan Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları ABD İmmünoloji ve Allerji BD ık Kadın Doğum uzmanları hangi koşullarda astımlı hasta ile karşılaşırlar? Astımlı

Detaylı

SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİ. Doç Dr Tunçalp Demir

SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİ. Doç Dr Tunçalp Demir SOLUNUM FONKSİYON TESTLERİ Doç Dr Tunçalp Demir SFT-SINIFLANDIRMA A-)Spirometrik inceleme 1. Basit spirometri 2. Akım-volüm halkası a)maksimal volenter ventilasyon (MVV) b)reversibilite c)bronş provokasyonu

Detaylı

AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI

AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI AİLE HEKİMLERİ İÇİN GÖĞÜS HASTALIKLARI, Prof. Dr. Muzaffer METİNTAŞ,, Doç. Dr. Akın KAYA 1. Baskı 2011 ISBN : 978-605-88844-6-5 2011 Sentez Matbaacılık ve Yayıncılık Ltd. Şti. Büyük Sanayi 1. Cadde Çavuşoğlu

Detaylı

Kronik inflamasyonun neden olduğu bronş hiperreaktivitesidir.

Kronik inflamasyonun neden olduğu bronş hiperreaktivitesidir. Bronşial astım ve tedavisi Dr. Müsemma Karabel Sunu Planı Pediatrik astımın özellikleri Klinik Bulgular Tanı basamakları Öykü GINA önerisi anket:2008 FM LAB Pediatrik astımın tedavisi Atak tedavisi Pediatrik

Detaylı

ALLERJİK HASTALIKLARDA KORUNMA

ALLERJİK HASTALIKLARDA KORUNMA ALLERJİK HASTALIKLARDA KORUNMA Dr. Dilşad Mungan Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, Allerjik Hastalıklar Bilim Dalı Allerjik ı Hastalıklar Bilim Dal Plan Tanım Primer korunma

Detaylı

TÜRKYE DE DI TCARETN GELM (2000-2007) EVOLUTION OF FOREIGN TRADE IN TURKEY (2000-2007)

TÜRKYE DE DI TCARETN GELM (2000-2007) EVOLUTION OF FOREIGN TRADE IN TURKEY (2000-2007) TÜRKYE DE DI TCARETN GELM (2000-2007) Yrd.Doç.Dr.Sevim AKDEMR * Ar.Gör.Fatih KONUR ** ÖZET Türkiye ekonomisinde 2001 y(l(ndan itibaren yüksek oranlarda büyüme gerçeklemitir. Ancak ekonomide yüksek büyüme

Detaylı

Hava Kirliliği ve Sağlık Etkileri

Hava Kirliliği ve Sağlık Etkileri Environment International Hava Kirliliği ve Sağlık Etkileri Hoş Geldiniz 23 Temmuz 2010 Wim van Doorn TEMĠZ HAVA NEDĠR? Temiz hava bileşimi Azot Oksijen Su buharı Diğer kirleticiler Karbon dioksit Organik

Detaylı

Hava Kalitesi!"#$%&'()

Hava Kalitesi!#$%&'() TÜRK TORAKS DERNEĞİ T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Hava Kalitesi!"#$%&'() Ankara - 2012 ÇEVİRİ Prof. Dr. Fatma Evyapan, Pamukkale Üniversitesi, Denizli Prof. Dr. Dilşad Mungan, Ankara Üniversitesi, Ankara Doç.

Detaylı

DENİZLİ İLİ KIRSAL ALANDA ASTIM SEMPTOM PREVALANSI VE RİSK FAKTÖRLERİ

DENİZLİ İLİ KIRSAL ALANDA ASTIM SEMPTOM PREVALANSI VE RİSK FAKTÖRLERİ T.C. PAMUKKALE ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI ANABİLİM DALI DENİZLİ İLİ KIRSAL ALANDA ASTIM SEMPTOM PREVALANSI VE RİSK FAKTÖRLERİ UZMANLIK TEZİ DR. ERHAN UĞURLU TEZ DANIŞMANI DOÇ. DR. SEVİN

Detaylı

5. Öneri ve Tedbirler

5. Öneri ve Tedbirler Öneri ve Tedbirler 5.ÖneriveTedbirler Kurumsal düzeyde hizmet kalitesinin artrlmas için Bütünleik Yönetim Sistemleri kapsamnda kalite güvence belgelerinin alnmas ve personel verimliliinin gelitirilmesine

Detaylı

Kare tabanl bir kutunun yükseklii 10 cm dir.taban uzunluunu gösteren X ise (2, 8) arasnda uniform (tekdüze) dalmaktadr.

Kare tabanl bir kutunun yükseklii 10 cm dir.taban uzunluunu gösteren X ise (2, 8) arasnda uniform (tekdüze) dalmaktadr. SORU : Kare tabanl bir kutunun yükseklii 0 cm dir.taban uzunluunu gösteren X ise (, 8) arasnda uniform (tekdüze) dalmaktadr. Kutunun hacminin olaslk younluk fonksiyonu g(v) a%adakilerden hangisidir? v

Detaylı

ÇOCUKLARDA SİGARAYA MARUZİYETİN ETKİLERİ. Dr.Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı

ÇOCUKLARDA SİGARAYA MARUZİYETİN ETKİLERİ. Dr.Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı ÇOCUKLARDA SİGARAYA MARUZİYETİN ETKİLERİ Dr.Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı PASİF SİGARAYA MARUZİYET Çocuklar zamanlarının %60-80 kadarını iç ortamlarda Türkiye

Detaylı

Türk Toraks Derneği. Akut Bronşiyolit Tanı, Tedavi ve Korunma Uzlaşı Raporu Cep Kitabı. Cep Kitapları Serisi. www.toraks.org.tr

Türk Toraks Derneği. Akut Bronşiyolit Tanı, Tedavi ve Korunma Uzlaşı Raporu Cep Kitabı. Cep Kitapları Serisi. www.toraks.org.tr Türk Toraks Derneği Türk Toraks Derneği Cep Kitapları Serisi Akut Bronşiyolit Tanı, Tedavi ve Korunma Uzlaşı Raporu Cep Kitabı www.toraks.org.tr Editörler HAZIRLAYANLAR Prof. Dr. Münevver Erdinç Ege Üniversitesi

Detaylı

ARTVN L GELME PLANI. Artvin l Geneli-2000. Bilinmeyen 80+ 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

ARTVN L GELME PLANI. Artvin l Geneli-2000. Bilinmeyen 80+ 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 ARTVN L GELME PLANI Artvin l Geneli-2000 Bilinmeyen Erkek 80+ 75-79 70-74 65-69 60-64 Kad n Y a Gruplar 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34. 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 12 9 6 3 0 3 6 9 12 % NÜFUS

Detaylı

HAZIRLAYAN : AYTEN ALP YALOVA SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ BULAŞICI OLMAYAN HASTALIKLAR VE KRONĐK DURUMLAR BĐRĐMĐ

HAZIRLAYAN : AYTEN ALP YALOVA SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ BULAŞICI OLMAYAN HASTALIKLAR VE KRONĐK DURUMLAR BĐRĐMĐ DÜNYADA VE TÜRKĐYE DE BULAŞICI OLMAYAN KRONĐK HASTALIKLARLA MÜCADELE POLĐTĐKALARI HAZIRLAYAN : AYTEN ALP YALOVA SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ BULAŞICI OLMAYAN HASTALIKLAR VE KRONĐK DURUMLAR BĐRĐMĐ Yirminci yüzyılda

Detaylı

MEME VE SERVKS KANSER RSK DÜZEYLER VE ERKEN TANI HZMETLER KULLANIMI LKS

MEME VE SERVKS KANSER RSK DÜZEYLER VE ERKEN TANI HZMETLER KULLANIMI LKS T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNVERSTES SALIK BLMLER ENSTTÜSÜ MEME VE SERVKS KANSER RSK DÜZEYLER VE ERKEN TANI HZMETLER KULLANIMI LKS AYLA AÇIKGÖZ HALK SALII ANABLM DALI YÜKSEK LSANS TEZ ZMR-2010 DEÜ.HSI.MSc-2007970038

Detaylı

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI

ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI ULUSAL PNÖMOKONYOZ ÖNLEME EYLEM PLANI 1. Sorunun öneminin saptanması Pnömokonyoz ülkemizde en sık görülen mesleki akciğer hastalıklarından biri olup, önlenebilir meslek hastalıklarının başında gelmektedir.

Detaylı

Türk Toraks Derneği. Erişkin Astımı Tanı ve Tedavi Cep Kitabı. Cep Kitapları Serisi. www.toraks.org.tr. Türk Toraks Derneği Turkish Thoracic Society

Türk Toraks Derneği. Erişkin Astımı Tanı ve Tedavi Cep Kitabı. Cep Kitapları Serisi. www.toraks.org.tr. Türk Toraks Derneği Turkish Thoracic Society Türk Toraks Derneği Turkish Thoracic Society Türk Toraks Derneği Cep Kitapları Serisi Erişkin Astımı Tanı ve Tedavi Cep Kitabı www.toraks.org.tr Türk Toraks Derneği Astım ve Allerji Çalışma Grubu Rehberin

Detaylı

novasyon KalDer zmir ubesi 8. Mükemmellii Aray Sempozyomu zmir, 18 Nisan 2007 irin Elçi Technopolis Türkiye Direktörü Teknoloji Yönetim Dernei Bakan

novasyon KalDer zmir ubesi 8. Mükemmellii Aray Sempozyomu zmir, 18 Nisan 2007 irin Elçi Technopolis Türkiye Direktörü Teknoloji Yönetim Dernei Bakan novasyon KalDer zmir ubesi 8. Mükemmellii Aray Sempozyomu zmir, 18 Nisan 2007 irin Elçi Technopolis Türkiye Direktörü Teknoloji Yönetim Dernei Bakan novasyon Ekonomik ve toplumsal fayda yaratmak için ürünlerde,

Detaylı

BRONŞ DUYARLILIK TESTLERİ. Prof. Dr. Tunçalp Demir

BRONŞ DUYARLILIK TESTLERİ. Prof. Dr. Tunçalp Demir BRONŞ DUYARLILIK TESTLERİ Prof. Dr. Tunçalp Demir BRONŞ DUYARLILIK TESTLERİ 1.)REVERSİBİLİTE 2.)BRONŞ PROVOKASYON TESTLERİ REVERSİBİLİTE Tanım Havayolu obstrüksiyonu bulunan olgularda, farmakolojik bir

Detaylı

PARAMETRK OLMAYAN STATSTKSEL TEKNKLER. Prof. Dr. Ali EN ÖLÇEKLER

PARAMETRK OLMAYAN STATSTKSEL TEKNKLER. Prof. Dr. Ali EN ÖLÇEKLER PARAMETRK OLMAYAN STATSTKSEL TEKNKLER Prof. Dr. Ali EN 1 Normal dalm artlarn salamayan ve parametrik istatistik tekniklerinin kullanlmasn elverisiz klan durumlarn bulunmas halinde, eldeki verilere bal

Detaylı

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h)

Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar. Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Dünyanın En Önemli Sağlık Sorunu: Kronik Hastalıklar Dr. H. Erdal Akalın, FACP, FIDSA, FEFIM (h) Sağlık Sisteminde Karışıklığa Yol Açabilecek Gelişmeler Bekleniyor Sağlık harcamalarında kısıtlama (dünya

Detaylı

zmir Büyük ehir Belediyesi Ba kanl k Makam na ve belediyemizi ziyarete gelen yabanc ülke temsilcilerine gerekti inde tercümanl k hizmeti vermek.

zmir Büyük ehir Belediyesi Ba kanl k Makam na ve belediyemizi ziyarete gelen yabanc ülke temsilcilerine gerekti inde tercümanl k hizmeti vermek. ABVEDILKLERUBEMÜDÜRLÜÜ DIÞ ÝLÝÞKÝLER ÞUBE MÜDÜRLÜÐÜ Yetki,GörevveSorumluluklar zmirbüyükehirbelediyesi'ninuluslararaslikilerinidüzenlemek. zmirbüyükehirbelediyesibünyesindeyeralanbirimlereavrupabirliiveçeitli

Detaylı

ORMAN KÖYÜ KALKINDIRMA KOOPERATFLER YÖNETC VE ÜYELERNN ORMAN EKOSSTEMLERNDEK BYOLOJK ÇETLL YERNDE KORUMA ETM PROJES (GEF SGP TUR/98/G52)

ORMAN KÖYÜ KALKINDIRMA KOOPERATFLER YÖNETC VE ÜYELERNN ORMAN EKOSSTEMLERNDEK BYOLOJK ÇETLL YERNDE KORUMA ETM PROJES (GEF SGP TUR/98/G52) ORMAN KÖYÜ KALKINDIRMA KOOPERATFLER YÖNETC VE ÜYELERNN ORMAN EKOSSTEMLERNDEK BYOLOJK ÇETLL YERNDE KORUMA ETM PROJES (GEF SGP TUR/98/G52) K I R S A L K A L K I N M A D A K A D I N L A R Sibel DEMR Birle(mi(

Detaylı

ENSTTÜ PROGRAMLARINA BAVURABLMEK ÇN GEREKL GENEL KOULLAR

ENSTTÜ PROGRAMLARINA BAVURABLMEK ÇN GEREKL GENEL KOULLAR ENSTTÜ PROGRAMLARINA BAVURABLMEK ÇN GEREKL GENEL KOULLAR 1. Salk Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans ve Doktora programlarna bavuracak adaylarn, bavuracaklar programa girebilme önkouluna sahip olmalar gerekir.

Detaylı

KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir?

KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir? KOAH NE DEMEKTİR? KOAH Nedir ve Nasıl Tedavi Edilir? Hastalar için özet bilgiler KOAH nedir? KOAH, hastalığın belli başlı özelliklerinin tanımını içinde barındıran Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı teriminin

Detaylı

2 400 TL tutarndaki 1 yllk kredi, aylk taksitler halinde aadaki iki opsiyondan biri ile geri ödenebilmektedir:

2 400 TL tutarndaki 1 yllk kredi, aylk taksitler halinde aadaki iki opsiyondan biri ile geri ödenebilmektedir: SORU 1: 400 TL tutarndaki 1 yllk kredi, aylk taksitler halinde aadaki iki opsiyondan biri ile geri ödenebilmektedir: (i) Ayla dönütürülebilir yllk nominal %7,8 faiz oran ile her ay eit taksitler halinde

Detaylı

BAYINDIRLIK LER BRM FYAT ANALZLERNDEK GÜCÜ VERMLLKLERNN RDELENMES. M.Emin ÖCAL, Ali TAT ve Ercan ERD Ç.Ü., naat Mühendislii Bölümü, Adana / Türkiye

BAYINDIRLIK LER BRM FYAT ANALZLERNDEK GÜCÜ VERMLLKLERNN RDELENMES. M.Emin ÖCAL, Ali TAT ve Ercan ERD Ç.Ü., naat Mühendislii Bölümü, Adana / Türkiye ISSN 1019-1011 Ç.Ü.MÜH.MM.FAK.DERGS CLT.19 SAYI.2 Aral,k December 2004 Ç.Ü.J.FAC.ENG.ARCH. VOL.19 NO.2 BAYINDIRLIK LER BRM FYAT ANALZLERNDEK GÜCÜ VERMLLKLERNN RDELENMES M.Emin ÖCAL, Ali TAT ve Ercan ERD

Detaylı

Ulusal Eylem Planı, ne kadar planlı?

Ulusal Eylem Planı, ne kadar planlı? Ulusal Eylem Planı, ne kadar planlı? Prof. Dr. smail Tufan Birlemi Milletler 8-12 Nisan 2002 tarihinde spanya nn Bakenti Madrid de yal nüfusun yaam kalitesinin iyiletirilmesi, topluma katlm, geçim ve salk

Detaylı

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi

Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri. Kadına Yönelik Aile İçi Şiddetle Mücadele Projesi Aile İçi Şiddetin Kadın Sağlığına Etkileri 1 Öğrenim Hedefleri Toplumsal cinsiyet ayrımcılığının, yaşam dönemlerine göre kadın sağlığına olan etkilerini açıklar, Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ile kadına

Detaylı

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi

Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Çalışma Ortamında Sağlığın Korunması ve Geliştirilmesi Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Enstitüsü 10 Ekim 2014 nbilir@hacettepe.edu.tr Sunum Planı Sağlık Hizmetlerinin Gelişmesi

Detaylı

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler

MEME KANSERİ. Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler MEME KANSERİ Söke Fehime Faik Kocagöz Devlet Hastanesi Sağlıklı Günler Diler KANSER NEDİR? Hücrelerin kontrolsüz olarak sürekli çoğalmaları sonucu yakındaki ve uzaktaki başka organlara yayılarak kötü klinik

Detaylı

D HEKML ÖRENCLERNDE SOSYAL DURUM LE ÇÜRÜK VE PERODONTAL SORUN GÖRÜLME SIKLII LKS (EPDEMYOLOJK BR ÇALIMA)

D HEKML ÖRENCLERNDE SOSYAL DURUM LE ÇÜRÜK VE PERODONTAL SORUN GÖRÜLME SIKLII LKS (EPDEMYOLOJK BR ÇALIMA) D HEKML ÖRENCLERNDE SOSYAL DURUM LE ÇÜRÜK VE PERODONTAL SORUN GÖRÜLME SIKLII LKS (EPDEMYOLOJK BR ÇALIMA) RELATIONSHIP BETWEEN SOCIAL STATUS, CARIES AND PERIODONTAL DISORDER PREVALENCE IN DENTAL STUDENTS

Detaylı

Belirli Gerilim Snrlar Dahilinde Kullanlmak Üzere Tasarlanm Elektrikli Teçhizat ile lgili Yönetmelik (73/23/AT)

Belirli Gerilim Snrlar Dahilinde Kullanlmak Üzere Tasarlanm Elektrikli Teçhizat ile lgili Yönetmelik (73/23/AT) Belirli Gerilim Snrlar Dahilinde Kullanlmak Üzere Tasarlanm Elektrikli Teçhizat ile lgili Yönetmelik (73/23/AT) BRNC BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanmlar Amaç : Madde 1 Bu Yönetmeliin amac; Yönetmelik

Detaylı

Anketler ne zaman kullanlr? Ünite 6 Anketlerin Kullanm. Temel Konular. Soru Tipleri. Açk-uçlu ve kapal anketler. Anketler. Anketler de0erlidir, e0er;

Anketler ne zaman kullanlr? Ünite 6 Anketlerin Kullanm. Temel Konular. Soru Tipleri. Açk-uçlu ve kapal anketler. Anketler. Anketler de0erlidir, e0er; Ünite 6 Anketlerin Kullanm Sistem Analiz ve Tasarm Sedat Telçeken Anketler ne zaman kullanlr? Anketler de0erlidir, e0er; Organizasyonun elemanlar geni/ olarak da0lm/sa Birçok eleman projede rol almaktaysa

Detaylı

Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmelii (89/336/AT)

Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmelii (89/336/AT) Sanayi ve Ticaret Bakanlndan: Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmelii (89/336/AT) BRNC BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tan+mlar Amaç Madde 1 Bu Yönetmeliin amac; radyokomünikasyon ile telekomünikasyon ve elektrikli

Detaylı

EP)LEPT)K HASTALARDA C)NSEL )"LEV BOZUKLU.U VE YA"AM KAL)TES)NE ETK)S)

EP)LEPT)K HASTALARDA C)NSEL )LEV BOZUKLU.U VE YAAM KAL)TES)NE ETK)S) T.C. Sal k Bakanl Dr.Lütfi K rdar Kartal Eitim ve Arat rma Hastanesi Nöroloji Klinii Klinik "efi: Doç. Dr. Ülkü TÜRK BÖRÜ EP)LEPT)K HASTALARDA C)NSEL )"LEV BOZUKLU.U VE YA"AM KAL)TES)NE ETK)S) UZMANLIK

Detaylı

ASTIM EPİDEMİYOLOJİ PATOFİZYOLOJİ 31.01.2012 HAVA YOLU OBSTRUKSİYONUN FİZYOLOJİK SONUÇLARI HAVA YOLU OBSTRUKSİYONUN FİZYOLOJİK SONUÇLARI

ASTIM EPİDEMİYOLOJİ PATOFİZYOLOJİ 31.01.2012 HAVA YOLU OBSTRUKSİYONUN FİZYOLOJİK SONUÇLARI HAVA YOLU OBSTRUKSİYONUN FİZYOLOJİK SONUÇLARI ASTIM Dr. Bengü MUTLU Bir çok uyarıya karşı artan havayolu cevabı ile karakterize kronik inflamatuar bir hastalıktır İnflamatuar süreçte mast hücreleri, eozinofiller, T lenfositler, makrofajlar, nötrofiller,

Detaylı

Kamu Görevlileri Sendikalar Kanunu Kapsamna Giren Kurum ve Kurulularn Girdikleri Hizmet Kollarnn Belirlenmesine likin Yönetmelik

Kamu Görevlileri Sendikalar Kanunu Kapsamna Giren Kurum ve Kurulularn Girdikleri Hizmet Kollarnn Belirlenmesine likin Yönetmelik Kamu Görevlileri Sendikalar Kanunu Kapsamna Giren Kurum ve Kurulularn Girdikleri Hizmet Kollarnn Belirlenmesine likin Yönetmelik Resmi Gazete Tarih ve Says: 07.09.2001-24516 BRNC BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak

Detaylı

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ

İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ İLK 1000 GÜNDE UYGULANAN BESLENME POLİTİKALARI VE GELECEK NESİLLERE ETKİSİ Dr. Sema ÖZBAŞ Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Çocuk ve Ergen Sağlığı Daire Başkanı Sağlık Bakanlığı Teşkilat Şeması Türkiye Halk

Detaylı

TR YAJ (SEÇMEK/AYIRMAK)

TR YAJ (SEÇMEK/AYIRMAK) TRYAJ (SEÇMEK/AYIRMAK) Triyaj hasta ya da yaraln, tedavi ve bakm gereksinimlerini karlamak amacyla, sak bakm kurumlarndaki kaynaklarn doru yerde ve doru zamanda kullanlmas salayan sflandrma sistemidir.

Detaylı

AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ

AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ AÜTF İBN-İ SİNA HASTANESİ GÖĞÜS HASTALIKLARI POLİKLİNİĞİNE BAŞVURAN HASTALARIN DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİ VE HASTALIKLARININ SİGARAYLA OLAN İLİŞKİSİ BARAN E 1, KOCADAĞ S 1, AKDUR R 1, DEMİR N 2, NUMANOĞLU

Detaylı

DOKTORA E TMNDE DANIMAN

DOKTORA E TMNDE DANIMAN DOKTORA E TMNDE DANIMAN Prof. Dr. Nee Atabey DEÜ Tp Fakültesi Tbbi Biyoloji ve Genetik Anabilim Dal Ö"retim Üyesi DEÜ Tp Fakültesi Dekan Yard., &zmir PhD e"itimi hedefleri Danmann nitelikleri Danmann bilimsel

Detaylı

17.08.2012-KOAH TEDAVİSİNDE SFT ZORUNLULUĞUNUN KALDIRILMASINA HÜKMEDEN SUT MADDELERİNE YÖNELİK SPÇG GÖRÜŞÜ

17.08.2012-KOAH TEDAVİSİNDE SFT ZORUNLULUĞUNUN KALDIRILMASINA HÜKMEDEN SUT MADDELERİNE YÖNELİK SPÇG GÖRÜŞÜ 17.08.2012-KOAH TEDAVİSİNDE SFT ZORUNLULUĞUNUN KALDIRILMASINA HÜKMEDEN SUT MADDELERİNE YÖNELİK SPÇG GÖRÜŞÜ GİRİŞ Ülkemizde KOAH prevalansı 40 yaş üzeri erişkin nüfusta %19 dur, diğer bir ifadeyle yaklaşık

Detaylı

ALLERJİK RİNİT ve EŞLİK EDEN HASTALIKLAR

ALLERJİK RİNİT ve EŞLİK EDEN HASTALIKLAR ALLERJİK RİNİT ve EŞLİK EDEN HASTALIKLAR Dr. İpek Türktaş Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Ankara Çocuklarda: %8.6-15.4 Erişkinde: %20 AKINTI KAŞINTI Allerjik Selam Allerjik Rinit Bulguları AKSIRMA ATAKLARI

Detaylı

ASMOLEN UYGULAMALARI

ASMOLEN UYGULAMALARI TURGUTLU TULA VE KREMT SANAYCLER DERNE ASMOLEN UYGULAMALARI Asmolen Ölçü ve Standartlar Mart 2008 Yayn No.2 1 ASMOLEN UYGULAMALARINDA DKKAT EDLMES GEREKL HUSUSLAR Döeme dolgu tulas, kil veya killi topran

Detaylı

%5 Her iki ebeveyn atopik

%5 Her iki ebeveyn atopik ALLERJİ TESTLERİ Dr.ALEV ÖKTEM Düzen Laboratuvarlar Grubu Allerji Allerji vücudumuzun bağışıklık sisteminin çevremizde bulunan ve zararlı olmayan bazı maddelere karşı, ki bunlara allerjen denir, aşırı

Detaylı

Astım ve Meslek Astımı 2014. Prof.Dr.A.Fuat Kalyoncu Göğüs Hastalıkları ABD Erişkin Allerji İmmünoloji Bilim Dalı

Astım ve Meslek Astımı 2014. Prof.Dr.A.Fuat Kalyoncu Göğüs Hastalıkları ABD Erişkin Allerji İmmünoloji Bilim Dalı Astım ve Meslek Astımı 2014 Prof.Dr.A.Fuat Kalyoncu Göğüs Hastalıkları ABD Erişkin Allerji İmmünoloji Bilim Dalı YS. 58 yaşında, erkek, emekli işçi Yozgat/Akdağmadeni 17 yaşında Almanya 7 yıl öncesine

Detaylı

Sigorta irketlerinin Yaps ve Aktüerin Rolü. Aktüerler Derneği Nisan 2010

Sigorta irketlerinin Yaps ve Aktüerin Rolü. Aktüerler Derneği Nisan 2010 Sigorta irketlerinin Yaps ve Aktüerin Rolü Aktüerler Derneği Nisan 2010 Türkiye de sigortaclk ve bireysel emeklilik sektörü RKET SAYISI - NUMBER OF COMPANY 2006 2007 2008 Hayat D - Non Life (Alt adedi

Detaylı

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI T Ü R K İY E HALK SAĞLIĞI KURUM U Van Halk Sağlığı Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI T Ü R K İY E HALK SAĞLIĞI KURUM U Van Halk Sağlığı Müdürlüğü T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI T Ü R K İY E HALK SAĞLIĞI KURUM U Van Halk Sağlığı Müdürlüğü Sayı : 37.81 1.563-934/ 28/04/2014 Konu : Teklife Davet Tel : Faks : Kurumumuzun ihtiyacı olan (2) kalem Dünya Astım Günü

Detaylı

EKG Sinyallerinde Gürültü Gidermede Ayrk Dalgack Dönüümünde Farkl Ana Dalgacklarn Ve Ayrtrma Seviyelerinin Karlatrlmas

EKG Sinyallerinde Gürültü Gidermede Ayrk Dalgack Dönüümünde Farkl Ana Dalgacklarn Ve Ayrtrma Seviyelerinin Karlatrlmas EKG Sinyallerinde Gürültü Gidermede Ayrk Dalgack Dönüümünde Farkl Ana Dalgacklarn Ve Ayrtrma Seviyelerinin Karlatrlmas Cengiz Tepe 1 Hatice Sezgin 1, Elektrik Elektronik Mühendislii Bölümü, Ondokuz May#s

Detaylı

Yavuz HEKM. Egekons Prefabrike Metal Yap San. Tic. Ltd.!ti. ve. Hekim Gemi n$a A.!. Firmalarnn Kurucusu ve Yönetim Kurulu Ba$kan.

Yavuz HEKM. Egekons Prefabrike Metal Yap San. Tic. Ltd.!ti. ve. Hekim Gemi n$a A.!. Firmalarnn Kurucusu ve Yönetim Kurulu Ba$kan. Yavuz HEKM Egekons Prefabrike Metal Yap San. Tic. Ltd.!ti. ve Hekim Gemi n$a A.!. Firmalarnn Kurucusu ve Yönetim Kurulu Ba$kan. 8. Mükemmelli+i Aray$ Sempozyumu Ana Tema, Yerellikten Küresellie EGE Oturum

Detaylı

Genellikle çocukluk ve gençlik döneminde başlayan astım kronik bir solunum sistemi hastalığıdır.

Genellikle çocukluk ve gençlik döneminde başlayan astım kronik bir solunum sistemi hastalığıdır. Bölüm 9 Astım ve Gebelik Astım ve Gebelik Dr. Metin KEREN ve Dr. Ferda Öner ERKEKOL Genellikle çocukluk ve gençlik döneminde başlayan astım kronik bir solunum sistemi hastalığıdır. Erişkinlerde astım görülme

Detaylı

Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin EĞİTİM MODÜLÜ EĞİTİMCİ REHBERİ MART - 2011

Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin EĞİTİM MODÜLÜ EĞİTİMCİ REHBERİ MART - 2011 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin EĞİTİM MODÜLÜ EĞİTİMCİ REHBERİ MART -

Detaylı

Tütün Kullanımı Hastalık Yükü ve Epidemiyolojisi

Tütün Kullanımı Hastalık Yükü ve Epidemiyolojisi Tütün Kullanımı Hastalık Yükü ve Epidemiyolojisi Doç.Dr.Mustafa N.İLHAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı mnilhan@gazi.edu.tr Sağlık Tanımı (DSÖ) Yalnızca sakatlık ve hastalık

Detaylı

Sunum planı. Epidemiyoloji Tanım Sınıflama Değerlendirme Tedavi Özet

Sunum planı. Epidemiyoloji Tanım Sınıflama Değerlendirme Tedavi Özet Sunum planı Epidemiyoloji Tanım Sınıflama Değerlendirme Tedavi Özet En sık hekime başvuru nedeni Okul çağındaki çocuklarda %35-40 viral enfeksiyonlar sonrası 10 gün %10 çocukta 25 günü geçer. Neye öksürük

Detaylı

yurdugul@hacettepe.edu.tr VB de Veri Türleri 1

yurdugul@hacettepe.edu.tr VB de Veri Türleri 1 yurdugul@hacettepe.edu.tr 1 VB de Veri Türleri 1 Byte 1 aretsiz tamsay Integer 2 aretli Tamsay Long 4 aretli Tamsay Single 4 Gerçel say Double 8 Gerçel say Currency 8 Gerçel say Decimal 14 Gerçel say Boolean

Detaylı

ALLERJİ AŞILARI. Prof. Dr. Ömer KALAYCI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Allerji ve astım Ünitesi

ALLERJİ AŞILARI. Prof. Dr. Ömer KALAYCI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Allerji ve astım Ünitesi ALLERJİ AŞILARI Prof. Dr. Ömer KALAYCI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Allerji ve astım Ünitesi Allerji aşıları Allerjen immunoterapi Allerjik bir hastaya giderek artan miktarlarda allerjen

Detaylı

Tekstil endüstrisinde sağlık gözetimi

Tekstil endüstrisinde sağlık gözetimi Tekstil endüstrisinde sağlık gözetimi Millworkers by Laurence Stephen Lowry (1948) Prof.Dr. Nadi Bakırcı Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı A.D. Tekstil Sektörü Elyaf ve ipliği kullanım eşyasına

Detaylı

HASTALIK YÜKÜ FİNAL RAPOR

HASTALIK YÜKÜ FİNAL RAPOR T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI REFİK SAYDAM HIFZISSIHHA MERKEZİ BAŞKANLIĞI HIFZISSIHHA MEKTEBİ MÜDÜRLÜĞÜ BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ ULUSAL HASTALIK YÜKÜ VE MALİYET-ETKİLİLİK PROJESİ HASTALIK YÜKÜ FİNAL RAPOR ARALIK -

Detaylı

5A 5R KAVRAMLARI. Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı

5A 5R KAVRAMLARI. Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı 5A 5R KAVRAMLARI Dr.Cengiz ÖZGE Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Genel İlkeler Tütün bağımlılığı kronik bir hastalıktır. Genellikle birkaç denemeden sonra bırakılır. Her

Detaylı

ÖZELL?KLER? Sosyal etkile?imde yetersizlik. Göz konta??nda s?n?rl?l?k. Ortak ilgide s?n?rl?l?k. Ba?kalar?n?n yapt???na ilgisizlik

ÖZELL?KLER? Sosyal etkile?imde yetersizlik. Göz konta??nda s?n?rl?l?k. Ortak ilgide s?n?rl?l?k. Ba?kalar?n?n yapt???na ilgisizlik Otistik birey sosyal etkile?im, sözel ve sözel olmayan ileti?im, ilgi ve etkinliklerdeki s?n?rl?l??? erken çocukluk döneminde ortaya ç?kan ve bu özellikleri nedeniyle özel e?itim ile destek e?itim hizmetine

Detaylı

YÜKSEKÖRETM KURULU BAKANLII YÜKSEKÖRETM KURUMLARI FAALYET RAPORU HAZIRLAMA REHBER

YÜKSEKÖRETM KURULU BAKANLII YÜKSEKÖRETM KURUMLARI FAALYET RAPORU HAZIRLAMA REHBER YÜKSEKÖRETM KURULU BAKANLII YÜKSEKÖRETM KURUMLARI FAALYET RAPORU HAZIRLAMA REHBER 2007 YILI..ÜNVERSTES FAALYET RAPORU (BRMLER ÇN FAKÜLTE/YO/MYO/ENSTTÜ/DARE BAKANLII/HUKUK MÜAVRL) 2 ÇNDEKLER ÜST YÖNETC

Detaylı

İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Tıp Fakültesi

İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Tıp Fakültesi 1 İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Tıp Fakültesi 2015-2016 Eğitim Öğretim Yılı Dönem IV GÖĞÜS HASTALIKLARI STAJI Stajyer Öğrenci Karnesi Hazırlayan Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı 2 GÖĞÜS HASTALIKLARI

Detaylı

OKUL ÖNCES E M KURUMLARINDA ÇALI AN ANASINIFI ÖZET

OKUL ÖNCES E M KURUMLARINDA ÇALI AN ANASINIFI ÖZET OKUL ÖNCES EM KURUMLARINDA ÇALIAN ANASINIFI RETMENLERLE MÜZK ÖRETMENLERN MÜZK ÇALIMALARINA N TUTUM VE YETERLKLERN KARILATIRILMASI ÖZET r. Gör. Dr. lknur ÖZAL GÖNCÜ GÜMEF. ÇGEB.Okul Öncesi EABD. Okul öncesi

Detaylı

ARTVN L GELME PLANI. TCARET, MAL YAPI ve BANKACILIK RAPORU (TASLAK) Yrd. Doç. Dr. Atakan ÖZTÜRK Y(lmaz OLGUN

ARTVN L GELME PLANI. TCARET, MAL YAPI ve BANKACILIK RAPORU (TASLAK) Yrd. Doç. Dr. Atakan ÖZTÜRK Y(lmaz OLGUN ARTVN L GELME PLANI TCARET, MAL YAPI ve BANKACILIK RAPORU (TASLAK) Yrd. Doç. Dr. Atakan ÖZTÜRK Y(lmaz OLGUN Artvin, 2005 ÇNDEKLER Sayfa no ÇNDEKLER...i TABLO LSTES... iii 1. TCARET...1 1.1 Giri...1 1.2

Detaylı

HORMON TEDAV0S0 VE PROSTAT ÜZER0NE DERLEME

HORMON TEDAV0S0 VE PROSTAT ÜZER0NE DERLEME Sayfa 1/7 DERLEME supermen, 29.10.2012 saat: 08:13 HORMON TEDAV0S0 VE PROSTAT ÜZER0NE DERLEME T1ptaki ilerlemeler neticesinde, hastalar1n _ifa bulmas1 yan1nda, bu _ifay1 elde ederken hayat kalitesini de

Detaylı

T.C. BABAKANLIK Hazine Müstearl. T.C. Babakanlk Hazine Müstearl

T.C. BABAKANLIK Hazine Müstearl. T.C. Babakanlk Hazine Müstearl T.C. BABAKANLIK Hazine Müstearl BLGLENDRME TOPLANTISI 10.03.2010 Sunum Plan Tarihçe Görev ve Sorumluluklar Tekilat Yaps Dier Kurumlarla likiler Kariyer Olanaklar Soru Cevap Tarihçe Osmanl Devletinde; Hazine,

Detaylı

BASIN YAYIN VE HALKLA L K LER UBE MÜDÜRLÜ Ü

BASIN YAYIN VE HALKLA L K LER UBE MÜDÜRLÜ Ü BASINYAYINVEHALKLALKLERUBEMÜDÜRLÜÜ ÝLÝÞKÝLER ÞUBE MÜDÜRLÜÐÜ Yetki,GörevveSorumluluklar YasalDayanak Büyükehirbelediyesininçalmalarnnbasn,yaynaraçlaryardmyla kamuoyunaetkilibirekildeduyuruluptantlmasnsalamakvehalkla

Detaylı

BRONfi ASTMASINDA TANI

BRONfi ASTMASINDA TANI .Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Allerji - Ast m Sempozyumu 6 Mart 1998, stanbul, s. 31-35 BRONfi ASTMASINDA TANI Prof. Dr. Nurhayat Y ld r m Bronfl astmas tan mlanan ya da

Detaylı

KANSER İSTATİSTİKLERİ

KANSER İSTATİSTİKLERİ 1 KANSER İSTATİSTİKLERİ Kanser, günümüzün en önemli sağlık sorunlarından biridir. Sık görülmesi ve öldürücülüğünün yüksek olması nedeniyle de bir halk sağlığı sorunudur. Tanı olanaklarının gelişmesi ve

Detaylı

STABİL KOAH DA HASTA EĞİTİMİ VE FARMAKOLOJİK TEDAVİ YAKLAŞIMI

STABİL KOAH DA HASTA EĞİTİMİ VE FARMAKOLOJİK TEDAVİ YAKLAŞIMI STABİL KOAH DA HASTA EĞİTİMİ VE FARMAKOLOJİK TEDAVİ YAKLAŞIMI ÖĞRENİM HEDEFLERİ KOAH tedavi hedeflerini açıklayabilmeli, Hasta eğitiminin bileşenlerini sayabilmeli, KOAH da risk faktörlerini tanımlayabilmeli,

Detaylı

GARD Türkiye Projesi. Kronik solunum hastalıkları Evde Sağlık Hizmetleri

GARD Türkiye Projesi. Kronik solunum hastalıkları Evde Sağlık Hizmetleri GARD Türkiye Projesi Kronik solunum hastalıkları Evde Sağlık Hizmetleri KBYM Triaj Bilgilendirme Eğitim İleri teknoloji hastaneleri 2. Basamak hastane Evde bakım I. basamak Acil Servisler Özel bakım kuruluşları

Detaylı

Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım

Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım Birinci Basamakta Hasta Çocuğa Yaklaşım 1 Çocuk Sağlığında Eşitsizlikler (DSÖ verileri 1999) Yılda 10 milyon çocuk 5. yaşlarını kutlayamadan ölmektedir 2020 e kadar aynı Geri kalmış-gelişmekte olan ülkelerde

Detaylı

2. Bölgesel Kalkınma ve Yönetiim Sempozyumu 25-26 Ekim 2007, zmir

2. Bölgesel Kalkınma ve Yönetiim Sempozyumu 25-26 Ekim 2007, zmir Türkiye de Bölgesel Kalkınmanın Aracı Olarak Kalkınma Ajansları: zmir Kalkınma Ajansı Örnei Ergüder Can zmir Kalkınma Ajansı Giri: Türkiye de dier ülkeler gibi bölgelerarası hatta bölgeler içinde kalkınma

Detaylı

Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri. Sena Aydın 0341110011

Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri. Sena Aydın 0341110011 Yaşlanmaya Bağlı Oluşan Kas ve İskelet Sistemi Patofizyolojileri Sena Aydın 0341110011 PATOFİZYOLOJİ Fizyoloji, hücre ve organların normal işleyişini incelerken patoloji ise bunların normalden sapmasını

Detaylı

KANSER TANIMA VE KORUNMA

KANSER TANIMA VE KORUNMA KANSER TANIMA VE KORUNMA Uzm. Dr Dilek Leyla MAMÇU Sunum İçeriği Genel Bilgiler Dünyada ve Ülkemizdeki son durum Kanser nasıl oluşuyor Risk faktörleri neler Tedavi seçenekleri Önleme mümkün mü Sorular/

Detaylı

VE SÜRDÜRÜLEB L R YEK UYGULAMALARI

VE SÜRDÜRÜLEB L R YEK UYGULAMALARI YENLENEBLR ENERJ KAYNAKLARI MALYET ANALZ VE SÜRDÜRÜLEBLR YEK UYGULAMALARI Ömer Faruk ERTURUL omerfarukertugrul@gmail.com TEA 16. letim Tesis ve letme Grup Müdürlüü, Batraman Yolu Üzeri 2. km. 72070, Batman

Detaylı

ÖNEMLİ NOKTALAR KOAH geçmişteki tanımlama sorunları nedeniyle hakkında yeterli epidemiyolojik verilerin olmadığı bir hastalıktır.

ÖNEMLİ NOKTALAR KOAH geçmişteki tanımlama sorunları nedeniyle hakkında yeterli epidemiyolojik verilerin olmadığı bir hastalıktır. 3. KOAH EPİDEMİYOLOJİSİ, YÜKÜ VE ULUSAL KONTROL PROGRAMI ÖNEMLİ NOKTALAR KOAH geçmişteki tanımlama sorunları nedeniyle hakkında yeterli epidemiyolojik verilerin olmadığı bir hastalıktır. Hastalık yeterince

Detaylı

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D

08.11.2008 VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D VİTAMİN D VE İMMÜN SİSTEM VİTAMİN D Vitamin D ve İmmün Sistem İnsülin Sekresyonuna Etkisi Besinlerde D Vitamini Makaleler Vitamin D, normal bir kemik gelişimi ve kalsiyum-fosfor homeostazisi için elzem

Detaylı

GENEL DURUM. GERÇEKLE T R LEN FAAL YETLER ve PROJELER 1. SOSYAL YARDIMLAR

GENEL DURUM. GERÇEKLE T R LEN FAAL YETLER ve PROJELER 1. SOSYAL YARDIMLAR GENELDURUM Türk Kzlay Sosyal Hizmetler Müdürlüü; olaan ve olaanüstü durumlarda, yerel, ulusal ve uluslararas düzeyde insan onurunu korumak amac ile toplumdaki savunmasz ve incinebilir nüfus gruplarnn sorunlarn

Detaylı

HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI. Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı

HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI. Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı HAVA KİRLİLİĞİ VE ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Dr. Fazilet Karakoç Marmara Üniversitesi Çocuk Göğüs Hastalıkları Bilim Dalı Hava kirliliğinin kaynakları Solunum yolu enfeksiyonları ile ilişkili

Detaylı

KONUT FNANSMAN SSTEM. TBB Gayrimenkul Çalma Grubu stanbul, 14.10.2005. Dr.Önder Halisdemir

KONUT FNANSMAN SSTEM. TBB Gayrimenkul Çalma Grubu stanbul, 14.10.2005. Dr.Önder Halisdemir KONUT FNANSMAN SSTEM TBB Gayrimenkul Çalma Grubu stanbul, 14.10.2005 Dr.Önder Halisdemir Genel Hatlar ile Tasar SPK nn hazrlad+ tasar 31 maddeden olumaktadr. Özel bir yasa de+il, de+iiklik yasasdr. TBB

Detaylı

Terapötik ileti imin bile enleri;

Terapötik ileti imin bile enleri; HASTA ve HASTA YAKINLARIYLA TERAPÖTK LETM letiim: "Kii ve çevresi arasnda iki yönlü ilikiyi ilgilendiren tüm aamalar" olarak tanmlanabilir. Terapotik letiim: Tedavi edici ya da tedaviye yardm eden, bir

Detaylı

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ

T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı. İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ T.C. YALOVA ÜNİVERSİTESİ Strateji Geliştirme Daire Başkanlğ İÇ KONTROL ve RİSK YÖNETİMİ 2 İÇ RİSK YÖNETİMİ EYLÜL 2015 1-) Risk Yönetimi Nedir? Üniversitemizde, risk olarak tanmlanan muhtemel olumsuz olay

Detaylı

Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin HİZMET İÇİ EĞİTİM MODÜLÜ KATILIMCI REHBERİ

Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin HİZMET İÇİ EĞİTİM MODÜLÜ KATILIMCI REHBERİ T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Astım ve Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH) Tanı ve Tedavisinde Birinci Basamak Hekimler İçin HİZMET İÇİ EĞİTİM MODÜLÜ KATILIMCI REHBERİ

Detaylı

Ölçek Geli,tirme Çal.,malar.nda Kapsam Geçerlii için Kapsam Geçerlik &ndekslerinin Kullan.lmas.

Ölçek Geli,tirme Çal.,malar.nda Kapsam Geçerlii için Kapsam Geçerlik &ndekslerinin Kullan.lmas. XIV. Ulusal Eitim ilimleri Kongresi Pamukkale Üniversitesi Eitim Fakültesi 28 30 Eylül 2005 DEN&ZL& Ölçek Geli,tirme Çal.,malar.nda Kapsam Geçerlii için Kapsam Geçerlik &ndekslerinin Kullan.lmas. Dr. Halil

Detaylı